ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা

সেয্যথিদন্তি তং কতমং, তং কথন্তি ৰা অত্থো. অনিযমনিদ্দেসৰচনন্তি অত্তনো অত্থং সরূপেন নিযমেত্ৰা নিদ্দিসতীতি নিযমনিদ্দেসো, ন নিযমনিদ্দেসো অনিযমনিদ্দেসো. সোৰ ৰুচ্চতে অনেনাতি ৰচনন্তি অনিযমনিদ্দেসৰচনং. তস্সাতি তেনাতিপদস্স. পরিৰিতক্কোতি ‘‘কতমেসানং খো বুদ্ধানং ভগৰন্তানং ব্রহ্মচরিযং ন চিরট্ঠিতিকং অহোসী’’তিআদিনা (পারা. ১৮) পৰত্তো. পুব্বে ৰা পচ্ছা ৰাতি তেনাতিপদতো হেট্ঠা ৰুত্তপাঠে ৰা উপরি ৰক্খমানপাঠে ৰাতি অত্থো. অত্থতো সিদ্ধেনাতি সামত্থিযতো সিদ্ধেন. তত্রিদং মুখমত্তনিদস্সনন্তি তস্সা যথাৰুত্তযুত্তিযা পরিদীপনে ইদং উপাযমত্তনিদস্সনং. মুখং দ্ৰারং উপাযোতি হি অত্থতো একং.

সমযসদ্দো দিস্সতীতি সম্বন্ধো. অস্সাতি সমযসদ্দস্স সমৰাযো অত্থোতি সম্বন্ধো. কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযাতি এত্থ কালো নাম উপসঙ্কমনস্স যুত্তকালো, সমযো নাম সরীরবলাদিকারণসমৰাযো, তে উপাদায পটিচ্চাতি অত্থো. খণোতি ওকাসো. বুদ্ধুপ্পাদাদযো হি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ওকাসো. সো এৰ সমযো. তেনেৰ ‘‘একোৰা’’তি ৰুত্তং. মহাসমযোতি মহাসমূহো. পৰনস্মিন্তি ৰনসণ্ডে. সমযোপি খো তে ভদ্দালীতি এত্থ সমযোতি সিক্খাপদাৰিলঙ্ঘনস্স হেতু, কো সো? অত্তনো ৰিপ্পটিপত্তিযা ভগৰতো জাননং, সো সমযসঙ্খাতো হেতু তস্সা অপ্পটিৰিদ্ধোতি অত্থো. ভগৰাতিআদি তস্স পটিৰিজ্ঝনাকারদস্সনং. উগ্গহমানোতি কিঞ্চি কিঞ্চি উগ্গহেতুং সমত্থতায উগ্গহমানো, সুমনপরিব্বাজকস্সেৰেতং নামং. সমযং দিট্ঠিং পৰদন্তি এত্থাতি সমযপ্পৰাদকো, মল্লিকায আরামো. স্ৰেৰ তিন্দুকাচীরসঙ্খাতায তিম্বরুরুক্খপন্তিযা পরিক্খিত্তত্তা ‘‘তিন্দুকাচীর’’ন্তি চ, একাৰ নিৰাসা সালা এত্থাতি ‘‘একসালকো’’তি চ ৰুচ্চতি. অত্থাভিসমযাতি যথাৰুত্তস্স দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকস্স অত্থস্স হিতস্স পটিলাভতো. মানাভিসমযাতি মানপ্পহানা. পীল়নট্ঠোতি পীল়নং তংসমঙ্গিনো হিংসনং, অৰিপ্ফারিকতাকরণং, পীল়নমেৰ অত্থো পীল়নট্ঠো. সন্তাপোতি দুক্খদুক্খতাদিৰসেন সন্তাপনং. ৰিপরিণামোতি জরায মরণেন চাতি দ্ৰিধা ৰিপরিণামেতব্বতা অভিসমেতব্বো পটিৰিজ্ঝিতব্বোতি অভিসমযো, সোৰ অভিসমযট্ঠো, পীল়নাদীনি.

এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধারেপি সউপসগ্গো অভিসমযসদ্দো উদ্ধটো. তত্থ সঙ্গমৰসেন পচ্চযানং ফলুপ্পাদনং পটি অযনং একতো পৰত্তি এত্থাতি সমযো, সমৰাযো. ৰিৰট্টূপনিস্সযসঙ্গমে সতি এন্তি এত্থ সত্তা পৰত্তন্তীতি সমযো, খণো. সমেতি এত্থ সঙ্খতধম্মো, সযং ৰা এতি আগচ্ছতি ৰিগচ্ছতি চাতি সমযো, কালো. সমেন্তি অৰযৰা এতস্মিং, সযং ৰা তেসূতি সমযো, সমূহো. পচ্চযন্তরসঙ্গমে এতি আগচ্ছতি এতস্মা ফলন্তি সমযো, হেতু. সঞ্ঞাৰসেন ৰিপল্লাসতো ধম্মেসু এতি অভিনিৰিসতীতি সমযো, দিট্ঠি. সমীপং অযনং উপগমনং সমযো, পটিলাভো. সম্মদেৰ সহিতানং ৰাচানং অযনং ৰিগমোতি সমযো, পহানং. সম্মদেৰ, সহিতানং ৰা সচ্চানং অযনং জাননন্তি সমযো, পটিৰেধো. এৰং তস্মিং তস্মিং অত্থে সমযসদ্দস্স পৰত্তি ৰেদিতব্বা.

এত্থ চ সমযসদ্দস্স সামঞ্ঞেন অনেকত্থতা ৰুত্তা. ন হি একস্মিং অত্থৰিসেসে ৰত্তমানো সদ্দো তদঞ্ঞেপি ৰত্ততি. তস্মা অত্থা ৰিয তংতংৰাচকা সমযসদ্দাপি ভিন্না এৰাতি গহেতব্বা. এৰং সব্বত্থ অত্থুদ্ধারেসু.

তত্থ তথাতি তেসু সুত্তাভিধম্মেসু উপযোগভুম্মৰচনেহি. ইধাতি ৰিনযে, অঞ্ঞথাতি করণৰচনেন. অচ্চন্তমেৰাতি নিরন্তরমেৰ. ভাৰো নাম কিরিযা, কিরিযায কিরিযন্তরূপলক্খণং ভাৰেনভাৰলক্খণং, যথা উদযে সতি চন্দে জাতো রাজপুত্তোতি. অধিকরণঞ্হীতিআদি অভিধম্মে সমযসদ্দো কালসমূহখণসমৰাযহেতুসঙ্খাতেসু পঞ্চসু অত্থেসু ৰত্ততি, ন ৰিনযে ৰিয কালে এৰ, তেসু চ কালসমূহত্থা দ্ৰে তত্থ ৰুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং অধিকরণভাৰেন নিদ্দিসিতুং যুত্তা. খণসমৰাযহেতুঅত্থা পন তযোপি অত্তনো ভাৰেন ফস্সাদীনং ভাৰস্স উপলক্খণভাৰেন নিদ্দিসিতুং যুত্তাতি ৰিভাৰনমুখেন যথাৰুত্তমত্থং সমত্থেতুং ৰুত্তং. তত্থ যস্মিঞ্হি কালে, ধম্মসমূহে ৰা সমযে অধিকরণভূতে কুসলং উপ্পন্নং, তস্মিঞ্ঞেৰ কালে, ধম্মসমূহে ৰা সমযে ফস্সাদযো হোন্তীতি এৰং অধিকরণত্থযোজনা, যস্মিং পন খণে, সমৰাযে হেতুম্হি ৰা সমযে সতি ৰিজ্জমানে কুসলং উপ্পন্নং, তস্মিঞ্ঞেৰ খণাদিম্হি সমযেপি ৰিজ্জমানে ফস্সাদযো হোন্তীতি ভাৰেনভাৰলক্খণত্থযোজনা চ ৰেদিতব্বা.

হোতি চেত্থাতি এত্থ যথাৰুত্তঅত্থৰিসযে সঙ্গহগাথা হোতি. অঞ্ঞত্রাতি সুত্তাভিধম্মেসু. অভিলাপমত্তভেদোতি দেসনাৰিলাসতো সদ্দমত্তেনেৰ ভেদো, ন অত্থতো.

অৰিসেসেনাতি সামঞ্ঞেন. ইরিযাপথোতিআদীসু ইরিযায সব্বদ্ৰারিককিরিযায পথো পৰত্তনট্ঠানং তব্বিনিমুত্তকম্মস্স অভাৰাতি ঠানাদযো ইরিযাপথো, সোৰ ৰিহারো. ব্রহ্মভূতা সেট্ঠভূতা পরহিতচিত্তাদিৰসপ্পৰত্তিতো মেত্তাদযো ব্রহ্মৰিহারো নাম. তদৰসেসা পন মহগ্গতা সব্বনীৰরণৰিগমনাদিসিদ্ধেন জোতনাদিঅত্থেন দিব্বৰিহারো নাম. ব্রহ্মৰিহারভাৰেন ৰিসুং গহিতত্তা মেত্তাদযো ইধ অসঙ্গহিতা. অরিযানমেৰ ৰিহারোতি ফলসমাপত্তিযো অরিযৰিহারো নাম.

রুক্খাদিমূলেযেৰ মূলসদ্দস্স নিরুল়্হভাৰং দস্সেতুং অপরেন মূলসদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ‘‘মূলমূলে’’তি ৰুত্তং, যথা দুক্খদুক্খন্তি (ৰিভ. অট্ঠ. ১৯০). লোভাদীনং দোসমূলাদিচিত্তাসাধারণত্তা ‘‘অসাধারণহেতুম্হী’’তি ৰুত্তং.

তত্থ সিযাতি তত্থ ৰেরঞ্জাযন্তিআদীসু পদেসু কস্সচি চোদনা সিযাতি অত্থো. উভযথা নিদানকিত্তনস্স পন কিং পযোজনন্তি? আহ গোচরগামনিদস্সনত্থন্তিআদি. তত্থ অস্সাতি ভগৰতো.

কিলমোৰ কিলমথো, অত্তনো অত্তভাৰস্স কিলমথো অত্তকিলমথো, তস্স অনু অনু যোগো পুনপ্পুনং পৰত্তনং অত্তকিলমথানুযোগো. ৰত্থুকামারম্মণে সুখে সম্পযোগৰসেন লীনা যুত্তা, কামতণ্হা, তংসহচরিতে কামে সুখে ৰা আরম্মণভূতে অল্লীনা পৰত্ততীতি কামসুখল্লিকা তণ্হা, তস্সা কামসুখল্লিকায অনু অনু যোগো কামসুখল্লিকানুযোগো. লোকে সংৰড্ঢভাৰন্তি আমিসোপভোগেন সংৰড্ঢিতভাৰং. উপ্পজ্জমানো বহুজনহিতাদিঅত্থাযেৰ উপ্পজ্জতীতি যোজনা.

দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতত্তা সঙ্ঘোতি ইমমত্থং ৰিভাৰেন্তো আহ দিট্ঠীতিআদি. এত্থ চ ‘‘যাযং দিট্ঠি অরিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথারূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পরি. ২৭৪) এৰং ৰুত্তায দিট্ঠিযা. ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি…পে… সমাধিসংৰত্তনিকানি, তথারূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পরি. ২৭৪) এৰং ৰুত্তানঞ্চ সীলানং সামঞ্ঞসঙ্খাতেন সঙ্ঘাতো সঙ্ঘটিতো সমণগণো, তেনাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতসঙ্ঘাতেনা’’তি ৰা পাঠেনেত্থ ভৰিতব্বং, তস্স দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞভূতেন সংহননেন সঙ্ঘাতো সমণগণো, তেনাতি অত্থো. এৰঞ্হি পাঠে সদ্দতো অত্থো যুত্ততরো হোতি. অস্সাতি মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স.

ব্রহ্মং অণতীতি এত্থ ব্রহ্ম-সদ্দেন ৰেদো ৰুচ্চতি, সো মন্তব্রহ্মকপ্পৰসেন তিৰিধো. তত্থ ইরুৰেদাদযো তযো ৰেদা মন্তা, তে চ পধানা, ইতরে পন সন্নিস্সিতা, তেন পধানস্সেৰ গহণং. মন্তে সজ্ঝাযতীতি ইরুৰেদাদিকে মন্তসত্থে সজ্ঝাযতীতি অত্থো. ইরুৰেদাদযো হি গুত্তভাসিতব্বতায ‘‘মন্তা’’তি ৰুচ্চন্তি. ‘‘বাহিতপাপত্তা ব্রাহ্মণো, সমিতপাপত্তা সমণো’’তি যথাৰুত্তমত্থদ্ৰযং উদাহরণদ্ৰযেন ৰিভাৰেতুং ৰুত্তঞ্হেতন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সমিতত্তা হি পাপানং ‘সমণো’তি পৰুচ্চতী’’তি হি ইদং ৰচনং গহেত্ৰা ‘‘সমিতপাপত্তা ‘সমণো’তি ৰুচ্চতী’’তি ৰুত্তং, বাহিতপাপোতি ইদং পন অঞ্ঞস্মিং গাথাবন্ধে ৰুত্তৰচনং. যথাভুচ্চগুণাধিগতন্তি যথাভূতগুণাধিগতং. সকিঞ্চনোতি সদোসো.

গোত্তৰসেনাতি এত্থ গং তাযতীতি গোত্তং, গো-সদ্দেন চেত্থ অভিধানং বুদ্ধি চ ৰুচ্চতি. কেনচি পারিজুঞ্ঞেনাতি ঞাতিপারিজুঞ্ঞাদিনা কেনচি পারিজুঞ্ঞেন, পরিহানিযাতি অত্থো. ততো পরন্তি ৰেরঞ্জাযন্তিআদিৰচনং. ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৰচনন্তি ইত্থং ইমং পকারং ভূতো আপন্নোতি ইত্থম্ভূতো, তস্স আখ্যানং ইত্থম্ভূতাখ্যানং, সোযেৰত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো. অথ ৰা ‘‘ইত্থং এৰংপকারো ভূতো জাতো’’তি এৰং কথনত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো, তস্মিং উপযোগৰচনন্তি অত্থো. এত্থ চ অব্ভুগ্গতোতি এত্থ অভি-সদ্দো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকো অভিভৰিত্ৰা উগ্গমনপ্পকারস্স দীপনতো, তেন যোগতো তং খো পন ভৰন্তং গোতমন্তি ইদং উপযোগৰচনং সামিঅত্থেপি সমানে ইত্থম্ভূতাখ্যানদীপনতো ‘‘ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে’’তি ৰুত্তং, তেনেৰাহ ‘‘তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো’’তি.

ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা সাধু দেৰদত্তো মাতরমভীতি এত্থ অভিসদ্দযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৰচনং কতং, এৰমিধাপি তং খো পন ভৰন্তং গোতমং অভি এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো উগ্গতোতি অভিসদ্দযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৰচনন্তি. সাধু দেৰদত্তো মাতরমভীতি এত্থ হি ‘‘দেৰদত্তো মাতরমভি মাতরি ৰিসযে মাতুযা ৰা সাধূ’’তি এৰং অধিকরণত্থে ৰা সামিঅত্থে ৰা ভুম্মৰচনস্স সামিৰচনস্স ৰা পসঙ্গে ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকেন অভিসদ্দেন যোগে উপযোগৰচনং কতং, যথা চেত্থ দেৰদত্তো মাতুৰিসযে মাতুসম্বন্ধী ৰা সো ৰুত্তপ্পকারপ্পত্তোতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি, এৰমিধাপি ভোতো গোতমস্স সম্বন্ধী কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো অভিভৰিত্ৰা উগ্গমনপকারপ্পত্তোতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. তত্থ হি দেৰদত্তগ্গহণং ৰিয ইধ কিত্তিসদ্দগ্গহণং, তত্থ মাতরন্তি ৰচনং ৰিয ইধ তং খো পন ভৰন্তং গোতমন্তি ৰচনং, তত্থ সাধুসদ্দগ্গহণং ৰিয ইধ উগ্গতসদ্দগ্গহণং ৰেদিতব্বং. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিভূতো সদ্দো, ন কেৰলোতি দস্সনত্থং ৰিসেসিতন্তি আহ ‘‘কিত্তি এৰা’’তি. ততো কিত্তীতি থুতি, তস্সা পকাসকো সদ্দো কিত্তিসদ্দোতি দস্সেতুং ‘‘থুতিঘোসো ৰা’’তি ৰুত্তং.

সো ভগৰাতি এত্থ সোতি পসিদ্ধিযং, যো সো সমত্তিংস পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৰা দসসহস্সিলোকধাতুং কম্পেন্তো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, সো লোকে অতিপাকটোতি ‘‘সো ভগৰা’’তি ৰুত্তং. ভগৰাতি চ ইদং সত্থু নামকিত্তনং, ন গুণকিত্তনং. পরতো পন ভগৰাতি গুণকিত্তনমেৰ. ইমিনা চ ইমিনা চাতি এতেন অরহন্তিআদিপদানং পচ্চেকং অনেকগুণগণং পটিচ্চ পৰত্তভাৰং দস্সেতি.

সুৰিদূরৰিদূরেতি দ্ৰীহি সদ্দেহি অতিৰিয দূরেতি দস্সেতি, সুৰিদূরতা এৰ হি ৰিদূরতা. সৰাসনানং কিলেসানং ৰিদ্ধংসিতত্তাতি ইমিনা পচ্চেকবুদ্ধাদীহি অসাধারণং ভগৰতো অরহত্তন্তি দস্সেতি তেসং ৰাসনায অপ্পহীনত্তা, ৰাসনা চ নাম নিক্কিলেসস্সাপি সকলঞেয্যানৰবোধাদিদ্ৰারত্তযপ্পযোগৰিগুণতাহেতুভূতো কিলেসনিহিতো আকারো চিরনিগল়িতপাদানং নিগল়মোক্খেপি সঙ্কুচিততাগমনহেতুকো নিগল়নিহিতো আকারো ৰিয. যায পিলিন্দৰচ্ছাদীনং ৰসলৰোহারাদিৰিগুণতা হোতি, অযং ৰাসনাতি গহেতব্বা. আরকাতি এত্থ আকারস্স রস্সত্তং ক-কারস্স চ হ-কারং সানুস্সরং কত্ৰা নিরুত্তিনযেন ‘‘অরহ’’ন্তি পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. এৰং উপরিপি যথারহং নিরুত্তিনযেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. যঞ্চেতং সংসারচক্কন্তি সম্বন্ধো. পুঞ্ঞাদীতি আদি-সদ্দেন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারআনেঞ্জাভিসঙ্খারে সঙ্গণ্হাতি. আসৰা এৰ অৰিজ্জাদীনং কারণত্তা সমুদযোতি আহ ‘‘আসৰসমুদযমযেনা’’তি. ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) হি ৰুত্তং. ৰিপাককটত্তারূপপ্পভেদো তিভৰো এৰ রথো, তস্মিং তিভৰরথে. সংসারচক্কন্তি যথাৰুত্তকিলেসকম্মৰিপাকসমুদযো.

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, ‘সংসারো’তি পৰুচ্চতী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ২.৬১৮; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৰণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৰিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খারপদনিদ্দেস; সু. নি. অট্ঠ. ২.৫২৩; উদা. অট্ঠ. ৩৯; ইতিৰু. অট্ঠ. ১৪, ৫৮; থেরগা. অট্ঠ. ১.৬৭, ৯৯; বু. ৰং. অট্ঠ. ৫৮; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১১৭; চূল়নি. অট্ঠ. ৬) –

এৰং ৰুত্তো সংসারোৰ চক্কং ৰিয পরিব্ভমনতো চক্কং, তস্স চক্কস্স সব্বে অরা হতাতি সম্বন্ধো. অনেনাতি ভগৰতা. বোধীতি ঞাণং, তং এত্থ মণ্ডং পসন্নং জাতন্তি বোধিমণ্ডো. কম্মক্খযকরং ঞাণফরসুন্তি অরহত্তমগ্গঞাণং ৰুত্তং, তং ছিন্দিতব্বং অভিসঙ্খারসঙ্খাতং কম্মং পরিচ্ছিন্দতীতি দস্সেতুং কম্মক্খযকরৰিসেসনৰিসিট্ঠং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

এৰং কতিপযঙ্গেহি সংসারচক্কং তদৰসেসঙ্গেহি ফলভূতনামরূপধম্মেহি তিভৰরথঞ্চ তস্মিং রথে যোজিতসংসারচক্কারানং হননপ্পকারঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি সব্বেহিপি দ্ৰাদসহি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেহি রথৰিরহিতমেৰ কেৰলং সংসারচক্কং, তস্স অরঘাতনপ্পকারভেদঞ্চ দস্সেতুং অথৰাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ অনমতগ্গন্তি অনু অনু অমতগ্গং, সব্বথা অনুগচ্ছন্তেহিপি অৰিঞ্ঞাতকোটিকন্তি অত্থো. অৰিজ্জামূলকত্তা জরামরণপরিযোসানত্তাতি ইদং সঙ্খারাদীনং দসন্নং অরভাৰেন একত্তং সমারোপেত্ৰাতি ৰুত্তং. ন হি তেসং পচ্চেকং অৰিজ্জামূলকতা জরামরণপরিযোসানতা চ অত্থি তথা পটিচ্চসমুপ্পাদপাল়িযং অৰুত্তত্তা. অথ ৰা তেসম্পি যথারহং অত্থতো অৰিজ্জামূলকত্তং, অত্তনো অত্তনো লক্খণভূতখণিকজরামরণৰসেন তপ্পরিযোসানতঞ্চ সন্ধাযেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্চ তেসং পচ্চেকং অরভাৰো সিদ্ধো হোতি.

এৰং সব্বাকারং সংসারচক্কমেৰ দস্সেত্ৰা ইদানি যেন ঞাণেন ইমস্স সংসারচক্কস্স অরানং ছেদো ভগৰতো সিদ্ধো, তস্স ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স ‘‘পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৪; ১.৪৫) মাতিকা ৰুত্তত্তা ভৰচক্কাৰযৰেসু অৰিজ্জাদীসু পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নত্তা পরিগ্গহৰসেন পৰত্তিআকারং দস্সেত্ৰা পরতো তস্স অত্থস্স নিগমনৰসেন ৰুত্তেন এৰমযং অৰিজ্জাহেতূতিআদিকেন পটিসম্ভিদাপাল়িসহিতেন (পটি. ম. ১.৪৫) পাঠেন সরূপতো ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তস্স চ তেসুযেৰ অৰিজ্জাদীসু চতুসঙ্খেপাদিৰসেন পৰত্তিৰিভাগঞ্চ দস্সেত্ৰা ততো পরং ইতি ভগৰাতিআদিপাঠেন ভগৰতো তেন ধম্মট্ঠিতিঞাণেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্স সব্বাকারতো পটিৰিদ্ধভাৰং দস্সেত্ৰা পুন ইমিনা ধম্মট্ঠিতিঞাণেনাতিআদিনা ভগৰতো তেন ঞাণেন সংসারচক্কারানং ৰিদ্ধংসিতভাৰং দস্সেতুং তত্থ দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ তিণ্ণং আযতনানন্তি চক্খুসোতমনাযতনানং তিণ্ণং. এস নযো তিণ্ণং ফস্সানন্তিআদীসুপি. রূপতণ্হাদিৰসেন ছ তণ্হাকাযা এৰ ৰেদিতব্বা.

