১২. রূপিযাদিপটিগ্গহণৰিনিচ্ছযকথা
৫৯. এৰং কযৰিক্কযসমাপত্তিৰিনিচ্ছযং কথেত্ৰা ইদানি রূপিযাদিপটিগ্গহণৰিনিচ্ছযং কথেন্তো ‘‘রূপিযাদিপটিগ্গহো’’তিআদিমাহ. তত্থ সঞ্ঞাণত্থায কতং রূপং এত্থ অত্থীতি রূপিযং, যং কিঞ্চি ৰোহারূপগং ধনং. তেন ৰুত্তং সমন্তপাসাদিকাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৫৮৩-৫৮৪) ‘‘ইধ পন যং কিঞ্চি ৰোহারগমনীযং কহাপণাদি অধিপ্পেত’’ন্তি. পঠমং আদীযতীতিআদি, কিং তং? রূপিযং, রূপিযং আদি যেসং তেতি রূপিযাদযো, দাসিদাসখেত্তৰত্থুআদযো, পটিগ্গহণং পটিগ্গহো, সম্পটিচ্ছনন্তি অত্থো. রূপিযাদীনং পটিগ্গহো রূপিযাদিপটিগ্গহো. জাতসমযে উপ্পন্নং রূপমেৰ রূপং অস্স ভৰতি, ন ৰিকারমাপজ্জতীতি জাতরূপং, সুৰণ্ণং. ধৰলসভাৰতায সত্তেহি রঞ্জিযতেতি রজতং, সজ্ঝু. জাতরূপেন কতো মাসকো জাতরূপমাসকো. রজতেন কতো মাসকো রজতমাসকোতি ইদং চতুব্বিধমেৰ নিস্সগ্গিযৰত্থু হোতি, ন লোহমাসকাদযোতি আহ ‘‘তম্বলোহাদীহি…পে… সঙ্গহিতো’’তি. তম্বলোহাদীহীতি আদি-সদ্দেন কংসলোহৰট্টলোহতিপুসীসাদীহি কতোপি লোহমাসকোযেৰাতি দস্সেতি. কিং ইদমেৰ নিস্সগ্গিযৰত্থু হোতি, উদাহু মুত্তাদযোপীতি আহ ‘‘মুত্তা…পে… দুক্কটৰত্থূ’’তি. ইমেসং দ্ৰিন্নং ৰত্থূনং কো ৰিসেসোতি আহ ‘‘তত্থ নিস্সগ্গিযৰত্থুং…পে… দুক্কটমেৰা’’তি. তত্থ নিস্সগ্গিযৰত্থু অত্তনো অত্থায নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং, সেসানং অত্থায দুক্কটং, দুক্কটৰত্থু সব্বেসং অত্থায দুক্কটমেৰাতি যোজনা.
ইদানি তেসু ৰত্থূসু কপ্পিযাকপ্পিযৰিনিচ্ছযং ৰিত্থারতো দস্সেতুং আহ ‘‘তত্রাযং ৰিনিচ্ছযো’’তি. তত্থ সম্পটিচ্ছিতুং ন ৰট্টতি, কস্মা? ‘‘ইদং সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি অকপ্পিযৰোহারেন দিন্নত্তা. দত্ৰা পক্কমতি, ৰট্টতি, কস্মা? সঙ্ঘস্স হত্থে অদত্ৰা ৰড্ঢকীআদীনং হত্থে দিন্নত্তা. এৰম্পি ৰট্টতি গিহীনং হত্থে ঠপিতত্তা. পটিক্খিপিতুং ন ৰট্টতি সঙ্ঘগণপুগ্গলানং অনামসিতত্তা. ‘‘ন ৰট্টতী’’তি পটিক্খিপিতব্বং ‘‘তুম্হে গহেত্ৰা ঠপেথা’’তি ৰুত্তত্তা. পটিগ্গহণেপি পরিভোগেপি আপত্তীতি ‘‘সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি ৰুত্তত্তা পটিগ্গহণে পাচিত্তিযং, পরিভোগে দুক্কটং. স্ৰেৰ সাপত্তিকোতি দুক্কটাপত্তিং সন্ধায ৰদতি. ৰদতি, ৰট্টতি ‘‘তুম্হে পচ্চযে পরিভুঞ্জথা’’তি কপ্পিযৰোহারেন ৰুত্তত্তা. চীৰরত্থায দিন্নং চীৰরেযেৰ উপনেতব্বং, কস্মা? যথা দাযকা ৰদন্তি, তথা পটিপজ্জিতব্বত্তা. সেনাসনপচ্চযস্স ইতরপচ্চযত্তযতো ৰিসেসং দস্সেন্তো ‘‘সেনাসনত্থাযা’’তিআদিমাহ. ইমিনা অৰিস্সজ্জিযঅৰেভঙ্গিযভাৰং দস্সেতি. এৰং সন্তেপি আপদাসু কত্তব্বৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘সচে পনা’’তিআদিমাহ.
৬০. এৰং নিস্সগ্গিযৰত্থূসু কত্তব্বৰিধিং দস্সেত্ৰা ইদানি দুক্কটৰত্থূসু কত্তব্বৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘সচে কোচি ময্হ’’ন্ত্যাদিমাহ. এত্থ পন পটিগ্গহণেপি পরিভোগেপি আপত্তীতি দুক্কটমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তল়াকস্সপি খেত্তসঙ্গহিতত্তা তস্স পটিগ্গহণেপি আপত্তি ৰুত্তা. ‘‘চত্তারো পচ্চযে পরিভুঞ্জথাতি দেতীতি এত্থ ‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স চত্তারো পচ্চযে পরিভুঞ্জিতুং তল়াকং দম্মী’তি ৰা ‘চতুপচ্চযপরিভোগত্থং তল়াকং দম্মী’তি ৰা ৰদতি, ৰট্টতিযেৰ. ‘ইতো তল়াকতো উপ্পন্নে পচ্চযে দম্মী’তি ৰুত্তে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থী’’তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৫৩৭-৫৩৯) ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযম্পি (ৰি. ৰি. টী. ১.৫৩৮-৫৩৯) তথেৰ ৰত্ৰা ‘‘ইদঞ্চ সঙ্ঘস্স দীযমানঞ্ঞেৰ সন্ধায ৰুত্তং, পুগ্গলস্স পন এৰম্পি দিন্নং তল়াকখেত্তাদি ন ৰট্টতি. সুদ্ধচিত্তস্স পন উদকপরিভোগত্থং কূপপোক্খরণিআদযো ৰট্টন্তি. ‘সঙ্ঘস্স তল়াকং অত্থি, তং কথ’ন্তি হি আদিনা সব্বত্থ সঙ্ঘৰসেনেৰ ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. হত্থে ভৰিস্সতীতি ৰসে ভৰিস্সতি.
কপ্পিযকারকং ঠপেথাতি ৰুত্তেতি সামীচিৰসেন ৰুত্তং, অৰুত্তেপি ঠপেন্তস্স ন দোসো অত্থি. তেনাহ ‘‘উদকং ৰারেতুং লব্ভতী’’তি. যস্মা পরসন্তকং ভিক্খূনং নাসেতুং ন ৰট্টতি, তস্মা ‘‘ন সস্সকালে’’তি ৰুত্তং. সস্সকালেপি তাসেত্ৰা মুঞ্চিতুং ৰট্টতি, অমুঞ্চতো পন ভণ্ডদেয্যং. জনপদস্স সামিকোতি ইমিনাৰ যো তং জনপদং ৰিচারেতি, তেনপি অচ্ছিন্দিত্ৰা দিন্নং ৰট্টতিযেৰাতি ৰদন্তি. পুন দেতীতি অচ্ছিন্দিত্ৰা পুন দেতি, এৰম্পি ৰট্টতীতি সম্বন্ধো. ইমিনা যেন কেনচি ইস্সরেন ‘‘পরিচ্চত্তমিদং ভিক্খূহি অস্সামিক’’ন্তি সঞ্ঞায অত্তনো গহেত্ৰা দিন্নং ৰট্টতীতি দস্সেতি. উদকৰাহকন্তি উদকমাতিকং. কপ্পিযৰোহারেপি ৰিনিচ্ছযং ৰক্খামীতি পাঠসেসো. উদকৰসেনাতি উদকপরিভোগত্থং. সুদ্ধচিত্তানন্তি উদকপরিভোগত্থমেৰ. ইদং সহত্থেন চ অকপ্পিযৰোহারেন চ করোন্তে সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘সস্সসম্পাদনত্থ’’ন্তি এৰং অসুদ্ধচিত্তানম্পি পন সযং অকত্ৰা কপ্পিযৰোহারেন আণাপেতুং ৰট্টতি এৰ. কপ্পিযকারকং ঠপেতুং ন ৰট্টতীতি ইদং সহত্থাদিনা কততল়াকত্তা অস্সারুপ্পন্তি ৰুত্তং. ঠপেন্তস্স পন তং পচ্চযং পরিভুঞ্জন্তস্স ৰা সঙ্ঘস্স আপত্তি ন পঞ্ঞাযতি, অট্ঠকথাপমাণেন ৰা এত্থ আপত্তি গহেতব্বা. অলজ্জিনা কারাপিতে ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি আহ ‘‘লজ্জিভিক্খুনা’’তি, মত্তিকুদ্ধরণাদীসু কারাপিতেসূতি অধিপ্পাযো.
৬১. নৰসস্সেতি অকতপুব্বে কেদারে. কহাপণেতি ইমিনা ধঞ্ঞুট্ঠাপনে তস্সেৰ অকপ্পিযন্তি দস্সেতি. অপরিচ্ছিন্নভাগেতি ‘‘এত্তকে ভূমিভাগে এত্তকো ভাগো দাতব্বো’’তি এৰং অপরিচ্ছিন্নভাগে. ধঞ্ঞুট্ঠাপনে কসতি, পযোগেপি দুক্কটমেৰ, ন কহাপণুট্ঠাপনে ৰিয. ‘‘কসথ ৰপথা’’তি ৰচনেন সব্বেসম্পি অকপ্পিযং সিযাতি আহ ‘‘অৰত্ৰা’’তি. এত্তকো নাম ভাগোতি এত্থ এত্তকো কহাপণোতি ইদম্পি সন্ধায ৰদতি. তথাৰুত্তেপি হি তদা কহাপণানং অৰিজ্জমানত্তা আযতিং উপ্পজ্জমানং অঞ্ঞেসং ৰট্টতি এৰ. তেনাহ ‘‘তস্সেৰ তং অকপ্পিয’’ন্তি. তস্স পন সব্বপযোগেসু পরিভোগে চ দুক্কটং. কেচি পন ধঞ্ঞপরিভোগে এৰ আপত্তি, ন পুব্বভাগেতি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং, যেন মিননরক্খণাদিনা পযোগেন পচ্ছা ধঞ্ঞপরিভোগে আপত্তি হোতি তস্স পযোগস্স করণে অনাপত্তিযা অযুত্তত্তা. পরিযাযকথায পন সব্বত্থ অনাপত্তি. তেনেৰ ‘‘এত্তকেহি ৰীহীহি ইদঞ্চিদঞ্চ আহরথা’’তি নিযমৰচনে অকপ্পিযং ৰুত্তং. কহাপণৰিচারণেপি এসেৰ নযো. ‘‘ৰত্থু চ এৰরূপং নাম সংৰিজ্জতি, কপ্পিযকারকো নত্থীতি ৰত্তব্ব’’ন্তিআদিৰচনঞ্চেত্থ সাধকং. রজ্জুযা ৰা দণ্ডেন ৰাতি এত্থ ‘‘পাদেহিপি মিনিতুং ন ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. খলে ৰা ঠত্ৰা রক্খতীতি এত্থ পন থেনেত্ৰা গণ্হন্তে দিস্ৰা ‘‘মা গণ্হথা’’তি নিৰারেন্তো রক্খতি নাম, সচে পন অৰিচারেত্ৰা কেৰলং তুণ্হীভূতোৰ রক্খণত্থায ওলোকেন্তো তিট্ঠতি, ৰট্টতি. ‘‘সচেপি তস্মিং তুণ্হীভূতে চোরিকায হরন্তি, ‘মযং ভিক্খুসঙ্ঘস্স আরোচেস্সামা’তি এৰং ৰত্তুম্পি ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. নীহরাপেতি পটিসামেতীতি এত্থাপি ‘‘সচে পরিযাযেন ৰদতি, ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. অপুব্বস্স অনুপ্পাদিতত্তা অঞ্ঞেসং ৰট্টতীতি আহ ‘‘তস্সেৰেতং অকপ্পিয’’ন্তি.
