১৫. ভূতগামৰিনিচ্ছযকথা

৭৫. এৰং পথৰিৰিনিচ্ছযং কথেত্ৰা ইদানি ভূতগামৰিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘ভূতগামো’’তিআদিমাহ. তত্থ ভৰন্তি অহুৰুঞ্চাতি ভূতা, জাযন্তি ৰড্ঢন্তি জাতা ৰড্ঢিতা চাতি অত্থো. গামোতি রাসি, ভূতানং গামোতি ভূতগামো, ভূতা এৰ ৰা গামো ভূতগামো, পতিট্ঠিতহরিততিণরুক্খাদীনমেতং অধিৰচনং. তত্থ ‘‘ভৰন্তী’’তি ইমস্স ৰিৰরণং ‘‘জাযন্তি ৰড্ঢন্তী’’তি, ‘‘অহুৰু’’ন্তি ইমস্স ‘‘জাতা ৰড্ঢিতা’’তি. এৰং ভূত-সদ্দো পচ্চুপ্পন্নাতীতৰিসযো হোতি. তেনাহ ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. পাচিত্তিয ২.৯০) ‘‘ভৰন্তীতি ৰড্ঢন্তি, অহুৰুন্তি বভুৰূ’’তি. ইদানি তং ভূতগামং দস্সেন্তো ‘‘ভূতগামোতি পঞ্চহি বীজেহি জাতানং রুক্খলতাদীনমেতং অধিৰচন’’ন্তি আহ. লতাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ওসধিগচ্ছাদযো ৰেদিতব্বা.

ইদানি তানি বীজানি সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘তত্রিমানি পঞ্চ বীজানী’’তিআদিমাহ. তত্থ মূলমেৰ বীজং মূলবীজং. এৰং সেসেসুপি. অথ ৰা মূলং বীজং এতস্সাতি মূলবীজং, মূলবীজতো ৰা নিব্বত্তং মূলবীজং. এৰং সেসেসুপি. তত্থ পঠমেন ৰিগ্গহেন বীজগামো এৰ লব্ভতি, দুতিযততিযেহি ভূতগামো. ইদানি তে ভূতগামে সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘তত্থ মূলবীজং নামা’’ত্যাদিমাহ. তত্থ তেসু পঞ্চসু মূলবীজাদীসু হলিদ্দি…পে… ভদ্দমুত্তকং মূলবীজং নাম. ন কেৰলং ইমানিযেৰ মূলবীজানি, অথ খো ইতো অঞ্ঞানিপি যানি ৰা পন ভূতগামজাতানি অত্থি সন্তি, মূলে জাযন্তি, মূলে সঞ্জাযন্তি, এতং ভূতগামজাতং মূলবীজং নাম হোতীতি যোজনা. সেসেসুপি এসেৰ নযো. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৯১) ‘‘ইদানি তং ভূতগামং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘ভূতগামো নাম পঞ্চ বীজজাতানী’তিআদিমাহা’’তি. তত্থ ভূতগামো নামাতি ভূতগামং উদ্ধরিত্ৰা যস্মিং সতি ভূতগামো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পঞ্চ বীজজাতানীতি আহা’’তি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি ‘‘যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি, মূলে জাযন্তী’’তিআদীনি ন সমেন্তি. ন হি মূলবীজাদীনি মূলাদীসু জাযন্তি. মূলাদীসু জাযমানানি পন তানি বীজজাতানি, তস্মা এৰমত্থৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা – ভূতগামো নামাতি ৰিভজিতব্বপদং. পঞ্চাতি তস্স ৰিভাগপরিচ্ছেদো. বীজজাতানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং, যতো বীজেহি জাতানি বীজজাতানি, রুক্খাদীনং এতং অধিৰচনন্তি চ. যথা ‘‘সালীনং চেপি ওদনং ভুঞ্জতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৭৬) সালিতণ্ডুলানং ওদনো সালিওদনোতি ৰুচ্চতি, এৰং বীজতো সম্ভূতো ভূতগামো ‘‘বীজ’’ন্তি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বোতি চ.