সগ্গসম্পত্তিন্তি কামসুগতীসু সম্পত্তিং. তথেৰাতি কামুপাদানপচ্চযা এৰ. ব্রহ্মলোকসম্পত্তিন্তি রূপীব্রহ্মলোকসম্পত্তিং. তেভূমকধম্মৰিসযস্স সব্বস্সাপি রাগস্স কিলেসকামভাৰতো ভৰরাগোপি কামুপাদানমেৰাতি আহ ‘‘কামুপাদানপচ্চযাযেৰ মেত্তং ভাৰেতী’’তি. সেসুপাদানমূলিকাসুপীতি দিট্ঠুপাদানসীলব্বতুপাদানঅত্তৰাদুপাদানমূলিকাসুপি যোজনাসু. তত্রাযং যোজনানযো – ইধেকচ্চো ‘‘নত্থি পরলোকো উচ্ছিজ্জতি অত্তা’’তি (দী. নি. ১.৮৫-৮৬ অত্থতো সমানং) দিট্ঠিং গণ্হাতি, সো দিট্ঠুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চরিতং চরতীতিআদিনা, অপরো ‘‘অসুকস্মিং ভৰে অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি দিট্ঠিং গহেত্ৰা কামরূপারূপভৰূপপত্তিযা তং তং কুসলং করোতীতিআদিনা চ দিট্ঠুপাদানমূলিকা যোজনা, ইমিনাৰ নযেন অত্তৰাদুপাদানমূলিকা যোজনা ৰেদিতব্বা. অপরো ‘‘সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধী’’তি অসুদ্ধিমগ্গং ‘‘সুদ্ধিমগ্গো’’তি পরামসন্তো সীলব্বতুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চরিতং চরতীতিআদিনা সব্বভৰেসু সীলব্বতুপাদানমূলিকা যোজনা ৰেদিতব্বা.

ইদানি যস্স সংসারচক্কারানং ঘাতনসমত্থস্স ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স অৰিজ্জাদিপচ্চযপঅগ্গহাকারং দস্সেতুং কামভৰে চ অৰিজ্জা কামভৰে সঙ্খারানং পচ্চযো হোতীতিআদিনা অৰিজ্জাদীনং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰো দস্সিতো, তমেৰ ঞাণং অৰিজ্জাদীসু পৰত্তিআকারেন সদ্ধিং পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িং আনেত্ৰা নিগমনৰসেন দস্সেন্তো এৰমযন্তিআদিমাহ. ৰিসুদ্ধিমগ্গটীকাযং পন ‘‘ইদানি য্ৰাযং সংসারচক্কং দস্সেন্তেন কামভৰে অৰিজ্জা কামভৰে সঙ্খারানং পচ্চযো হোতীতিআদিনা অৰিজ্জাদীনং পচ্চযভাৰো সঙ্খারাদীনং পচ্চযুপ্পন্নভাৰো দস্সিতো, তমেৰ পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িং আনেত্ৰা নিগমনৰসেন দস্সেন্তো এৰমযন্তিআদিমাহা’’তি ৰুত্তং. সারত্থদীপনিযা ৰিনযটীকাযপি অযমেৰ পাঠো লিখিতো. তত্থ চ কামভৰে চ অৰিজ্জাতিআদিনা অৰিজ্জাদীনং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰো সংসারচক্কং দস্সেন্তেন ৰুত্তো ন হোতি তস্স চ অৰিজ্জা নাভি, মূলত্তাতিআদিনা পুব্বেৰ দস্সিতত্তা উপরি চক্করূপতো পযোগত্তেন উপসংহারাভাৰা চ. ‘‘অপি চ তমেৰ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰং নিগমনৰসেন দস্সেন্তো’’তি চ ৰুত্তং, ন চেত্থ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰো নিগমনৰসেন পধানত্তেন দস্সিতো, অথ খো পচ্চযপরিগ্গহৰসপ্পৰত্তং ধম্মট্ঠিতিঞাণমেৰ যথাৰুত্তপচ্চযপরিগ্গহাকারস্স নিগমনৰসেন দস্সিতং. তথা হি ‘‘এৰমযং অৰিজ্জা হেতু, সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্না, উভোপেতে ধম্মা হেতুসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং. অনাগতম্পি অদ্ধানং অৰিজ্জা হেতু…পে… ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৬) ধম্মট্ঠিতিঞাণমেৰ পধানত্তেন দস্সিতং. ‘‘অৰিজ্জা হেতু, সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্না’’তিআদি পন পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি (পটি. ম. মাতিকা ৪; ১.৪৫) ৰুচ্চমানত্তা তস্স পচ্চযপরিগ্গহাকারপরিদীপনত্থং ৰিসযত্তেন ৰুত্তং, ন পধানত্তেন.

অযঞ্হেত্থ অত্থো – এৰন্তি অনন্তরে ৰুত্তনযেন অযং অৰিজ্জা সঙ্খারানং হেতু, সঙ্খারা চ তেন হেতুনা সমুপ্পন্না. উভোপেতেতি যস্মা অযং অৰিজ্জা পরপরিকপ্পিতপকতিইস্সরাদি ৰিয অহেতুকা নিচ্চা ধুৰা ন হোতি, অথ খো ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৰচনতো সযম্পি সহেতুকা সঙ্খতা অনিচ্চাযেৰ হোতি, তস্মা উভোপেতে অৰিজ্জাসঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্নাযেৰ. ইতীতি এৰং যথাৰুত্তনযেন পচ্চযপরিগ্গণ্হনে যা পঞ্ঞা, তং ধম্মানং ঠিতিসঙ্খাতে কারণে যাথাৰতো পৰত্তত্তা ধম্মট্ঠিতিঞাণং নামাতি.

এত্থ হি ঞাণস্স ৰিসযৰিভাৰনৰসেনেৰ অৰিজ্জাদীনং পচ্চযাদিভাৰো ৰুত্তো, ন পধানত্তেন, ঞাণমেৰ পনেত্থ পধানতো ৰুত্তং, তস্মা এতস্স ঞাণস্স পচ্চযপরিগ্গহাকারদস্সনত্থমেৰ হেট্ঠাপি কামভৰে চ অৰিজ্জাতিআদিনা অৰিজ্জাদীনং পচ্চযাদিভাৰো ৰুত্তো, ইধাপি নিগমনৰসেন উপসংহটো, ন ভৰচক্কদস্সনত্থন্তি অযমেত্থ অত্তনো মতি.

তত্থ চ পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসু অদিট্ঠেসু হেতূনং পচ্চযভাৰোপি ন সক্কা দট্ঠুন্তি ‘‘সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্না’’তি পচ্চযপরিগ্গহঞাণনিদ্দেসে (পটি. ম. ১.৪৫) পচ্চযুপ্পন্নধম্মানম্পি গহণং কতন্তি ৰেদিতব্বং. এতেন নযেনাতি অৰিজ্জাযং ৰুত্তনযেন সঙ্খারা হেতু, ৰিঞ্ঞাণং হেতুসমুপ্পন্নন্তিআদিনা সব্বানি জাতিপরিযোসানানি পদানি ৰিত্থারেতব্বানি.

এৰং পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িযা ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স অৰিজ্জাদীসু পৰত্তিআকারং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স তেসু পচ্চযেসু অঞ্ঞেহিপি আকারেহি পৰত্তিআকারং দস্সেতুং তত্থাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু. সঙ্খিপ্পন্তি এত্থ অৰিজ্জাদযো হেতুসামঞ্ঞেন ফলসামঞ্ঞেন ৰাতি সঙ্খেপো, সঙ্গহো, কোট্ঠাসো রাসীতি অত্থো. সো পন জাতিতো দুৰিধোপি কালভেদৰসেন চতুব্বিধো জাতো. পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধাতি অনুৰত্ততি. তণ্হুপাদানভৰা গহিতা কিলেসকম্মসামঞ্ঞতো তদৰিনাভাৰতো চ. অৰিজ্জাদিকিলেসৰট্টম্পি ৰিপাকধম্মধম্মতাসরিক্খতায ইধ কম্মৰট্টমেৰাতি আহ ইমে পঞ্চ ধম্মাতিআদি. ৰিপাকা ধম্মাতিআদীসু কম্মজঅরূপক্খন্ধানমেৰ ৰিপাকসদ্দৰচনীযত্তেপি নামরূপাদিপদেসু রূপমিস্সম্পি ফলপঞ্চকং অরূপপ্পধানতায চ তব্বহুলতায চ ‘‘ৰিপাকৰট্ট’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিপাকপ্পধানং ৰট্টং, ৰিপাকবহুলং ৰা ৰট্টন্তি অত্থো. কম্মজপরিযাযো ৰা এত্থ ৰিপাক-সদ্দো দট্ঠব্বো. জাতিজরামরণাপদেসেনাতি পরমত্থধম্মৰিনিমুত্তজাতিজরামরণং নাম নত্থীতি তদপদেসেন তেসং কথনেন তংমুখেনাতি অত্থো. আকিরীযন্তি পকাসীযন্তীতি আকারা, অৰিজ্জাদিসরূপা, ততো পচ্চযাকারতোতি অত্থো. একো সন্ধীতি অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিহেতুভূতো হেতুফলসন্ধি, দুতিযো ফলহেতুসন্ধি, ততিযো হেতুফলসন্ধীতি দট্ঠব্বং.

এৰং ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স অৰিজ্জাদীসু অনেকেহি পকারেহি পৰত্তিআকারং দস্সেত্ৰা ইদানি তেহি, অৰুত্তেহি চ সব্বেহি আকারেহি ভগৰতো পটিচ্চসমুপ্পাদস্স পটিৰিদ্ধভাৰং, তস্স চ ঞাণস্স ধম্মট্ঠিতিঞাণসদ্দপ্পৰত্তিনিমিত্ততং পটিসম্ভিদাপাল়িনযেন দস্সেতুং উপসংহারৰসেন ইতি ভগৰাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং, তেনাহ চতুসঙ্খেপন্তিআদি. সব্বাকারতোতি ইধ কামভৰে চ অৰিজ্জা কামভৰে সঙ্খারানং পচ্চযোতিআদিনা ইধ ৰুত্তেহি চ অৰুত্তেহি চ পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গাদীসু (ৰিভ. ২২৫ আদযো) আগতেহি সব্বেহি পকারেহি পটিৰিজ্ঝতি. তন্তি যেন ঞাণেন ভগৰা এৰং জানাতি, তং ঞাণং. ঞাতট্ঠেনাতি জাননট্ঠেন. পজাননট্ঠেনাতি পটিৰিজ্ঝনট্ঠেন.

ইদানি যমিদং ধম্মট্ঠিতিঞাণং পচ্চযপরিগ্গহাকারভেদেহি সদ্ধিং পপঞ্চতো দস্সিতং, তস্মিং অরঘাতে এতস্স উপযোগিতং দস্সেতুং ইমিনা ধম্মট্ঠিতিঞাণেনাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ ধম্মট্ঠিতিঞাণেন অরে হনীতি সম্বন্ধো. কথন্তি? আহ ‘‘তে ধম্মে’’তিআদি. তে অৰিজ্জাদিকে ধম্মে মহাৰজিরঞাণাৰুধেন তেন ধম্মট্ঠিতিঞাণেন যথাভূতং ঞত্ৰা তেন বলৰৰিপস্সনাৰুধেন নিব্বিন্দন্তো অরিযমগ্গাৰুধেন ৰিরজ্জন্তো ৰিমুচ্চন্তো অরে হনীতি যোজনা. অরিযমগ্গঞাণম্পি হি কিচ্চতো সমুদযসচ্চাদিবোধতো ‘‘ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চতি.

একেকং ধম্মক্খন্ধং একেকৰিহারেন পূজেমীতি ধম্মক্খন্ধং আরব্ভ পৰত্তাপি ৰিহারকরণপূজা ভগৰতি পেমেনেৰ পৰত্তত্তা সধাতুকাদিচেতিযপটিমণ্ডিতত্তা চ ভগৰতোৰ পূজাতি আহ ভগৰন্তং উদ্দিস্সাতিআদি. কিলেসারীন সো মুনীতি এত্থ নিগ্গহীতলোপো, কিলেসারীনং হতত্তাতি অত্থো. পচ্চযাদীন চারহোতি এত্থাপি নিগ্গহীতলোপো দট্ঠব্বো.

সম্মাসম্বুদ্ধোতি এত্থ সং-সদ্দো সযন্তি অত্থে পৰত্ততীতি আহ ‘‘সাম’’ন্তি, অপরনেয্যো হুত্ৰাতি অত্থো. সব্বধম্মানন্তি ইদং কস্সচি ৰিসযৰিসেসস্স অগ্গহিতত্তা সিদ্ধং. পদেসগ্গহণে হি অসতি গহেতব্বস্স নিপ্পদেসতাৰ ৰিঞ্ঞাযতি, যথা দিক্খিতো ন দদাতীতি. এৰঞ্চ কত্ৰা অত্থৰিসেসানপেক্খা কত্তরিযেৰ বুদ্ধ-সদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা কম্মৰচনিচ্ছায অভাৰতো. ‘‘সম্মা সামং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি এত্তকমেৰ হি ইধ সদ্দতো লব্ভতি. সব্বধম্মানন্তি ইদং পন অত্থতো লব্ভমানং গহেত্ৰা ৰুত্তং, ন হি বুজ্ঝনকিরিযা অৰিসযা যুজ্জতি. অভিঞ্ঞেয্যেতি লক্খণাদিতো অনিচ্চাদিতো চ অভিৰিসিট্ঠেন লোকিযলোকুত্তরঞাণেন জানিতব্বে চতুসচ্চধম্মে. পরিঞ্ঞেয্যেতি অনিচ্চাদিৰসেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা জানিতব্বং দুক্খং অরিযসচ্চমাহ. পহাতব্বেতি সমুদযসচ্চং. সচ্ছিকাতব্বেতি নিরোধসচ্চং. বহুৰচননিদ্দেসো পনেত্থ সোপাদিসেসাদিকং পরিযাযসিদ্ধং ভেদং অপেক্খিত্ৰা কতো.

অভিঞ্ঞেয্যন্তি গাথায পহাতব্বভাৰেতব্বানং সমুদযমগ্গসচ্চানং হেতুধম্মানং গহণেনেৰ তপ্ফলানং দুক্খসচ্চনিরোধসচ্চানম্পি সিদ্ধিতো পরিঞ্ঞাতব্বঞ্চ পরিঞ্ঞাতং সচ্ছিকাতব্বঞ্চ সচ্ছিকতন্তি ইদম্পেত্থ সঙ্গহিতমেৰাতি দট্ঠব্বং, তেনাহ ‘‘তস্মা বুদ্ধোস্মী’’তি. যস্মা চত্তারিপি সচ্চানি মযা বুদ্ধানি, তস্মা সব্বম্পি ঞেয্যং বুদ্ধোস্মি, অব্ভঞ্ঞাসিন্তি অত্থো.

ৰিচিত্তৰিসযপত্থনাকারপ্পৰত্তিযা তণ্হা দুক্খৰিচিত্ততায পধানকারণন্তি আহ ‘‘মূলকারণভাৰেনা’’তি. উভিন্নন্তি চক্খুস্স তংসমুদযস্স চ. অপ্পৰত্তীতি অপ্পৰত্তিনিমিত্তং, ন অভাৰমত্তং. তস্স অৰত্থুত্তা সপ্পচ্চযত্তাদিঅনেকভেদা সব্বসঙ্গহিতা. নিরোধপ্পজাননাতি সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন নিরোধস্স পটিৰিজ্ঝনা. একেকপদুদ্ধারেনাপীতি চক্খু চক্খুসমুদযোতিআদিনা একেককোট্ঠাসনিদ্ধারণেনাপি, ন দুক্খসচ্চাদিসামঞ্ঞতো এৰাতি অধিপ্পাযো. তণ্হাযপি সঙ্খারদুক্খপরিযাপন্নতায পরিঞ্ঞেয্যত্তা দুক্খসচ্চভাৰং দস্সেতুং ‘‘ছ তণ্হাকাযা’’তি ৰুত্তং. যস্মিং পন অত্তভাৰে সা উপ্পজ্জতি, তস্স মূলকারণভাৰেন সমুট্ঠাপিকা পুরিমভৰসিদ্ধা তণ্হা সমুদযসচ্চন্তি গহেতব্বা. কসিণানীতি কসিণারম্মণানি ঝানানি. দ্ৰত্তিংসাকারাতি কেসাদযো তদারম্মণজ্ঝানানি চ. নৰ ভৰাতি কামভৰাদযো তযো সঞ্ঞীভৰাদযো তযো একৰোকারভৰাদযো তযো চাতি নৰ ভৰা. চত্তারি ঝানানীতি আরম্মণৰিসেসং অনপেক্খিত্ৰা সামঞ্ঞতো চত্তারি ঝানানি ৰুত্তানি. ৰিপাককিরিযানম্পি যথারহং সব্বত্থ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এত্থ চ কুসলধম্মানং উপনিস্সযভূতা তণ্হাসমুট্ঠাপিকাতি ৰেদিতব্বা, কিরিযধম্মানং পন তস্স অত্তভাৰস্স কারণভূতা তণ্হা. অনুলোমতোতি এত্থ অৰিজ্জা দুক্খসচ্চং, তংসমুট্ঠাপিকা পুরিমতণ্হা আসৰা সমুদযসচ্চন্তি যোজেতব্বং. সঙ্খারাদীসু পন অৰিজ্জাদযোৰ সমুদযসচ্চভাৰেন যোজেতব্বা. তেনাতি তস্মা.

ৰিজ্জাতি অত্তনো ৰিসযং ৰিদিতং করোতীতি ৰিজ্জা. সম্পন্নত্তাতি সমন্নাগতত্তা, সম্পুণ্ণত্তা ৰা. তত্রাতি অম্বট্ঠসুত্তে. মনোমযিদ্ধিযাতি এত্থ ‘‘ইধ ভিক্খু ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৬) ৰুত্তত্তা সরীরব্ভন্তরঝানমনেন অঞ্ঞস্স সরীরস্স নিব্বত্তিৰসেন পৰত্তা মনোমযিদ্ধি নাম, সা অত্থতো ঝানসম্পযুত্তা পঞ্ঞাযেৰ. সত্ত সদ্ধম্মা নাম সদ্ধা হিরী ওত্তপ্পং বাহুসচ্চং ৰীরিযং সতি পঞ্ঞা চ. গচ্ছতি অমতং দিসন্তি দুক্খনিত্থরণত্থিকেহি দট্ঠব্বতো অমতং নিব্বানমেৰ দিসং গচ্ছতি, ইমিনা চ চরণানং সিক্খত্তযসঙ্গহিতঅরিযমগ্গভাৰতো নিব্বানত্থিকেহি একংসেন ইচ্ছিতব্বতং দস্সেতি. ইদানিস্সা ৰিজ্জাচরণসম্পদায সাৰকাদিঅসাধারণতং দস্সেতুং তত্থ ৰিজ্জাসম্পদাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ আসৰক্খযৰিজ্জাৰসেন সব্বঞ্ঞুতা সিজ্ঝতি, চরণধম্মভূতেসু ঝানেসু অন্তোগধায মহাকরুণাসমাপত্তিযা ৰসেন মহাকারুণিকতা সিজ্ঝতীতি আহ ‘‘ৰিজ্জা…পে… মহাকারুণিকত’’ন্তি. যথা তন্তি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং, যথা অঞ্ঞোপি ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো বুদ্ধো নিযোজেতি, তথা অযম্পীতি অত্থো. তেনাতি অনত্থপরিৰজ্জনঅত্থনিযোজনেন. অত্তন্তপাদযোতি আদি-সদ্দেন পরন্তপউভযন্তপা গহিতা. অসজ্জমানো ভৰেসু অপচ্চাগচ্ছন্তোতি পহীনানং পুনানুপ্পত্তিতো ন পুন উপগচ্ছন্তো.

তত্রাতি যুত্তৰাচাভাসনে সাধেতব্বে চেতং ভুম্মং. অভূতন্তি অভূতত্থং. অতচ্ছন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. অনত্থসংহিতন্তি পিসুণাদিদোসযুত্তং. সম্মাগদত্তাতি সুন্দরৰচনত্তা, গদনং গদো, কথনন্তি অত্থো. সুন্দরো গদো ৰচনমস্সাতি ‘‘সুগদো’’তি ৰত্তব্বে নিরুত্তিনযেন দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা ‘‘সুগতো’’তি ৰুত্তং.

সভাৰতোতি দুক্খসভাৰতো. লোকন্তি খন্ধাদিলোকং. যথাৰুত্তমত্থং সুত্ততো আহ যত্থাতিআদি. তত্থ যত্থাতি যস্মিং লোকন্তসঙ্খাতে নিব্বানে. তন্তি লোকস্সন্তং, ওকাসলোকে কাযগমনেন ঞাতব্বং পত্তব্বন্তি নাহং ৰদামীতি যোজনা. ইদঞ্চ রোহিতদেৰপুত্তেন লোকস্স কাযগতিৰসেন অন্তগমনস্স পুচ্ছিতত্তা ৰুত্তং. অপ্পত্ৰা লোকস্সন্তন্তি খন্ধাদিলোকং সন্ধায ৰুত্তং.

কিন্তে পদসা ওকাসলোকপরিব্ভমনেন, পরিমিতট্ঠানে এৰ তং ঞাণগমনেন গচ্ছন্তানং দস্সেমীতি দস্সেন্তো অপি চাতিআদিমাহ. তত্থ ব্যামমত্তে কল়েৰরেতি সরীরে. তেন রূপক্খন্ধং দস্সেতি. সসঞ্ঞিম্হীতি সঞ্ঞাসীসেন ৰেদনাদযো তযো খন্ধে. সমনকেতি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধং. লোকন্তি খন্ধাদিলোকং, দুক্খন্তি অত্থো. লোকনিরোধন্তি নিব্বানেন লোকস্স নিরুজ্ঝনং, নিব্বানমেৰ ৰা. অদেসম্পি হি নিব্বানং যেসং নিরোধায হোতি, উপচারতো তন্নিস্সিতং ৰিয হোতীতি ‘‘ব্যামমত্তে কল়েৰরে লোকনিরোধম্পি পঞ্ঞপেমী’’তি ৰুত্তং, চক্খু লোকে পিযরূপং, সাতরূপং, এত্থেসা তণ্হা নিরুজ্ঝমানা নিরুজ্ঝতীতিআদীসু (দী. নি. ২.৪০১; ৰিভ. ২০৪) ৰিয. কুদাচনন্তি কদাচিপি. অপ্পত্ৰাতি অগ্গমগ্গেন অনধিগন্ত্ৰা. তস্মাতি যস্মা তং গমনেন পত্তুং ন সক্কা, তস্মা. হৰেতি নিপাতমত্তং, একংসত্থে ৰা. লোকৰিদূতি সভাৰাদিতো খন্ধাদিজাননকো. চতুসচ্চধম্মানং অভিসমিতত্তা সমিতাৰী, সমিতকিলেসোতি ৰা অত্থো. নাসীসতি ন পত্থেতি অপ্পটিসন্ধিকত্তা.

এৰং সঙ্খেপতো লোকং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিত্থারতো তং দস্সেতুং অপি চ তযো লোকাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইন্দ্রিযবদ্ধানং খন্ধানং সমূহসন্তানভূতো সত্তলোকো. সো হি রূপাদীসু সত্তৰিসত্ততায ‘‘সত্তো’’তি চ, লোকিযন্তি এত্থ কম্মকিলেসা তব্বিপাকা চাতি ‘‘লোকো’’তি চ ৰুচ্চতি. অনিন্দ্রিযবদ্ধানং উতুজরূপানং সমূহসন্তানভূতো ওকাসলোকো. সো হি সত্তসঙ্খারানং আধারতো ‘‘ওকাসো’’তি চ, লোকিযন্তি এত্থ তস্সাধারা চ আধেয্যভূতাতি ‘‘লোকো’’তি চ পৰুচ্চতি. ইন্দ্রিযানিন্দ্রিযবদ্ধা পন সব্বেৰ উপাদানক্খন্ধা পচ্চযেহি সঙ্খতট্ঠেন লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন চ ‘‘সঙ্খারলোকো’’তি চ ৰুচ্চতি. আহরতি অত্তনো ফলন্তি আহারো, পচ্চযো. তেন তিট্ঠনসীলা উপ্পজ্জিত্ৰা যাৰ ভঙ্গা পৰত্তনসীলাতি আহারট্ঠিতিকা, সব্বে সঙ্খতধম্মা. সব্বে সত্তাতি চ ইমিনাপি ৰেনেয্যানুরূপতো পুগ্গলাধিট্ঠানত্তা দেসনায সঙ্খারাৰ গহিতা.