সব্বেসং অকপ্পিযং, কস্মা? কহাপণানং ৰিচারিতত্তাতি এত্থ সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৫৩৭-৫৩৯) এৰং ৰিচারণা কতা – ননু চ দুব্বিচারিতমত্তেন তস্সেৰেতং অকপ্পিযং, ন সব্বেসং রূপিযসংৰোহারে চতুত্থপত্তো ৰিয. ৰুত্তঞ্হি তত্থ (পারা. অট্ঠ. ২.৫৮৯) ‘‘যো পন রূপিযং অসম্পটিচ্ছিত্ৰা ‘থেরস্স পত্তং কিণিত্ৰা দেহী’তি পহিতকপ্পিযকারকেন সদ্ধিং কম্মারকুলং গন্ত্ৰা পত্তং দিস্ৰা ‘ইমে কহাপণে গহেত্ৰা ইমং দেহী’তি কহাপণে দাপেত্ৰা গহিতো, অযং পত্তো এতস্সেৰ ভিক্খুনো ন ৰট্টতি দুব্বিচারিতত্তা, অঞ্ঞেসং পন ৰট্টতি মূলস্স অসম্পটিচ্ছিতত্তা’’তি, তস্মা যং তে আহরন্তি, সব্বেসং অকপ্পিযং. কস্মা? কহাপণানং ৰিচারিতত্তাতি ইদং কস্মা ৰুত্তন্তি? এত্থ কেচি ৰদন্তি ‘‘কহাপণে সাদিযিত্ৰা ৰিচারিতং সন্ধায এৰং ৰুত্ত’’ন্তি, সঙ্ঘিকত্তা চ নিস্সজ্জিতুং ন সক্কা, তস্মা সব্বেসং ন কপ্পতীতি তেসং অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘অসাদিযিত্ৰাপি কহাপণানং ৰিচারিতত্তা রূপিযসংৰোহারো কতো হোতি, সঙ্ঘিকত্তা চ নিস্সজ্জিতুং ন সক্কা, তস্মা সব্বেসং ন কপ্পতী’’তি ৰদন্তি. গণ্ঠিপদেসু পন তীসুপি ইদং ৰুত্তং ‘‘চতুত্থপত্তো গিহিসন্তকানংযেৰ কহাপণানং ৰিচারিতত্তা অঞ্ঞেসং কপ্পতি, ইধ পন সঙ্ঘিকানং ৰিচারিতত্তা সব্বেসং ন কপ্পতী’’তি. সব্বেসম্পি ৰাদো তেন তেন পরিযাযেন যুত্তোযেৰাতি.
৬২. চতুসালদ্ৰারেতি ভোজনসালং সন্ধায ৰুত্তং.
৬৩. ‘‘ৰনং দম্মি, অরঞ্ঞং দম্মী’’তি ৰুত্তে পন ৰট্টতীতি এত্থ নিৰাসট্ঠানত্তা পুগ্গলস্সপি সুদ্ধচিত্তেন গহেতুং ৰট্টতি. সীমং দেমাতি ৰিহারসীমাদিসাধারণৰচনেন ৰুত্তত্তা ‘‘ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. পরিযাযেন কথিতত্তাতি ‘‘গণ্হাহী’’তি অৰত্ৰা ‘‘সীমা গতা’’তি পরিযাযেন কথিতত্তা. পকতিভূমিকরণত্থং ‘‘হেট্ঠা গহিতং পংসু’’ন্তিআদি ৰুত্তং. দাসং দম্মীতি এত্থ ‘‘মনুস্সং দম্মীতি ৰুত্তে ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি. ৰেয্যাৰচ্চকরন্তিআদিনা ৰুত্তে পুগ্গলস্সপি দাসং গহেতুং ৰট্টতি ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে আরামিক’’ন্তি ৰিসেসেত্ৰা অনুঞ্ঞাতত্তা. তঞ্চ খো পিলিন্দৰচ্ছেন গহিতপরিভুত্তক্কমেন, ন গহট্ঠানং দাসপরিভোগক্কমেন. খেত্তাদযো পন সব্বে সঙ্ঘস্সেৰ ৰট্টন্তি পাল়িযং পুগ্গলিকৰসেন গহেতুং অননুঞ্ঞাতত্তাতি দট্ঠব্বং. কুক্কুটসূকরে…পে… ৰট্টতীতি এত্থ কুক্কুটসূকরেসু দীযমানেসু ‘‘ইমেহি অম্হাকং অত্থো নত্থি, সুখং জীৰন্তু, অরঞ্ঞে ৰিস্সজ্জেথা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. ৰিহারস্স দেমাতি সঙ্ঘিকৰিহারং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘খেত্তৰত্থুপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১০, ১৯৪) সুত্তন্তেসু আগতপটিক্খেপো ভগৰতা আপত্তিযাপি হেতুভাৰেন কতোতি ভগৰতো অধিপ্পাযং জানন্তেহি সঙ্গীতিকারকমহাথেরেহি খেত্তপটিগ্গহণাদিনিস্সিতো অযং সব্বোপি পাল়িমুত্তৰিনিচ্ছযো ৰুত্তোতি গহেতব্বো.
৬৪. চীৰরচেতাপন্নন্তি চীৰরমূলং. পহিণেয্যাতি পেসেয্য. চেতাপেত্ৰাতি পরিৰত্তেত্ৰা. অচ্ছাদেহীতি ৰোহারৰচনমেতং, ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দেহীতি অযং পনেত্থ অত্থো. আভতন্তি আনীতং.
ইমস্মিং ঠানে সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৫২৮-৫৩১) এৰং ৰিচারণা কতা – এত্থ চ যং ৰুত্তং মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. রাজসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘ইমিনা চীৰরচেতাপন্নেন চীৰরং চেতাপেত্ৰা ইত্থন্নামং ভিক্খুং চীৰরেন অচ্ছাদেহীতি ইদং আগমনসুদ্ধিং দস্সেতুং ৰুত্তং. সচে হি ‘ইদং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দেহী’তি পেসেয্য, আগমনস্স অসুদ্ধত্তা অকপ্পিযৰত্থুং আরব্ভ ভিক্খুনা কপ্পিযকারকোপি নিদ্দিসিতব্বো ন ভৰেয্যা’’তি, তত্থ আগমনস্স সুদ্ধিযা ৰা অসুদ্ধিযা ৰা ৰিসেসপ্পযোজনং ন দিস্সতি. সতিপি হি আগমনস্স অসুদ্ধভাৰে দূতো অত্তনো কুসলতায কপ্পিযৰোহারেন ৰদতি, কপ্পিযকারকো ন নিদ্দিসিতব্বোতি ইদং নত্থি, ন চ দূতেন কপ্পিযৰোহারৰসেন ৰুত্তে দাযকেন ‘‘ইদং কথং পেসিত’’ন্তি ঈদিসী ৰিচারণা উপলব্ভতি, অৰিচারেত্ৰা চ তং ন সক্কা জানিতুং. যদি পন আগমনস্স অসুদ্ধত্তা কপ্পিযকারকো নিদ্দিসিতব্বো ন ভৰেয্য, চীৰরানং অত্থায দূতস্স হত্থে অকপ্পিযৰত্থুম্হি পেসিতে সব্বত্থ দাযকেন কথং পেসিতন্তি পুচ্ছিত্ৰাৰ কপ্পিযকারকো নিদ্দিসিতব্বো ভৰেয্য, তস্মা অসতিপি আগমনসুদ্ধিযং সচে সো দূতো অত্তনো কুসলতায কপ্পিযৰোহারৰসেন ৰদতি, দূতস্সেৰ ৰচনং গহেতব্বং. যদি হি আগমনসুদ্ধিযেৰেত্থ পমাণং, মূলস্সামিকেন কপ্পিযৰোহারৰসেন পেসিতস্স দূতস্স অকপ্পিযৰোহারৰসেন ৰদতোপি কপ্পিযকারকো নিদ্দিসিতব্বো ভৰেয্য, তস্মা সব্বত্থ দূতৰচনমেৰ পমাণন্তি গহেতব্বং. ইমিনা চীৰরচেতাপন্নেনাতিআদিনা পন ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘কপ্পিযৰসেন আভতম্পি চীৰরমূলং ঈদিসেন দূতৰচনেন অকপ্পিযং হোতি, তস্মা তং পটিক্খিপিতব্ব’’ন্তি. তেনেৰাহ ‘‘তেন ভিক্খুনা সো দূতো এৰমস্স ৰচনীযোতিআদী’’তি.
ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৫৩৮-৫৩৯) পন এৰং ৰুত্তং – যং ৰুত্তং মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. রাজসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘ইমিনা চীৰরচেতাপন্নেন চীৰরং চেতাপেত্ৰা ইত্থন্নামং ভিক্খুং চীৰরেন অচ্ছাদেহীতি ইদং আগমনসুদ্ধিং দস্সেতুং ৰুত্তং. সচে হি ‘ইদং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দেহী’তি পেসেয্য, আগমনস্স অসুদ্ধত্তা অকপ্পিযৰত্থুং আরব্ভ ভিক্খুনা কপ্পিযকারকোপি নিদ্দিসিতব্বো ন ভৰেয্যা’’তি, তং নিস্সগ্গিযৰত্থুদুক্কটৰত্থুভূতং অকপ্পিযচীৰরচেতাপন্নং ‘‘অসুকস্স ভিক্খুনো দেহী’’তি এৰং আগমনসুদ্ধিযা অসতি, সিক্খাপদে আগতনযেন দূতৰচনে চ অসুদ্ধে সব্বথা পটিক্খেপোযেৰ কাতুং ৰট্টতি, ন পন ‘‘চীৰরঞ্চ খো মযং পটিগ্গণ্হামা’’তি ৰত্তুং, তদনুসারেন ৰেয্যাৰচ্চকরঞ্চ নিদ্দিসিতুং আগমনদূতৰচনানং উভিন্নং অসুদ্ধত্তা, পাল়িযং আগতনযেন পন আগমনসুদ্ধিযা সতি দূতৰচনে অসুদ্ধেপি সিক্খাপদে আগতনযেন সব্বং কাতুং ৰট্টতীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. তেন চ যথা দূতৰচনাসুদ্ধিযম্পি আগমনে সুদ্ধে ৰেয্যাৰচ্চকরং নিদ্দিসিতুং ৰট্টতি, এৰং আগমনাসুদ্ধিযম্পি দূতৰচনে সুদ্ধে ৰট্টতি এৰাতি অযমত্থো অত্থতো সিদ্ধোৰ হোতি. উভযসুদ্ধিযং ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি উভযাসুদ্ধিপক্খমেৰ সন্ধায মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. রাজসিক্খাপদৰণ্ণনা) ‘‘কপ্পিযকারকোপি নিদ্দিসিতব্বো ন ভৰেয্যা’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
যং পনেত্থ সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.২৩৭-৫৩৯) ‘‘আগমনস্স সুদ্ধিযা ৰা অসুদ্ধিযা ৰা ৰিসেসপ্পযোজনং ন দিস্সতী’’তিআদি ৰুত্তং, তং মাতিকাট্ঠকথাৰচনস্স অধিপ্পাযং অসল্লক্খেত্ৰা ৰুত্তং যথাৰুত্তনযেন আগমনসুদ্ধিআদিনা সপ্পযোজনত্তা. যো পনেত্থ ‘‘মূলস্সামিকেন কপ্পিযৰোহারৰসেন, পেসিতদূতস্স অকপ্পিযৰোহারেন ৰদতোপি কপ্পিযকারকো নিদ্দিসিতব্বো ভৰেয্যা’’তি অনিট্ঠপ্পসঙ্গো ৰুত্তো, সো অনিট্ঠপ্পসঙ্গো এৰ ন হোতি অভিমতত্তা. তথা হি সিক্খাপদে এৰ ‘‘পটিগ্গণ্হতু আযস্মা চীৰরচেতাপন্ন’’ন্তি অকপ্পিযৰোহারেন ৰদতো দূতস্স কপ্পিযেন কম্মেন ৰেয্যাৰচ্চকরো নিদ্দিসিতব্বো ৰুত্তো আগমনস্স সুদ্ধত্তা, আগমনস্সপি অসুদ্ধিযং পন কপ্পিযেনপি কম্মেন ৰেয্যাৰচ্চকরো ন নিদ্দিসিতব্বোৰাতি অত্থেৰ আগমনস্স সুদ্ধিঅসুদ্ধিযা পযোজনং. কথং পন দূতৰচনেন আগমনসুদ্ধি ৰিঞ্ঞাযতীতি? নাযং ভারো. দূতেন হি অকপ্পিযৰোহারেন ৰুত্তে এৰ আগমনসুদ্ধি গৰেসিতব্বা, ন ইতরত্থ. তত্থ চ তস্স ৰচনক্কমেন পুচ্ছিত্ৰা চ যুত্তিআদীহি চ সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. ইধাপি হি সিক্খাপদে ‘‘চীৰরচেতাপন্নং আভত’’ন্তি দূতৰচনেনেৰ চীৰরং কিণিত্ৰা দাতুং পেসিতভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি. যদি হি সব্বথা আগমনসুদ্ধি ন ৰিঞ্ঞাযতি, পটিক্খেপো এৰ কত্তব্বোতি.