ফল়ুবীজন্তি পব্ববীজং. পচ্চযন্তরসমৰাযে সদিসফলুপ্পত্তিযা ৰিসেসকারণভাৰতো ৰিরুহণসমত্থে সারফলে নিরুল়্হো বীজ-সদ্দো তদত্থসংসিদ্ধিযা মূলাদীসুপি কেসুচি পৰত্ততীতি মূলাদিতো নিৰত্তনত্থং একেন বীজসদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘বীজ’’ন্তি ‘‘রূপরূপং, দুক্খদুক্খ’’ন্তি চ যথা. নিদ্দেসে ‘‘যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি, মূলে জাযন্তি মূলে সঞ্জাযন্তী’’তি এত্থ বীজতো নিব্বত্তেন বীজং দস্সিতং, তস্মা এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো – যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি, আলুৰকসেরুকমলনীলুপ্পলপুণ্ডরীককুৰলযকুন্দপাটলিমূলাদিভেদে মূলে গচ্ছৰল্লিরুক্খাদীনি জাযন্তি সঞ্জাযন্তি, তানি, যম্হি মূলে জাযন্তি চেৰ সঞ্জাযন্তি চ, তঞ্চ পাল়িযং (পাচি. ৯১) ৰুত্তহলিদ্দাদি চ, সব্বম্পি এতং মূলবীজং নাম, এতেন কারিযোপচারেন কারণং দস্সিতন্তি দস্সেতি. এস নযো খন্ধবীজাদীসু. যেৰাপনকখন্ধবীজেসু পনেত্থ অম্বাটকইন্দসালনুহিপালিভদ্দককণিকারাদীনি খন্ধবীজানি. অম্বিলাৰল্লিচতুরস্সৰল্লিকণৰেরাদীনি ফল়ুবীজানি. মকচিমল্লিকাসুমনজযসুমনাদীনি অগ্গবীজানি. অম্বজম্বুপনসট্ঠিআদীনি বীজবীজানীতি দট্ঠব্বানি. ভূতগামে ভূতগামসঞ্ঞী ছিন্দতি ৰা ছেদাপেতি ৰাতি সত্থকানি গহেত্ৰা সযং ৰা ছিন্দতি, অঞ্ঞেন ৰা ছেদাপেতি. ভিন্দতি ৰা ভেদাপেতি ৰাতি পাসাণাদীনি গহেত্ৰা সযং ৰা ভিন্দতি, অঞ্ঞেন ৰা ভেদাপেতি. পচতি ৰা পচাপেতি ৰাতি অগ্গিং উপসংহরিত্ৰা সযং ৰা পচতি, অঞ্ঞেন ৰা পচাপেতি, পাচিত্তিযং হোতীতি সম্বন্ধো. তত্থ আপত্তিভেদং দস্সেন্তো ‘‘ভূতগামঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ ভূতগামপরিমোচিতন্তি ভূতগামতো ৰিযোজিতং.

৭৬. সঞ্চিচ্চ উক্খিপিতুং ন ৰট্টতীতি এত্থ ‘‘সঞ্চিচ্চা’’তি ৰুত্তত্তা সরীরে লগ্গভাৰং ঞত্ৰাপি উট্ঠহতি, ‘‘তং উদ্ধরিস্সামী’’তি সঞ্ঞায অভাৰতো ৰট্টতি. অনন্তকগ্গহণেন সাসপমত্তিকা গহিতা. নামঞ্হেতং তস্সা সেৰালজাতিযা. মূলপণ্ণানং অভাৰেন ‘‘অসম্পুণ্ণভূতগামো নামা’’তি ৰুত্তং. অভূতগামমূলত্তাতি এত্থ ভূতগামো মূলং কারণং এতস্সাতি ভূতগামমূলো, ভূতগামস্স ৰা মূলং কারণন্তি ভূতগামমূলং. বীজগামো হি নাম ভূতগামতো সম্ভৰতি, ভূতগামস্স চ কারণং হোতি. অযং পন তাদিসো ন হোতীতি ‘‘অভূতগামমূলত্তা’’তি ৰুত্তং.

কিঞ্চাপি হি তালনাল়িকেরাদীনং খাণু উদ্ধং অৰড্ঢনতো ভূতগামস্স কারণং ন হোতি, তথাপি ভূতগামসঙ্খ্যূপগতনিব্বত্তপণ্ণমূলবীজতো সম্ভূতত্তা ভূতগামতো উপ্পন্নো নাম হোতীতি বীজগামেন সঙ্গহং গচ্ছতি. সো বীজগামেন সঙ্গহিতোতি অৰড্ঢমানেপি ভূতগামমূলত্তা ৰুত্তং.

‘‘অঙ্কুরে হরিতে’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং ৰিভাৰেতি ‘‘নীলৰণ্ণে জাতে’’তি, নীলপণ্ণস্স ৰণ্ণসদিসে পণ্ণে জাতেতি অত্থো, ‘‘নীলৰণ্ণে জাতে’’তি ৰা পাঠো গহেতব্বো. অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতীতি ইদং নাল়িকেরস্স আৰেণিকং কত্ৰা ৰদতি. ‘‘পানীযঘটাদীনং বহি সেৰালো উদকে অট্ঠিতত্তা বীজগামানুলোমত্তা চ দুক্কটৰত্থূ’’তি ৰদন্তি. কণ্ণকম্পি অব্বোহারিকমেৰাতি নীলৰণ্ণম্পি অব্বোহারিকমেৰ.