যাৰতা চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তীতি যত্তকে ঠানে চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তি পৰত্তন্তি. ৰিরোচনাতি তেসং ৰিরোচনহেতু ওভাসনহেতূতি হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনং. দিসা ভন্তীতি সব্বা দিসা যাৰতা ৰিগতন্ধকারা পঞ্ঞাযন্তি. অথ ৰা দিসাতি উপযোগবহুৰচনং. তস্মা ৰিরোচমানা চন্দিমসূরিযা যত্তকা দিসা ভন্তি ওভাসেন্তীতি অত্থো. তাৰ সহস্সধা লোকোতি তত্তকেন পমাণেন সহস্সপ্পকারো ওকাসলোকো, সহস্সচক্কৰাল়ানীতি অত্থো. এত্থাতি সহস্সচক্কৰাল়ে. ৰসোতি ইদ্ধিসঙ্খাতো ৰসো ৰত্ততীতি অত্থো.

তম্পীতি তিৰিধম্পি লোকং. অস্সাতি অনেন ভগৰতা সঙ্খারলোকোপি সব্বথা ৰিদিতোতি সম্বন্ধো. একো লোকোতি য্ৰাযং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সব্বসঙ্খতানং পচ্চযাযত্তৰুত্তিতো তেন সামঞ্ঞেন সঙ্খারলোকো একো একৰিধো, এস নযো সেসেসুপি. সব্বত্থাপি লোকিযধম্মাৰ লোকোতি অধিপ্পেতা লোকুত্তরানং পরিঞ্ঞেয্যত্তাভাৰা. উপাদানানং আরম্মণভূতা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা. সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি তথা তথা সমুপ্পন্না পজাযেৰ ৰুচ্চন্তি. নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, হেট্ঠিমা চ তযো আরুপ্পাতি ইমা সত্তৰিধা পজাযেৰ ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠতি এত্থাতি ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো নাম. তত্থ নানত্তং কাযো এতেসমত্থীতি নানত্তকাযা. নানত্তং সঞ্ঞা এতেসন্তি নানত্তসঞ্ঞিনো. সঞ্ঞাসীসেনেত্থ পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং গহিতং, এস নযো সেসেসুপি.

তত্থ সব্বমনুস্সা চ ছ কামাৰচরদেৰা চ নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো নাম. তেসঞ্হি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসতায নানা কাযো, পটিসন্ধিসঞ্ঞা চ নৰৰিধতায নানা. তীসু পঠমজ্ঝানভূমীসু ব্রহ্মকাযিকা চেৰ চতূসু অপাযেসু সত্তা চ নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো নাম. তেসু হি ব্রহ্মপারিসজ্জাদীনং তিণ্ণম্পি সরীরং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসং, পটিসন্ধিসঞ্ঞা পন পঠমজ্ঝানৰিপাকৰসেন একাৰ, তথা আপাযিকানম্পি, তেসং পন সব্বেসং অকুসলৰিপাকাহেতুকাৰ পটিসন্ধিসঞ্ঞা. দুতিযজ্ঝানভূমিকা চ পরিত্তাভ অপ্পমাণাভ আভস্সরা একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো নাম. তেসঞ্হি সব্বেসং একপ্পমাণোৰ কাযো, পটিসন্ধিসঞ্ঞা পন দুতিযততিযজ্ঝানৰিপাকৰসেন নানা হোতি. ততিযজ্ঝানভূমিযং পরিত্তসুভাদযো তযো, চতুত্থজ্ঝানভূমিযং অসঞ্ঞসত্তৰজ্জিতা ৰেহপ্ফলা, পঞ্চ চ সুদ্ধাৰাসাতি নৰসু ভূমীসু সত্তা একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো নাম. আভানানত্তেন পন সব্বত্থ কাযনানত্তং ন গয্হতি, সণ্ঠাননানত্তেনেৰ গয্হতীতি. অসঞ্ঞসত্তা ৰিঞ্ঞাণাভাৰেন ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসঙ্খ্যং ন গচ্ছন্তি. নেৰসঞ্ঞা নাসঞ্ঞাযতনং পন যথা সঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণস্সাপি সুখুমত্তা নেৰৰিঞ্ঞাণং নাৰিঞ্ঞাণং, তস্মা পরিব্যত্তৰিঞ্ঞাণকিচ্চৰন্তেসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু ন গয্হতি. তস্মা সেসানি আকাসানঞ্চাযতনাদীনি তীণিযেৰ গহিতানি, তেহি সদ্ধিং ইমা সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি ৰেদিতব্বা.

অট্ঠ লোকধম্মাতি লাভো অলাভো যসো অযসো নিন্দা পসংসা সুখং দুক্খন্তি ইমে অট্ঠ লোকস্স সভাৰত্তা লোকধম্মা. লাভালাভাদিপচ্চযা উপ্পজ্জনকা পনেত্থ অনুরোধৰিরোধা ৰা লাভাদিসদ্দেহি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. নৰ সত্তাৰাসাতি হেট্ঠা ৰুত্তা সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো এৰ অসঞ্ঞসত্তচতুত্থারুপ্পেহি সদ্ধিং ‘‘নৰ সত্তাৰাসা’’তি ৰুচ্চন্তি. সত্তা আৰসন্তি এত্থাতি সত্তাৰাসা, সত্তনিকাযো, অত্থতো তথা পৰত্তা পজা এৰ ইধ সঙ্খারলোকভাৰেন গয্হন্তীতি ৰেদিতব্বা. দসাযতনানীতি ধম্মাযতনমনাযতনৰজ্জিতানি দস.

এত্থ চ তীসু ভৰেসু অস্সাদদস্সনৰসেন তিস্সো ৰেদনাৰ লোকভাৰেন ৰুত্তা, তথা পচ্চযদস্সনৰসেন চত্তারোৰ আহারা. অত্তগ্গাহনিমিত্তদস্সনৰসেন ছ অজ্ঝত্তিকানেৰ আযতনানি. থূলসঞ্ঞীভৰদস্সনৰসেন সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোৰ, অনুরোধৰিরোধদস্সনৰসেন অট্ঠ লোকধম্মা ৰা, থূলাযতনদস্সনৰসেন দসাযতনানেৰ লোকভাৰেন ৰুত্তানি. তেসং গহণেনেৰ তন্নিস্সযতপ্পটিবদ্ধা তদারম্মণা সব্বে তেভূমকা নামরূপধম্মা অত্থতো গহিতা এৰ হোন্তি. সেসেহি পন একৰিধাদিকোট্ঠাসেহি সরূপেনেৰ তে গহিতাতি ৰেদিতব্বং.

আসযং জানাতীতিআদীসু আহচ্চ চিত্তং এত্থ সেতীতি আসযো, অঞ্ঞস্মিং ৰিসযে পৰত্তিত্ৰাপি চিত্তং যত্থ সরসেন পৰিসিত্ৰা তিট্ঠতি, সো ৰট্টাসযো ৰিৰট্টাসযোতি দুৰিধো. তত্থ ৰট্টাসযোপি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিৰসেন দুৰিধো. ৰিৰট্টাসযো পন ৰিপস্সনাসঙ্খাতা অনুলোমিকা খন্তি, মগ্গসঙ্খাতং যথাভূতঞাণঞ্চাতি দুৰিধো. যথাহ –

‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি চ, খন্তি চেৰানুলোমিকং;

যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসদ্দিত’’ন্তি. (সারত্থ. টী. ১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা);

এতং দুৰিধম্পি আসযং সত্তানং অপ্পৰত্তিক্খণেযেৰ ভগৰা সব্বথা জানাতি. অনুসযন্তি কামরাগানুসযাদিৰসেন সত্তৰিধং অনুসযং. চরিতন্তি ‘‘সুচরিতদুচ্চরিত’’ন্তি নিদ্দেসে ৰুত্তং. অথ ৰা চরিতন্তি চরিযা, তে রাগাদযো ছ মূলচরিযা, সংসগ্গসন্নিপাতৰসেন অনেকৰিধা হোন্তি. অধিমুত্তিন্তি অজ্ঝাসযধাতুং, তত্থ তত্থ চিত্তস্স অভিরুচিৰসেন নিন্নতা, সা দুৰিধা হীনাধিমুত্তি পণীতাধিমুত্তীতি. যায দুস্সীলাদিকে হীনাধিমুত্তিকে সেৰন্তি, সা হীনাধিমুত্তি. যায পণীতাধিমুত্তিকে সেৰন্তি, সা পণীতাধিমুত্তি. তং দুৰিধম্পি অধিমুত্তিং ভগৰা সব্বাকারতো জানাতি. অপ্পং রাগাদিরজং এতেসন্তি অপ্পরজক্খা, অনুস্সদরাগাদিদোসা. উস্সদরাগাদিদোসা মহারজক্খা. উপনিস্সযভূতেহি তিক্খেহি সদ্ধাদিইন্দ্রিযেহি মুদুকেহি চ সমন্নাগতা তিক্খিন্দ্রিযা মুদিন্দ্রিযা চ. হেট্ঠা ৰুত্তেহি আসযাদীহি সুন্দরেহি অসুন্দরেহি চ সমন্নাগতা স্ৰাকারা দ্ৰাকারা চ ৰেদিতব্বা. সম্মত্তনিযামং ৰিঞ্ঞাপেতুং সুকরা সুৰিঞ্ঞাপযা, ৰিপরীতা দুৰিঞ্ঞাপযা. মগ্গফলপটিৰেধায উপনিস্সযসম্পন্না ভব্বা, ৰিপরীতা অভব্বা. এৰং সত্তসন্তানগতধম্মৰিসেসজাননেনেৰ সত্তলোকোপি ৰিদিতো ধম্মৰিনিমুত্তস্স সত্তস্স অভাৰাতি ৰেদিতব্বং.

একং চক্কৰাল়ং…পে… পঞ্ঞাসঞ্চ যোজনানীতি এত্থ হোতীতি সেসো. পরিক্খেপতো পমাণং ৰুচ্চতীতি সেসো. চক্কৰাল়স্স সব্বং পরিমণ্ডলং ছত্তিংস সতসহস্সানি…পে… সতানি চ হোন্তীতি যোজেতব্বং. তত্থাতি চক্কৰাল়ে, দ্ৰে সতসহস্সানি চত্তারি নহুতানি চ যোজনানি যানি এত্তকং এত্তকপ্পমাণং বহলত্তেন অযং ৰসুন্ধরা সঙ্খাতাতি যোজনা. তত্থ এত্তকন্তি কিরিযাৰিসেসনং দট্ঠব্বং. সন্ধারকং জলং এত্তকং এত্তকপ্পমাণং হুত্ৰা পতিট্ঠিতন্তি যোজনা. এত্থাতি চক্কৰাল়ে. অজ্ঝোগাল়্হুগ্গতাতি অজ্ঝোগাল়্হা চ উগ্গতা চ. ব্রহাতি মহন্তা. যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৰা পঞ্চাতি যোজনানং পঞ্চসতানি উচ্চো উব্বেধো. তিপঞ্চযোজনক্খন্ধপরিক্খেপাতি পন্নরসযোজনপ্পমাণক্খন্ধপরিণাহা. নগৰ্হযাতি রুক্খাভিধানা জম্বূতি যোজনা. সমন্ততোতি সব্বসোভাগেন, আযামতো চ ৰিত্থারতো চ সতযোজনৰিত্থারাতি অত্থো. যস্সানুভাৰেনাতি যস্সা মহন্ততাকপ্পট্ঠাযিকাদিপ্পকারেন পভাৰেন. পরিক্খিপিত্ৰা তং সব্বং, লোকধাতুমযং ঠিতোতি হেট্ঠা ৰুত্তং সব্বম্পি তং পরিক্খিপিত্ৰা চক্কৰাল়সিলুচ্চযো ঠিতো, অযং একা লোকধাতু নামাতি অত্থো, ম-কারো পদসন্ধিৰসেন ৰুত্তো. অথ ৰা তং সব্বং লোকধাতুং পরিক্খিপিত্ৰা অযং চক্কৰাল়সিলুচ্চযো ঠিতোতি যোজেতব্বং.

তত্থাতি তস্সং লোকধাতুযং. তাৰতিংসভৰনন্তি তিদসপুরং. অসুরভৰনন্তি অসুরপুরং. অৰীচিমহানিরযো চ তথা দসসহস্সযোজনো, সো পন চতুন্নং লোহভিত্তীনমন্তরা যোজনসতাযামৰিত্থারোপি সমন্তা সোল়সহি উস্সদনিরযেহি সদ্ধিং দসসহস্সযোজনো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. তদনন্তরেসূতি তেসং চক্কৰাল়ানং অন্তরেসু. লোকানং চক্কৰাল়ানং অন্তরে ৰিৰরে ভৰত্তা লোকন্তরিকা. তিণ্ণঞ্হি সকটচক্কানং পত্তানং ৰা আসন্নট্ঠপিতানং অন্তরসদিসে তিণ্ণং তিণ্ণং চক্কৰাল়ানং অন্তরেসু একেকো লোকন্তরিকনিরযো অট্ঠযোজনসহস্সপ্পমাণো সীতনরকো সত্তানং অকুসলৰিপাকেন নিব্বত্ততি. অনন্তানীতি তিরিযং অট্ঠসু দিসাসু চক্কৰাল়ানি আকাসো ৰিয অনন্তানি. উদ্ধং পন অধো চ অন্তানেৰ. অনন্তেন বুদ্ধঞাণেনাতি এত্থ অনন্তঞেয্যপটিৰেধসামত্থিযযোগতোৰ ঞাণং ‘‘অনন্ত’’ন্তি ৰেদিতব্বং.

অত্তনোতি নিস্সক্কে সামিৰচনমেতং, অত্ততোতি অত্থো. গুণেহি অত্তনো ৰিসিট্ঠতরস্সাতি সম্বন্ধো, তরগ্গহণঞ্চেত্থ অনুত্তরোতি পদস্স অত্থনিদ্দেসৰসেন কতং, ন ৰিসিট্ঠস্স কস্সচি অত্থিতায. সদেৰকে হি লোকে সদিসকপ্পোপি নাম কোচি তথাগতস্স নত্থি, কুতো সদিসো, তেনাহ সীলগুণেনাপি অসমোতিআদি. তত্থ অসমেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি সমো অসমসমো. নত্থি পটিমা এতস্সাতি অপ্পটিমো. এস নযো সেসেসুপি. তত্থ উপমামত্তং পটিমা, সদিসূপমা পটিভাগো. যুগগ্গাহৰসেন ঠিতো পটিমো পুগ্গলোতি ৰেদিতব্বো. অত্তনাতি অত্ততো. পুরিসদম্মেতিআদীসু দমিতব্বা দম্মা, ‘‘দম্মপুরিসা’’তি ৰত্তব্বে ৰিসেসনস্স পরনিপাতং কত্ৰা ‘‘পুরিসদম্মা’’তি ৰুত্তং, পুরিসগ্গহণঞ্চেত্থ উক্কট্ঠৰসেন ইত্থীনম্পি দমেতব্বতো. নিব্বিসা কতা দোসৰিসস্স ৰিনোদনেন. অত্থপদন্তি অত্থাভিব্যঞ্জনকং পদং, ৰাক্যন্তি অত্থো. একপদভাৰেন চ অনঞ্ঞসাধারণো সত্থু পুরিসদম্মসারথিভাৰো দস্সিতো হোতি, তেনাহ ভগৰা হীতিআদি. অট্ঠ দিসাতি অট্ঠ সমাপত্তিযো. অসজ্জমানাতি ৰসীভাৰপ্পত্তিযা নিস্সঙ্গচারা.

দিট্ঠধম্মো ৰুচ্চতি পচ্চক্খো অত্তভাৰো, তত্থ নিযুত্তোতি দিট্ঠধম্মিকো, ইধলোকত্থো. কম্মকিলেসৰসেন সম্পরেতব্বতো সমাগন্তব্বতো সম্পরাযো, পরলোকো, তত্থ নিযুত্তোতি সম্পরাযিকো, পরলোকত্থো. পরমো উত্তমো অত্থো পরমত্থো, নিব্বানং. সহ অত্থেন ৰত্ততীতি সত্থো, ভণ্ডমূলেন ৰাণিজ্জায দেসন্তরং গচ্ছন্তো জনসমূহো. সো অস্স অত্থীতি সত্থা, সত্থৰাহোতি নিরুত্তিনযেন. সো ৰিয ভগৰাতি আহ ‘‘সত্থা, ভগৰা সত্থৰাহো’’তি. ইদানি তমত্থং নিদ্দেসপাল়িনযেন দস্সেতুং যথা সত্থৰাহোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ সত্থেতি সত্থিকে জনে. কং উদকং তারেন্তি এত্থাতি কন্তারো, নিরুদকো অরঞ্ঞপ্পদেসো. চোরাদীহি অধিট্ঠিতঅরঞ্ঞপ্পদেসাপি দুগ্গমনট্ঠেন তংসদিসতায কন্তারাত্ৰেৰ নিরুল়্হাতি সামঞ্ঞতো ‘‘কন্তারং তারেতী’’তি ৰত্ৰা তং ৰিৰরন্তো চোরকন্তারন্তিআদিমাহ.

ভগৰতোতি নিস্সক্কে সামিৰচনং, ভগৰন্ততো ধম্মস্সৰনেনাতি অত্থো. যথা ‘‘উপজ্ঝাযতো অজ্ঝেতী’’তি, ভগৰতো সন্তিকেতি ৰা অত্থো. সরে নিমিত্তং অগ্গহেসীতি পুব্ববুদ্ধুপ্পাদেসু সদ্ধম্মস্সৰনপরিচযেন ‘‘ধম্মো এসো ৰুচ্চতী’’তি সরে আকারং গণ্হি. পুব্বাভিযোগৰসেনেৰ হি ঈদিসানং তিরচ্ছানানং ধম্মস্সৰনাদীসু পসাদো উপ্পজ্জতি ৰগ্গুলিআদীনং ৰিয. ইতরথা সব্বতিরচ্ছানানম্পি তথা পসাদুপ্পত্তিপ্পসঙ্গতো. যদি হি উপ্পজ্জেয্য, ভগৰা অনন্তচক্কৰাল়েসু সব্বসত্তানম্পি একক্খণে সপ্পাটিহারিযধম্মং সাৰেতুং সক্কোতীতি সব্বসত্তানম্পি ইতো পুব্বেৰ ৰিমুত্তিপ্পসঙ্গো সিযা. যে পন দেৰমনুস্সনাগসুপণ্ণাদযো পকতিযাৰ কম্মস্সকতঞ্ঞাণাদিযুত্তা হোন্তি, তেযেৰ পুব্বে অনুপনিস্সযাপি ভগৰতো সদ্ধম্মস্সৰনাদিনা পঠমং ৰিৰট্টূপনিস্সযং পসাদং উপ্পাদেতুং সক্কোন্তি, ন ইতরেতি গহেতব্বং. অরে অহম্পি নামাতি এত্থ ‘‘কুতোহং ইধ নিব্বত্তোতি ওলোকেত্ৰা মণ্ডূকভাৰতোতি ঞত্ৰা’’তি ইদং এত্তকম্পি অরে অহম্পি নামাতি ৰিম্হযৰচনেনেৰ সিজ্ঝতীতি অৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. জলন্তি জলন্তো ৰিজ্জোতমানো. মণ্ডূকোহন্তি গাথায উদকেতি সঞ্জাতট্ঠানদস্সনং, তেন থলমণ্ডূকতা নিৰত্তনং কতং হোতি. উদকে জাতানম্পি কচ্ছপাদীনং থলগোচরতাপি অত্থীতি তং নিৰত্তনত্থং ‘‘ৰারিগোচরো’’তি ৰুত্তং, উদকসঞ্চারীতি অত্থো.

ৰিমোক্খন্তিকঞাণৰসেনাতি এত্থ সব্বসো কিলেসেহি ৰিমুচ্চতীতি ৰিমোক্খো, অগ্গমগ্গো, তস্স অন্তো, অগ্গফলং, তত্থ ভৰং ৰিমোক্খন্তিকং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সব্বম্পি বুদ্ধঞাণং. ইদানি সম্মাসম্বুদ্ধপদতো বুদ্ধপদস্স ৰিসেসং দস্সেতুং যস্মা ৰাতিআদি ৰুত্তং. সম্মাসম্বুদ্ধপদেন হি সত্থু পটিৰেধঞাণানুভাৰো ৰুত্তো, ইমিনা পন বুদ্ধপদেন দেসনাঞাণানুভাৰোপি, তেনাহ অঞ্ঞেপি সত্তে বোধেসীতিআদি.

গুণৰিসিট্ঠসত্তুত্তমগরুগারৰাধিৰচনন্তি সব্বেহি সীলাদিগুণেহি ৰিসিট্ঠস্স ততো এৰ সব্বসত্তেহি উত্তমস্স গরুনো গারৰৰসেন ৰুচ্চমানৰচনমিদং ভগৰাতি. সেট্ঠন্তি সেট্ঠৰাচকং ৰচনং সেট্ঠগুণসহচরণতো. অথ ৰা ৰুচ্চতীতি ৰচনং, অত্থো, সো সেট্ঠোতি অত্থো. উত্তমন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. গরুগারৰযুত্তোতি এত্থ গরুভাৰো গারৰং, গরুগুণযোগতো গরুকরণং ৰা গারৰং, তেন সাৰকাদীনং অসাধারণতায গরুভূতেন মহন্তেন গারৰেন যুত্তোতি গরুগারৰযুত্তো. অথ ৰা গরু চ সব্বলোকস্স সিক্খকত্তা তেনেৰ গারৰযুত্তো চাতিপি যোজেতব্বং.

অৰত্থায ৰিদিতং আৰত্থিকং. এৰং লিঙ্গিকং. নিমিত্ততো আগতং নেমিত্তিকং. অধিচ্চ যংকিঞ্চি নিমিত্তং অধিৰচনৰসেন অনপেক্খিত্ৰা পৰত্তং অধিচ্চসমুপ্পন্নং, তেনাহ ‘‘ৰচনত্থমনপেক্খিত্ৰা’’তি. যদিচ্ছায আগতং যাদিচ্ছকং. এত্থ চ বাহিরং দণ্ডাদি লিঙ্গং, অব্ভন্তরং তেৰিজ্জাদি নিমিত্তং. পচুরজনৰিসযং ৰা দিস্সমানং লিঙ্গং, তব্বিপরীতং নিমিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সচ্ছিকাপঞ্ঞত্তীতি সব্বধম্মানং সচ্ছিকিরিযানিমিত্তা পঞ্ঞত্তি. অথ ৰা সচ্ছিকাপঞ্ঞত্তীতি পচ্চক্খসিদ্ধা পঞ্ঞত্তি. যংগুণনিমিত্তা হি সা, তে গুণা সত্থু পচ্চক্খভূতাতি গুণা ৰিয সাপি সচ্ছিকতা এৰ নাম হোতি, ন পরেসং, ৰোহারমত্তেনাতি অধিপ্পাযো. যংগুণনেমিত্তিকন্তি যেহি গুণেহি নিমিত্তভূতেহি এতং নামং নেমিত্তিকঞ্চ জাতং. ৰদন্তীতি ধম্মসেনাপতিস্স গরুভাৰতো বহুৰচনেনাহ, সঙ্গীতিকারেহি ৰা কতমনুৰাদং সন্ধায.

ইস্সরিযাদিভেদো ভগো অস্স অত্থীতি ভগী. মগ্গফলাদিঅরিযগুণং অরঞ্ঞাদিৰিৰেকট্ঠানঞ্চ ভজি সেৰি সীলেনাতি ভজী. চীৰরাদিপচ্চযানং অত্থরসাদীনঞ্চ সীলাদিগুণানঞ্চ ভাগী, দাযাদোতি অত্থো. ৰিভজি উদ্দেসনিদ্দেসাদিপ্পকারেহি ধম্মরতনং পৰিভজীতি ৰিভত্তৰা. রাগাদিপাপধম্মং ভগ্গং অকাসীতি ভগৰাতি ৰুচ্চতীতি সব্বত্থ সম্বন্ধো. গরুপি লোকে ভগৰাতি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘গরূ’’তি, যস্মা গরু, তস্মাপি ভগৰাতি অত্থো. পারমিতাসঙ্খাতং ভগ্যমস্স অত্থীতি ভগ্যৰা. বহূহি ঞাযেহীতি কাযভাৰনাদিকেহি অনেকেহি ভাৰনাক্কমেহি. সুভাৰিতত্তনোতি পচ্চত্তে এতং সামিৰচনং, তেন সুভাৰিতসভাৰোতি অত্থো. ভৰানং অন্তং নিব্বানং গতোতি ভৰন্তগো. তত্থ তত্থ ভগৰাতি সদ্দসিদ্ধি নিরুত্তিনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.