সুৰণ্ণং রজতং কহাপণো মাসকোতি ইমানি হি চত্তারি নিস্সগ্গিযৰত্থূনি, মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযো সঙ্খো সিলা পৰাল়ং লোহিতঙ্কো মসারগল্লং সত্ত ধঞ্ঞানি দাসিদাসং খেত্তং ৰত্থু পুপ্ফারামফলারামাদযোতি ইমানি দুক্কটৰত্থূনি চ অত্তনো ৰা চেতিযসঙ্ঘগণপুগ্গলানং ৰা অত্থায সম্পটিচ্ছিতুং ন ৰট্টন্তি, তস্মা তং সাদিতুং ন ৰট্টতীতি দস্সনত্থং ‘‘ন খো মযং আৰুসো চীৰরচেতাপন্নং পটিগ্গণ্হামা’’তি ৰুত্তং. চীৰরঞ্চ খো মযং পটিগ্গণ্হামা’’তিআদি দূতৰচনস্স অকপ্পিযত্তেপি আগমনসুদ্ধিযা পটিপজ্জনৰিধিদস্সনত্থং ৰুত্তং. কালেন কপ্পিযন্তি যুত্তপত্তকালেন যদা নো অত্থো হোতি, তদা কপ্পিযং চীৰরং পটিগ্গণ্হামাতি অত্থো. ৰেয্যাৰচ্চকরোতি কিচ্চকরো, কপ্পিযকারকোতি অত্থো. ‘‘ৰেয্যাৰচ্চকরো নিদ্দিসিতব্বো’’তি ইদং ‘‘অত্থি পনাযস্মতো কোচি ৰেয্যাৰচ্চকরো’’তি কপ্পিযৰচনেন ৰুত্তত্তা অনুঞ্ঞাতং. সচে পন দূতো ‘‘কো ইমং গণ্হাতি, কস্স ৰা দেমী’’তি ৰদতি, ন নিদ্দিসিতব্বো. আরামিকো ৰা উপাসকো ৰাতি ইদং সারুপ্পতায ৰুত্তং, ঠপেত্ৰা পন পঞ্চ সহধম্মিকে যো কোচি কপ্পিযকারকো ৰট্টতি. এসো খো আৰুসো ভিক্খূনং ৰেয্যাৰচ্চকরোতি ইদং দূতেন ‘‘অত্থি পনাযস্মতো কোচি ৰেয্যাৰচ্চকরো’’তি পুচ্ছিতত্তা পুচ্ছাসভাগেন ভিক্খুস্স কপ্পিযৰচনদস্সনত্থং ৰুত্তং. এৰমেৰ হি ভিক্খুনা ৰত্তব্বং, ন ৰত্তব্বং ‘‘তস্স দেহী’’তিআদি. তেনেৰ পাল়িযং ‘‘ন ৰত্তব্বো তস্স দেহী’’তিআদিমাহ. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৫৩৮-৫৩৯) পন ‘‘এসো খো…পে… ন ৰত্তব্বো তস্স দেহীতিআদি অকপ্পিযৰত্থুসাদিযনপরিমোচনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
আণত্তো সো মযাতি যথা তুম্হাকং চীৰরেন অত্থে সতি চীৰরং দস্সতি, এৰং ৰুত্তোতি অত্থো. ৰিমতিৰিনোদনিযং পন ‘‘সঞ্ঞত্তোতিআদি এৰং দূতেন পুন ৰুত্তে এৰ চোদেতুং ৰট্টতি, ন ইতরথাতি দস্সনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. এত্থ পন পাল়িযং ‘‘সঞ্ঞত্তো সো মযা’’তি আগতত্তা এৰং ৰুত্তো, পুরিমৰাক্যে পন ৰিনযসঙ্গহপ্পকরণে (ৰি. সঙ্গ. অট্ঠ. ৬৪) ‘‘আণত্তো সো মযা’’তি পরিযাযৰচনেন পরিৰত্তিত্ৰা ঠপিতত্তা তথা ৰুত্তো, তেন চ কপ্পিযকারকস্স সঞ্ঞাপিতভাৰে দূতেন ভিক্খুস্স পুন আরোচিতে এৰ ভিক্খুনা কপ্পিযকারকো চোদেতব্বো হোতি, ন অনারোচিতেতি দস্সেতি.
অত্থো মে আৰুসো চীৰরেনাতি চোদনালক্খণনিদস্সনমেতং. ইদং ৰা হি ৰচনং ৰত্তব্বং, তস্স ৰা অত্থো যায কাযচি ভাসায ৰত্তব্বো. দেহি মে চীৰরন্তিআদীনি পন ন ৰত্তব্বাকারদস্সনত্থং ৰুত্তানি. এতানি হি ৰচনানি, এতেসং ৰা অত্থো যায কাযচি ভাসায ন ৰত্তব্বো. ‘‘এৰং ৰদন্তো চ পটিক্খিত্তত্তা ৰত্তভেদে দুক্কটং আপজ্জতি, চোদনা পন হোতিযেৰা’’তি মহাগণ্ঠিপদে মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চ ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৫৩৮-৫৩৯) পন ‘‘ন ৰত্তব্বো ‘দেহি মে চীৰরং…পে… চেতাপেহি মে চীৰর’ন্তি ইদং দূতেনাভতরূপিযং পটিগ্গহেতুং অত্তনা নিদ্দিট্ঠকপ্পিযকারকত্তাৰ ‘দেহি মে চীৰরং…পে… চেতাপেহি মে চীৰর’ন্তি ৰদন্তো রূপিযস্স পকতত্তা তেন রূপিযেন পরিৰত্তেত্ৰা ‘দেহি চেতাপেহী’তি রূপিযসংৰোহারং সমাপজ্জন্তো নাম হোতীতি তং দোসং দূরতো পরিৰজ্জেতুং ৰুত্তং রূপিযপটিগ্গাহকেন সঙ্ঘমজ্ঝে নিস্সট্ঠরূপিযে ৰিয. ৰুত্তঞ্হি তত্থ ‘ন ৰত্তব্বো ইমং ৰা ইমং ৰা আহরা’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৫৮৩-৫৮৪), তস্মা ন ইদং ৰিঞ্ঞত্তিদোসে পরিৰজ্জেতুং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং ‘অত্থো মে আৰুসো চীৰরেনা’তিপি অৰত্তব্বতাপ্পসঙ্গতো. তেনেৰ দূতনিদ্দিট্ঠেসু রূপিযসংৰোহারসঙ্কাভাৰতো অঞ্ঞং কপ্পিযকারকং ঠপেত্ৰাপি আহরাপেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থাপি ‘‘দূতেন ঠপিতরূপিযেন চেতাপেত্ৰা চীৰরং আহরাপেহী’’তি অৰত্ৰা কেৰলং ‘‘চীৰরং আহরাপেহী’’তি এৰং আহরাপেতব্বন্তি অধিপ্পাযো গহেতব্বোতি ৰুত্তং.
ইচ্চেতং কুসলন্তি এৰং যাৰততিযং চোদেন্তো তং চীৰরং অভিনিপ্ফাদেতুং সক্কোতি অত্তনো পটিলাভৰসেন, ইচ্চেতং কুসলং সাধু সুট্ঠু সুন্দরং. চতুক্খত্তুং পঞ্চক্খত্তুং ছক্খত্তুপরমং তুণ্হীভূতেন উদ্দিস্স ঠাতব্বন্তি ঠানলক্খণনিদস্সনমেতং. ছক্খত্তুপরমন্তি চ ভাৰনপুংসকৰচনমেতং. ছক্খত্তুপরমন্তি এতেন চীৰরং উদ্দিস্স তুণ্হীভূতেনেৰ ঠাতব্বং, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি কাতব্বন্তি ইদং ঠানলক্খণং. তেনেৰ ‘‘ন আসনেতিআদী’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. সদ্দসত্থে পন –
‘‘কিরিযাৰিসেসনং সত্থে, ৰুত্তং ধাতুৰিসেসনং;
ভাৰনপুংসকন্ত্যেৰ, সাসনে সমুদীরিত’’ন্তি. –
ৰচনতো কিরিযাৰিসেসনমেৰ সাসনৰোহারেন ভাৰনপুংসকং নাম জাতং;
‘‘মুদুং পচতিইচ্চত্র, পচনং ভৰতীতি চ;
সুখং সযতিইচ্চত্র, করোতি সযনন্তি চা’’তি. –
ৰচনতো কিরিযাৰিসেসনপদেন তুল্যাধিকরণভূতং কিরিযাৰিসেস্যপদং অকম্মকম্পি সকম্মকম্পি ভূধাতুকরধাতূহি সম্বন্ধিতব্বং হোতীতি ইমিনা ঞাযেন ছক্খত্তুপরমং ঠানং ভৰিতব্বং, ছক্খত্তুপরমং ঠানং কাতব্বন্তি অত্থো. এতেন ছক্খত্তুপরমং এৰং ঠানং ভৰিতব্বং, ন ততো অধিকং, ছক্খত্তুপরমং এৰ ঠানং কাতব্বং, ন ততো উদ্ধন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. ন আসনে নিসীদিতব্বন্তি ‘‘ইধ ভন্তে নিসীদথা’’তি ৰুত্তেপি ন নিসীদিতব্বং. ন আমিসং পটিগ্গহেতব্বন্তি ‘‘যাগুখজ্জকাদিভেদং কিঞ্চি আমিসং গণ্হথ ভন্তে’’তি যাচিযমানেনপি ন গণ্হিতব্বং. ন ধম্মো ভাসিতব্বোতি ‘‘মঙ্গলং ৰা অনুমোদনং ৰা ভাসথা’’তি যাচিযমানেনপি কিঞ্চি ন ভাসিতব্বং, কেৰলং ‘‘কিংকারণা আগতোসী’’তি পুচ্ছিযমানেন ‘‘জানাহি আৰুসো’’তি ৰত্তব্বো.
ঠানং ভঞ্জতীতি আগতকারণং ভঞ্জতি কোপেতি. ঠানন্তি ঠিতিযা চ কারণস্স চ নামং, তস্মা আসনে নিসীদনেন ঠানং কুপ্পতি, আগতকারণম্পি, আমিসপটিগ্গহণাদীসু পন আগতকারণমেৰ ভঞ্জতি, ন ঠানং. তেনাহ ‘‘আগতকারণং ভঞ্জতী’’তি. কেচি পন ‘‘আমিসপটিগ্গহণাদিনা ঠানম্পি ভঞ্জতী’’তি ৰদন্তি, তং অট্ঠকথায ন সমেতি, টীকাযম্পি নানাৰাদে দস্সেত্ৰা ঠানভঞ্জনং ৰুত্তং, তং অট্ঠকথাৰচনেন অসংসন্দনতো গন্থগরুভযেন ন ৰদিম্হ. ইদানি যা তিস্সো চোদনা, ছ চ ঠানানি ৰুত্তানি, তত্থ ৰুদ্ধিহানিং দস্সেন্তো ‘‘সচে চতুক্খত্তুং চোদেতী’’তিআদিমাহ. যস্মা চ একচোদনাৰুদ্ধিযা দ্ৰিন্নং ঠানানং হানি ৰুত্তা, তস্মা চোদনা দ্ৰিগুণং ঠানন্তি লক্খণং দস্সিতং হোতি. ইতি ইমিনা লক্খণেন তিক্খত্তুং চোদেত্ৰা ছক্খত্তুং ঠাতব্বং, দ্ৰিক্খত্তুং চোদেত্ৰা অট্ঠক্খত্তুং ঠাতব্বং, সকিং চোদেত্ৰা দসক্খত্তুং ঠাতব্বং.
তত্র তত্র ঠানে তিট্ঠতীতি ইদং চোদকস্স ঠিতট্ঠানতো অপক্কম্ম তত্র তত্র উদ্দিস্স ঠানংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. কো পন ৰাদো নানাদিৰসেসূতি নানাদিৰসেসু এৰং করোন্তস্স কো পন ৰাদো, ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি অধিপ্পাযো. ‘‘সামং ৰা গন্তব্বং, দূতো ৰা পাহেতব্বোতি ইদং সভাৰতো চোদেতুং অনিচ্ছন্তেনপি কাতব্বমেৰা’’তি ৰদন্তি. ন তং তস্স ভিক্খুনো কিঞ্চি অত্থং অনুভোতীতি তং চীৰরচেতাপন্নং অস্স ভিক্খুনো কিঞ্চি অপ্পমত্তকম্পি কম্মং ন নিপ্ফাদেতি. যুঞ্জন্তাযস্মন্তো সকন্তি আযস্মন্তো অত্তনো সন্তকং ধনং পাপুণন্তু. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৫৩৮-৫৩৯) পন ‘‘যতস্স চীৰরচেতাপন্নন্তিআদি যেন অত্তনা ৰেয্যাৰচ্চকরো নিদ্দিট্ঠো, চীৰরঞ্চ অনিপ্ফাদিতং, তস্স কত্তব্বদস্সনং. এৰং ভিক্খুনা ৰত্থুসামিকানং ৰুত্তে চোদেত্ৰা দেন্তি, ৰট্টতি ‘সামিকা চোদেত্ৰা দেন্তী’তি (পারা. ৫৪১) অনাপত্তিযং ৰুত্তত্তা. তেনেৰ সো সযং অচোদেত্ৰা উপাসকাদীহি পরিযাযেন ৰত্ৰা চোদাপেতি, তেসু সতক্খত্তুম্পি চোদেত্ৰা চীৰরং দাপেন্তেসু তস্স অনাপত্তি সিদ্ধা হোতি সিক্খাপদস্স অনাণত্তিকত্তা’’তি ৰুত্তং.