৭৭. সেলেয্যকং নাম সিলায সম্ভূতা একা গন্ধজাতি. পুপ্ফিতকালতো পট্ঠাযাতি ৰিকসিতকালতো পভুতি. অহিচ্ছত্তকং গণ্হন্তোতি ৰিকসিতং গণ্হন্তো. মকুল়ং পন রুক্খত্তচং অকোপেন্তেনপি গহেতুং ন ৰট্টতি. ‘‘রুক্খত্তচং ৰিকোপেতীতি ৰুত্তত্তা রুক্খে জাতং যং কিঞ্চি অহিচ্ছত্তকং রুক্খত্তচং অৰিকোপেত্ৰা মত্থকতো ছিন্দিত্ৰা গহেতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তদযুত্তং ‘‘অহিচ্ছত্তকং যাৰ মকুল়ং হোতি, তাৰ দুক্কটৰত্থূ’’তি ৰুত্তত্তা. রুক্খতো মুচ্চিত্ৰাতি এত্থ ‘‘যদিপি কিঞ্চিমত্তং রুক্খে অল্লীনা হুত্ৰা তিট্ঠতি, রুক্খতো গয্হমানা পন রুক্খচ্ছৰিং ন ৰিকোপেতি, ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. অল্লরুক্খতো ন ৰট্টতীতি এত্থাপি রুক্খত্তচং অৰিকোপেত্ৰা মত্থকতো তচ্ছেত্ৰা গহেতুং ৰট্টতীতি ৰেদিতব্বং. হত্থকুক্কুচ্চেনাতি হত্থচাপল্লেন. পানীযং ন ৰাসেতব্বন্তি ইদং অত্তনো অত্থায নামিতং সন্ধায ৰুত্তং. কেৰলং অনুপসম্পন্নস্স অত্থায নামিতে পন পচ্ছা ততো লভিত্ৰা ন ৰাসেতব্বন্তি নত্থি. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. পাচিত্তিয ২.৯২) পন ‘‘পানীযং ন ৰাসেতব্বন্তি ইদং অত্তনো পিৰনপানীযং সন্ধায ৰুত্তং, অঞ্ঞেসং পন ৰট্টতি অনুগ্গহিতত্তা. তেনাহ অত্তনা খাদিতুকামেনা’’তি ৰুত্তং. ‘‘যেসং রুক্খানং সাখা রুহতীতি ৰুত্তত্তা যেসং সাখা ন রুহতি, তত্থ কপ্পিযকরণকিচ্চং নত্থী’’তি ৰদন্তি. ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি ‘‘যেসং রুক্খানং সাখা রুহতীতি মূলং অনোতারেত্ৰা পণ্ণমত্তনিগ্গমনমত্তেনাপি ৰড্ঢতি, তত্থ কপ্পিযম্পি অকরোন্তো ছিন্ননাল়িকেরৰেল়ুদণ্ডাদযো কোপেতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘চঙ্কমিতট্ঠানং দস্সেস্সামী’’তি ৰুত্তত্তা কেৰলং চঙ্কমনাধিপ্পাযেন ৰা মগ্গগমনাধিপ্পাযেন ৰা অক্কমন্তস্স, তিণানং উপরি নিসীদনাধিপ্পাযেন নিসীদন্তস্স চ দোসো নত্থি.