ইদানি ভগী ভজীতি নিদ্দেসগাথায নৰহি পদেহি দস্সিতমত্থং ভগ্যৰাতি গাথায ছহি পদেহি সঙ্গহেত্ৰা পদসিদ্ধিং অত্থযোজনানযভেদেহি সদ্ধিং দস্সেতুং অযং পন অপরো নযোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ ৰণ্ণৰিপরিযযোতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেনেৰ ৰণ্ণৰিকারো ৰণ্ণলোপো ধাতুঅত্থেন নিযোজনঞ্চাতি ইমং তিৰিধং লক্খণং সঙ্গণ্হাতি. সদ্দনযেনাতি সদ্দলক্খণনযেন. পিসোদরাদীনং সদ্দানং আকতিগণভাৰতো ৰুত্তং ‘‘পিসোদরাদিপক্খেপলক্খণং গহেত্ৰা’’তি. পক্খিপনমেৰ লক্খণং. তপ্পরিযাপন্নতাকরণঞ্হি পক্খিপনং. ভগ্যন্তি কুসলং.

লোভাদযো চত্তারো দোসা এককৰসেন গহিতা. অহিরিকাদযো দুকৰসেন. অক্কোচ্ছিমন্তিআদিনা (ধ. প. ৩-৪) পুনপ্পুনং কুজ্ঝনৰসেন চিত্তপরিযোনন্ধনো কোধোৰ উপনাহো. পরেসং পুব্বকারিতালক্খণস্স গুণস্স নিপুঞ্ছনো মক্খো নাম. বহুস্সুতাদীহি সদ্ধিং যুগগ্গাহো অত্তনো সমকরণং পলাসো. অত্তনো ৰিজ্জমানদোসপটিচ্ছাদনা মাযা. অৰিজ্জমানগুণপ্পকাসনং সাঠেয্যং. গরূসুপি থদ্ধতা অনোনততা থম্ভো. তদুত্তরিকরণলক্খণো সারম্ভো. জাতিআদিং নিস্সায উন্নতিলক্খণো মানো. অব্ভুন্নতিলক্খণো অতিমানো. জাতিআদিং নিস্সায মজ্জনাকারপ্পত্তো মানোৰ মদো নাম. সো সত্তৰীসতিৰিধো. কামগুণেসু চিত্তস্স ৰোস্সগ্গো পমাদো. কাযদুচ্চরিতাদীনি তিৰিধদুচ্চরিতানি. তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চরিতৰসেন তিৰিধসংকিলেসা. রাগদোসমোহাৰ মলানি. তেযেৰ কাযদুচ্চরিতাদযো চ তিৰিধৰিসমানি. কামব্যাপাদৰিহিংসাসঞ্ঞা তিৰিধসঞ্ঞা নাম. তেযেৰ ৰিতক্কা. তণ্হাদিট্ঠিমানা পপঞ্চা. সুভসুখনিচ্চঅত্তৰিপরিযেসা চতুব্বিধৰিপরিযেসা. ছন্দাদযো অগতি. চীৰরাদীসু পচ্চযেসু লোভা চত্তারো তণ্হুপাদা. বুদ্ধধম্মসঙ্ঘসিক্খাসু কঙ্খা, সব্রহ্মচারীসু কোপো চ পঞ্চ চেতোখীলা. কামে কাযে রূপে চ অৰীতরাগতা, যাৰদত্থং ভুঞ্জিত্ৰা সেয্যসুখাদিঅনুযোগো, অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং পণিধায ব্রহ্মচরিযচরণঞ্চ পঞ্চ চেতোৰিনিবন্ধা. রূপাভিনন্দনাদযো পঞ্চ অভিনন্দনা. কোধমক্খইস্সাসাঠেয্যপাপিচ্ছতাসন্দিট্ঠিপরামাসা ছ ৰিৰাদমূলানি. রূপতণ্হাদযো ছ তণ্হাকাযা. মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অট্ঠমগ্গঙ্গপটিপক্খা মিচ্ছত্তা. তণ্হং পটিচ্চ পরিযেসনা, পরিযেসনং পটিচ্চ লাভো, লাভং পটিচ্চ ৰিনিচ্ছযো, তং পটিচ্চ ছন্দরাগো, তং পটিচ্চ অজ্ঝোসানং, তং পটিচ্চ পরিগ্গহো, তং পটিচ্চ মচ্ছরিযং, তং পটিচ্চ আরক্খা, আরক্খাধিকরণং দণ্ডাদানাদিঅনেকাকুসলরাসীতি নৰ তণ্হামূলকা ধম্মা. পাণাতিপাতাদযো দস অকুসলকম্মপথা. চত্তারো সস্সতৰাদা তথা একচ্চসস্সতৰাদা অন্তানন্তিকা অমরাৰিক্খেপিকা দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা সোল়স সঞ্ঞীৰাদা অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা সত্ত উচ্ছেদৰাদা পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি এতানি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি. রূপতণ্হাদিছতণ্হা এৰ পচ্চেকং কামতণ্হাভৰতণ্হাৰিভৰতণ্হাৰসেন অট্ঠারস হোন্তি, তা অজ্ঝত্তবহিদ্ধরূপাদীসু পৰত্তিৰসেন ছত্তিংস, পুন কালত্তযৰসেন অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতানি হোন্তি. পভেদ-সদ্দং পচ্চেকং সম্বন্ধিত্ৰা লোভপ্পভেদোতিআদিনা যোজেতব্বং. সব্বদরথপরিল়াহকিলেসসতসহস্সানীতি সব্বানি সত্তানং দরথসঙ্খাতপরিল়াহকরানি কিলেসানং অনেকানি সতসহস্সানি, আরম্মণাদিৰিভাগতো পৰত্তিআকারৰিভাগতো চ নেসং এৰং পভেদো ৰেদিতব্বো. পঞ্চ মারে অভঞ্জীতি সম্বন্ধো. পরিস্সযানন্তি উপদ্দৰানং.

এৰং ভগ্যৰা ভগ্গৰাতি দ্ৰিন্নং পদানং অত্থং ৰিভজিত্ৰা ইদানি তেহি দ্ৰীহি গহিতমত্থং দস্সেতুং ভগ্যৰন্ততায চস্সাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ সতপুঞ্ঞজলক্খণধরস্সাতি অনেকসতপুঞ্ঞনিব্বত্তমহাপুরিসলক্খণধরস্স ভগৰতো. সকচিত্তে ইস্সরিযং নাম পটিক্কূলাদীসু অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞিতাদিৰসপ্পৰত্তিযা চেৰ চেতোসমাধিৰসেন চ অত্তনো চিত্তস্স ৰসীভাৰাপাদনমেৰ. অণিমা লঘিমাদিকন্তি আদি-সদ্দেন মহিমা পত্তি পাকম্মং ঈসিতা ৰসিতা যত্থকামাৰসাযিতাতি ইমে ছপি সঙ্গহিতা. তত্থ কাযস্স অণুভাৰকরণং অণিমা. আকাসে পদসা গমনাদিঅরহভাৰেন লহুভাৰো লঘিমা. কাযস্স মহন্ততাপাদনং মহিমা. ইট্ঠদেসস্স পাপুণনং পত্তি. অধিট্ঠানাদিৰসেন ইচ্ছিতত্থনিপ্ফাদনং পাকম্মং. সযংৰসিতা ইস্সরভাৰো ঈসিতা. ইদ্ধিৰিধে ৰসীভাৰো ৰসিতা. আকাসেন ৰা গচ্ছতো, অঞ্ঞং ৰা কিঞ্চি করোতো যত্থ কত্থচি ৰোসানপ্পত্তি যত্থকামাৰসাযিতা, ‘‘কুমারকরূপাদিদস্সন’’ন্তিপি ৰদন্তি. সব্বঙ্গপচ্চঙ্গসিরীতি সব্বেসং অঙ্গপচ্চঙ্গানং সোভা. অত্থীতি অনুৰত্ততি. লহুসাধনং তং তং কালিকং ইচ্ছিতং, গরুসাধনং চিরকালিকং বুদ্ধত্তাদিপত্থিতং. ভগা অস্স সন্তীতি ভগৰাতি ইদং সদ্দসত্থনযেন সিদ্ধং, সেসং সব্বং নিরুত্তিনযেন সিদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং.

পীল়নসঙ্খতসন্তাপৰিপরিণামট্ঠেনাতিআদীসু পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠোতিআদিনা অত্থ-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. তত্থ অত্তনো সভাৰেন পীল়নলক্খণং দুক্খং. তস্স যো পীল়নমেৰ অত্থো ‘‘পীল়নট্ঠো’’তি ৰুচ্চতি, সো সভাৰো. যস্মা পন তংসমুদযেন সঙ্খতং, তস্মা সঙ্খতট্ঠো সমুদযদস্সনেন আৰিভূতো. যস্মা চ মগ্গো কিলেসসন্তাপহরত্তা সুসীতলো, তস্মাস্স মগ্গদস্সনেন সন্তাপট্ঠো আৰিভূতো তপ্পটিযোগত্তা. অৰিপরিণামধম্মস্স পন নিরোধস্স দস্সনেন ৰিপরিণামট্ঠো আৰিভূতোতি. একস্সেৰ সভাৰধম্মস্স সকভাৰতো ইতরসচ্চত্তযনিৰত্তিতো চ পরিকপ্পেতব্বত্তা চত্তারো অত্থা ৰুত্তা. সমুদযস্স পন রাসিকরণতো আযূহনট্ঠো সভাৰো, তস্সেৰ দুক্খদস্সনেন নিদানট্ঠো আৰিভূতো. ৰিসংযোগভূতস্স নিরোধস্স দস্সনেন সংযোগট্ঠো. নিয্যানভূতস্স মগ্গস্স দস্সনেন পলিবোধট্ঠো আৰিভূতো.

নিরোধস্স পন নিস্সরণট্ঠো সভাৰো, তস্সেৰ সমুদযদস্সনেন ৰিৰেকট্ঠো আৰিভূতো. সঙ্খতস্স মগ্গস্স দস্সনেন অসঙ্খতট্ঠো, ৰিসযভূতস্স মরণধম্মস্স ৰা দুক্খস্স দস্সনেন অমতট্ঠো. মগ্গস্স পন নিয্যানট্ঠো সভাৰো, তস্সেৰ সমুদযদস্সনেন দুক্খস্সেৰাযং হেতু, নিব্বানপ্পত্তিযা পন অযমেৰ হেতূতি হেত্ৰট্ঠো, অতিসুখুমনিরোধদস্সনেন ইধমেৰ দস্সনন্তি দস্সনট্ঠো, অধিকপণস্স দুক্খস্স দস্সনেন অধিপতেয্যট্ঠো আৰিভূতো. এতে এৰ চ পীল়নাদযো সোল়স আকারাতি ৰুচ্চন্তি.

কামেহি ৰিৰেকট্ঠকাযতা কাযৰিৰেকো. নীৰরণাদীহি ৰিৰিত্তা অট্ঠ সমাপত্তিযো চিত্তৰিৰেকো. উপধীযন্তি এত্থ যথাসকং ফলানীতি উপধযো, পঞ্চকামগুণসঙ্খাতকামখন্ধকিলেসঅভিসঙ্খারা, তেহি চতূহি ৰিৰিত্তং নিব্বানং উপধিৰিৰেকো নাম.

অনত্তানুপস্সনায পটিলদ্ধো দুক্খানিচ্চানুপস্সনাহি চ পটিলদ্ধো অরিযমগ্গো আগমনৰসেন যথাক্কমং সুঞ্ঞতঅপ্পণিহিতঅনিমিত্তৰিমোক্খসঞ্ঞং পটিলভতি, কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা হি এস ৰিমোক্খোতি.

যথা লোকে একেকপদতো একেকমক্খরং গহেত্ৰা ‘‘মেখলা’’তি ৰুত্তং, এৰমিধাপীতি অত্থো. মেহনস্সাতি গুয্হপ্পদেসস্স. খস্সাতি ওকাসস্স.

সহ দেৰেহীতিআদীসু সহ দেৰেহি ৰত্ততীতি সদেৰকো লোকো. তং সদেৰকন্তিআদিনা যোজনা ৰেদিতব্বা. সদেৰকৰচনেনাতি সদেৰক-সদ্দে ৰিসেসনভাৰেন ঠিতদেৰৰচনেন. তস্সাপি সদেৰকপদে অন্তোভূতত্তা অৰযৰে সমুদাযোপচারৰসেন ৰোহারো কতো. ইতরথা তেন দেৰৰিসিট্ঠলোকস্সেৰ গহণতো পঞ্চকামাৰচরদেৰগ্গহণং ন সিযা, এৰং উপরিপি. সমারকৰচনেন মারসদ্দেন তেন সহচরিতা সব্বে ৰসৰত্তিদেৰা চ গহিতাতি আহ ‘‘ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণ’’ন্তি. ব্রহ্মকাযিকা নাম পঠমজ্ঝানভূমিকা. তে আদি যেসং আরুপ্পপরিযন্তানং ব্রহ্মানং তেসং ব্রহ্মানং গহণং ব্রহ্মকাযিকাদিব্রহ্মগ্গহণং. লোক-সদ্দস্স ওকাসলোকাদীনম্পি সাধারণত্তা সত্তলোকাৰেণিকমেৰ পজাগহণং কতন্তি আহ ‘‘পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণ’’ন্তি. সদেৰকাদিৰচনেন উপপত্তিদেৰানং, সস্সমণৰচনেন ৰিসুদ্ধিদেৰানঞ্চ গহিতত্তা আহ ‘‘সদেৰমনুস্সৰচনেন সম্মুতিদেৰঅৰসেসমনুস্সগ্গহণ’’ন্তি. তত্থ সম্মুতিদেৰা রাজানো, অৰসেসমনুস্সা সম্মুতিদেৰসমণব্রাহ্মণেহি অৰসিট্ঠা. সত্তলোকাৰেণিকস্স পজাসদ্দস্স ৰিসুং গহিতত্তা সদেৰকং লোকন্তি এত্থ লোকসদ্দগ্গহণং ওকাসলোকমেৰ নিযমেতীতি আহ ‘‘তীহি পদেহি ওকাসলোকো’’তি. ইদঞ্চ সদেৰকাদিপদত্তযৰচনীযস্স পধানত্থস্স ৰসেন ৰুত্তং. ওকাসলোকৰিসেসনস্স পনেত্থ দেৰমারাদিসত্তলোকস্সাপি গহণং ৰেদিতব্বং সামত্থিযতো গম্যমানত্তা সপুত্তো আগতোতিআদীসু পুত্তাদীনং ৰিয. ইমস্মিঞ্চ নযে সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং ওকাসলোকং সস্সমণব্রাহ্মণিং সদেৰমনুস্সং পজঞ্চাতি চ-কারং আনেত্ৰা যোজেতব্বং, ওকাসসত্তলোকানং গহণেন চেত্থ তদুভযসম্মুতিনিমিত্তভূতো সঙ্খারলোকোপি তদৰিনাভাৰতো গহিতো এৰাতি দট্ঠব্বো. অপরে পন ‘‘সদেৰকন্তিআদীহি পঞ্চহি পদেহি সত্তলোকোৰ অত্তনো অৰযৰভূতদেৰাদিৰিসেসনেহি ৰিসেসেত্ৰা গহিতো, তগ্গহণেন তদাধারো ওকাসলোকো, তদুভযপঞ্ঞত্তিৰিসযো সঙ্খারলোকো চ গহিতা এৰ হোন্তী’’তি ৰদন্তি. তেসঞ্চ পজন্তি ইদং লোকসদ্দস্স ৰিসেসনং কত্ৰা সদেৰকং পজং লোকং…পে… সদেৰমনুস্সং পজং লোকন্তি যোজেতব্বং.

অরূপাৰচরলোকো গহিতো পারিসেসঞাযেন ইতরেসং পদন্তরেহি গহিতত্তা. মারগ্গহণেন তপ্পধানা তংসদিসা চ উপপত্তিদেৰা সঙ্গয্হন্তীতি আহ ‘‘ছকামাৰচরদেৰলোকো’’তি. খত্তিযপরিসা ব্রাহ্মণগহপতিসমণচাতুমহারাজিকতাৰতিংসমারব্রহ্মপরিসাতি ইমাসু অট্ঠসু পরিসাসু চাতুমহারাজিকাদীনং চতুন্নং পরিসানং সদেৰকাদিপদেহি সঙ্গহিতত্তা ইধ সস্সমণব্রাহ্মণিন্তি ইমিনা সমণপরিসা ব্রাহ্মণপরিসা চ, সদেৰমনুস্সন্তি ইমিনা খত্তিযপরিসা গহপতিপরিসা চ ৰুত্তাতি আহ ‘‘চতুপরিসৰসেনা’’তি. তস্স মনুস্সলোকো গহিতোতি ইমিনা সম্বন্ধো. তত্থ মনুস্সলোকোতি মনুস্সসমূহো, তেনাহ ‘‘অৰসেসসব্বসত্তলোকো ৰা’’তি.

ৰিকপ্পন্তরং দস্সেন্তো আহ ‘‘সম্মুতিদেৰেহি ৰা সহ মনুস্সলোকো’’তি. দেৰপদেন সম্মুতিদেৰা, সমণব্রাহ্মণমনুস্সপদেহি সেসমনুস্সা চ গহিতাতি এৰং ৰিকপ্পদ্ৰযেপি মনুস্সং পজং মনুস্সিং পজন্তি পজা-সদ্দং মনুস্স-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা তং পুন সহ দেৰেহি ৰত্ততীতি সদেৰা, পজা. সদেৰা চ সা মনুস্সা চাতি সদেৰমনুস্সা, তং সদেৰমনুস্সং পজং. পুন কিং ভূতং সস্সমণব্রাহ্মণিন্তি এৰং যথা পজাসদ্দেন মনুস্সানঞ্ঞেৰ গহণং সিযা, তথা নিব্বচনং কাতব্বং, ইতরথা মনুস্সানঞ্ঞেৰ গহণং ন সম্পজ্জতি সব্বমনুস্সানং ৰিসেসনভাৰেন গহিতত্তা অঞ্ঞপদত্থভূতস্স কস্সচি মনুস্সস্স অভাৰা. ইদানি পজন্তি ইমিনা অৰসেসনাগাদিসত্তেপি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুকামো আহ ‘‘অৰসেসসব্বসত্তলোকো ৰা’’তি. এত্থাপি চতুপরিসৰসেন অৰসেসসব্বসত্তলোকো সম্মুতিদেৰমনুস্সেহি ৰা সহ অৰসেসসব্বসত্তলোকোতি যোজেতব্বং.

এত্তাৰতা ভাগসো লোকং গহেত্ৰা যোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি একেকপদেন অভাগসো সব্বলোকানং গহণপক্খেপি তস্স তস্স ৰিসেসনস্স সপ্ফলতং দস্সেতুং অপি চেত্থাতিআদি ৰুত্তং. উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতোতি উক্কট্ঠানং দেৰগতিপরিযাপন্নানং পরিচ্ছিন্নৰসেন জাননৰসেন কিত্তিসদ্দো সযং অত্তনো অৰযৰভূতেন সদেৰকৰচনেন তং সুণন্তানং সাৰেন্তো অব্ভুগ্গতোতি যোজনা. অনুসন্ধিক্কমোতি অত্থানঞ্চেৰ পদানঞ্চ অনুসন্ধানক্কমো, জাননক্কমোতি অত্থো.

অভিঞ্ঞাতি য-কারলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘অভিঞ্ঞাযা’’তি. সমন্তভদ্রকত্তাতি সব্বভাগেহি সুন্দরত্তা. সাসনধম্মোতি পটিপত্তিপটিৰেধসাসনস্স পকাসকো পরিযত্তিধম্মো. বুদ্ধসুবোধিততাযাতি ইদং তিকং ধম্মস্স হেতুসরূপফলৰসেন ৰুত্তং, তথা নাথপভৰত্তিকম্পি. মজ্ঝে তিকদ্ৰযং ফলৰসেনেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. কিচ্চসুদ্ধিযাতি ধম্মং সুত্ৰা যথাসুতৰসেন পটিপজ্জন্তানং সুপ্পটিপত্তিসঙ্খাতকিচ্চসুদ্ধিযা.

ইদানি আদিকল্যাণাদিপ্পকারমেৰ ধম্মং দেসেন্তো ভগৰা সোতূনং যং সাসনব্রহ্মচরিযং মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ পকাসেতি, তপ্পকাসকস্স ব্রহ্মচরিযপদস্স সাত্থন্তিআদীনি পদানি ৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তানি, ন ধম্মপদস্সাতি দস্সনমুখেন নানপ্পকারতো অত্থং ৰিৰরিতুকামো সাত্থং সব্যঞ্জনন্তি এৰমাদীসু পনাতিআদিমাহ. তত্থ তিস্সো সিক্খা সকলো চ তন্তিধম্মো সাসনব্রহ্মচরিযং নাম. ভগৰা হি ধম্মং দেসেন্তো সীলাদিকে ৰিয তপ্পকাসকং তন্তিধম্মম্পি পকাসেতি এৰ সদ্দত্থসমুদাযত্তা পরিযত্তিধম্মস্স. যথানুরূপন্তি যথারহং. সিক্খত্তযসঙ্গহিতঞ্হি সাসনব্রহ্মচরিযং মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ অত্থসম্পত্তিযা সম্পন্নত্থতায, উপরূপরি অধিগন্তব্বৰিসেসসঙ্খাতঅত্থসম্পত্তিযা চ সহ অত্থেন পযোজনেন ৰত্ততীতি সাত্থমেৰ, ন তু সব্যঞ্জনং, তন্তিধম্মসঙ্খাতং সাসনব্রহ্মচরিযং যথাৰুত্তেন অত্থেন সাত্থং সব্যঞ্জনঞ্চ. কিরাতাদিমিলক্খৰচনানম্পি সাত্থসব্যঞ্জনত্তে সমানেপি ৰিসিট্ঠত্থব্যঞ্জনযোগং সন্ধায সহত্থো দেৰদত্তো সৰিত্তোতিআদি ৰিয ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জন’’ন্তি. তত্থ যং অত্থং সুত্ৰা তথা পটিপজ্জন্তা সব্বদুক্খক্খযং পাপুণন্তি, তস্স তাদিসসম্পত্তি অত্থসম্পত্তি নাম, সম্পন্নত্থতাতি অত্থো. ব্যঞ্জনসম্পত্তি নাম সিথিলধনিতাদিব্যঞ্জনপরিপুণ্ণায মাগধিকায সভাৰনিরুত্তিযা গম্ভীরম্পি অত্থং উত্তানং কত্ৰা দস্সনসমত্থতা সম্পন্নব্যঞ্জনতাতি অত্থো.