৬৫. কেনচি অনিদ্দিট্ঠো অত্তনো মুখেনেৰ ব্যাৰটভাৰং ৰেয্যাৰচ্চকরত্তং পত্তো মুখৰেৰটিকো, অৰিচারেতুকামতাযাতি ইমিনা ৰিজ্জমানম্পি দাতুং অনিচ্ছন্তা অরিযাপি ৰঞ্চনাধিপ্পাযং ৰিনা ৰোহারতো নত্থীতি ৰদন্তীতি দস্সেতি. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৫৩৭-৫৩৯) পন ‘‘অৰিচারেতুকামতাযাতি ইমস্মিং পক্খে ‘নত্থম্হাকং কপ্পিযকারকো’তি ইদং তাদিসং করোন্তো কপ্পিযকারকো নত্থীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ভেসজ্জক্খন্ধকে মেণ্ডকসেট্ঠিৰত্থুম্হি (মহাৰ. ২৯৯) ৰুত্তং ‘‘সন্তি ভিক্খৰে’’তিআদিৰচনমেৰ মেণ্ডকসিক্খাপদং নাম. তত্থ হি মেণ্ডকেন নাম সেট্ঠিনা ‘‘সন্তি হি ভন্তে মগ্গা কন্তারা অপ্পোদকা অপ্পভক্খা ন সুকরা অপাথেয্যেন গন্তুং, সাধু ভন্তে ভগৰা ভিক্খূনং পাথেয্যং অনুজানাতূ’’তি যাচিতেন ভগৰতা ‘‘অনুজানামি ভিক্খৰে পাথেয্যং পরিযেসিতুং. তণ্ডুলো তণ্ডুলত্থিকেন, মুগ্গো মুগ্গত্থিকেন, মাসো মাসত্থিকেন, লোণং লোণত্থিকেন, গুল়ো গুল়ত্থিকেন, তেলং তেলত্থিকেন, সপ্পি সপ্পিত্থিকেনা’’তি ৰত্ৰা ইদং ৰুত্তং ‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, মনুস্সা সদ্ধা পসন্না, তে কপ্পিযকারকানং হত্থে হিরঞ্ঞং উপনিক্খিপন্তি ‘ইমিনা যং অয্যস্স কপ্পিযং, তং দেথা’তি. অনুজানামি, ভিক্খৰে, যং ততো কপ্পিযং, তং সাদিতুং, ন ত্ৰেৰাহং, ভিক্খৰে, কেনচি পরিযাযেন জাতরূপরজতং সাদিতব্বং পরিযেসিতব্বন্তি ৰদামী’’তি. ‘‘কপ্পিযকারকানং হত্থে হিরঞ্ঞং নিক্খিপন্তী’’তি এত্থাপি ভিক্খুস্স আরোচনং অত্থিযেৰ, অঞ্ঞথা অনিদ্দিট্ঠকপ্পিযকারকপক্খং ভজতীতি ন চোদেতব্বো সিযা, ইদং পন দূতেন নিদ্দিট্ঠকপ্পিযকারকে সন্ধায ৰুত্তং, ন পন ভিক্খুনা নিদ্দিট্ঠে ৰা অনিদ্দিট্ঠে ৰা. তেনেৰাহ ‘‘এত্থ চোদনায পরিমাণং নত্থী’’তিআদি. যদি মূলং সন্ধায চোদেতি, তং সাদিতমেৰ সিযাতি আহ ‘‘মূলং অসাদিযন্তেনা’’তি.
অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতেসু ৰিয পটিপজ্জিতব্বন্তি ইদং অত্তনা চোদনাট্ঠানঞ্চ ন কাতব্বন্তি দস্সনত্থং ৰুত্তং. পিণ্ডপাতাদীনং অত্থাযাতি ইমিনা চীৰরত্থাযেৰ ন হোতীতি দস্সেতি. এসেৰ নযোতি ইমিনা ৰত্থুসামিনা নিদ্দিট্ঠকপ্পিযকারকেসুপি পিণ্ডপাতাদীনম্পি অত্থায দিন্নে চ ঠানচোদনাদিসব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ কাতব্বন্তি দস্সেতি.
৬৬. উপনিক্খিত্তসাদিযনে পনাতিআদীসু ‘‘ইদং অয্যস্স হোতূ’’তি এৰং সম্মুখা ৰা ‘‘অমুকস্মিং নাম ঠানে মম হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং অত্থি, তং তুয্হং হোতূ’’তি এৰং পরম্মুখা ৰা ঠিতস্স কেৰলং ৰাচায ৰা হত্থমুদ্দায ৰা ‘‘তুয্হ’’ন্তি ৰত্ৰা পরিচ্চত্তস্স কাযৰাচাহি অপ্পটিক্খিপিত্ৰা চিত্তেন সাদিযনং উপনিক্খিত্তসাদিযনং নাম. সাদিযতীতি ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেতি ‘‘গণ্হিতুকামো হোতী’’তি.
ইদং গুত্তট্ঠানন্তি আচিক্খিতব্বন্তি পচ্চযপরিভোগংযেৰ সন্ধায আচিক্খিতব্বং. ‘‘ইধ নিক্খিপা’’তি ৰুত্তে ‘‘উগ্গণ্হাপেয্য ৰা’’তি ৰুত্তলক্খণেন নিস্সগ্গিযং হোতীতি আহ ‘‘ইধ নিক্খিপাহীতি ন ৰত্তব্ব’’ন্তি. অথ ৰা ‘‘ইদং গুত্তট্ঠান’’ন্তি আচিক্খন্তো ঠানস্স গুত্তভাৰমেৰ দস্সেতি, ন ৰত্থুং পরামসতি, তস্মা আচিক্খিতব্বং. ‘‘ইধ নিক্খিপাহী’’তি পন ৰদন্তো নিক্খিপিতব্বং ৰত্থুং নিক্খিপাহীতি ৰত্থুং পরামসতি নাম, তস্মা ন ৰত্তব্বং. পরতো ইদং গণ্হাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. কপ্পিযঞ্চ অকপ্পিযঞ্চ নিস্সায ঠিতং হোতীতি যস্মা ততো উপ্পন্নপচ্চযপরিভোগো কপ্পতি, তস্মা কপ্পিযং নিস্সায ঠিতং, যস্মা পন দুব্বিচারণায ততো উপ্পন্নপচ্চযপরিভোগো ন কপ্পতি, তস্মা অকপ্পিযং নিস্সায ঠিতন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা ইদং ধনং যস্মা ‘‘নযিদং কপ্পতী’’তি পটিক্খিত্তং, তস্মা কপ্পিযং নিস্সায ঠিতং, যস্মা পন সব্বসো অৰিস্সজ্জিতং, তস্মা অকপ্পিযং নিস্সায ঠিতং. অথ ৰা তং ধনং যস্মা পচ্ছা সুট্ঠুৰিচারণায সতিযা কপ্পিযং ভৰিস্সতি, দুব্বিচারণায সতিযা অকপ্পিযং ভৰিস্সতি, তস্মা কপ্পিযঞ্চ অকপ্পিযঞ্চ নিস্সায ঠিতং হোতীতি. ৰিমতিৰিনোদনিযং পন ‘‘একো সতং ৰা সহস্সং ৰাতিআদি রূপিযে হেট্ঠিমকোটিযা পৰত্তনাকারং দস্সেতুং ৰুত্ত’’ন্তি চ ‘‘ন পন এৰং পটিপজ্জিতব্বমেৰাতি দস্সেতুং, ‘ইধ নিক্খিপাহী’তি ৰুত্তে উগ্গণ্হাপনং হোতীতি আহ ‘ইধ নিক্খিপাহী’তি ন ৰত্তব্ব’’ন্তি চ ‘‘কপ্পিযঞ্চ…পে… হোতীতি যস্মা অসাদিতত্তা ততো উপ্পন্নপচ্চযা ৰট্টন্তি, তস্মা কপ্পিযং নিস্সায ঠিতং, যস্মা পন দুব্বিচারণায সতি ততো উপ্পন্নং ন কপ্পতি, তস্মা অকপ্পিযং নিস্সায ঠিতন্তি ৰেদিতব্ব’’ন্তি চ ৰুত্তং.
৬৭. সঙ্ঘমজ্ঝে নিস্সজ্জিতব্বন্তি যস্মা রূপিযং নাম অকপ্পিযং, তস্মা সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা পুগ্গলস্স ৰা নিস্সজ্জিতব্বন্তি ন ৰুত্তং. যস্মা পন তং পটিগ্গহিতমত্তমেৰ হোতি, ন তেন কিঞ্চি কপ্পিযভণ্ডং চেতাপিতং, তস্মা উপাযেন পরিভোগদস্সনত্থং ‘‘সঙ্ঘমজ্ঝে নিস্সজ্জিতব্ব’’ন্তি (পারা. ৫৮৪) ৰুত্তং. ন তেন কিঞ্চি কপ্পিযভণ্ডং চেতাপিতন্তি ইমিনা চেতাপিতঞ্চে, নত্থি পরিভোগূপাযো উগ্গহেত্ৰা অনিস্সট্ঠরূপিযেন চেতাপিতত্তা. ঈদিসঞ্হি সঙ্ঘমজ্ঝে নিস্সজ্জনং কত্ৰাৰ ছড্ডেত্ৰা পাচিত্তিযং দেসাপেতব্বন্তি দস্সেতি. কেচি পন ‘‘যস্মা নিস্সগ্গিযৰত্থুং পটিগ্গহেত্ৰাপি চেতাপিতং কপ্পিযভণ্ডং সঙ্ঘে নিস্সট্ঠং কপ্পিযকারকেহি নিস্সট্ঠরূপিযেন পরিৰত্তেত্ৰা আনীতকপ্পিযভণ্ডসদিসং হোতি, তস্মা ৰিনাৰ উপাযং ভাজেত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতী’’তি ৰদন্তি, তং পত্তচতুক্কাদিকথায ন সমেতি. তত্থ হি রূপিযেন পরিৰত্তিতপত্তস্স অপরিভোগোৰ দস্সিতো, ন নিস্সজ্জনৰিচারোতি. কপ্পিযং আচিক্খিতব্বন্তি পব্বজিতানং সপ্পি ৰা তেলং ৰা ৰট্টতি উপাসকাতি এৰং আচিক্খিতব্বং.
আরামিকানং ৰা পত্তভাগন্তি ইদং গিহীনং হত্থগতোপি সোযেৰ ভাগোতি কত্ৰা ৰুত্তং. সচে পন তেন অঞ্ঞং পরিৰত্তেত্ৰা আরামিকা দেন্তি, পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতীতি মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চূল়গণ্ঠিপদে চ ৰুত্তং. ততো হরিত্ৰাতি অঞ্ঞেসং পত্তভাগতো হরিত্ৰা. কসিণপরিকম্মন্তি আলোককসিণপরিকম্মং. মঞ্চপীঠাদীনি ৰাতি এত্থ ততো গহিতমঞ্চপীঠাদীনি পরিৰত্তেত্ৰা অঞ্ঞং চে গহিতং, ৰট্টতীতি ৰদন্তি. ছাযাপীতি ভোজনসালাদীনং ছাযাপি. পরিচ্ছেদাতিক্কন্তাতি গেহপরিচ্ছেদং অতিক্কন্তা, ছাযায গতগতট্ঠানং গেহং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. মগ্গেনপীতি এত্থ সচে অঞ্ঞো মগ্গো নত্থি, মগ্গং অধিট্ঠহিত্ৰা গন্তুং ৰট্টতীতি ৰদন্তি. কীতাযাতি তেন ৰত্থুনা কীতায. উপনিক্খেপং ঠপেত্ৰা সঙ্ঘো পচ্চযে পরিভুঞ্জতীতি সচে উপাসকো ‘‘অতিবহু এতং হিরঞ্ঞং, ইদং ভন্তে অজ্জেৰ ন ৰিনাসেতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা সযং উপনিক্খেপং ঠপেতি, অঞ্ঞেন ৰা ঠপাপেতি, এৰং উপনিক্খেপং ঠপেত্ৰা ততো উপ্পন্নপচ্চযং পরিভুঞ্জন্তো সঙ্ঘো পচ্চযে পরিভুঞ্জতি, তেন ৰত্থুনা গহিতত্তা ‘‘অকপ্পিয’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৫৮৩-৫৮৪) পন ‘‘উপনিক্খেপং ঠপেত্ৰাতি কপ্পিযকারকেহি ৰড্ঢিযা পযোজনং সন্ধায ৰুত্তং. অকপ্পিযন্তি তেন ৰত্থুনা গহিতত্তা ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
সচে সো ছড্ডেতীতি যত্থ কত্থচি খিপতি, অথাপি ন ছড্ডেতি, সযং গহেত্ৰা গচ্ছতি, ন ৰারেতব্বো. নো চে ছড্ডেতীতি অথ নেৰ গহেত্ৰা গচ্ছতি, ন ছড্ডেতি, ‘‘কিং ময্হং ইমিনা ব্যাপারেনা’’তি যেনকামং পক্কমতি, ততো যথাৰুত্তলক্খণো রূপিযছড্ডকো সমন্নিতব্বো. যো ন ছন্দাগতিন্তিআদীসু লোভৰসেন তং ৰত্থুং অত্তনো ৰা করোন্তো অত্তানং ৰা উক্কংসেন্তো ছন্দাগতিং নাম গচ্ছতি. দোসৰসেন ‘‘নেৰাযং মাতিকং জানাতি, ন ৰিনয’’ন্তি পরং অপসাদেন্তো দোসাগতিং নাম গচ্ছতি. মোহৰসেন পমুট্ঠো পমুট্ঠস্সতিভাৰং আপজ্জন্তো মোহাগতিং নাম গচ্ছতি. রূপিযপটিগ্গাহকস্স ভযেন ছড্ডেতুং অৰিসহন্তো ভযাগতিং নাম গচ্ছতি. এৰং অকরোন্তো ন ছন্দাগতিং গচ্ছতি, ন দোসাগতিং গচ্ছতি, ন মোহাগতিং গচ্ছতি, ন ভযাগতিং গচ্ছতি নামাতি ৰেদিতব্বো.