৭৮. সমণকপ্পেহীতি সমণানং কপ্পিযৰোহারেহি. কিঞ্চাপি বীজাদীনং অগ্গিনা ফুট্ঠমত্তেন, নখাদীহি ৰিলিখনমত্তেন চ অৰিরুল়্হিধম্মতা ন হোতি, তথাপি এৰং কতেযেৰ সমণানং কপ্পতীতি অগ্গিপরিজিতাদযো সমণৰোহারা নাম জাতা, তস্মা তেহি সমণৰোহারেহি করণভূতেহি ফলং পরিভুঞ্জিতুং অনুজানামীতি অধিপ্পাযো. অবীজনিব্বট্টবীজানিপি সমণানং কপ্পন্তীতি পঞ্ঞত্তপণ্ণত্তিভাৰতো সমণৰোহারাইচ্চেৰ সঙ্খং গতানি. অথ ৰা অগ্গিপরিজিতাদীনং পঞ্চন্নং কপ্পিযভাৰতোযেৰ পঞ্চহি সমণকপ্পিযভাৰসঙ্খাতেহি কারণেহি ফলং পরিভুঞ্জিতুং অনুজানামীতি এৰমেত্থ অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. অগ্গিপরিজিতন্তিআদীসু ‘‘পরিচিত’’ন্তিপি পঠন্তি. অবীজং নাম তরুণঅম্বফলাদি. নিব্বট্টবীজং নাম অম্বপনসাদি, যং বীজং নিব্বট্টেত্ৰা ৰিসুং কত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং সক্কা হোতি. নিব্বট্টেতব্বং ৰিযোজেতব্বং বীজং যস্মিং, তং পনসাদি নিব্বট্টবীজং নাম. ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্বন্তি যো কপ্পিযং করোতি, তেন কত্তব্বপকারস্সেৰ ৰুত্তত্তা ভিক্খুনা অৰুত্তেপি কাতুং ৰট্টতীতি ন গহেতব্বং. পুন ‘‘কপ্পিযং কারেতব্ব’’ন্তি কারাপনস্স পঠমমেৰ কথিতত্তা ভিক্খুনা ‘‘কপ্পিযং করোহী’’তি ৰুত্তেযেৰ অনুপসম্পন্নেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰা অগ্গিপরিজিতাদি কাতব্বন্তি গহেতব্বং. ‘‘কপ্পিযন্তি ৰচনং পন যায কাযচি ভাসায ৰত্তুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘কপ্পিযন্তি ৰত্ৰাৰ কাতব্ব’’ন্তি ৰচনতো পঠমং ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৰত্ৰা পচ্ছা অগ্গিআদিনা ফুসনাদি কাতব্বন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘পঠমং অগ্গিম্হি নিক্খিপিত্ৰা, নখাদিনা ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা তং অনুদ্ধরিত্ৰাৰ কপ্পিযন্তি ৰত্তুং ৰট্টতী’’তিপি ৰদন্তি.

ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. পাচিত্তিয ২.৯২) পন ‘‘কপ্পিযন্তি ৰত্ৰাৰাতি পুব্বকালকিরিযাৰসেন ৰুত্তেপি ৰচনক্খণেৰ অগ্গিসত্থাদিনা বীজগামে ৰণং কাতব্বন্তি ৰচনতো পন পুব্বে কাতুং ন ৰট্টতি, তঞ্চ দ্ৰিধা অকত্ৰা ছেদনভেদনমেৰ দস্সেতব্বং. করোন্তেন চ ভিক্খুনা ‘কপ্পিযং করোহী’তি যায কাযচি ভাসায ৰুত্তেযেৰ কাতব্বং. বীজগামপরিমোচনত্থং পুন কপ্পিযং কারেতব্বন্তি কারাপনস্স পঠমমেৰ অধিকতত্তা’’তি ৰুত্তং.

একস্মিং বীজে ৰাতিআদীসু ‘‘একংযেৰ কারেমীতি অধিপ্পাযে সতিপি একাবদ্ধত্তা সব্বং কতমেৰ হোতী’’তি ৰদন্তি. দারুং ৰিজ্ঝতীতি এত্থ ‘‘জানিত্ৰাপি ৰিজ্ঝতি ৰা ৰিজ্ঝাপেতি ৰা, ৰট্টতিযেৰা’’তি ৰদন্তি. ভত্তসিত্থে ৰিজ্ঝতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ‘‘তং ৰিজ্ঝতি, ন ৰট্টতীতি রজ্জুআদীনং ভাজনগতিকত্তা’’তি ৰদন্তি. মরীচপক্কাদীহি চ মিস্সেত্ৰাতি এত্থ ভত্তসিত্থসম্বন্ধৰসেন একাবদ্ধতা ৰেদিতব্বা, ন ফলানংযেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধৰসেন. ‘‘কটাহেপি কাতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তত্তা কটাহতো নীহটায মিঞ্জায ৰা বীজে ৰা যত্থ কত্থচি ৰিজ্ঝিতুং ৰট্টতি এৰ. ভিন্দাপেত্ৰা কপ্পিযং কারাপেতব্বন্তি বীজতো মুত্তস্স কটাহস্স ভাজনগতিকত্তা ৰুত্তং.

ইতি ৰিনযসঙ্গহসংৰণ্ণনাভূতে ৰিনযালঙ্কারে

ভূতগামৰিনিচ্ছযকথালঙ্কারো নাম

পন্নরসমো পরিচ্ছেদো.