ইদানি নেত্তিপ্পকরণনযেনাপি (নেত্তি ৪ দ্ৰাদসপদ) অত্থং দস্সেতুং সঙ্কাসনাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ সঙ্খেপতো কাসীযতি দীপীযতীতি সঙ্কাসনন্তি কম্মসাধনৰসেন অত্থো দট্ঠব্বো, এৰং সেসেসুপি. পঠমং কাসনং পকাসনং. উভযম্পেতং উদ্দেসত্থৰচনসঙ্খাতস্স ৰিত্থারৰচনং. সকিং ৰুত্তস্স পুন ৰচনঞ্চ ৰিৰরণৰিভজনানি. উভযম্পেতং নিদ্দেসত্থৰচনং. ৰিৰটস্স ৰিত্থারতরাভিধানং ৰিভত্তস্স চ পকারেহি ঞাপনং উত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিযো. উভযম্পেতং পটিনিদ্দেসত্থৰচনসঙ্খাতস্স ৰিত্থারৰচনং. অত্থপদসমাযোগতোতি যথাৰুত্তানি এৰ ছ পদানি পরিযত্তিযা অত্থৰিভাগত্তা অত্থপদানি, তেহি সহিততায অত্থকোট্ঠাসযুত্তত্তাতি অত্থো. অপরিযোসিতে পদে আদিমজ্ঝগতৰণ্ণো অক্খরং, একক্খরং, পদং ৰা অক্খরং. ৰিভত্তিযন্তং পদং. পদাভিহিতং অত্থং ব্যঞ্জেতীতি ব্যঞ্জনং, ৰাক্যং. কথিতস্সেৰত্থস্স অনেকৰিধেন ৰিভাগকরণং আকারো নাম. আকারাভিহিতস্স নিব্বচনং নিরুত্তি. নিব্বচনত্থৰিত্থারো নিদ্দেসো. অথ ৰা ‘‘অক্খরেহি সঙ্কাসেতি, পদেহি পকাসেতি, ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরতি, আকারেহি ৰিভজতি, নিরুত্তীহি উত্তানিং করোতি, নিদ্দেসেহি পঞ্ঞপেতী’’তি ৰচনতো সঙ্কাসনপকাসনসঙ্খআতউদ্দেসত্থৰাচকানি ৰচনানি অক্খরপদানি নাম. ৰিৰরণৰিভজনসঙ্খাতনিদ্দেসত্থৰাচকানি ৰচনানি ব্যঞ্জনাকারা নাম. উত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতপটিনিদ্দেসত্থৰাচকানি ৰচনানি নিরুত্তিনিদ্দেসা নাম, তেসং সম্পত্তিযা সব্যঞ্জনন্তি অত্থো.

অত্থগম্ভীরতাতিআদীসু অত্থো নাম তন্তিঅত্থো, হেতুফলং ৰা. ধম্মো নাম তন্তি, হেতু ৰা. দেসনা নাম যথাধম্মং ধম্মাভিলাপো. পটিৰেধো নাম যথাৰুত্তঅত্থাদীনং অৰিপরীতাৰবোধো. তে পনেতে অত্থাদযো যস্মা সসাদীহি ৰিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাহা অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীরা. তেসু পটিৰেধস্সাপি অত্থসন্নিস্সিতত্তা অত্থসভাগত্তা চ ৰুত্তং ‘‘অত্থগম্ভীরতাপটিৰেধগম্ভীরতাহি সাত্থ’’ন্তি. ধম্মদেসনানং অত্থসন্নিস্সিতত্তেপি সযং ব্যঞ্জনরূপত্তা ৰুত্তং ‘‘ধম্মগম্ভীরতাদেসনাগম্ভীরতাহি সব্যঞ্জন’’ন্তি. যথাৰুত্তঅত্থাদীসু পভেদগতানি ঞাণানি অত্থপটিসম্ভিদাদযো. তত্থ নিরুত্তীতি তন্তিপদানং নিদ্ধারেত্ৰা ৰচনং, নিব্বচনন্তি অত্থো. তীসু পটিসম্ভিদাসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. লোকিযা সদ্ধেয্যৰচনমুখেনেৰ অত্থেসু পসীদন্তি, ন অত্থমুখেনাতি আহ সদ্ধেয্যতোতিআদি. কেৰলসদ্দো সকলাধিৰচনন্তি আহ ‘‘সকলপরিপুণ্ণভাৰেনা’’তি. ব্রহ্মচরিয-সদ্দো ইধ সিক্খত্তযসঙ্গহং সকলং সাসনং দীপেতীতি আহ সিক্খত্তযপরিগ্গহিতত্তাতিআদি.

যথাৰুত্তমেৰত্থং অপরেনাপি পরিযাযেন দস্সেতুং অপি চাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ সনিদানন্তি দেসকালাদিদীপকেন নিদানৰচনেন সনিদানং. সউপ্পত্তিকন্তি অট্ঠুপ্পত্তিআদিযুত্তিযুত্তং. তত্রাযং পাল়িযোজনাক্কমো – ‘‘ৰেরঞ্জো ব্রাহ্মণো সমণো খলু ভো…পে… ৰিহরতী’’তি চ, ‘‘তং খো পন ভৰন্তং গোতমং ‘ইতিপি সো…পে… পৰেদেতী’তি এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো’’তি চ, ‘‘সো ধম্মং দেসেতি…পে… পরিযোসানকল্যাণং, দেসেন্তো চ সাত্থসব্যঞ্জনাদিগুণসংযুত্তং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতী’’তি চ, ‘‘সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’তি চ অস্সোসি, সুত্ৰা চ অথ খো ৰেরঞ্জো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি.

অট্ঠকথাযং পন কিঞ্চাপি ‘‘দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতীতি এৰং অজ্ঝাসযং কত্ৰা অথ খো ৰেরঞ্জো…পে… উপসঙ্কমী’’তি এৰং সাধু খো পনাতিআদিপাঠস্স ব্রাহ্মণস্স পরিৰিতক্কনভাৰেন ৰুত্তত্তা ব্রহ্মচরিযং পকাসেতীতি পদানন্তরমেৰ অস্সোসীতি পদং সম্বন্ধিতব্বং ৰিয পঞ্ঞাযতি, তথাপি ‘‘সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’তি এৰং যথাৰুত্তনিদস্সনত্থেন ইতি-সদ্দেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰুত্তত্তা পন অঞ্ঞত্থ ইতি-সদ্দস্স অদস্সনতো চ অথ খো ৰেরঞ্জোতিআদিনা কত্তব্বন্তরদস্সনমুখেন পাল়িযা পকারন্তরে পৰত্তিতো চ যথাৰুত্তৰসেনেৰ ‘‘সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’তি ৰচনানন্তরমেৰ অস্সোসীতি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধনং যুত্তং. অট্ঠকথাচরিযেন হি ব্রাহ্মণস্স অত্তনা সুতৰসেনেৰ অজ্ঝাসযো উপ্পজ্জতীতি উপসঙ্কমনহেতুদস্সনমুখেন দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতীতি এৰং অজ্ঝাসযং কত্ৰাতিআদি ৰুত্তন্তি গহেতব্বং.

২. সীতোদকং ৰিয উণ্হোদকেনাতি ইদং উক্কমেন মুখারুল়্হৰসেন ৰুত্তং, অনুপসন্তসভাৰতায ব্রাহ্মণস্সেৰ উণ্হোদকং ৰিয সীতোদকেনাতি অত্থো গহেতব্বো, ঞাণতেজযুত্ততায ৰা ভগৰা উণ্হোদকোপমোতি কত্ৰা তব্বিরহিতং ব্রাহ্মণং সীতোদকং ৰিয কত্ৰা তথা ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. একীভাৰন্তি সম্মোদনকিরিযায একরূপতং. যাযাতিআদীসু যায কথায সম্মোদি ব্রাহ্মণো, তং সম্মোদনীযং কথন্তি যোজনা. তত্থ খমনীযন্তি দুক্খবহুলং ইদং সরীরং, কচ্চি খমিতুং সক্কুণেয্যং. যাপনীযন্তি চিরপ্পবন্ধসঙ্খাতায যাপনায যাপেতুং সক্কুণেয্যং. রোগাভাৰেন অপ্পাবাধং. দুক্খজীৰিতাভাৰেন অপ্পাতঙ্কং. তংতংকিচ্চকরণত্থায লহুং অকিচ্ছেন উট্ঠাতুং যোগ্গতায লহুট্ঠানং. বলন্তি সরীরস্স সব্বকিচ্চক্খমং বলং কচ্চি অত্থীতি পুচ্ছতি. ফাসুৰিহারোতি সুখৰিহারো. সরণীযমেৰ দীঘং কত্ৰা ‘‘সারণীয’’ন্তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘সরিতব্বভাৰতো চ সারণীয’’ন্তি. পরিযাযেহীতি কারণেহি.

ভাৰোতি কিরিযা, তস্মিং ৰত্তমানো নপুংসক-সদ্দো ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো নাম, কিরিযাৰিসেসনসদ্দোতি অত্থো. একমন্তে একস্মিং অন্তে যুত্তপ্পদেসেতি অত্থো. খণ্ডিচ্চাদিভাৰন্তি খণ্ডিতদন্তপলিতকেসাদিভাৰং. রাজপরিৰট্টেতি রাজূনং পরিৰত্তনং, পটিপাটিযোতি অত্থো. পুরাতনুচ্চকুলপ্পসুততায জিণ্ণতা, ন ৰযসাতি আহ ‘‘চিরকালপ্পৰত্তকুলন্ৰযে’’তি. ৰিভৰানং মহন্তত্তং লাতি গণ্হাতীতি মহল্লকোতি আহ ‘‘ৰিভৰমহত্ততায সমন্নাগতে’’তি. ৰিভাৰনে নাম অত্থেতি পকতিৰিভাৰনসঙ্খাতে অত্থে. ন অভিৰাদেতি ৰাতি অভিৰাদেতব্বন্তি ন সল্লক্খেতি, এৰং অসল্লক্খণপকতিকোতি ৰুত্তং হোতি. রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰাতি এত্থাপি নিচ্চপকতিকং অনিচ্চপকতিকং ৰাতি অত্থো. অনিচ্চং ৰাতি এত্থ ৰা-সদ্দো অৰধারণত্থো.

সম্পতিজাতোতি মুহুত্তজাতো, জাতসমনন্তরমেৰাতি অত্থো. সত্তপদৰীতিহারেন গন্ত্ৰা…পে… ওলোকেসীতি এত্থ দ্ৰারং পিধায নিক্খন্তোতিআদীসু ৰিয গমনতো পুরে কতম্পি ওলোকনং পচ্ছা কতং ৰিয ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ওলোকেসিন্তি চ লোকৰিৰরণপাটিহারিযে জাতে মংসচক্খুনা ৰোলোকেসীতি অত্থো. সেট্ঠোতি পসত্থতরো. পতিমানেসীতি পূজেসি. আসভিন্তি উত্তমং.

৩. তং ৰচনন্তি নাহং তং ব্রাহ্মণাতিআদিৰচনং. অঞ্ঞায সণ্ঠহেয্যাতি অরহত্তে পতিট্ঠহেয্য. জাতিৰসেনাতি খত্তিযাদিজাতিৰসেন. উপপত্তিৰসেনাতি দেৰেসু উপপত্তিৰসেন. আৰিঞ্ছন্তীতি আকড্ঢন্তি. যস্স অভিৰাদাদিকরণসঙ্খাতস্স সামগ্গিরসস্স ভগৰতি অভাৰং মঞ্ঞমানো ব্রাহ্মণো ‘‘অরসরূপো’’তি আহ, তব্বিধুরস্স রূপতণ্হাদিকস্সেৰ সামগ্গিরসস্স অভাৰেন ভগৰা ‘‘অরসরূপো’’তি দস্সেতুং সামগ্গিরসসদ্দস্স রূপরসাদীসু ৰত্তনপ্পকারং দস্সেন্তো আহ ৰত্থারম্মণাদীতিআদি.

তালাৰত্থুকতাতি উচ্ছিন্নমূলানং তালানং ৰত্থু ৰিয নেসং রূপরসাদীনং ৰত্থু চিত্তসন্তানং কতন্তি ইমস্মিং অত্থে মজ্ঝেপদলোপং দীঘঞ্চ কত্ৰা নিদ্দেসোতি আহ তালৰত্থু ৰিযাতিআদি. তালৰত্থু ৰিয যেসং ৰত্থু কতং তে তালাৰত্থুকতাতি ৰিসেসনস্স পরনিপাতো দট্ঠব্বো, কততালৰত্থুকাতি অত্থো. মত্থকচ্ছিন্নতালোযেৰ পত্তফলাদীনং অকারণতায অৰত্থূতি তালাৰত্থু, তং ৰিয যেসং ৰত্থু কতং তে রূপরসাদযো তালাৰত্থুকতা, অযং অঞ্ঞপদত্থৰসেন অত্থগ্গাহো হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সুগমোতি ৰিসেসমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘মত্থকচ্ছিন্নতালো ৰিয কতা’’তি. এৰঞ্চ মত্থকসদিসেসু রূপরসাদীসু রাগেসু ছিন্নেসুপি তব্বত্থুভূতস্স তালাৰত্থুসদিসস্স চিত্তসন্তানস্স যাৰ পরিনিব্বানট্ঠানং উপপন্নমেৰ হোতি. যথারুততো পন ৰিসেসনসমাসৰসেন অত্থে গয্হমানে রূপরসাদীনং তালাৰত্থুসদিসতায ঠানং আপজ্জতি. যং পন সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ১.৩) এতং দোসং পরিহরিতুং রূপরসাদীনং কুসলাকুসলত্তং ৰুত্তং, তং তে তথাগতস্স পহীনাতিআদিপাল়িযা, কামসুখস্সাদসঙ্খাতা রূপরসাতিআদিঅট্ঠকথায চ ন সমেতি, খীণাসৰানম্পি যাৰ পরিনিব্বানা কুসলাকুসলানং ফলুপ্পত্তিতো তেসং মত্থকচ্ছিন্নতালসদিসতাপি ন যুত্তাতি গহেতব্বং. অথ ৰা মত্থকচ্ছিন্নতালস্স ঠিতং অট্ঠিতঞ্চ অমনসিকত্ৰা পুন অনুপ্পত্তিধম্মতাসদিসমত্তং উপমেত্ৰা তালাৰত্থু ৰিয কতাতি ৰিসেসনসমাসৰসেন অত্থগ্গহণেপি ন কোচি দোসো. অনু-সদ্দো পচ্ছাতি অত্থে ৰত্ততীতি আহ পচ্ছাভাৰো ন হোতীতিআদি. অনু অভাৰং গতাতি পচ্ছা অনুপ্পত্তিধম্মতাৰসেন অভাৰং গতা. অনচ্ছরিযাতি অনু অনু উপরূপরি ৰিম্হযকতাতি অত্থো. যঞ্চ খো ত্ৰং ৰদেসীতি যং ৰন্দনাদিসামগ্গীরসাভাৰসঙ্খাতং কারণং অরসরূপতায ৰদেসি, তং কারণং ন ৰিজ্জতীতি অত্থো.

৪. সন্ধায ভাসিতমত্থন্তি যং অত্থং সন্ধায ব্রাহ্মণো নিব্ভোগো ভৰং গোতমোতিআদিমাহ, ভগৰা চ যং সন্ধায নিব্ভোগতাদিং অত্তনি অনুজানাতি, তং সন্ধায ভাসিতমত্থং.

৫. কুলসমুদাচারকম্মন্তি কুলাচারকম্মং. কাযতো কাযদ্ৰারতো পৰত্তং দুচ্চরিতং কাযদুচ্চরিতং. অনেকৰিহিতাতি অনেকপ্পকারা.

৬. পঞ্চকামগুণিকরাগস্সাতি রূপাদীসু পঞ্চসু কামকোট্ঠাসেসু অতিৰিয সঙ্গৰসেন নিযুত্তস্স কামরাগস্স, এতেন অনাগামীনং ৰত্থাভরণাদীসু সঙ্গনিকন্তিৰসেন উপ্পজ্জনকামরাগস্স কামরাগতাভাৰং দস্সেতি তস্স রূপরাগাদীসু সঙ্গহতো. অৰসেসানন্তি এত্থ সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং পঠমেন মগ্গেন, সেসানং চতূহিপি উচ্ছেদং ৰদতি, তেনাহ ‘‘যথানুরূপ’’ন্তি.

৭. জিগুচ্ছতি মঞ্ঞেতি জিগুচ্ছতি ৰিয, ‘‘জিগুচ্ছতী’’তি ৰা সল্লক্খেমি. অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেনাতি অঞ্ঞাণসম্ভূতট্ঠেন.

৮-১০. তত্রাতি যথাৰুত্তেসু দ্ৰীসু অত্থৰিকপ্পেসু. পটিসন্ধিপরিযাযোপি ইধ গব্ভসদ্দোতি আহ ‘‘দেৰলোকপটিসন্ধিপটিলাভাযা’’তি. অপুনব্ভৰভূতাতি খণে খণে উপ্পজ্জমানানং ধম্মানং অভিনিব্বত্তি.

১১. ধম্মধাতুন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. তঞ্হি ধম্মে যাথাৰতো ধারেতি উপধারেতীতি ‘‘ধম্মধাতূ’’তি ৰুচ্চতি. দেসনাৰিলাসপ্পত্তোতি অভিরুচিৰসেন পরিৰত্তেত্ৰা দেসেতুং সমত্থতা দেসনাৰিলাসো, তং পত্তো. করুণাৰিপ্ফারন্তি সব্বসত্তেসু মহাকরুণায ফরণং. তাদিগুণলক্খণমেৰ উপমায ৰিভাৰেন্তো আহ ‘‘পথৰীসমচিত্তত’’ন্তি. ততোযেৰ অকুজ্ঝনসভাৰতো অকুপ্পধম্মতা. জাতিযা অনুগতন্তি জাতিযা অনুবদ্ধং. জরায অনুসটন্তি জরায পলিৰেঠিতং. ৰট্টখাণুভূতন্তি ৰট্টতো উদ্ধরিতুং অসক্কুণেয্যতায ৰট্টে নিচ্চলভাৰেন ঠিতং খাণু ৰিয ভূতং. জাতানং মচ্চানং নিচ্চং মরণতো ভযন্তি আহ অজ্জ মরিত্ৰাতিআদি. অপ্পটিসমং পুরেজাতভাৰন্তি অসদিসং অরিযায জাতিযা পঠমজাতভাৰং, সব্বজেট্ঠভাৰন্তি অত্থো.

‘‘অপী’’তি অৰত্ৰা ‘‘পী’’তি ৰদন্তো পি-সদ্দো ৰিসুং অত্থি নিপাতোতি দস্সেতি. সম্মা অধিসযিতানীতি পাদাদীহি উপঘাতং অকরোন্তিযা সম্মদেৰ উপরি সযিতানি, অকম্মকস্সাপি সযতিধাতুনো অধিপুব্বতায সকম্মকতা দট্ঠব্বা. নখসিখাতি নখগ্গানি. সকুণানং পক্খা হত্থপাদট্ঠানিযাতি আহ ‘‘সঙ্কুটিতহত্থপাদা’’তি. এত্থাতি আলোকট্ঠানে. নিক্খমন্তানন্তি নিক্খমন্তেসু, নিদ্ধারণে হেতং সামিৰচনং. অণ্ডকোসন্তি অণ্ডকপালং.

লোকোযেৰ লোকসন্নিৰাসো. অবুজ্ঝি এত্থাতি রুক্খো বোধি, সযং বুজ্ঝতি, বুজ্ঝন্তি ৰা তেনাতি মগ্গোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি বোধি. বুজ্ঝীযতীতি নিব্বানং বোধি. অন্তরা চ বোধিন্তি দুতিযমুদাহরণং ৰিনাপি রুক্খ-সদ্দেন বোধি-সদ্দস্স রুক্খপ্পৰত্তিদস্সনত্থং. ৰরভূরিমেধসোতি মহাপথৰী ৰিয পত্থটপঞ্ঞোতি অত্থো. তিস্সো ৰিজ্জাতি অরহত্তমগ্গো অত্তনা সহ ৰত্তমানং সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতং আসৰক্খযঞাণঞ্চেৰ ইতরা দ্ৰে মহগ্গতৰিজ্জা চ তব্বিনিবন্ধককিলেসৰিদ্ধংসনৰসেন উপ্পাদনতো ‘‘তিস্সো ৰিজ্জা’’তি ৰুচ্চতি. ছ অভিঞ্ঞাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. সাৰকপারমীঞাণন্তি অগ্গসাৰকেহি পটিলভিতব্বং সব্বমেৰ লোকিযলোকুত্তরঞাণং. পচ্চেকবোধিঞাণন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো.

ওপম্মসম্পটিপাদনন্তি ওপম্মত্থস্স উপমেয্যেন সমং পটিপাদনং. অত্থেনাতি উপমেয্যত্থেন. তিক্খখরৰিপ্পসন্নসূরভাৰোতি ইমিনা সঙ্খারুপেক্খাপত্ততং ৰিপস্সনায দস্সেতি. পরিণামকালোতি ইমিনা ৰুট্ঠানগামিনিভাৰাপত্তিং. তদা চ সা মগ্গঞাণগব্ভং ধারেন্তী ৰিয হোতীতি আহ ‘‘গব্ভগ্গহণকালো’’তি. অনুপুব্বাধিগতেনাতি পঠমমগ্গাদিপটিপাটিযা অধিগতেন. চতুরঙ্গসমন্নাগতন্তি ‘‘কামং তচো চ ন্হারু চ অট্ঠি চ অৰসিস্সতু (ম. নি. ২.১৮৪; সং. নি. ২.২২; অ. নি. ২.৫; মহানি. ১৯৬), সরীরে উপসুস্সতু মংসলোহিত’’ন্তি এৰং ৰুত্তচতুরঙ্গসমন্নাগতং ৰীরিযং.

ছন্দো কামোতিআদীসু পত্থনাকারেন পৰত্তো দুব্বলো লোভো ইচ্ছনট্ঠেন ছন্দো. ততো বলৰা রঞ্জনট্ঠেন রাগো. ততোপি বলৰতরো ছন্দরাগো. নিমিত্তানুব্যঞ্জনসঙ্কপ্পৰসেন পৰত্তো সঙ্কপ্পো. ততোপি বলৰসঙ্কপ্পৰসেনেৰ পৰত্তো রাগো. ততোপি বলৰতরো সঙ্কপ্পরাগো. স্ৰাযং পভেদো একস্সেৰ লোভস্স পৰত্তিআকারভেদেন অৰত্থাভেদেন চ ৰুত্তো.

পঠমজ্ঝানকথাৰণ্ণনা

সেয্যথিদন্তি তং কথন্তি অত্থো. এতন্তি পুব্বপদেযেৰ অৰধারণকরণং, এতং অত্থজাতং ৰা. তন্নিস্সরণতোতি তেসং কামানং নিস্সরণত্তা. এসাতি এৰ-কারো. কামধাতু নাম কামভৰো, নেক্খম্মন্তি পঠমজ্ঝানং. এসাতি নিযমো. তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিৰেকা তদঙ্গৰিৰেকাদযো. কাযচিত্তউপধিৰিৰেকা কাযৰিৰেকাদযো, তযো এৰ ইধ ঝানকথায, সমুচ্ছেদৰিৰেকাদীনং অসম্ভৰা. নিদ্দেসেতি মহানিদ্দেসে. তত্থেৰাতি মহানিদ্দেসে এৰ. ৰিভঙ্গেতি ঝানৰিভঙ্গে. এৰঞ্হি সতীতি উভযেসম্পি কামানং সঙ্গহে সতি.

পুরিমেনাতি কাযৰিৰেকেন. এত্থাতি এতস্মিং কাযচিত্তৰিৰেকদ্ৰযে. দুতিযেনাতি চিত্তৰিৰেকেন. এতেসন্তি যথাৰুত্তনযেন ৰত্থুকামকিলেসকামৰিৰেকদ্ৰযস্স ৰাচকভূতানং ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহীতি ইমেসং পদানং, নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং. বালভাৰস্স হেতুপরিচ্চাগোতি অনুৰত্ততি. অকুসলধম্মো হি বালভাৰস্স হেতু. আসযপোসনন্তি আসযস্স ৰিসোধনং ৰড্ঢনঞ্চ. ৰিভঙ্গে নীৰরণানেৰ ৰুত্তানীতি সম্বন্ধো. তত্থ কারণমাহ ‘‘উপরিঝানঙ্গপচ্চনীকপটিপক্খভাৰদস্সনতো’’তি. তত্থ উপরি সৰিতক্কন্তিআদিনা ৰুচ্চমানানি ঝানঙ্গানি, তেসং অত্তনো পচ্চনীকানং পটিপক্খভাৰদস্সনতোতি অত্থো. উপরিঝানঙ্গানং পচ্চনীকপটিপক্খভাৰস্স দস্সনতোতিপি পাঠো. তত্থ ‘‘উপরি ৰুচ্চমানঝানঙ্গানং উজুৰিপচ্চনীকৰসেন পটিপক্খভাৰদস্সনতো’’তি ‘‘নীৰরণানং তানেৰ ৰিভঙ্গে ৰুত্তানী’’তিপি অত্থং ৰদন্তি. পেটকেতি মহাকচ্চাযনত্থেরেন কতং নেত্তিপ্পকরণনযানুসারিপকরণং, তং পন পিটকানং ৰণ্ণনাভূতত্তা ‘‘পেটক’’ন্তি ৰুত্তং, তস্মিন্তি অত্থো.