৬৮. পতিতোকাসং অসমন্নারহন্তেন ছড্ডেতব্বন্তি ইদং নিরপেক্খভাৰদস্সনপরন্তি ৰেদিতব্বং, তস্মা পতিতট্ঠানে ঞাতেপি তস্স গূথং ছড্ডেন্তস্স ৰিয নিরপেক্খভাৰোযেৰেত্থ পমাণন্তি ৰেদিতব্বং. অসন্তসম্ভাৰনাযাতি অত্তনি অৰিজ্জমানউত্তরিমনুস্সধম্মারোচনং সন্ধায ৰুত্তং. থেয্যপরিভোগো নাম অনরহস্স পরিভোগো. ভগৰতা হি অত্তনো সাসনে সীলৰতো পচ্চযা অনুঞ্ঞাতা, ন দুস্সীলস্স. দাযকানম্পি সীলৰতো এৰ পরিচ্চাগো, ন দুস্সীলস্স অত্তনো কারানং মহপ্ফলভাৰস্স পচ্চাসীসনতো. ইতি সত্থারা অননুঞ্ঞাতত্তা দাযকেহি চ অপরিচ্চত্তত্তা দুস্সীলস্স পরিভোগো থেয্যপরিভোগো. ইণৰসেন পরিভোগো ইণপরিভোগো, পটিগ্গাহকতো দক্খিণাৰিসুদ্ধিযা অভাৰতো ইণং গহেত্ৰা পরিভোগো ৰিযাতি অত্থো. তস্মাতি ‘‘সীলৰতো’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং কারণভাৰেন পচ্চামসতি. চীৰরং পরিভোগে পরিভোগেতি কাযতো মোচেত্ৰা পরিভোগে পরিভোগে. পুরেভত্ত…পে… পচ্ছিমযামেসু পচ্চৰেক্খিতব্বন্তি সম্বন্ধো. তথা অসক্কোন্তেন যথাৰুত্তকালৰিসেসৰসেন একস্মিং দিৰসে চতুক্খত্তুং তিক্খত্তুং দ্ৰিক্খত্তুং সকিংযেৰ ৰা পচ্চৰেক্খিতব্বং.
সচস্স অপ্পচ্চৰেক্খতোৰ অরুণো উগ্গচ্ছতি, ইণপরিভোগট্ঠানে তিট্ঠতীতি এত্থ হিয্যো যং মযা চীৰরং পরিভুত্তং, তং যাৰদেৰ সীতস্স পটিঘাতায…পে… হিরিকোপিনপটিচ্ছাদনত্থং. হিয্যো যো মযা পিণ্ডপাতো পরিভুত্তো, সো নেৰ দৰাযাতিআদিনা সচে অতীতপরিভোগপচ্চৰেক্খণং ন করেয্য, ইণপরিভোগট্ঠানে তিট্ঠতীতি ৰদন্তি, তং ৰীমংসিতব্বং. সেনাসনম্পি পরিভোগে পরিভোগেতি পৰেসে পৰেসে. এৰং পন অসক্কোন্তেন পুরেভত্তাদীসু পচ্চৰেক্খিতব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি ইধ ৰিসুং ন ৰুত্তং. সতিপচ্চযতাতি সতিযা পচ্চযভাৰো. পটিগ্গহণস্স পরিভোগস্স চ পচ্চৰেক্খণসতিযা পচ্চযভাৰো যুজ্জতি, পচ্চৰেক্খিত্ৰাৰ পটিগ্গহেতব্বং পরিভুঞ্জিতব্বঞ্চাতি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘সতিং কত্ৰা’’তিআদি. এৰং সন্তেপীতি যদিপি দ্ৰীসুপি ঠানেসু পচ্চৰেক্খণা যুত্তা, এৰং সন্তেপি. অপরে পনাহু ‘‘সতিপচ্চযতাতি সতি ভেসজ্জপরিভোগস্স পচ্চযভাৰে, পচ্চযেতি অত্থো. এৰং সন্তেপীতি পচ্চযে সতিপী’’তি, তং তেসং মতিমত্তং. তথা হি পচ্চযসন্নিস্সিতসীলং পচ্চৰেক্খণায ৰিসুজ্ঝতি, ন পচ্চযসব্ভাৰমত্তেন.
ননু চ ‘‘পরিভোগে করোন্তস্স অনাপত্তী’’তি ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরসীলং ৰুত্তং, তস্মা পচ্চযসন্নিস্সিতসীলস্স পাতিমোক্খসংৰরসীলস্স চ কো ৰিসেসোতি? ৰুচ্চতে – পুরিমেসু তাৰ তীসু পচ্চযেসু ৰিসেসো পাকটোযেৰ, গিলানপচ্চযে পন যথা ৰতিং কত্ৰা রুক্খমূলে গোপিতে তস্স ফলানিপি রক্খিতানেৰ হোন্তি, এৰমেৰ পচ্চৰেক্খণায পচ্চযসন্নিস্সিতসীলে রক্খিতে তপ্পটিবদ্ধং পাতিমোক্খসংৰরসীলম্পি নিপ্ফন্নং নাম হোতি. গিলানপচ্চযং অপ্পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তস্স সীলং ভিজ্জমানং পাতিমোক্খসংৰরসীলমেৰ ভিজ্জতি, পচ্চযসন্নিস্সিতসীলং পন পচ্ছাভত্তপুরিমযামাদীসু যাৰ অরুণুগ্গমনা অপ্পচ্চৰেক্খন্তস্সেৰ ভিজ্জতি. পুরেভত্তঞ্হি অপ্পচ্চৰেক্খিত্ৰাপি গিলানপচ্চযং পরিভুঞ্জন্তস্স অনাপত্তি, ইদমেতেসং নানাকরণন্তি সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৫৮৫) আগতং.
ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৫৮৫) পন ‘‘থেয্যপরিভোগোতি পচ্চযস্সামিনা ভগৰতা অননুঞ্ঞাতত্তা ৰুত্তং. ইণপরিভোগোতি ভগৰতা অনুঞ্ঞাতম্পি কত্তব্বং অকত্ৰা পরিভুঞ্জনতো ৰুত্তং. তেন চ পচ্চযসন্নিস্সিতসীলং ৰিপজ্জতীতি দস্সেতি. পরিভোগে পরিভোগেতি কাযতো মোচেত্ৰা মোচেত্ৰা পরিভোগে. পচ্ছিমযামেসু পচ্চৰেক্খিতব্বন্তি যোজনা. ইণপরিভোগট্ঠানে তিট্ঠতীতি এত্থ ‘হিয্যো যং মযা চীৰরং পরিভুত্ত’ন্তিআদিনাপি অতীতপচ্চৰেক্খণা ৰট্টতীতি ৰদন্তি. পরিভোগে পরিভোগেতি উদকপতনট্ঠানতো অন্তোপৰেসনেসু নিসীদনসযনেসু চ. সতিপচ্চযতা ৰট্টতীতি পচ্চৰেক্খণসতিযা পচ্চযত্তং লদ্ধুং ৰট্টতি. পটিগ্গহণে চ পরিভোগে চ পচ্চৰেক্খণাসতি অৰস্সং লদ্ধব্বাতি দস্সেতি. তেনাহ ‘সতিং কত্ৰা’তিআদি. কেচি পন ‘সতিপচ্চযতা পচ্চযে সতি ভেসজ্জপরিভোগস্স কারণে সতী’তি এৰম্পি অত্থং ৰদন্তি, তেসম্পি পচ্চযে সতীতি পচ্চযসব্ভাৰসল্লক্খণে সতীতি এৰমত্থো গহেতব্বো পচ্চযসব্ভাৰমত্তেন সীলস্স অসুজ্ঝনতো. পরিভোগে অকরোন্তস্সেৰ আপত্তীতি ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরসীলস্স ভেদো দস্সিতো, ন পচ্চযসন্নিস্সিতসীলস্স তস্স অতীতপচ্চৰেক্খণায ৰিসুজ্ঝনতো. এতস্মিং পন সেসপচ্চযেসু চ ইণপরিভোগাদিৰচনেন পচ্চযসন্নিস্সিতসীলস্সেৰ ভেদোতি এৰমিমেসং নানাকরণং ৰেদিতব্ব’’ন্তি আগতং.
এতেসু দ্ৰীসু পকরণেসু ‘‘ইণপরিভোগট্ঠানে তিট্ঠতী’’তি এত্থ হিয্যো যং মযা চীৰরং পরিভুত্তন্তি…পে… ৰদন্তীতি আগতং. ইমং পন নযং নিস্সায ইদানি একচ্চে পণ্ডিতা ‘‘অজ্জপাতো পরিভুত্তং সাযং পচ্চৰেক্খন্তেন অজ্জ যং মযা চীৰরং পরিভুত্তন্তিআদিনা অতীতৰসেন পচ্চৰেক্খণা কাতব্বা’’তি ৰদন্তি. কেচি ‘‘হিয্যো পরিভুত্তমেৰ অতীতৰসেন পচ্চৰেক্খণা কাতব্বা, ন অজ্জ পরিভুত্তং, তং পন পচ্চুপ্পন্নৰসেন পচ্চৰেক্খণাযেৰা’’তি ৰদন্তি. তত্থ মূলৰচনে এৰং ৰিচারণা কাতব্বা. কথং? ইদং হিয্যোত্যাদিৰচনং সুত্তং ৰা সুত্তানুলোমং ৰা আচরিযৰাদো ৰা অত্তনোমতি ৰাতি. তত্থ ন তাৰ সুত্তং হোতি ‘‘সুত্তং নাম সকলে ৰিনযপিটকে পাল়ী’’তি ৰুত্তত্তা ইমস্স চ ৰচনস্স ন পাল়িভূতত্তা. ন চ সুত্তানুলোমং ‘‘সুত্তানুলোমং নাম চত্তারো মহাপদেসা’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৪৫) ৰুত্তত্তা ইমস্স চ মহাপদেসভাৰাভাৰতো. ন চ আচরিযৰাদো ‘‘আচরিযৰাদো নাম ধম্মসঙ্গাহকেহি পঞ্চহি অরহন্তসতেহি ঠপিতা পাল়িৰিনিমুত্তা ওক্কন্তৰিনিচ্ছযপ্পৰত্তা অট্ঠকথাতন্তী’’তি ৰচনতো ইমস্স চ অট্ঠকথাপাঠভাৰাভাৰতো. ন চ অত্তনোমতি ‘‘অত্তনোমতি নাম সুত্তসুত্তানুলোমআচরিযৰাদে মুঞ্চিত্ৰা অনুমানেন অত্তনো বুদ্ধিযা নযগ্গাহেন উপট্ঠিতাকারকথনং, অপিচ সুত্তন্তাভিধম্মৰিনযট্ঠকথাসু আগতো সব্বোপি থেরৰাদো অত্তনোমতি নামা’’তি ৰুত্তত্তা ইমস্স চ অট্ঠকথাসু আগতত্থেরৰাদভাৰাভাৰতো.
ইতি –
‘‘চতুব্বিধঞ্হি ৰিনযং, মহাথেরা মহিদ্ধিকা;
নীহরিত্ৰা পকাসেসুং, ধম্মসঙ্গাহকা পুরা’’তি. (পারা. অট্ঠ. ১.৪৫) –
ৰুত্তেসু চতুব্বিধৰিনযেসু অনন্তোগধত্তা ইদং ৰচনং ৰিচারেতব্বং. তেন ৰুত্তং সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ২.৫৮৫) টীকাচরিযেন ‘‘তং ৰীমংসিতব্ব’’ন্তি. অথ ৰা ‘‘নযগ্গাহেন উপট্ঠিতাকারকথন’’ন্তি ইমিনা লক্খণেন তেসং তেসং আচরিযানং উপট্ঠিতাকারৰসেন কথনং অত্তনোমতি সিযা, এৰম্পি ৰিচারেতব্বমেৰ. ‘‘অত্তনোমতি আচরিযৰাদে ওতারেতব্বা. সচে তত্থ ওতরতি চেৰ সমেতি চ, গহেতব্বা. সচে নেৰ ওতরতি ন সমেতি, ন গহেতব্বা. অযঞ্হি অত্তনোমতি নাম সব্বদুব্বলা’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.৪৫) ৰচনতো ইমস্স চ ৰচনস্স অট্ঠকথাৰচনে অনোতরণতো অপ্পৰিসনতো. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং ‘‘সচস্স অপ্পচ্চৰেক্খতোৰ অরুণো উগ্গচ্ছতি, ইণপরিভোগট্ঠানে তিট্ঠতী’’তি.
অপরো নযো – কিং ইদং ৰচনং পাল়িৰচনং ৰা অট্ঠকথাৰচনং ৰা টীকাৰচনং ৰা গন্থন্তরৰচনং ৰাতি. তত্থ ন তাৰ পাল়িৰচনং, ন অট্ঠকথাৰচনং, ন গন্থন্তরৰচনং, অথ খো টীকাৰচনন্তি. হোতু টীকাৰচনং, সকৰচনং ৰা পরৰচনং ৰা অধিপ্পেতৰচনং ৰা অনধিপ্পেতৰচনং ৰাতি. তত্থ ন সকৰচনং হোতি, অথ খো পরৰচনং. তেনাহ ‘‘ৰদন্তী’’তি. ন টীকাচরিযেন অধিপ্পেতৰচনং হোতি, অথ খো অনধিপ্পেতৰচনং. তেনাহ ‘‘তং ৰীমংসিতব্ব’’ন্তি. তেহি পন আচরিযেহি অতীতপরিভোগপচ্চৰেক্খণাতি ইদং অতীতপঅভোগৰসেন পচ্চৰেক্খণা অতীতপরিভোগপচ্চৰেক্খণাতি পরিকপ্পেত্ৰা অতীতৰাচকেন সদ্দেন যোজেত্ৰা কতং ভৰেয্য. অতীতে পরিভোগো অতীতপরিভোগো, অতীতপরিভোগস্স পচ্চৰেক্খণা অতীতপরিভোগপচ্চৰেক্খণাতি এৰং পন কতে অতীতপরিভোগস্স পচ্চুপ্পন্নসমীপত্তা পচ্চুপ্পন্নৰাচকেন সদ্দেন কথনং হোতি যথা তং নগরতো আগন্ত্ৰা নিসিন্নং পুরিসং ‘‘কুতো আগচ্ছসী’’তি ৰুত্তে ‘‘নগরতো আগচ্ছামী’’তি পচ্চুপ্পন্নৰাচকসদ্দেন কথনং.
ৰিনযসুত্তন্তৰিসুদ্ধিমগ্গাদীসু (ম. নি. ১.২৩; ৰিসুদ্ধি. ১.১৮) চ ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰতী’’তি ৰত্তমানৰচনেনেৰ পাঠো হোতি, ন অতীতৰচনেন, অতীতপরিভোগোতি চ ইমস্মিংযেৰ দিৰসে পচ্ছাভত্তাদিকালং উপাদায পুরেভত্তাদীসু পরিভোগো ইচ্ছিতব্বো, ন হিয্যো পরিভোগো. কথং ৰিঞ্ঞাযতীতি চে? অট্ঠকথাপমাণেন. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৫৮৫) ‘‘পিণ্ডপাতো আলোপে আলোপে, তথা অসক্কোন্তেন পুরেভত্তপচ্ছাভত্তপুরিমযামপচ্ছিমযামেসু. সচস্স অপ্পচ্চৰেক্খতোৰ অরুণো উগ্গচ্ছতি, ইণপরিভোগট্ঠানে তিট্ঠতী’’তি. এতেন পিণ্ডপাতং আলোপে আলোপে পচ্চৰেক্খন্তো ভোজনকিরিযায অপরিনিট্ঠিতত্তা মুখ্যতো পচ্চুপ্পন্নপচ্চৰেক্খণা হোতি, পুরেভত্তাদীসু চতূসু কোট্ঠাসেসু পচ্চৰেক্খন্তো ভোজনকিরিযায পরিনিট্ঠিতত্তা অতীতপচ্চৰেক্খণা হোতীতি দস্সেতি. সা পন পচ্চুপ্পন্নসমীপত্তা ৰত্তমানৰচনেন ৰিধীযতি. যদি হি হিয্যো পরিভুত্তানি অতীতপচ্চৰেক্খণেন পচ্চৰেক্খিতব্বানি সিযুং, অতীতদুতিযদিৰসততিযদিৰসাদিমাসসংৰচ্ছরাদিপরিভুত্তানিপি পচ্চৰেক্খিতব্বানি সিযুং, এৰঞ্চ সতি যথাৰুত্তঅট্ঠকথাৰচনং নিরত্থকং সিযা, তস্মা অট্ঠকথাৰচনমেৰ পমাণং কাতব্বং. যথাহ –
‘‘বুদ্ধেন ধম্মো ৰিনযো চ ৰুত্তো;
যো তস্স পুত্তেহি তথেৰ ঞাতো;
সো যেহি তেসং মতিমচ্চজন্তা;
যস্মা পুরে অট্ঠকথা অকংসু.
‘‘তস্মা হি যং অট্ঠকথাসু ৰুত্তং;
তং ৰজ্জযিত্ৰান পমাদলেখং;
সব্বম্পি সিক্খাসু সগারৰানং;
যস্মা পমাণং ইধ পণ্ডিতান’’ন্তি. (পারা. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা);
যস্মা চ সব্বাসৰসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.২৩) ভগৰতা দেসিতকালে ভিক্খুকত্তুকত্তা নামযোগত্তা ৰত্তমানপঠমপুরিসৰসেন ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰতী’’তি দেসিতা, তদনুকরণেন ভিক্খূনং পচ্চৰেক্খণকালে অত্তকত্তুকত্তা অম্হযোগত্তা ৰত্তমানউত্তমপুরিসৰসেন ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰামী’’তি পচ্চৰেক্খিতব্বা হোতি, ‘‘সীতস্স পটিঘাতাযা’’তিআদীনি তদত্থসম্পদানপদানি চ ‘‘পটিসেৰতি, পটিসেৰামী’’তি ৰুত্তপটিসেৰনকিরিযাযমেৰ সম্বন্ধিতব্বানি হোন্তি, তানি চ কিরিযাপদানি পচ্চুপ্পন্নৰসেন ৰা পচ্চুপ্পন্নসমীপঅতীতৰসেন ৰা ৰত্তমানৰিভত্তিযুত্তানি হোন্তি, তস্মা পচ্চুপ্পন্নপরিভুত্তানং ৰা অতীতপরিভুত্তানং ৰা পচ্চযানং পচ্চৰেক্খণকালে ‘‘পটিসেৰামী’’তি ৰচনং ভগৰতো ৰচনস্স অনুগতত্তা উপপন্নমেৰাতি দট্ঠব্বং.
অনুৰচনেপি এৰং ৰিচারণা কাতব্বা – ‘‘অজ্জ পাতো পরিভুত্তং সাযং পচ্চৰেক্খন্তেন অজ্জ যং মযা চীৰরং পরিভুত্তন্তিআদিনা অতীতৰসেন পচ্চৰেক্খণা কাতব্বা’’তি যে ৰদন্তি, তে এৰং পুচ্ছিতব্বা – কিং ভৰন্তো ভগৰতা অতীতপরিভুত্তেসু অতীতৰসেন পচ্চৰেক্খণা দেসিতাতি? ন দেসিতা. কথং দেসিতাতি? ‘‘পচ্চৰেক্খতী’’তি পচ্চুপ্পন্নৰসেনেৰ দেসিতাতি. কিং ভোন্তো ভগৰতো কালে অতীতপরিভুত্তেসু পচ্চৰেক্খণা নত্থীতি? অত্থি. অথ কস্মা ভগৰতা পচ্চুপ্পন্নৰসেনেৰ পচ্চৰেক্খণা দেসিতাতি? পচ্চুপ্পন্নসমীপৰসেন ৰা সামঞ্ঞৰসেন ৰা দেসিতাতি. এৰং সন্তে ভগৰতো অনুকরণেন ইদানিপি অতীতপরিভুত্তানং পচ্চযানং পচ্চুপ্পন্নৰসেন পচ্চৰেক্খণা কাতব্বাতি. যে পন এৰং ৰদন্তি ‘‘হিয্যো পরিভুত্তানমেৰ অতীতপচ্চৰেক্খণা কাতব্বা, ন অজ্জ পরিভুত্তানং, তেসং পন পচ্চুপ্পন্নপচ্চৰেক্খণাযেৰা’’তি, তে এৰং ৰত্তব্বা – কিং ভোন্তো যথা তুম্হে ৰদন্তি, এৰং পাল়িযং অত্থীতি? নত্থি. অট্ঠকথাযং অত্থীতি? নত্থি. এৰং সন্তে সাট্ঠকথেসু তেপিটকেসু বুদ্ধৰচনেসু অসংৰিজ্জমানং তুম্হাকং ৰচনং কথং পচ্চেতব্বন্তি? আচরিযপরম্পরাৰসেন. হোতু তুম্হাকং আচরিযলদ্ধিৰসেন কথনং, কালো নাম তিৰিধো অতীতো অনাগতো পচ্চুপ্পন্নোতি. তত্থ পরিনিট্ঠিতকিরিযা অতীতো নাম, অভিমুখকিরিযা অনাগতো নাম, আরদ্ধঅনিট্ঠিতকিরিযা পচ্চুপ্পন্নো নাম. তেনাহু পোরাণা –
‘‘আরদ্ধানিট্ঠিতো ভাৰো, পচ্চুপ্পন্নো সুনিট্ঠিতো;
অতীতানাগতুপ্পাদ-মপ্পত্তাভিমুখা কিরিযা’’তি.
তত্থ অজ্জ ৰা হোতু হিয্যো ৰা ততো পুব্বে ৰা, পরিভুত্তপচ্চযো সুপরিনিট্ঠিতভুঞ্জনকিরিযত্তা অতীতো নাম. তত্থ হিয্যো ৰা ততো পুব্বে ৰা পরিভুত্তপচ্চযো অতিক্কন্তঅরুণুগ্গমনত্তা ন পচ্চৰেক্খণারহো, পচ্চৰেক্খিতোপি অপ্পচ্চৰেক্খিতোযেৰ হোতি, ইণপরিভোগট্ঠানে তিট্ঠতি. ৰুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং ‘‘সচস্স অপ্পচ্চৰেক্খতোৰ অরুণো উগ্গচ্ছতি, ইণপরিভোগট্ঠানে তিট্ঠতী’’তি. অজ্জেৰ পন চীৰরঞ্চ সেনাসনঞ্চ পরিভোগে পরিভোগে, পিণ্ডপাতং আলোপে আলোপে, ভেসজ্জং পটিগ্গহণে পরিভোগে চ পচ্চৰেক্খতো অপরিনিট্ঠিতভুঞ্জনকিরিযত্তা পচ্চুপ্পন্নপরিভুত্তপচ্চৰেক্খণা নাম হোতি. পুরে পরিভুত্তং ততো পচ্ছা চতূসু কোট্ঠাসেসু পচ্চৰেক্খতো সুপরিনিট্ঠিতভুঞ্জনকিরিযত্তা অতীতপরিভুত্তপচ্চৰেক্খণা নাম হোতি. এত্তকং পচ্চৰেক্খণায খেত্তং, ন ততো পুব্বে পচ্ছা ৰা. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সীলৰতো অপ্পচ্চৰেক্খিতপরিভোগো ইণপরিভোগো নাম. তস্মা চীৰরং পরিভোগে পরিভোগে…পে… ভেসজ্জস্স পটিগ্গহণেপি পরিভোগেপি সতিপচ্চযতা ৰট্টতী’’তি, তস্মা হিয্যো পরিভুত্তস্স ইণপরিভোগত্তা তং অনামসিত্ৰা অজ্জ পরিভুত্তেসু অতীতপচ্চুপ্পন্নেসু ভগৰতো ৰচনস্স অনুকরণেন ৰত্তমানৰিভত্তিযুত্তেন ‘‘পটিসেৰামী’’তি কিরিযাপদেন পচ্চৰেক্খণা সূপপন্না হোতীতি দট্ঠব্বা. ঈদিসপচ্চৰেক্খণমেৰ সন্ধায ৰিমতিৰিনোদনিযাদীসু (ৰি. ৰি. টী. ১.৫৮৫) ‘‘পচ্চযসন্নিস্সিতসীলস্স অতীতপচ্চৰেক্খণায ৰিসুজ্ঝনতো’’তি ৰুত্তং.
এৰং পচ্চযসন্নিস্সিতসীলস্স সুদ্ধিং দস্সেত্ৰা ইদানি তেনেৰ পসঙ্গেন সব্বাপি সুদ্ধিযো দস্সেতুং ‘‘চতুব্বিধা হি সুদ্ধী’’তিআদিমাহ. তত্থ সুজ্ঝতি এতাযাতি সুদ্ধি, যথাধম্মং দেসনাৰ সুদ্ধি দেসনাসুদ্ধি. ৰুট্ঠানস্সপি চেত্থ দেসনায এৰ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ছিন্নমূলাপত্তীনং পন অভিক্খুতাপটিঞ্ঞাযেৰ দেসনা. অধিট্ঠানৰিসিট্ঠো সংৰরোৰ সুদ্ধি সংৰরসুদ্ধি. ধম্মেন সমেন পচ্চযানং পরিযেট্ঠি এৰ সুদ্ধি পরিযেট্ঠিসুদ্ধি. চতূসু পচ্চযেসু ৰুত্তৰিধিনা পচ্চৰেক্খণাৰ সুদ্ধি পচ্চৰেক্খণসুদ্ধি. এস তাৰ সুদ্ধীসু সমাসনযো. সুদ্ধিমন্তেসু সীলেসু পন দেসনা সুদ্ধি এতস্সাতি দেসনাসুদ্ধি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. ন পুনেৰং করিস্সামীতি এত্থ এৰন্তি সংৰরভেদং সন্ধাযাহ. পহাযাতি ৰজ্জেত্ৰা, অকত্ৰাতি অত্থো. ৰিমতিৰিনোদনিযং পন ‘‘সুজ্ঝতি দেসনাদীহি, সোধীযতীতি ৰা সুদ্ধি, চতুব্বিধসীলং. তেনাহ ‘দেসনায সুজ্ঝনতো’তিআদি. এত্থ দেসনাগ্গহণেন ৰুট্ঠানম্পি ছিন্নমূলানং অভিক্খুতাপটিঞ্ঞাপি সঙ্গহিতা. ছিন্নমূলাপত্তীনম্পি হি পারাজিকাপত্তিৰুট্ঠানেন হেট্ঠাপরিরক্খিতং ভিক্খুসীলং ৰিসুদ্ধং নাম হোতি. তেন তেসং মগ্গপটিলাভোপি সম্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং.