ৰিতক্কনং নাম আরম্মণপরিকপ্পনন্তি আহ ‘‘ঊহন’’ন্তি. রূপং রূপন্তিআদিনা ৰিসযে আকোটেন্তস্স ৰিসযপ্পৰত্তিআহননং উপরি আহননন্তি ৰেদিতব্বং. আরম্মণে চিত্তস্স আনযনং নাম আরম্মণাভিমুখকরণং. অনুসঞ্চরণন্তি অনুপরিব্ভমনং, তঞ্চ খণন্তরস্স তথাকারেন উপ্পাদনমেৰ, ন হি পরমত্থতো একস্স সঞ্চরণমত্থি, এৰমঞ্ঞত্থাপি ঈদিসেসু. অনুমজ্জনন্তি পরিমজ্জনং. তত্থাতি আরম্মণে. সহজাতানুযোজনং সকিচ্চানুৰত্তিতাকরণেন. কত্থচীতি দুতিযজ্ঝানৰিরহিতেসু সৰিচারচিত্তেসু সব্বত্থাতি অত্থো. ৰিচারেন সহ উপ্পজ্জমানোপি ৰিতক্কো আরম্মণে অভিনিরোপনাকারেন পৰত্তিং সন্ধায ‘‘পঠমাভিনিপাতো’’তি ৰুত্তো. ৰিপ্ফারৰাতি অৰূপসন্তসভাৰতায ৰেগৰা, তেনেৰেস দুতিযজ্ঝানে পহানঙ্গং জাতং. পঠমদুতিযজ্ঝানেসূতি পঞ্চকনযং সন্ধায ৰুত্তং. অঙ্গৰিনিমুত্তস্স ঝানস্স অভাৰং দস্সেন্তো রুক্খো ৰিযাতিআদিমাহ.

ৰিৰেক-সদ্দস্স ভাৰসাধনপক্খে ‘‘তস্মা ৰিৰেকা’’তি ৰুত্তং, ইতরপক্খে ‘‘তস্মিং ৰিৰেকে’’তি. পিনযতীতি তপ্পেতি, ৰড্ঢেতি ৰা. ফরণরসাতি পণীতরূপেহি কাযে ব্যাপনরসা. সাতলক্খণন্তি ইট্ঠসভাৰং, মধুরন্তি অত্থো. সম্পযুত্তানং পীল়নজ্ঝুপেক্খনং অকত্ৰা অনু অনু গণ্হনং উপকারিতা ৰা অনুগ্গহো. ৰনমেৰ ৰনন্তং. উদকমেৰ উদকন্তং. তস্মিং তস্মিং সমযে পাকটভাৰতোতি ইমিনা ইট্ঠারম্মণাদিপটিলাভসমযেপি সুখং ৰিজ্জমানম্পি অপাকটং, পীতিযেৰ তত্থ পাকটা, পটিলদ্ধরসানুভৰনসমযে চ ৰিজ্জমানপীতিতোপি সুখমেৰ পাকটতরন্তি দস্সেতি. এত্থ চ চেতসিকসুখৰসেনেৰ পটিলদ্ধরসানুভৰনং ৰেদিতব্বং, ন কাযিকসুখৰসেন তস্স পীতিসম্পযোগস্সেৰ অভাৰেন ইধানধিপ্পেতত্তা. অযঞ্চ পীতীতিআদি অঞ্ঞপদত্থসমআসদস্সনং, অস্সত্থিপক্খে তদ্ধিতপচ্চযদস্সনং ৰা. দুতিযৰিকপ্পেন অঞ্ঞপদত্থসমাসৰসেনেৰ ‘‘ৰিৰেকজং পীতিসুখ’’ন্তি ইদং একং পদন্তি দস্সেতি, ৰিভত্তিযা চ অলোপং.

গণনানুপুব্বতাতি দেসনাক্কমং সন্ধায ৰুত্তং. পঠমং সমাপজ্জতীতি ইদং আদিকম্মিকৰসেন ৰুত্তং, চিণ্ণৰসীনং পন যোগীনং উপ্পটিপাটিযাপি ঝানং উপ্পজ্জতেৰ. ঝাপেতীতি দহতি. অনিচ্চাদিলক্খণৰিসযায ৰিপস্সনায উপনিজ্ঝাযনং কথং নিব্বানালম্বনস্স মগ্গস্স হোতীতি আহ ৰিপস্সনাযাতিআদি. তত্থ মগ্গেন সিজ্ঝতীতি নিচ্চাদিৰিপল্লাসপ্পহাযকেন সহ মগ্গেনেৰ তং লক্খণূপনিজ্ঝানং অসম্মোহতো অত্তনো সিজ্ঝতি. অথ ৰা মগ্গেনাতি মগ্গকিচ্চেন, ৰিপল্লাসপ্পহানেনাতি অত্থো.

অঞ্ঞোতি সত্তো. অৰুত্তত্তাতি ‘‘সচিত্তেকগ্গত’’ন্তি ঝানপাল়িযং (ৰিভ. ৫০৮ আদযো) অৰুত্তত্তা. ৰুত্তত্তাতি তস্সা ঝানপাল়িযা ৰিভঙ্গে ৰুত্তত্তা.

দুতিযজ্ঝানকথাৰণ্ণনা

অজ্ঝত্তন্তি ঝানৰিসেসনত্তা ৰুত্তং ‘‘ইধ নিযকজ্ঝত্তমধিপ্পেত’’ন্তি. ঝানঞ্হি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তং ন হোতি ছল়িন্দ্রিযানমেৰ তব্ভাৰতো. খুদ্দকা ঊমিযো ৰীচিযো. মহতিযো তরঙ্গা. সন্তা হোন্তি সমিতাতিআদীনি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানি, ঝানবলেন সমতিক্কন্তাতি অধিপ্পাযো. অপ্পিতাতি গমিতা ৰিনাসং পাপিতা. পরিযাযোতি ঝানপরিক্খারে ঝানৰোহারত্তা অপরমত্থতো.

ততিযজ্ঝানকথাৰণ্ণনা

তদধিগমাযাতি ততিযমগ্গাধিগমায. উপপত্তিতো ইক্খতীতি পঞ্ঞায সহচরণপরিচযেন যথা সমৰাহিভাৰো হোতি, এৰং যুত্তিতো পস্সতি. ৰিপুলাযাতি মহগ্গতভাৰপ্পত্তায. থামগতাযাতি ৰিতক্কৰিচারপীতিৰিগমেন থিরভাৰপ্পত্তিযা, তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘ৰিতক্কৰিচারপীতীহি অনভিভূতত্তা’’তিআদি. (পারা. অট্ঠ. ১.১১ ততিযজ্ঝানকথা). উপেক্খাভেদং দস্সেত্ৰা ইধাধিপ্পেতং উপেক্খং পকাসেতুং উপেক্খা পনাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্রমজ্ঝত্ততাৰ খীণাসৰানং ইট্ঠানিট্ঠছল়ারম্মণাপাথে পরিসুদ্ধপকতিভাৰাৰিজহনাকারেন অজ্ঝুপেক্খনতো ‘‘ছল়ঙ্গুপেক্খা’’তি চ, সত্তেসু মজ্ঝত্তাকারপ্পৰত্তত্তা ‘‘ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা’’তি চ, সহজাতধম্মানং মজ্ঝত্তাকারভূতা ‘‘বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা’’তি চ, কেৰলা ‘‘তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা’’তি চ, ততিযজ্ঝানসহগতা অগ্গসুখেপি তস্মিং অপক্খপাতভূতা ‘‘ঝানুপেক্খা’’তি চ, চতুত্থজ্ঝানসহগতা সব্বপচ্চনীকপরিসুদ্ধিতায ‘‘পারিসুদ্ধুপেক্খা’’তি চ তেন তেন অৰত্থাভেদেন ছধা ৰুত্তা.

ৰীরিযমেৰ পন অনচ্চারদ্ধঅনতিসিথিলেসু সহজাতেসু সঙ্খারেসু উপেক্খনাকারেন পৰত্তং ‘‘ৰীরিযুপেক্খা’’তি ৰুত্তং. অট্ঠন্নং রূপারূপজ্ঝানানং পটিলাভতো পুব্বভাগে এৰ নীৰরণৰিতক্কৰিচারাদীনং পহানাভিমুখীভূতত্তা তেসং পহানেপি অব্যাপারভাৰূপগমনেন মজ্ঝত্তাকারপ্পৰত্তা সমাধিৰসেন উপ্পন্না অট্ঠ পঞ্ঞা চেৰ উপাদানক্খন্ধভূতেসু সঙ্খারেসু অজ্ঝুপেক্খনাকারপ্পৰত্তা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পন্না চতুন্নং মগ্গানং পুব্বভাগে তস্স তস্স অধিগমায চতস্সো চতুন্নং ফলসমাপত্তীনং পুব্বভাগে তস্স তস্স অধিগমায অপ্পণিহিতৰিমোক্খৰসেন পৰত্তা চতস্সো সুঞ্ঞতঅনিমিত্তৰিমোক্খৰসেন দ্ৰেতি দস পঞ্ঞা চাতি ইমে অট্ঠারস পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খা নাম. যথাৰুত্তৰিপস্সনাপঞ্ঞাৰ লক্খণৰিচিননেপি মজ্ঝত্তভূতা ৰিপস্সনুপেক্খা নাম. অদুক্খমসুখৰেদনা ৰেদনুপেক্খা নাম. ইমাসং পন দসন্নম্পি উপেক্খানং ‘‘তত্থ তত্থ আগতনযতো ৰিভাগো ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো’’তি দস্সেন্তো আহ এৰমযং দসৰিধাপীতিআদি. তত্থ তত্থ আগতনযতোতি ইদম্পি হি তাসং ৰিভাগদস্সনস্স ভূমিপুগ্গলাদিপদং ৰিয ৰিসুং মাতিকাপদৰসেন ৰুত্তং, ন পন ভূমিপুগ্গলাদিৰসেন ৰিভাগদস্সনস্স আগতট্ঠানপরামসনং আগতট্ঠানস্স অট্ঠসালিনিযাতিআদিনা ৰুত্তত্তা, তস্মা সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ১.১১ ততিযজ্ঝানকথা) যং ৰুত্তং ‘‘ইমাসং পন দসন্নম্পি উপেক্খানং ভূমিপুগ্গলাদিৰসেন ৰিভাগো তত্থ তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বোতি দস্সেন্তো আহ এৰমযং দসৰিধাতিআদী’’তি, তং অমনসিকত্ৰা ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. তত্থ তত্থ আগতনযতোতি ‘‘ইধ (খীণাসৰো) ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি, ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩৪৮; অ. নি. ৬.১) ছল়ঙ্গুপেক্খা আগতা, ‘‘উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭; ২.৩০৯; ৩.২৩০) এৰং ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা আগতাতি ইমিনা নযেন দসন্নম্পি উপেক্খানং তত্থ তত্থ ৰুত্তপদেসেসু আগতনযদস্সনতো চ অযং দসৰিধাপি উপেক্খা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বাতি সম্বন্ধো.

ভূমীতিআদীসু পন ছল়ঙ্গুপেক্খা কামাৰচরা, ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা রূপাৰচরাতিআদিনা ভূমিতো চ, ছল়ঙ্গুপেক্খা অসেক্খানমেৰ, ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা পুথুজ্জনাদীনং তিণ্ণম্পি পুগ্গলানন্তিআদিনা পুগ্গলতো চ, ছল়ঙ্গুপেক্খা সোমনস্সুপেক্খাসহগতচিত্তসম্পযুত্তাতিআদিনা চিত্ততো চ, ছল়ঙ্গুপেক্খা ছল়ারম্মণাতিআদিনা আরম্মণতো চ, ‘‘ৰেদনুপেক্খা ৰেদনাক্খন্ধেন সঙ্গহিতা, ইতরা নৰ সঙ্খারক্খন্ধেনা’’তি খন্ধসঙ্গহৰসেন চ, ‘‘ছল়ঙ্গুপেক্খা ব্রহ্মৰিহারবোজ্ঝঙ্গঝান পারিসুদ্ধিতত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা চ অত্থতো একা. তস্মা একক্খণে চ তাসু একায সতি ইতরা ন উপ্পজ্জন্তি, তথা সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনুপেক্খাপি ৰেদিতব্বা. ৰেদনাৰীরিযুপেক্খানমেকক্খণে সিযা উপ্পত্তী’’তি একক্খণৰসেন চ, ‘‘ছল়ঙ্গুপেক্খা অব্যাকতা ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা কুসলাব্যাকতা, তথা সেসা. ৰেদনুপেক্খা পন সিযা অকুসলাপী’’তি এৰং কুসলত্তিকৰসেন চ, ‘‘সঙ্খেপতো চত্তারো চ ধম্মা ৰীরিযৰেদনাতত্রমজ্ঝত্ততাঞাণৰসেনা’’তি এৰং সঙ্খেপৰসেন চ অযং দসৰিধাপি উপেক্খা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বাতি যোজনা.

এত্থ চেতা কিঞ্চাপি অট্ঠসালিনিযং ভূমিপুগ্গলাদিৰসেন সরূপতো উদ্ধরিত্ৰা ন ৰুত্তা, তথাপি তত্থ ৰুত্তপ্পকারেহেৰ তাসং ভূমিপুগ্গলাদিৰিভাগো নযতো উদ্ধরিত্ৰা সক্কা ঞাতুন্তি তত্থ সরূপতো ৰুত্তঞ্চ অৰুত্তঞ্চ একতো সঙ্গহেত্ৰা তত্থ তত্থ আগতনযতোতিআদীহি নৰহি পকারেহি অতিদেসো কতো, তেনেৰ ‘‘ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৰুত্তৰসেনা’’তি অৰত্ৰা ‘‘ৰুত্তনযেনেৰা’’তি ৰুত্তং. তথাহি খীণাসৰো ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি আদিম্হি ৰুত্তে ছল়ঙ্গুপেক্খা রূপাদিআরম্মণতায ভূমিতো কামাৰচরা চ পুগ্গলতো অসেক্খানমেৰ চ উপ্পজ্জতি, চিত্ততো সোমনস্সুপেক্খাচিত্তসম্পযুত্তা, আরম্মণতো ছল়ারম্মণা, কুসলত্তিকতো অব্যাকতা চাতি পণ্ডিতেহি সক্কা ঞাতুং, তথা ছল়ঙ্গুপেক্খা চ ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা চ তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা চ ঝানুপেক্খা চ পারিসুদ্ধুপেক্খা চ অত্থতো একাতিআদিম্হি ৰুত্তে পনস্স সঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহিতত্তা ব্রহ্মৰিহারুপেক্খাদীহি সহ একক্খণে অনুপ্পত্তিআদযো চ সক্কা ঞাতুং, যথা চ ছল়ঙ্গুপেক্খা, এৰং সেসানম্পি যথারহং অট্ঠসালিনিযং ৰুত্তনযতো ভূমিআদিৰিভাগুদ্ধারনযো ঞাতব্বো. অনাভোগরসাতি পণীতসুখেপি তস্মিং অৰনতিপটিপক্খকিচ্চাতি অত্থো.

পুগ্গলেনাতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন. কিলেসেহি সম্পযুত্তানং আরক্খা. তীরণং কিচ্চস্স পারগমনং. পৰিচযো ৰীমংসা. ইদন্তি সতিসম্পজঞ্ঞং. যস্মা তস্স নামকাযেন সম্পযুত্তং সুখন্তি ইমস্স তস্মা এতমত্থন্তিআদিনা সম্বন্ধো. তস্সাতি ঝানসমঙ্গিনো. তংসমুট্ঠানেনাতি তং যথাৰুত্তনামকাযসম্পযুত্তং সুখং সমুট্ঠানং কারণং যস্স রূপস্স তেন তংসমুট্ঠানেন রূপেন. অস্সাতি যোগিনো. যস্সাতি রূপকাযস্স. ফুটত্তাতি অতিপণীতেন রূপেন ফুটত্তা. এতমত্থং দস্সেন্তোতি কাযিকসুখহেতুভূতরূপসমুট্ঠাপকনামকাযসুখং পটিসংৰেদিযমানো এৰ ঝানসমঙ্গিতাকরণে কারিযোপচারতো ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতী’’তি ৰুচ্চতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তোতি অত্থো. যন্তি হেতুঅত্থে নিপাতোতি আহ ‘‘যংঝানহেতূ’’তি. সুখপারমিপ্পত্তেতি সুখস্স উক্কংসপরিযন্তং পত্তে. এৰমেতেসং পহানং ৰেদিতব্বন্তি সম্বন্ধো. অথ কস্মা ঝানেস্ৰেৰ নিরোধো ৰুত্তোতি সম্বন্ধো.

চতুত্থজ্ঝানকথাৰণ্ণনা

কত্থ চুপ্পন্নন্তি এত্থ কত্থাতি হেতুম্হি ভুম্মং, কস্মিং হেতুম্হি সতীতি অত্থো. নানাৰজ্জনেতি অপ্পনাৰীথিআৰজ্জনতো নানা ভিন্নং পুরিমৰীথীসু আৰজ্জনং যস্স উপচারস্স, তস্মিং নানাৰজ্জনে. ৰিসমনিসজ্জায উপ্পন্নকিলমথো ৰিসমাসনুপতাপো. উপচারে ৰাতিআদি পক্খন্তরদস্সনং একাৰজ্জনূপচারেপি ৰাতি অত্থো. পীতিফরণেনাতি ইমিনা অপ্পনাৰীথিযা ৰিয একৰীথিযম্পি কামাৰচরপীতিযা ফরণমত্তস্স অভাৰং দস্সেতি. দোমনস্সিন্দ্রিযস্স অস্স সিযা উপ্পত্তীতি সম্বন্ধো. এতন্তি দোমনস্সিন্দ্রিযং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ৰিতক্কৰিচারপ্পচ্চযেপীতি পি-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো. সো ‘‘পহীনস্সা’’তি হেট্ঠা ৰুত্তপদানন্তরং যোজেতব্বো ‘‘পহীনস্সাপি দোমনস্সিন্দ্রিযস্সা’’তি. ৰিতক্কৰিচারভাৰেতি এত্থ ‘‘উপ্পজ্জতি দোমনস্সিন্দ্রিয’’ন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. নিমিত্তত্থে চেতং ভুম্মং, ৰিতক্কৰিচারভাৰহেতূতি অত্থো. ৰিতক্কৰিচারাতি এত্থ ইতি-সদ্দো তস্মাতি এতস্মিং অত্থে দট্ঠব্বো, তেন যস্মা এতং দোমনস্সিন্দ্রিযং ৰিতক্কৰিচারপচ্চযে…পে… নেৰ উপ্পজ্জতি, যত্থ পন উপ্পজ্জতি, তত্থ ৰিতক্কৰিচারভাৰেযেৰ উপ্পজ্জতি. যস্মা চ অপ্পহীনাযেৰ দুতিযজ্ঝানূপচারে ৰিতক্কৰিচারা, তস্মা তত্থস্স সিযা উপ্পত্তীতি এৰমেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা.

তত্থাতি দুতিযজ্ঝানূপচারে. অস্সাতি দোমনস্সিন্দ্রিযস্স. সিযা উপ্পত্তীতি ইদঞ্চ পচ্চযমত্তদস্সনেন সম্ভাৰনমত্ততো ৰুত্তং. দোমনস্সুপ্পত্তিসম্ভাৰনাপি হি উপচারক্খণেযেৰ কাতুং যুত্তা, ৰিতক্কৰিচাররহিতে পন দুতিযজ্ঝানক্খণে তদুপ্পত্তিসম্ভাৰনাপি ন যুত্তা কাতুন্তি. ইতরথা কুসলচিত্তক্খণে অকুসলদোমনস্সুপ্পত্তিযা অসম্ভৰতো ‘‘তত্থস্স সিযা উপ্পত্তী’’তি ন ৰত্তব্বং সিযা. সমীপত্থে ৰা এতং ভুম্মং, উপচারজ্ঝানানন্তরৰীথীসূতি অত্থো. দুতিযজ্ঝানেতি এত্থাপি অনন্তরৰীথীসুপি ন ত্ৰেৰ উপ্পজ্জতীতি অত্থো, এৰং উপরি সুখিন্দ্রিযেপি. সোমনস্সিন্দ্রিযস্স উপ্পত্তীতি সম্বন্ধো. পহীনাতি ৰুত্তাতি ইদং ‘‘পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা’’তি ৰুত্তত্তা ৰুত্তং. দুক্খাভাৰেনাতি দুক্খতাভাৰেন. এৰং সুখাভাৰেনাতি এত্থাপি. এতেনাতি দুক্খসুখপটিক্খেপৰচনেন. ইট্ঠানিট্ঠৰিপরীতানুভৰনলক্খণাতি অতিইট্ঠঅতিঅনিট্ঠানং ৰিপরীতস্স মজ্ঝত্তারম্মণস্স অনুভৰনলক্খণা, মজ্ঝত্তারম্মণম্পি হি ইট্ঠানিট্ঠেসু এৰ পৰিট্ঠং তব্বিনিমুত্তস্স অভাৰা.

ঝানচতুক্ককথাৰণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

পুব্বেনিৰাসকথাৰণ্ণনা

১২. অরূপজ্ঝানানম্পি অঙ্গসমতায চতুত্থজ্ঝানে সঙ্গহোতি আহ কেসঞ্চি অভিঞ্ঞাপাদকানীতিআদি, তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা’’তিআদি (পারা. অট্ঠ. ১.১২). তেসু চ চতুত্থজ্ঝানমেৰ অভিঞ্ঞাপাদকং নিরোধপাদকং হোতি, ন ইতরানি. দূরকারণতং পন সন্ধায ‘‘চত্তারি ঝানানী’’তি নেসম্পি একতো গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. চিত্তেকগ্গতত্থানীতি ইদং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং সন্ধায ৰুত্তন্তি আহ খীণাসৰানন্তিআদি. সব্বকিচ্চসাধকন্তি দিব্বৰিহারাদিসব্ববুদ্ধকিচ্চসাধকং. সব্বলোকিযলোকুত্তরগুণদাযকন্তি ইমিনা যথাৰুত্তং ৰিপস্সনাপাদকত্তাদিসব্বং সম্পিণ্ডেতি. ইদঞ্হি ঝানং ভগৰতো সব্ববুদ্ধগুণদাযকস্স মগ্গঞাণস্স পদট্ঠানত্তা এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যথযিদন্তি যথা ইদং. অভিনীহারক্খমন্তি ইদ্ধিৰিধাদিঅত্থং তদভিমুখং নীহরণযোগ্গং.