তত্থ দেসীযতি উচ্চারীযতীতি দেসনা, দিসী উচ্চারণেতি ধাতু, দেসীযতি ঞাপীযতি এতাযাতি ৰা দেসনা, দিস পেক্খনেতি ধাতু. উভযথাপি ৰিরতিপধানকুসলচিত্তসমুট্ঠিতো দেসনাৰচীভেদসদ্দো. সংৰরণং সংৰরো, সং-পুব্ব ৰর সংৰরণেতি ধাতু, সতিপধানো চিত্তুপ্পাদো. পরিযেসনা পরিযেট্ঠি, পরি-পুব্ব ইস পরিযেসনেতি ধাতু, ৰীরিযপধানো চিত্তুপ্পাদো. পটি পুনপ্পুনং ওগাহেত্ৰা ইক্খনা পচ্চৰেক্খণা, পটি-পুব্ব অৰ-পুব্ব ইক্খ দস্সনঙ্কেসূতি ধাতু, পঞ্ঞাপধানো চিত্তুপ্পাদো. তেসু দেসনায ৰচীভেদসদ্দভাৰতো ৰচীভেদং কাতুং অসক্কোন্তস্স চ দুতিযকং অলভন্তস্স চ ন সম্পজ্জতি, সেসা পন চিত্তুপ্পাদমত্তভাৰতো ৰচীভেদং কাতুং অসক্কোন্তস্সপি দুতিযকং অলভন্তস্সপি সম্পজ্জন্তি এৰ, তস্মা গিলানাদিকালেসু পচ্চৰেক্খণাপাঠং পঠিতুমসক্কোন্তেনপি অত্থং মনসি কত্ৰা চিত্তেনেৰ পচ্চৰেক্খণা কাতব্বাতি.
দাতব্বট্ঠেন দাযং, তং আদিযন্তীতি দাযাদা, অননুঞ্ঞাতেসু সব্বেন সব্বং পরিভোগাভাৰতো অনুঞ্ঞাতেসুযেৰ চ পরিভোগসব্ভাৰভাৰতো ভিক্খূহি পরিভুঞ্জিতব্বপচ্চযা ভগৰতো সন্তকা. ধম্মদাযাদসুত্তঞ্চেত্থ সাধকন্তি ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথ, মা আমিসদাযাদা, অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা, কিন্তি মে সাৰকা ধম্মদাযাদা ভৰেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’’তি এৰং পৰত্তং ধম্মদাযাদসুত্তঞ্চ (ম. নি. ১.২৯) এত্থ এতস্মিং অত্থে সাধকং. অৰীতরাগানং তণ্হাৰসীকতায পচ্চযপরিভোগে সামিভাৰো নত্থি, তদভাৰেন ৰীতরাগানং তত্থ সামিভাৰো যথারুচি পরিভোগসব্ভাৰতো. তথা হি তে পটিকূলম্পি অপ্পটিকূলাকারেন অপ্পটিকূলম্পি পটিকূলাকারেন তদুভযম্পি ৰজ্জেত্ৰা অজ্ঝুপেক্খণাকারেন পচ্চযে পরিভুঞ্জন্তি, দাযকানঞ্চ মনোরথং পরিপূরেন্তি. তেনাহ ‘‘তে হি তণ্হায দাসব্যং অতীতত্তা সামিনো হুত্ৰা পরিভুঞ্জন্তী’’তি. যো পনাযং সীলৰতো পুথুজ্জনস্স পচ্চৰেক্খিতপরিভোগো, সো ইণপরিভোগস্স পচ্চনীকত্তা আনণ্যপরিভোগো নাম হোতি. যথা পন ইণাযিকো অত্তনো রুচিযা ইচ্ছিতং দেসং গন্তুং ন লভতি, এৰং ইণপরিভোগযুত্তো লোকতো নিস্সরিতুং ন লভতীতি তপ্পটিপক্খত্তা সীলৰতো পচ্চৰেক্খিতপরিভোগো আনণ্যপরিভোগোতি ৰুচ্চতি, তস্মা নিপ্পরিযাযতো চতুপরিভোগৰিনিমুত্তো ৰিসুংযেৰাযং পরিভোগোতি ৰেদিতব্বো, সো ইধ ৰিসুং ন ৰুত্তো, দাযজ্জপরিভোগেযেৰ ৰা সঙ্গহং গচ্ছতীতি. সীলৰাপি হি ইমায সিক্খায সমন্নাগতত্তা সেক্খোত্ৰেৰ ৰুচ্চতি.
সব্বেসন্তি অরিযানং পুথুজ্জনানঞ্চ. কথং পুথুজ্জনানং ইমে পরিভোগা সম্ভৰন্তীতি? উপচারৰসেন. যো হি পুথুজ্জনস্সপি সল্লেখপটিপত্তিযং ঠিতস্স পচ্চযগেধং পহায তত্থ অনুপলিত্তেন চিত্তেন পরিভোগো, সো সামিপরিভোগো ৰিয হোতি. সীলৰতো পন পচ্চৰেক্খিতপরিভোগো দাযজ্জপরিভোগো ৰিয হোতি দাযকানং মনোরথস্সাৰিরাধনতো. তেন ৰুত্তং ‘‘দাযজ্জপরিভোগেযেৰ ৰা সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি. কল্যাণপুথুজ্জনস্স পরিভোগে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি তস্স সেক্খসঙ্গহতো. সেক্খসুত্ত ঞ্হেতস্স (অ. নি. ৩.৮৬) অত্থস্স সাধকং.
ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৫৮৫) পন ‘‘দাতব্বট্ঠেন দাযং, তং আদিযন্তীতি দাযাদা. সত্তন্নং সেক্খানন্তি এত্থ কল্যাণপুথুজ্জনাপি সঙ্গহিতা তেসং আনণ্যপরিভোগস্স দাযজ্জপরিভোগে সঙ্গহিতত্তাতি ৰেদিতব্বং. ধম্মদাযাদসুত্তন্তি ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথ, মা আমিসদাযাদা’’তিআদিনা পৰত্তং সুত্তং (ম. নি. ১.২৯). তত্থ ‘‘মা মে আমিসদাযাদাতি এৰং মে-সদ্দং আনেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰঞ্হি যথাৰুত্তত্থসাধকং হোতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ মে মম আমিসদাযাদা চতুপচ্চযভুঞ্জকাতি ভগৰতো সম্বন্ধভূতস্স সম্বন্ধীভূতা পচ্চযা ৰুত্তা, তস্মা দাযকেহি দিন্নাপি পচ্চযা ভগৰতা অনুঞ্ঞাতত্তা ভগৰতো পচ্চযাযেৰ হোন্তীতি এতস্স অত্থস্স ধম্মদাযাদসুত্তং সাধকং হোতীতি অত্থোতি ৰুত্তং.
লজ্জিনা সদ্ধিং পরিভোগো নাম লজ্জিস্স সন্তকং গহেত্ৰা পরিভোগো. অলজ্জিনা সদ্ধিন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. আদিতো পট্ঠায হি অলজ্জী নাম নত্থীতি ইমিনা দিট্ঠদিট্ঠেসুযেৰ আসঙ্কা ন কাতব্বাতি দস্সেতি. অত্তনো ভারভূতা সদ্ধিৰিহারিকাদযো. তেপি নিৰারেতব্বাতি যো পস্সতি, তেন নিৰারেতব্বাতি পাঠো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘যোপি অত্তনো ভারভূতেন অলজ্জিনা সদ্ধিং পরিভোগং করোতি, সোপি নিৰারেতব্বো’’তি পাঠো দিস্সতি, তথাপি অত্থতো উভযথাপি যুজ্জতি. অত্তনো সদ্ধিৰিহারিকাদযোপি অলজ্জিভাৰতো নিৰারেতব্বা. অলজ্জীহি সদ্ধিৰিহারিকাদীহি একসম্ভোগং করোন্তা অঞ্ঞেপি নিৰারেতব্বাৰ. সচে ন ওরমতি, অযম্পি অলজ্জীযেৰ হোতীতি এত্থ এৰং নিৰারিতো সো পুগ্গলো অলজ্জিনা সদ্ধিং পরিভোগতো ওরমতি ৰিরমতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে ওরমতি, অযম্পি অলজ্জীযেৰ হোতি, তেন সদ্ধিং পরিভোগং করোন্তো সোপি অলজ্জীযেৰ হোতীতি অত্থো. তেন ৰুত্তং ‘‘এৰং একো অলজ্জী অলজ্জিসতম্পি করোতী’’তি. অধম্মিযোতি অনেসনাদীহি উপ্পন্নো. ধম্মিযোতি ভিক্খাচরিযাদীহি উপ্পন্নো. সঙ্ঘস্সেৰ দেতীতি ভত্তং অগ্গহেত্ৰা অত্তনা লদ্ধসলাকংযেৰ দেতি.
ৰিমতিৰিনোদনিযং পন ‘‘লজ্জিনা সদ্ধিং পরিভোগোতি ধম্মামিসৰসেন মিস্সীভাৰো. অলজ্জিনা সদ্ধিন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. আদিতো পট্ঠায হি অলজ্জী নাম নত্থীতি ইমিনা দিট্ঠদিট্ঠেসু আসঙ্কা নাম ন কাতব্বা, দিট্ঠসুতাদিকারণে সতি এৰ কাতব্বাতি দস্সেতি. অত্তনো ভারভূতা সদ্ধিৰিহারিকাদযো. সচে ন ওরমতীতি অগতিগমনৰসেন ধম্মামিসপরিভোগতো ন ওরমতি. আপত্তি নাম নত্থীতি ইদং অলজ্জীনং ধম্মেনুপ্পন্নপচ্চযং ধম্মকম্মঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. তেসম্পি হি কুলদূসনাদিসমুপ্পন্নং পচ্চযং পরিভুঞ্জন্তানং ৰগ্গকম্মাদীনি করোন্তানঞ্চ আপত্তি এৰ. ‘ধম্মিযাধম্মিযপরিভোগো পচ্চযৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো’তি ৰুত্তত্তা হেট্ঠা লজ্জিপরিভোগালজ্জিপরিভোগা পচ্চযৰসেন এককম্মাদিৰসেন চ ৰুত্তা এৰাতি ৰেদিতব্বং. তেনেৰ দুট্ঠদোসসিক্খাপদট্ঠকথাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৩৮৫-৩৮৬) চোদকচুদিতকভাৰে ঠিতা দ্ৰে অলজ্জিনো ধম্মপরিভোগম্পি সন্ধায ‘একসম্ভোগপরিভোগা হুত্ৰা জীৰথা’তি ৰুত্তা তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ধম্মামিসাপরিভোগে ৰিরোধাভাৰা. লজ্জীনমেৰ হি অলজ্জিনা সহ তদুভযপরিভোগো ন ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং.
সচে পন লজ্জী অলজ্জিং পগ্গণ্হাতি…পে… অন্তরধাপেতীতি এত্থ কেৰলং পগ্গণ্হিতুকামতায এৰং কাতুং ন ৰট্টতি, ধম্মস্স পন সাসনস্স সোতূনঞ্চ অনুগ্গহত্থায ৰট্টতীতি ৰেদিতব্বং. পুরিমনযেন ‘‘সো আপত্তিযা কারেতব্বো’’তি ৰুত্তত্তা ইমস্স আপত্তিযেৰাতি ৰদন্তি. উদ্দেসগ্গহণাদিনা ধম্মস্স পরিভোগো ধম্মপরিভোগো. ধম্মানুগ্গহেন গণ্হন্তস্স আপত্তিযা অভাৰেপি থেরো তস্স অলজ্জিভাৰংযেৰ সন্ধায ‘‘পাপো কিরায’’ন্তিআদিমাহ. তস্স পন সন্তিকেতি মহারক্খিতত্থেরস্স সন্তিকে.
ৰিমতিৰিনোদনিযং (ৰি. ৰি. টী. ১.৫৮৫) পন ইমস্মিং ঠানে ৰিত্থারতো ৰিনিচ্ছিতং. কথং? ধম্মপরিভোগোতি ‘‘এককম্মং একুদ্দেসো’’তিআদিনা ৰুত্তসংৰাসো চেৰ নিস্সযগ্গহণাদিকো সব্বো নিরামিসপরিভোগো চ ৰেদিতব্বো. ‘‘ন সো আপত্তিযা কারেতব্বো’’তি ৰুত্তত্তা লজ্জিনো অলজ্জিপগ্গহে আপত্তীতি ৰেদিতব্বং. ইতরোপীতি লজ্জীপি. তস্সাপি অত্তানং পগ্গণ্হন্তস্স অলজ্জিনো, ইমিনা চ লজ্জিনো ৰণ্ণভণনাদিলাভং পটিচ্চ আমিসগরুকতায ৰা গেহস্সিতপেমেন ৰা তং অলজ্জিং পগ্গণ্হন্তো লজ্জী সাসনং অন্তরধাপেতি নামাতি দস্সেতি. এৰং গহট্ঠাদীসু উপত্থম্ভিতো অলজ্জী বলং লভিত্ৰা পেসলে অভিভৰিত্ৰা ন চিরস্সেৰ সাসনং উদ্ধম্মং উব্বিনযং করোতীতি.
ধম্মপরিভোগোপি তত্থ ৰট্টতীতি ইমিনা আমিসপরিভোগতো ধম্মপরিভোগোৰ গরুকো, তস্মা অতিৰিয অলজ্জীৰিৰেকেন কাতব্বোতি দস্সেতি. ‘‘ধম্মানুগ্গহেন উগ্গণ্হিতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তত্তা অলজ্জুস্সন্নতাযসাসনে ওসক্কন্তে, লজ্জীসু চ অপ্পহোন্তেসু অলজ্জিং পকতত্তং গণপূরকং গহেত্ৰা উপসম্পদাদিকরণেন চেৰ কেচি অলজ্জিনো ধম্মামিসপরিভোগেন সঙ্গহেত্ৰা সেসালজ্জিগণস্স নিগ্গহেন চ সাসনং পগ্গণ্হিতুম্পি ৰট্টতি এৰ.