ঝানপ্পটিলাভপচ্চযানন্তি ঝানপ্পটিলাভহেতুকানং ঝানপ্পটিলাভং নিস্সায উপ্পজ্জনকানং. পাপকানন্তি লামকানং. ইচ্ছাৰচরানন্তি ইচ্ছায ৰসেন ওতিণ্ণানং নীৰরণভাৰং তদেকট্ঠতঞ্চ অপ্পত্তানং অত্তুক্কংসনাদিৰসপ্পৰত্তানং অহো ৰত মমেৰ সত্থা পটিপুচ্ছিত্ৰা ভিক্খূনং এৰরূপং ধম্মং দেসেয্যাতিআদিনযপ্পৰত্তানং মানাদীনং. পোত্থকেসু পন ‘‘ঝানপ্পটিলাভপচ্চনীকান’’ন্তিপি পাঠং লিখন্তি, সো পমাদপাঠোতি গহেতব্বো ‘‘ঝানপ্পটিলাভপচ্চনীকানং নীৰরণানং অভাৰস্স নীৰরণদূরীভাৰেন পরিসুদ্ধো’’তি এৰং পুব্বে পরিসুদ্ধপদেযেৰ ৰুত্তত্তা. সারত্থদীপনিযং (সারত্থ. টী. ১.১২) পন ‘‘ইচ্ছাৰচরানন্তি ইচ্ছায অৰচরানং ইচ্ছাৰসেন ওতিণ্ণানং পৰত্তানং নানপ্পকারানং কোপঅপ্পচ্চযানন্তি অত্থোতি অযম্পি পাঠো অযুত্তো এৰাতি গহেতব্বং. ততো এৰ চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে অযং পাঠো সব্বেন সব্বং ন দস্সিতো’’তি ৰুত্তং. তত্থ চ নানপ্পকারানং কোপঅপ্পচ্চযানন্তি এৰং নীৰরণভাৰপ্পত্তদোসানং পরামট্ঠত্তা অযং পাঠো পটিক্খিত্তোতি ৰেদিতব্বো.

অভিজ্ঝাদীনন্তি এত্থ অভিজ্ঝা-সদ্দেন চ অনীৰরণসভাৰস্সেৰ লোভস্স মানাদীনঞ্চ গহণং ঝানপ্পটিলাভপচ্চযানন্তি অনুৰত্তমানত্তা. উভযম্পীতি অনঙ্গণত্তং ৰিগতূপক্কিলেসত্তঞ্চাতি এতং উভযম্পি যথাক্কমং অনঙ্গণসুত্তৰত্থসুত্তানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বং. তেসু চ সুত্তেসু কিঞ্চাপি নীৰরণসভাৰপ্পত্তা থূলদোসাপি ৰুত্তা, তথাপি অধিগতচতউত্থজ্ঝানস্স ৰসেন ৰুত্তত্তা ইধ সুখুমা এৰ তে গহিতা. অঙ্গণুপক্কিলেসসামঞ্ঞেন পনেত্থ সুত্তানং অপদিসনং. তথা হি ‘‘সুত্তানুসারেনা’’তি ৰুত্তং, ন পন সুত্তৰসেনাতি.

পুব্বেনিৰাসানুস্সতিযং ঞাণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণন্তি নিব্বচনং দস্সেন্তো আহ পুব্বেনিৰাসানুস্সতিম্হীতিআদি. ইদানি পুব্বেনিৰাসং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিং তত্থ ঞাণঞ্চ ৰিভাগতো দস্সেতুং তত্থাতিআদি ৰুত্তং. পুব্ব-সদ্দো অতীতভৰৰিসযো, নিৰাস-সদ্দো চ কম্মসাধনোতি আহ ‘‘পুব্বে অতীতজাতীসু নিৰুত্থক্খন্ধা’’তি. নিৰুত্থতা চেত্থ সকসন্তানে পৰত্ততা, তেনাহ অনুভূতাতিআদি. ইদানি সপরসন্তানসাধনৰসেন নিৰাস-সদ্দস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘নিৰুত্থধম্মা ৰা নিৰুত্থা’’তি ৰত্ৰা তং ৰিৰরিতুং গোচরনিৰাসেনাতিআদি ৰুত্তং. গোচরভূতাপি হি ধম্মা ঞাণেন নিৰুত্থা নাম হোন্তি, তে পন সপরৰিঞ্ঞাণগোচরতায দুৰিধাতি দস্সেতুং অত্তনোতিআদি ৰুত্তং. পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতাপি ৰা নিৰুত্থাতি সম্বন্ধো. ইধাপি পরিচ্ছিন্নাতি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. অনমতগ্গেপি হি সংসারে অত্তনা অৰিঞ্ঞাতপুব্বানং সত্তানং খন্ধা পরেহেৰ কেহিচি ৰিঞ্ঞাতত্তা পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতা নাম ৰুত্তা, তেসং অনুস্সরণং পুরিমতো দুক্করং যেহি পরেহি ৰিঞ্ঞাততায তে পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতা নাম জাতা, তেসং ৰত্তমানসন্তানানুসারেন ৰিঞ্ঞাতব্বতো. তে চ পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতা দুৰিধা পরিনিব্বুতা অপরিনিব্বুতাতি. তেসু চ পরিনিব্বুতানুস্সরণং দুক্করং সব্বসো সুসমুচ্ছিন্নসন্তানত্তা. তং পন সিখাপ্পত্তপরৰিঞ্ঞাতং পুব্বেনিৰাসং দস্সেতুং ‘‘ছিন্নৰটুমকানুস্সরণাদীসূ’’তি ৰুত্তং. তত্থ ছিন্নৰটুমকা অতীতে পরিনিব্বুতা খীণাসৰা ছিন্নসংসারমগ্গত্তা. আদি-সদ্দেন অপরিনিব্বুতানং পরৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতানম্পি সীহোক্কন্তিকৰসএন অনুস্সরণং গহিতং. যায সতিযা পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সা পুব্বেনিৰাসানুস্সতীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.

ৰিহিত-সদ্দো ৰিধ-সদ্দপরিযাযোতি আহ ‘‘অনেকৰিধ’’ন্তি, ভৰযোনিআদিৰসেন বহুৰিধন্তি অত্থো. ৰিহিতন্তি ৰা পযুত্তং ৰণ্ণিতন্তি অত্থং গহেত্ৰা ‘‘অনেকেহি পকারেহি ৰিহিত’’ন্তি ৰত্তব্বে মজ্ঝেপদলোপং কত্ৰা নিদ্দিট্ঠন্তি আহ ‘‘অনেকেহি…পে… সংৰণ্ণিত’’ন্তি. পকারেহীতি নামগোত্তাদিপকারেহি. সংৰণ্ণিতন্তি বুদ্ধাদীহি কথিতং. অনু-সদ্দো অনন্তরত্থদীপকোতি আহ ‘‘অভিনিন্নামিতমত্তে এৰা’’তি, এতেন চ পরিকম্মস্স আরদ্ধতং দস্সেতি. পূরিতপারমীনঞ্হীতিআদিনা পরিকম্মং ৰিনাপি সিদ্ধিং দস্সেতি.

আরদ্ধপ্পকারদস্সনত্থেতি অনুস্সরিতুং আরদ্ধানং পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধানং দস্সনত্থে. জাযতীতি জাতি, ভৰো. সো এককম্মমূলকো আদাননিক্খেপপরিচ্ছিন্নো খন্ধপ্পবন্ধো ইধ ‘‘জাতী’’তি অধিপ্পেতোতি আহ একম্পীতিআদি. কপ্পোতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পো, সো পন অত্থতো কালো তথাপৰত্তধম্মমুপাদায পঞ্ঞত্তো, তেসং ৰসেনস্স পরিহানি চ ৰড্ঢি চ ৰেদিতব্বা. সংৰট্টো সংৰট্টনং ৰিনাসো অস্স অত্থীতি সংৰট্টো, অসঙ্খ্যেয্যকপ্পো. সংৰট্টেন ৰিনাসেন সহ তিট্ঠতি সীলেনাতি সংৰট্টট্ঠাযী. এৰং ৰিৰট্টোতিআদীসুপি. তত্থ ৰিৰট্টনং ৰিৰট্টো, উপ্পত্তি, ৰড্ঢি ৰা. তেজেন ৰিনাসো তেজোসংৰট্টো. ৰিত্থারতো পনাতি পুথুলতো পন সংৰট্টসীমাভেদো নত্থি, তেনাহ ‘‘সদাপী’’তি. একনগরিযা ৰিয অস্স জাতক্খণে ৰিকারাপজ্জনতো জাতিক্খেত্তৰোহারোতি দস্সেতুং ‘‘পটিসন্ধিআদীসু কম্পতী’’তি ৰুত্তং. আনুভাৰো পৰত্ততীতি তদন্তোগধানং সব্বেসং সত্তানং রোগাদিউপদ্দৰো ৰূপসম্মতীতি অধিপ্পাযো. যং যাৰতা ৰা পন আকঙ্খেয্যাতি ৰুত্তন্তি যং ৰিসযক্খেত্তং সন্ধায একস্মিং এৰ খণে সব্বত্থ সরেন অভিৰিঞ্ঞাপনং, অত্তনো রূপকাযদস্সনঞ্চ পটিজানন্তেন ভগৰতা ‘‘যাৰতা ৰা পন আকঙ্খেয্যা’’তি ৰুত্তং.

এতেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. পৰত্তফলভোজনোতি সযংপতিতফলাহারো, ইদঞ্চ তাপসকালং সন্ধায ৰুত্তং. ইধূপপত্তিযাতি ইধ চরিমভৰে উপপত্তিযা. একগোত্তোতি তুসিতগোত্তেন একগোত্তো. ইতরেতি ৰণ্ণাদযো. তিত্থিযাতি কম্মফলৰাদিনো. অভিনীহারোতি অভিনীহারোপলক্খিতো পুঞ্ঞঞাণসম্ভরণকালো ৰুত্তো. চুতিপটিসন্ধিৰসেনাতি অত্তনো পরস্স ৰা তস্মিং তস্মিং অত্তভাৰে চুতিং দিস্ৰা অন্তরা কিঞ্চি অনামসিত্ৰা পটিসন্ধিযা এৰ গহণৰসেন এৰং জাননং ইচ্ছিতপ্পদেসোক্কমনন্তি আহ তেসঞ্হীতিআদি. উভযথাপীতি খন্ধপটিপাটিযাপি চুতিপটিসন্ধিৰসেনপি. সীহোক্কন্তৰসেনপীতি সীহনিপাতৰসেনপি. কিলেসানং আতাপনপরিতাপনট্ঠেন ৰীরিযং আতাপোতি আহ ‘‘ৰীরিযাতাপেনা’’তি.

দিব্বচক্খুঞাণকথাৰণ্ণনা

১৩. দিৰি ভৰত্তা দিব্বন্তি দেৰানং পসাদচক্খু ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘দিব্বসদিসত্তা’’তি. দূরেপীতি পি-সদ্দেন সুখুমস্সাপি আরম্মণস্স গহণং. ৰীরিযারম্ভৰসেন ইজ্ঝনতো সব্বাপি ভাৰনা, পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ৰা ইদ্ধিপাদভাৰনাৰিসেসতো ৰীরিযভাৰনাতি আহ ‘‘ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্ত’’ন্তি. দিব্বৰিহারৰসেনাতি কসিণাদিজ্ঝানচতউক্কৰসেন. ইমিনা দূরকারণত্থে অস্স দিব্বভাৰমাহ. দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাতি ইমিনা আসন্নকারণভূতপাদকজ্ঝানতো নিব্বত্তন্তি দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাতি ইমস্স দিব্বৰিহারপঅযাপন্নং অত্তনা সম্পযুত্তং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং নিস্সযপচ্চযভূতং নিস্সায দিব্বচক্খুঞাণস্স পৰত্তত্তাতিপি অত্থো. দিৰুধাতুস্স জুতিগতিযোগং সন্ধায আলোকপঅগ্গহেনাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ আলোকপরিগ্গহেনাতি কসিণালোকপরিগ্গহৰসেন. দস্সনট্ঠেনাতি রূপদস্সনভাৰেন, ইমিনা ‘‘চক্খতি রূপং ৰিভাৰেতী’’তি নিব্বচনতো চক্খুত্তং দস্সেতি. চক্খুকিচ্চকরণেনাতি ইদং চক্খুমিৰ চক্খূতি উপমায সদিসনিমিত্তদস্সনং, সমৰিসমাদিদস্সনসঙ্খাতস্স চক্খুকিচ্চস্স করণতোতি অত্থো.

যথাহাতি উপক্কিলেসসুত্তপ্পদেসং (ম. নি. ৩.২৪২) নিদস্সেতি. তত্থ ৰিচিকিচ্ছাতিআদীসু ভগৰতো বোধিমূলে অনভিসম্বুদ্ধস্সেৰ দিব্বচক্খুনা নানাৰিধানি রূপানি পস্সন্তস্স ‘‘ইদং নু খো কিং, ইদং নু খো কি’’ন্তি ৰিচিকিচ্ছা উপ্পন্না, ততো পন ৰিচিকিচ্ছানিৰত্তনত্থং তানি রূপানি অমনসিকরোতো অমনসিকরোন্তস্স থিনমিদ্ধং উপ্পন্নং, ততো নিৰত্তনত্থং পুন সব্বরূপানি মনসিকরোতো রক্খসাদীসু ছম্ভিতত্তং উপ্পন্নং, ‘‘কিমেত্থ ভাযিতব্ব’’ন্তি ভযৰিনোদনৰসেন মনসিকরোতো অত্তনো মনসিকারকোসল্লং পটিচ্চ উপ্পিলসঙ্খাতা সমাধিদূসিকা গেহসিতপীতি উপ্পন্না, তন্নিসেধায মনসিকারৰীরিযং সিথিলং করোন্তস্স কাযালসিযসঙ্খাতং দুট্ঠুল্লং, তন্নিসেধায পুন ৰীরিযং পগ্গণ্হতো অচ্চারদ্ধৰীরিযং, পুন তন্নিসেধায ৰীরিযং সিথিলযতো অতিলীনৰীরিযং উপ্পন্নং, তন্নিসেধেত্ৰা দিব্বরূপানি পস্সতো অভিজপ্পাসঙ্খাতা তণ্হা উপ্পন্না, তন্নিসেধায হীনাদিনানারূপানি মনসিকরোতো নানারম্মণৰিক্খেপসঙ্খাতা নানত্তসঞ্ঞা উপ্পন্না. পুন তং ৰিহায একমেৰ মনসিকরোতো অতিনিজ্ঝাযিতত্তং রূপানং অতিৰিয চিন্তনং উপ্পন্নং. ওভাসন্তি পরিকম্মসমুট্ঠিতং ওভাসং. ন চ রূপানি পস্সামীতি ‘‘পরিকম্মোভাসমনসিকারপসুততায দিব্বচক্খুনা রূপানি ন পস্সামী’’তি এৰং উপ্পত্তিক্কমসহিতো অত্থো ৰেদিতব্বো, মনুস্সানং ইদন্তি মানুসকং মানুসকচক্খুগোচরং থূলরূপং ৰুচ্চতি. তদেৰ মনুস্সানং দস্সনূপচারত্তা মনুস্সূপচারোতি আহ ‘‘মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা’’তি. রূপদস্সনেনাতি দূরসুখুমাদিরূপদস্সনেন.

যস্মা নিযমেন পুরেজাতট্ঠিতরূপারম্মণং দিব্বচক্খুঞাণং আৰজ্জনপরিকম্মেহি ৰিনা ন উপ্পজ্জতি, ন চ উপ্পজ্জমানং ভিজ্জমানং রূপমস্স আরম্মণং হোতি দুব্বলত্তা, চুতিচিত্তঞ্চ কম্মজরূপস্স ভঙ্গক্খণে এৰ উপ্পজ্জতি, পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ উপপত্তিক্খণে, তস্মা আহ চুতিক্খণেতিআদি. রূপদস্সনমেৰেত্থ সত্তদস্সনন্তি চৰমানেতিআদিনা পুগ্গলাধিট্ঠানেন ৰুত্তং. অভিরূপে ৰিরূপেতিপীতি ইদং ৰণ্ণ-সদ্দস্স সণ্ঠানৰাচকতং সন্ধায ৰুত্তং মহন্তং হত্থিরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰাতিআদীসু (সং. নি. ১.১৩৮) ৰিয. সুন্দরং গতিং গতা সুগতাতি আহ ‘‘সুগতিগতে’’তি. ইমিনা পন পদেনাতি যথাকম্মুপগেতি ইমিনা পদেন.

নেরযিকানং অগ্গিজালসত্থনিপাতাদীহি ৰিভিন্নসরীরৰণ্ণং দিস্ৰা তদনন্তরেহি কামাৰচরজৰনেহেৰ ঞাতং তেসং দুক্খানুভৰনম্পি দস্সনফলাযত্ততায ‘‘দিব্বচক্খুকিচ্চমেৰা’’তি ৰুত্তং. এৰং মনসিকরোতীতি তেসং কম্মস্স ঞাতুকামতাৰসেন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায পরিকম্মৰসেন কিন্নু খোতিআদিনা মনসিকরোতি. অথস্স তং কম্মং আরম্মণং কত্ৰা আৰজ্জনপরিকম্মাদীনং উপরি উপ্পন্নেন রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানেন সম্পযুত্তং যং ঞাণং উপ্পজ্জতি, ইদং যথাকম্মুপগঞাণং নামাতি যোজনা. দেৰানং দস্সনেপি এসেৰ নযো. ৰিসুং পরিকম্মন্তি পুব্বেনিৰাসাদীনং ৰিয দিব্বচক্খুঞাণপরিকম্মং ৰিনা ৰিসুং পরিকম্মং নত্থি. কেচি পনেত্থ ‘‘পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনপরিকম্মেহি কিচ্চং নত্থি, কিন্নু খো কম্মন্তিআদিমনসিকারানন্তরমেৰ কম্মং. কম্মসীসেন তংসম্পযুত্তে চ ধম্মে আরম্মণং কত্ৰা অপ্পনাৰীথি উপ্পজ্জতি. এৰমনাগতংসঞাণেপি, তেনেৰ ৰিসুং পরিকম্মং নাম নত্থি…পে… দিব্বচক্খুনা সহেৰ ইজ্ঝন্তীতি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. তং ন গহেতব্বং ৰসীভূতানম্পি অভিঞ্ঞানং পাদকজ্ঝানাদিপরিকম্মং ৰিনা অনুপ্পত্তিতো. পাদকজ্ঝানাদিমত্তেন চ ৰিসুং পরিকম্মং নাম ন হোতীতি দিব্বচক্খুনাৰ এতানি ঞাণানি সিদ্ধানীতি গহেতব্বং. এৰং অনাগতংসঞাণস্সাপীতি দিব্বচক্খুনা দিট্ঠস্স সত্তস্স অনাগতে পৰত্তিং ঞাতুকামতায পাদকজ্ঝানাদীনমনন্তরং ঞাণবলানুরূপং অনাগতেসু অনেককপ্পেসু উপ্পজ্জনারহে পুব্বে অত্তভাৰপরিযাপন্নে পঞ্চক্খন্ধে তপ্পটিবদ্ধে তদারম্মণে চ সব্বে লোকিযলোকুত্তরধম্মে সম্মুতিঞ্চ একক্খণে আলম্বিত্ৰা উপ্পজ্জনকস্স চতুত্থজ্ঝানসম্পযুত্তস্স অনাগতংসঞআণস্সাপি ৰিসুং পরিকম্মং নাম নত্থীতি যোজনা.

কেচি পনেত্থ ‘‘পুব্বেনিৰাসানুস্সতিযং ৰিয নামগোত্তাদিগহণম্পি অত্থেৰ, তঞ্চ ন অভিঞ্ঞাক্খণে, অথ খো তদনন্তরেসু কামাৰচরজৰনক্খণেসু এৰ হোতি নামপরিকপ্পকালে ইতরপরিকপ্পাসম্ভৰা কম্মেনুপ্পত্তিযঞ্চ পরিযন্তাভাৰা. সব্বপরিকম্মনিমিত্তেসু পন ধম্মেসু অত্থেসুপি একক্খণে অভিঞ্ঞায দিট্ঠেসু যথারুচিৰসেন পচ্ছা এৰংনামোতিআদিনা কামাৰচরচিত্তেন ৰিকপ্পো উপ্পজ্জতি চক্খুনা দিট্ঠেসু বহূসু রূপেসু থম্ভকুম্ভাদিৰিকপ্পো ৰিয. যঞ্চ কত্থ অৰিকপ্পিতং, তম্পি ৰিকপ্পনারহন্তি সব্বং নামগোত্তাদিতো ৰিকপ্পিতমেৰ হোতি. যথা চেত্থ, এৰং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিযম্পি পরিকপ্পারহতম্পি সন্ধায পাল়িযং এৰংনামোতিআদিনা অপদেসসহিতমেৰ ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. অঞ্ঞে পন ‘‘নামগোত্তাদিকং সব্বম্পি একক্খণে পঞ্ঞাযতি, অভিরুচিতং পন ৰচসা ৰোহরন্তী’’তি ৰদন্তি, তেপি অত্থতো পুরিমেহি সদিসা এৰ, পুব্বে দিট্ঠস্স পুন ৰোহারকালেপি পরিকপ্পেতব্বতো পরিকপ্পারহধম্মদস্সনমেৰ তেহিপি অত্থতো উপগতং. একে পন ‘‘সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিন্তিআদিৰচনতো কমেনেৰ অতীতানাগতধম্মজাননেন নামগোত্তাদীহি সদ্ধিং গহণং সুকর’’ন্তি ৰদন্তি, তং অযুত্তমেৰ বুদ্ধানম্পি সব্বং ঞাতুং অসক্কুণেয্যতায সব্বঞ্ঞুতাহানিপ্পসঙ্গতো. পাল়িযং ইমে ৰত ভোন্তোতিআদি যথাকম্মুপগঞাণস্স পৰত্তিআকারদস্সনং. কাযৰাচাদি চেত্থ কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিযো.

ভারিযন্তি আনন্তরিযসদিসত্তা ৰুত্তং. খমাপনে হি অসতি আনন্তরিযমেৰ. তস্সাতি ভারিযসভাৰস্স উপৰাদস্স. মহল্লকোতি কেৰলং ৰযসাৰ মহল্লকো, ন ঞাণেন, ‘‘নাযং কিঞ্চি লোকৰোহারমত্তম্পি জানাতি, পরিসদূসকো এৰ অম্হাকং লজ্জিতব্বস্স করণতো’’তি অধিপ্পাযেন হীল়েত্ৰা ৰুত্তত্তা গুণপরিধংসনেন উপৰদতীতি ৰেদিতব্বং. আৰুসোতিআদিনা থেরো উপরিমগ্গুপ্পত্তিমস্স আকঙ্খন্তো করুণায অত্তানমাৰিকাসি. পাকতিকং অহোসীতি মগ্গাৰরণং নাহোসীতি অধিপ্পাযো. অত্তনা ৰুড্ঢতরোতি সযম্পি ৰুড্ঢো. এত্থাপি ‘‘উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা’’তি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তং. অনাগামী অরহা চ আযতিং সংৰরত্থায ন খমেয্যুং, সেসা দোসেনপীতি আহ ‘‘সচে সো ন খমতী’’তি.

যে চ…পে… সমাদপেন্তি, তেপি মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানাতি যোজেতব্বং. সীলসম্পন্নোতিআদীসু নিপ্পরিযাযতো অগ্গমগ্গট্ঠো অধিপ্পেতো তস্সেৰ অঞ্ঞারাধনা নিযমতো, সেসাপি ৰা পচ্ছিমভৰিকা সীলাদীসু ঠিতা তেসম্পি অঞ্ঞুপ্পত্তিনিযমতো. অঞ্ঞন্তি অরহত্তফলং. এৰং সম্পদন্তি এৰং নিব্বত্তিকং. যথা তং অৰিরজ্ঝনকনিব্বত্তিকং, এৰমিদম্পি এতস্স নিরযে নিব্বত্তনন্তি অত্থো. যং সন্ধায ‘‘এৰংসম্পদমিদ’’ন্তি নিদ্দিট্ঠং, তং দস্সেতুং তং ৰাচন্তিআদি ৰুত্তং. তং ৰাচন্তি অরিযূপৰাদং. চিত্তন্তি অরিযূপৰাদকচিত্তং. দিট্ঠিন্তি অরিযূপৰাদে দোসাভাৰদস্সনদিট্ঠিং. ‘‘সব্বমেতং পজহিস্সামী’’তি চিত্তেন অচ্চযং দেসেত্ৰা খমাপনৰসেন অপ্পহায অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৰা. যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং নিরযেতি যথা নিরযপালেহি আহরিত্ৰা নিরযে ঠপিতো, এৰং নিরযে ঠপিতো এৰ, অরিযূপৰাদেনেৰস্স ইদং নিযমেন নিরযে নিব্বত্তনং যথা মগ্গেন ফলং সম্পজ্জতি, এৰং সম্পজ্জনকন্তি অধিপ্পাযো.