কেচি পন ‘‘কোটিযং ঠিতো গন্থোতি ৰুত্তত্তা গন্থপরিযাপুণনমেৰ ধম্মপরিভোগো, ন এককম্মাদি, তস্মা অলজ্জীহি সদ্ধিং উপোসথাদিকং কম্মং কাতুং ৰট্টতি, আপত্তি নত্থী’’তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং, এককম্মাদীসু বহূসু ধম্মপরিভোগেসু অলজ্জিনাপি সদ্ধিং কত্তব্বাৰত্থাযত্তং ধম্মপরিভোগং দস্সেতুং ইধ নিদস্সনৰসেন গন্থস্সেৰ সমুদ্ধটত্তা. ন হি এককম্মাদিকো ৰিধি ধম্মপরিভোগো ন হোতীতি সক্কা ৰত্তুং অনামিসত্তা ধম্মামিসেসু অপরিযাপন্নস্স চ কস্সচি অভাৰা. তেনেৰ অট্ঠসালিনিযং ধম্মপটিসন্থারকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৩৫১) ‘‘কম্মট্ঠানং কথেতব্বং, ধম্মো ৰাচেতব্বো…পে… অব্ভানৰুট্ঠানমানত্তপরিৰাসা দাতব্বা, পব্বজ্জারহো পব্বাজেতব্বো, উপসম্পদারহো উপসম্পাদেতব্বো…পে… অযং ধম্মপটিসন্থারো নামা’’তি এৰং সঙ্ঘকম্মাদিপি ধম্মকোট্ঠাসে দস্সিতং. তেসু পন ধম্মকোট্ঠাসেসু যং গণপূরকাদিৰসেন অলজ্জিনো অপেক্খিত্ৰা উপোসথাদি ৰা তেসং সন্তিকা ধম্মুগ্গহণনিস্সযগ্গহণাদি ৰা করীযতি, তং ধম্মো চেৰ পরিভোগো চাতি ধম্মপরিভোগোতি ৰুচ্চতি, এতং তথারূপপচ্চযং ৰিনা কাতুং ন ৰট্টতি, করোন্তস্স অলজ্জিপরিভোগো চ হোতি দুক্কটঞ্চ. যং পন অলজ্জিসতং অনপেক্খিত্ৰা তজ্জনীযাদিনিগ্গহকম্মং ৰা পরিৰাসাদিউপকারকম্মং ৰা উগ্গহপরিপুচ্ছাদানাদি ৰা করীযতি, তং ধম্মো এৰ, নো পরিভোগো, এতং অনুরূপানং কাতুং ৰট্টতি, আমিসদানে ৰিয আপত্তি নত্থি. নিস্সযদানম্পি তেরসসম্মুতিদানাদি চ ৰত্তপটিপত্তিসাদিযনাদিপরিভোগস্সপি হেতুত্তা ন ৰট্টতি.
যো পন মহাঅলজ্জী উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং করোতি, তস্স সদ্ধিৰিহারিকাদীনং উপসম্পদাদি উপকারকম্মম্পি উগ্গহপরিপুচ্ছাদানাদি চ কাতুং ন ৰট্টতি, আপত্তি এৰ হোতি, নিগ্গহকম্মমেৰ কাতব্বং. তেনেৰ অলজ্জিপগ্গহোপি পটিক্খিত্তো. ধম্মামিসপরিভোগৰিৰজ্জনেনপি হি দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহোৰ অধিপ্পেতো, সো চ পেসলানং ফাসুৰিহারসদ্ধম্মট্ঠিতিৰিনযানুগ্গহাদিঅত্থায এতদত্থত্তা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা, তস্মা যং যং দুম্মঙ্কূনং উপত্থম্ভায, পেসলানং অফাসুৰিহারায, সদ্ধম্মপরিহানাদিঅত্থায হোতি, তং সব্বম্পি পরিভোগো ৰা হোতু অপরিভোগো ৰা কাতুং ন ৰট্টতি, এৰং করোন্তা সাসনং অন্তরধাপেন্তি, আপত্তিঞ্চ আপজ্জন্তি, ধম্মামিসপরিভোগেসু চেত্থ অলজ্জীহি এককম্মাদিধম্মপরিভোগো এৰ পেসলানং অফাসুৰিহারায সদ্ধম্মপরিহানাদিঅত্থায হোতি, ন তথা আমিসপরিভোগো. ন হি অলজ্জীনং পচ্চযপরিভোগমত্তেন পেসলানং অফাসুৰিহারাদি হোতি, যথাৰুত্তধম্মপরিভোগেন পন হোতি. তপ্পরিৰজ্জনেন চ ফাসুৰিহারাদযো. তথা হি কতসিক্খাপদৰীতিক্কমা অলজ্জিপুগ্গলা উপোসথাদীসু পৰিট্ঠা ‘‘তুম্হে কাযদ্ৰারে চেৰ ৰচীদ্ৰারে চ ৰীতিক্কমং করোথা’’তিআদিনা ভিক্খূহি ৰত্তব্বা হোন্তি. যথা ৰিনযঞ্চ অতিট্ঠন্তা সঙ্ঘতো বহিকরণাদিৰসেন সুট্ঠু নিগ্গহেতব্বা, তথা অকত্ৰা তেহি সহ সংৰসন্তাপি অলজ্জিনোৰ হোন্তি ‘‘একোপি অলজ্জী অলজ্জিসতম্পি করোতী’’তিআদিৰচনতো (পারা. অট্ঠ. ২.৫৮৫). যদি হি তে এৰং অনিগ্গহিতা সিযুং, সঙ্ঘে কলহাদিং ৰড্ঢেত্ৰা উপোসথাদিসামগ্গিকম্মপটিবাহনাদিনা পেসলানং অফাসুং কত্ৰা কমেন তে দেৰদত্তৰজ্জিপুত্তকাদযো ৰিয পরিসং ৰড্ঢেত্ৰা অত্তনো ৰিপ্পটিপত্তিং ধম্মতো ৰিনযতো দীপেন্তা সঙ্ঘভেদাদিম্পি কত্ৰা ন চিরস্সেৰ সাসনং অন্তরধাপেয্যুং. তেসু পন সঙ্ঘতো বহিকরণাদিৰসেন নিগ্গহিতেসু সব্বোপি অযং উপদ্দৰো ন হোতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘দুস্সীলপুগ্গলে নিস্সায উপোসথো ন তিট্ঠতি, পৰারণা ন তিট্ঠতি, সঙ্ঘকম্মানি ন পৰত্তন্তি, সামগ্গী ন হোতি…পে… দুস্সীলেসু পন নিগ্গহিতেসু সব্বোপি অযং উপদ্দৰো ন হোতি, ততো পেসলা ভিক্খূ ফাসু ৰিহরন্তী’’তি, তস্মা এককম্মাদিধম্মপরিভোগোৰ আমিসপরিভোগতোপি অতিৰিয অলজ্জীৰিৰেকেন কাতব্বো, আপত্তিকরো চ সদ্ধম্মপরিহানিহেতুত্তাতি ৰেদিতব্বং.
অপিচ ‘‘উপোসথো ন তিট্ঠতি, পৰারণা ন তিট্ঠতি, সঙ্ঘকম্মানি ন পৰত্তন্তী’’তি এৰং অলজ্জীহি সদ্ধিং সঙ্ঘকম্মাকরণস্স অট্ঠকথাযং পকাসিতত্তাপি চেতং সিজ্ঝতি. তথা পরিৰত্তলিঙ্গস্স ভিক্খুনো ভিক্খুনুপস্সযং গচ্ছন্তস্স পটিপত্তিকথাযং ‘‘আরাধিকা চ হোন্তি সঙ্গাহিকা লজ্জিনিযো, তা কোপেত্ৰা অঞ্ঞত্থ ন গন্তব্বং. গচ্ছতি চে, গামন্তরনদীপাররত্তিৰিপ্পৰাসগণম্হা ওহীযনাপত্তীহি ন মুচ্চতি…পে… অলজ্জিনিযো হোন্তি, সঙ্গহং পন করোন্তি, তাপি পরিচ্চজিত্ৰা অঞ্ঞত্থ গন্তুং লভতী’’তি এৰং অলজ্জিনীসু দুতিযিকাগহণাদীসু সংৰাসাপত্তিপরিহারায নদীপারাগমনাদিগরুকাপত্তিট্ঠানানং অনুঞ্ঞাতত্তা ততোপি অলজ্জিসংৰাসাপত্তি এৰ সদ্ধম্মপরিহানিযা হেতুভূতো গরুকতরাতি ৰিঞ্ঞাযতি. ন হি লহুকাপত্তিট্ঠানং ৰা অনাপত্তিট্ঠানং ৰা পরিহরিতুং গরুকাপত্তিট্ঠানৰীতিক্কমং আচরিযা অনুজানন্তি. তথা অসংৰাসপদস্স অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বেহিপি লজ্জিপুগ্গলেহি সমং সিক্খিতব্বভাৰতো সমসিক্খাতা নাম. এত্থ যস্মা সব্বেপি লজ্জিনো এতেসু কম্মাদীসু সহ ৰসন্তি, ন একোপি ততো বহিদ্ধা সন্দিস্সতি, তস্মা তানি সব্বানিপি গহেত্ৰা এসো সংৰাসো নামা’’তি এৰং লজ্জীহেৰ এককম্মাদিসংৰাসো ৰট্টতীতি পকাসিতো.
যদি এৰং কস্মা অসংৰাসিকেসু অলজ্জী ন গহিতোতি? নাযং ৰিরোধো, যে গণপূরকে কত্ৰা কতং কম্মং কুপ্পতি, তেসং পারাজিকাদিঅপকতত্তানঞ্ঞেৰ অসংৰাসিকত্তেন গহিতত্তা. অলজ্জিনো পন পকতত্তভূতাপি সন্তি, তে চে গণপূরকা হুত্ৰা কম্মং সাধেন্তি, কেৰলং কত্ৰা অগতিগমনেন করোন্তানং আপত্তিকরা হোন্তি সভাগাপত্তিআপন্না ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং. যস্মা অলজ্জিতঞ্চ লজ্জিতঞ্চ পুথুজ্জনানং চিত্তক্খণপটিবদ্ধং, ন সব্বকালিকং. সঞ্চিচ্চ হি ৰীতিক্কমচিত্তে উপ্পন্নে অলজ্জিনো ‘‘ন পুন ঈদিসং করিস্সামী’’তি চিত্তেন লজ্জিনো হোন্তি.
তেসু চ যে পেসলেহি ওৰদিযমানাপি ন ওরমন্তি, পুনপ্পুনং করোন্তি, তে এৰ অসংৰসিতব্বা, ন ইতরে লজ্জিধম্মে ওক্কন্তত্তা, তস্মাপি অলজ্জিনো অসংৰাসিকেসু অগণেত্ৰা তপ্পরিৰজ্জনত্থং সোধেত্ৰাৰ উপোসথাদিকরণং অনঞ্ঞাতং. তথা হি ‘‘পারিসুদ্ধিং আযস্মন্তো আরোচেথ, পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামী’’তিআদিনা (মহাৰ. ১৩৪) অপরিসুদ্ধায পরিসায উপোসথকরণস্স অযুত্ততা পকাসিতা, ‘‘যস্স সিযা আপত্তি, সো আৰিকরেয্য…পে… ফাসু হোতী’’তি (মহাৰ. ১৩৪) এৰং অলজ্জিম্পি লজ্জিধম্মে পতিট্ঠাপেত্ৰা উপোসথকরণপ্পকারো চ ৰুত্তো, ‘‘কচ্চিত্থ পরিসুদ্ধা…পে… পরিসুদ্ধেত্থাযস্মন্তো’’তি (পারা. ২৩৩) চ পারিসুদ্ধিউপোসথে ‘‘পরিসুদ্ধো অহং, ভন্তে, পরিসুদ্ধোতি মং ধারেথা’’তি (মহাৰ. ১৬৮) চ এৰং উপোসথং করোন্তানং পরিসুদ্ধতা চ পকাসিতা, ৰচনমত্তেন অনোরমন্তানঞ্চ উপোসথপৰারণট্ঠপনৰিধি চ ৰুত্তো, সব্বথা লজ্জিধম্মং অনোক্কমন্তেহি সংৰাসস্স অযুত্ততায নিস্সযদানগ্গহণপটিক্খেপো, তজ্জনীযাদিনিগ্গহকম্মকরণউক্খেপনীযকম্মকরণেন সানুৰত্তকপরিসস্স অলজ্জিস্স অসংৰাসিকত্তপাপনৰিধি চ ৰুত্তো, তস্মা যথাৰুত্তেহি সুত্তন্তনযেহি, অট্ঠকথাৰচনেহি চ পকতত্তেহিপি অপকতত্তেহিপি সব্বেহি অলজ্জীহি এককম্মাদিসংৰাসো ন ৰট্টতি, করোন্তানং আপত্তি এৰ দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহত্থাযেৰ সব্বসিক্খাপদানং পঞ্ঞত্তত্তাতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. তেনেৰ দুতিযসঙ্গীতিযং পকতত্তাপি অলজ্জিনো ৰজ্জিপুত্তকা যসত্থেরাদীহি মহন্তেন ৰাযামেন সঙ্ঘতো ৰিযোজিতা. ন হি তেসু পারাজিকাদিঅসংৰাসিকাপত্তি অত্থি, তেহি দীপিতানং দসন্নং ৰত্থূনং লহুকাপত্তিৰিসযত্তাতি ৰুত্তং.
তস্স সন্তিকেতি মহারক্খিতত্থেরস্স সন্তিকে.
ইতি ৰিনযসঙ্গহসংৰণ্ণনাভূতে ৰিনযালঙ্কারে
রূপিযাদিপটিগ্গহণৰিনিচ্ছযকথালঙ্কারো নাম
দ্ৰাদসমো পরিচ্ছেদো.