মিচ্ছাদিট্ঠি সব্বপাপমূলত্তা পরমা পধানা যেসং ৰজ্জানং তানি মিচ্ছাদিট্ঠিপরমানি ৰজ্জানি, সব্বৰজ্জেহি মিচ্ছাদিট্ঠিযেৰ পরমং ৰজ্জন্তি অত্থো. অৰীতরাগস্স মরণতো পরং নাম ভৰন্তরুপাদানমেৰাতি আহ ‘‘পরং মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে’’তি. যেন তিট্ঠতি, তস্স উপচ্ছেদেনেৰ কাযো ভিজ্জতীতি আহ ‘‘কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযস্সুপচ্ছেদা’’তি. এতি এতস্মা সুখন্তি অযো, পুঞ্ঞং. আযস্সাতি আগমনস্স, হেতুস্স ৰা. অযতি ইট্ঠারম্মণাদীহি পৰত্ততীতি আযো, অস্সাদো. অসুরসদিসন্তি পেতাসুরসদিসং.

আসৰক্খযঞাণকথাৰণ্ণনা

১৪. সরসলক্খণপটিৰেধেনাতি সভাৰসঙ্খাতস্স লক্খণস্স অসম্মোহতো পটিৰিজ্ঝনেন. নিব্বত্তিকন্তি নিপ্ফাদনং. যং ঠানং পত্ৰাতি যং নিব্বানং মগ্গস্স আরম্মণপচ্চযট্ঠেন ঠানং কারণভূতং আগম্ম. অপ্পৰত্তিন্তি অপ্পৰত্তিহেতুং. কিলেসৰসেনাতি যেসং আসৰানং খেপনেন ইদং ঞাণং আসৰক্খযঞাণং জাতং, তেসং কিলেসানং ৰসেন, তেসং আসৰানং ৰসেন সব্বকিলেসানং সঙ্গহণতো পরিযাযতো পকারন্তরতোতি অত্থো. পাল়িযং অতীতকালৰসেন ‘‘অব্ভঞ্ঞাসি’’ন্তি ৰত্ৰাপি অভিসমযকালে তস্স তস্স জাননস্স পচ্চুপ্পন্নতং উপাদায ‘‘এৰং জানতো এৰং পস্সতো’’তি ৰত্তমানকালেন নিদ্দেসো কতো. কামাসৰাদীনং ৰিমুচ্চনেনেৰ তদৰিনাভাৰতো দিট্ঠাসৰস্সাপি ৰিমুত্তি ৰেদিতব্বা.

‘‘খীণা জাতী’’তি জাননং কিলেসক্খযপচ্চৰেক্খণৰসেন, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযন্তিআদিজাননং মগ্গফলনিব্বানপচ্চৰেক্খণৰসেন হোতীতি আহ ‘‘খীণা জাতীতিআদীহি তস্স ভূমি’’ন্তি. তত্থ ভূমিন্তি ৰিসযং, তীসু কালেসুপি জাতিক্খযং পতি উজুকমেৰ ৰাযামাসম্ভৰেপি তং পতি ৰাযামকরণস্স সাত্থকতং, তস্স অনাগতক্খন্ধানুপ্পত্তিফলতঞ্চ দস্সেতুং যা পনাতিআদি ৰুত্তং. যা পন মগ্গস্স অভাৰিতত্তাতিআদিনা হি মগ্গেনাৰিহতকিলেসেহেৰ আযতিং খন্ধানং জাতি হেস্সতি, তেসঞ্চ কিলেসানং মগ্গেন ৰিনাসে সতি খন্ধা ন জাযিস্সন্তি, কিলেসানঞ্চ তেকালিকতায জাতিযং ৰুত্তনযেন কেনচি পচ্চযেন ৰিনাসযোগেপি চিত্তসন্তানে কিলেসৰিরুদ্ধঅরিযমগ্গক্খণুপ্পাদনমেৰ তব্বিনাসো ৰিরুদ্ধপচ্চযোপনিপাতেন আযতিং অনুপ্পজ্জনতো বীজসন্তানে অগ্গিক্খন্ধোপনিপাতেন আযতিং বীজত্তানুপ্পত্তি ৰিয, ইতি মগ্গক্খণুপ্পত্তিসঙ্খাতকিলেসাভাৰেন কিলেসফলানং খন্ধানং আযতিং অনুপ্পত্তিযেৰ জাতিক্খযোতি অযমত্থো ৰিভাৰীযতি, তেনাহ ‘‘মগ্গস্স ভাৰিতত্তা অনুপ্পাদধম্মতং আপজ্জনেন খীণা’’তি. এত্থ চাযমত্থো কিলেসাভাৰসঙ্খাতস্স মগ্গস্স ভাৰিতত্তা উপ্পাদিতত্তা পচ্চযাভাৰেন অনুপ্পজ্জন্তী খন্ধানং জাতি তেন আযতিং অনুপ্পজ্জনসঙ্খাতেন অনুপ্পাদধম্মতং আপজ্জনেন ৰোহারতো খীণা মে জাতীতি. ন হি সঙ্খতধম্মানং পচ্চযন্তরেন ৰিনাসো সম্ভৰতি, সম্ভৰে চ তস্স পচ্চযন্তরতাদিপ্পসঙ্গতো. তব্বিরুদ্ধক্খণুপ্পাদনমেৰ তব্বিনাসুপ্পাদনং. তন্তি খীণজাতিং অব্ভঞ্ঞাসিন্তি সম্বন্ধো. ইত্থত্তাযাতি ইমে পকারা ইত্থং, তব্ভাৰো ইত্থত্তং, তদত্থায. দস্সেন্তোতি নিগমনৰসেন দস্সেন্তোতি.

ৰিজ্জাত্তযকথাৰণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

উপাসকত্তপটিৰেদনাকথাৰণ্ণনা

১৫. অঞ্ঞাণন্তি ধি-সদ্দযোগেন সামিঅত্থে উপযোগৰচনং. পাদানীতি পাদে. যসসাতি পরিৰারেন. কোতূহলচ্ছরেতি কোতূহলে অচ্ছরে চ. অযন্তি অমিক্কন্ত-সদ্দো. নযিদং আমেডিতৰসেন দ্ৰিক্খত্তুং, অথ খো অত্থদ্ৰযৰসেনাতি দস্সেন্তো অথ ৰাতিআদিমাহ. অৰিসেসেন অত্থসামঞ্ঞেন নিপ্ফন্নো অভিক্কন্তন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো, দেসনাপসাদাদিৰিসেসাপেক্খাযপি তথেৰ তিট্ঠতি পুব্বে নিপ্ফন্নত্তাতি আহ ‘‘অভিক্কন্তং…পে… পসাদো’’তি. অধোমুখঠপিতং কেনচি. হেট্ঠামুখজাতং সযমেৰ. পরিযাযেহীতি পকারেহি, অরসরূপত্তাদিপটিপাদককারণেহি ৰা.

গমুধাতুস্স দ্ৰিকম্মকত্তাভাৰা গোতমং সরণন্তি ইদং পদদ্ৰযম্পি ন উপযোগৰচনং. অপি চ খো পুরিমমেৰ, পচ্ছিমং পন পচ্চত্তৰচনন্তি দস্সেতুং ‘‘গোতমং সরণন্তি গচ্ছামী’’তি ৰুত্তং. তেন চ ইতি-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দস্সেতি. অঘস্সাতি অঘতো পাপতো. তাতাতি হি পদং অপেক্খিত্ৰা নিস্সক্কস্সেৰ যুত্তত্তা. অধিগতমগ্গে সচ্ছিকতনিরোধেতি পদদ্ৰযেনাপি ফলট্ঠা এৰ দস্সিতা, ন মগ্গট্ঠাতি দস্সেন্তো ‘‘যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চা’’তি আহ. ৰিত্থারোতি ইমিনা ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (ইতিৰু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) ৰুত্তপদং সঙ্গণ্হাতি. অনেজন্তি নিত্তণ্হং. অপ্পটিকূলন্তি অৰিরোধত্থদীপনতো অৰিরুদ্ধসুচিং পণীতং ৰা. ৰাচায পগুণীকত্তব্বতো, পকট্ঠেহি সদ্দত্থগুণেহি যোগতো ৰা পগুণং. সংহতোতি ঘটিতো সমেতো. যত্থাতি যেসু পুরিসযুগেসূতি সম্বন্ধো. অট্ঠ চ পুগ্গলধম্মদসা তেতি তে অট্ঠ পুগ্গলা অরিযধম্মস্স দিট্ঠত্তা ধম্মদসা.

সরণন্তিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – ভযহিংসনাদিঅত্থেন রতনত্তযং সরণং নাম, তদেৰ মে রতনত্তযং তাণং লেণং পরাযণন্তি বুদ্ধসুবুদ্ধতাদিগুণৰসেন তপ্পরাযণতাকারপ্পৰত্তো চিত্তুপ্পাদো সরণগমনং নাম. যথাৰুত্তেন ইমিনা চিত্তুপ্পাদেন সমন্নাগতো সরণং গচ্ছতি নাম. এতস্স চ সরণগমনস্স লোকিযলোকুত্তরৰসেন দুৰিধো পভেদো. তত্থ লোকুত্তরং সরণগমনূপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন মগ্গক্খণেযেৰ সিজ্ঝতি. লোকিযসরণগমনং চতুধা পৰত্ততি অহং অত্তানং বুদ্ধস্স পরিচ্চজামীতিআদিনা অত্তনিয্যাতনেন, যথাৰুত্ততপ্পরাযণতায, সিস্সভাৰূপগমনেন, পণিপাতেন চাতি. সব্বত্থাপি চেত্থ সেট্ঠদক্খিণেয্যভাৰৰসেনেৰ সরণগমনং হোতি, ন ঞাতিভযাচরিযাদিৰসেনাতি ৰেদিতব্বং. এৰং ঞাতিআদিৰসেন তিত্থিযং ৰন্দতো সরণং ন ভিজ্জতি, দক্খিণেয্যভাৰেন অঞ্ঞং ৰন্দতো সরণং ভিজ্জতি. লোকিযস্স সরণগমনস্স নিব্বানপ্পত্তিনিযমং সদিসফলং সরণগতস্স অনাগতে নিব্বানপ্পত্তিনিযমতো. সব্বলোকিযসম্পত্তিসমধিগমো পন অপাযদুক্খাদিসমতিক্কমো চ আনিসংসফলং. তীসু ৰত্থূসু চস্স সংসযমিচ্ছাঞাণাদি সংকিলেসো. ভেদোপিস্স সাৰজ্জানৰজ্জৰসেন দুৰিধো. তত্থ পঠমো মিচ্ছাদিট্ঠিপুব্বকেহি তিত্থিযপণিপাতাদীহি হোতি, সো চ অনিট্ঠফলত্তা সাৰজ্জো. অনৰজ্জো পন কালকিরিযায হোতি. লোকুত্তরসরণগমনস্স সব্বথা সংকিলেসো ৰা ভেদো ৰা নত্থীতি ৰেদিতব্বং.

কো উপাসকোতিআদি উপাসকত্তসরূপকারণাদিপুচ্ছা. তত্থ যো গহট্ঠো মনুস্সো ৰা অমনুস্সো ৰা ৰুত্তনযেন তিসরণং গতো, অযং উপাসকো. যো চ সরণগমনাদিকিরিযায রতনত্তযং উপাসনতো ‘‘উপাসকো’’তি ৰুচ্চতি. পঞ্চ ৰেরমণিযো চস্স সীলং. পঞ্চমিচ্ছাৰাণিজ্জাদিপাপাজীৰং পহায ধম্মেন সমেন জীৰিতকপ্পনমস্স আজীৰো. অস্সদ্ধিযদুস্সীলতাদযো উপাসকত্তস্স ৰিপত্তি, তদভাৰো সম্পত্তীতি ৰেদিতব্বা.

ৰিহারগ্গেনাতি ওৰরকাদিৰসনট্ঠানকোট্ঠাসেন. অজ্জভাৰন্তি অস্মিং অহনি পৰত্তং পসাদাদিং. কাযৰিঞ্ঞত্তিহেতুকো সরীরাৰযৰো কাযঙ্গং. ৰচীৰিঞ্ঞত্তিহেতুকং ওট্ঠজিৰ্হাদি ৰাচঙ্গং. অচোপেত্ৰাতি অচালেত্ৰা. এতেন চ ৰচীপৰত্তিযা পুব্বভাগে ঠানকরণানং চলনপচ্চযো ৰাযোধাতুযা ৰিকারাকারো ৰিসুং কাযৰিঞ্ঞত্তি ন হোতি, তেন ৰিসুং ৰিঞ্ঞাপেতব্বস্স অধিপ্পাযস্স অভাৰা ৰচীৰিঞ্ঞত্তিযমেৰ সঙ্গয্হতি তদুপকারত্তা. যথা কাযেন কাযকণ্ডুযনাদীসু সদ্দুপ্পত্তিহেতুভূতো পথৰীধাতুযা আকারৰিকারো ৰিসুং অধিপ্পাযস্স অৰিঞ্ঞাপনতো ৰচীৰিঞ্ঞত্তি ন হোতি, এৰমযম্পীতি দস্সেতি. অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনতো হেতা ৰিঞ্ঞত্তিযো নাম জাতা, ন কেৰলং ৰাযুপথৰীনং চলনসদ্দুপ্পত্তিপচ্চযভূতৰিকারাকারমত্ততায. এৰঞ্চ বহিদ্ধা রুক্খাদীসু চলনসদ্দুপ্পত্তিপচ্চযানং যথাৰুত্তপ্পকারানং ৰিকারাকারানং অৰিঞ্ঞত্তিতা সমত্থিতা হোতীতি ৰেদিতব্বা. কেচি ৰাচঙ্গন্তি ‘‘হোতু সাধূ’’তি এৰমাদিৰাচায অৰযৰন্তিআদিং ৰদন্তি, তং অচোপেত্ৰাতি ইমিনা ন সমেতি. খন্তিং চারেত্ৰাতি অনুমতিং পৰত্তেত্ৰা. ‘‘খন্তিং ধারেত্ৰা’’তিপি পাঠো, বহি অনিক্খমনৰসেন গণ্হিত্ৰাতি অত্থো. পটিমুখোতি ভগৰতি পটিনিৰত্তমুখো, তেনাহ ‘‘অপক্কমিত্ৰা’’তি.

১৬. যাচধাতুস্স দ্ৰিকম্মকত্তা ‘‘ভগৰা ৰস্সাৰাসং যাচিতো’’তি ৰুত্তং. সুসস্সকালেপীতি ৰুত্তমেৰত্থং পাকটং কাতুং ‘‘অতিসমগ্ঘেপী’’তি ৰুত্তং. অতিৰিয অপ্পগ্ঘেপি যদা কিঞ্চিদেৰ দত্ৰা বহুং পুব্বণ্ণাপরণ্ণং গণ্হন্তি, তাদিসে কালেপীতি অত্থো. ভিক্খমানাতি যাচমানা. ৰুত্তসস্সন্তি ৰপিতসস্সং. তত্থাতি ৰেরঞ্জাযং, এতেন ‘‘ৰুত্তং সলাকা এৰ হোতি এত্থাতি সলাকাৰুত্তা’’তি ৰিসেসনস্স পরনিপাতেন নিব্বচনং দস্সেতি. অথ ৰা ‘‘সব্বং সস্সং সলাকামত্তমেৰ ৰুত্তং নিব্বত্তং সম্পন্নং এত্থাতি সলাকাৰুত্তা’’তিপি নিব্বচনং দট্ঠব্বং, তেনাহ ‘‘সলাকা এৰ সম্পজ্জতী’’তি. ‘‘সলাকায ৰুত্তং জীৰিকা এতিস্সন্তি সলাকাৰুত্তা’’তিপি নিব্বচনং দস্সেতুং সলাকায ৰাতিআদি ৰুত্তং. ধঞ্ঞকরণট্ঠানেতি ধঞ্ঞমিননট্ঠানে. ৰণ্ণজ্ঝক্খন্তি কহাপণপরিক্খকং.

উঞ্ছেন পগ্গহেনাতি এত্থ পগ্গহেনাতি পত্তেন, তং গহেত্ৰাতি অত্থো. পগ্গয্হতি এতেন ভিক্খাতি হি পগ্গহো, পত্তো. তেনাহ পগ্গহেন যো উঞ্ছোতিআদি. অথ ৰা পগ্গহেনাতি গহণেন, উঞ্ছত্থায গহেতব্বো পত্তোতি সিজ্ঝতীতি আহ ‘‘পত্তং গহেত্ৰা’’তি.

গঙ্গায উত্তরদিসাপদেসো উত্তরাপথো, সো নিৰাসো এতেসং, ততো ৰা আগতাতি উত্তরাপথকা, তেনাহ উত্তরাপথৰাসিকাতিআদি. ‘‘উত্তরাহকা’’তিপি পাঠো, সো এৰ অত্থো নিরুত্তিনযেন. মন্দিরন্তি অস্সসালং. ‘‘মন্দর’’ন্তিপি লিখন্তি, তং ন সুন্দরং. সা চ মন্দিরা যস্মা পরিমণ্ডলাকারেন বহুৰিধা চ কতা, তস্মা ‘‘অস্সমণ্ডলিকাযো’’তি ৰুত্তা.

গঙ্গায দক্খিণায দিসায দেসো দক্খিণাপথো, তত্থ জাতা মনুস্সা দক্খিণাপথমনুস্সা. বুদ্ধং মমাযন্তি মমেৰাযন্তি গণ্হনসীলা বুদ্ধমামকা, এৰং সেসেসুপি. এৰন্তি পচ্ছা ৰুত্তনযেন অত্থে গয্হমানে. পটিৰীসন্তি কোট্ঠাসং. তদুপিযন্তি তদনুরূপং তপ্পহোনকং. লদ্ধাতি লভিত্ৰা নো হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘লদ্ধো’’তি ৰা পাঠো, উপট্ঠাকট্ঠানং নেৰ লভিন্তি অত্থো. ঞাতি চ পসত্থতমগুণযোগতো সেট্ঠো চাতি ঞাতিসেট্ঠো. এৰরূপেসু ঠানেসু অযমেৰ পতিরূপোতি আমিসস্স দুল্লভকালেসু পরিকথোভাসাদিং অকত্ৰা পরমসল্লেখৰুত্তিযা আজীৰসুদ্ধিযং ঠত্ৰা ভগৰতো অধিপ্পাযানুগুণং আমিসং ৰিচারেন্তেন নাম ঞাতিসিনেহযুত্তেন অরিযসাৰকেনেৰ কাতুং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো.

মারাৰট্টনাযাতি মারেন কতচিত্তপরিৰট্টনেন, চিত্তসম্মোহনেনাতি অত্থো. তম্পীতি উত্তরকুরুং ৰা তিদসপুরং ৰা আৰট্টেয্য.

‘‘ফুস্সস্সাহং পাৰচনে, সাৰকে পরিভাসযিং;

যৰং খাদথ ভুঞ্জথ, মা চ ভুঞ্জথ সালযো’’তি. (অপ. থের ১.৩৯.৮৮) –

অপদানে ৰুত্তস্স অকুসলস্স তদা ওকাসকতত্তা. নিবদ্ধদানস্সাতি ‘‘দস্সামা’’তি ৰাচায নিযমিতদানস্স. অপ্পিতৰত্তস্সাতি কাযেন অতিহরিত্ৰা দিন্নৰত্থুনোপি. ৰিসহতীতি সক্কোতি. সঙ্খেপেনাতি নীহারেন. ব্যামপ্পভাযাতি সমন্ততো হেট্ঠা চ উপরি চ অসীতিহত্থমত্তে ঠানে ঘনীভূতায ছব্বণ্ণায পভায, যতো ছব্বণ্ণরংসিযো তল়াকতো মাতিকাযো ৰিয নিক্খমিত্ৰা দসসু দিসাসু ধাৰন্তি, সা যস্মা ব্যামমত্তা ৰিয খাযতি, তস্মা ‘‘ব্যামপ্পভা’’তি ৰুচ্চতি. যস্মা অনুব্যঞ্জনানি চ পচ্চেকং ভগৰতো সরীরে পভাসম্পত্তিযুত্তা আকাসে চন্দসূরিযাদযো ৰিয ৰিভাতা ৰিরোচন্তি, তস্মা তানি ব্যামপ্পভায সহ কেনচি অনভিভৰনীযানি ৰুত্তানি.

অনত্থসঞ্হিতেতি ঘাতাপেক্খং সামিঅত্থে ভুম্মৰচনং, তেনাহ ‘‘তাদিসস্স ৰচনস্স ঘাতো’’তি. অত্থো ধম্মদেসনায হেতু উপ্পজ্জতি এত্থ, ধম্মদেসনাদিকো ৰা অত্থো উপ্পজ্জতি এতাযাতি অট্ঠুপ্পত্তি, পচ্চুপ্পন্নৰত্থু.

একং গহেত্ৰাতি ধম্মদেসনাসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতেসু দ্ৰীসু ধম্মদেসনাকারণং গহেত্ৰা. রত্তিচ্ছেদো ৰাতি সত্তাহকরণীযৰসেন গন্ত্ৰা বহি অরুণুট্ঠাপনৰসেন ৰুত্তো, ন ৰস্সচ্ছেদৰসেন তস্স ৰিসুং ৰুচ্চমানত্তা. এতেন চ ৰস্সচ্ছেদপচ্চযে সত্তাহকরণীযেন গমনং অনুঞ্ঞাতন্তি ৰেদিতব্বং. ন কিস্মিঞ্চীতি কিস্মিঞ্চি গুণে সম্ভাৰনাৰসেন ন মঞ্ঞন্তি. পচ্ছা সীলং অধিট্ঠহেয্যামাতি আজীৰহেতু সন্তগুণপ্পকাসনেন আজীৰৰিপত্তিং সন্ধায ৰুত্তং. অতিমঞ্ঞিস্সতীতি অৰমঞ্ঞিস্সতি.

১৭. ‘‘আযস্মাতি পিযৰচনমেত’’ন্তি উচ্চনীচজনসামঞ্ঞৰসেন ৰত্ৰা পুন উচ্চজনাৰেণিকৰসেনেৰ দস্সেন্তো ‘‘গরুগারৰসপ্পতিস্সাধিৰচন’’ন্তি আহ. তত্থ সহ পতিস্সযেন নিস্সযেনাতি সপ্পতিস্সো, সনিস্সযো, তস্স গরুগুণযুত্তেসু গারৰৰচনন্তি অত্থো. ইধ পন ৰচনমেৰ অধিৰচনং. পপ্পটকোজন্তি আদিকপ্পে উদকূপরি পঠমং পথৰীভাৰেন সঞ্জাতং নৰনীতপিণ্ডসদিসং উদকেপি উপ্পিলনসভাৰং অৰিলীযনকং অতিসিনিদ্ধমধুরং অনেকযোজনসহস্সবহলং রসাতলসঙ্খাতং পথৰোজং. যং আদিকপ্পিকেহি মনুস্সেহি রসতণ্হায গহেত্ৰা ভুঞ্জমানং তেসং কম্মবলেন উপরিভাগে কক্খল়ভাৰং আপজ্জিত্ৰা হেট্ঠা পুরিমাকারেনেৰ ঠিতং, যস্স চ বলেন অযং মহাপথৰী সপব্বতসমুদ্দকাননা হেট্ঠাউদকে অনিমুজ্জমানা অৰিকিরিযমানা কুল্লুপরি ৰিয নিচ্চলা তিট্ঠতি, তং পথৰীসারমণ্ডন্তি অত্থো, তেনাহ পথৰীমণ্ডোতিআদি. সম্পন্নন্তি মধুররসেন উপেতং, তেনাহ ‘‘সাদুরস’’ন্তি. উপপন্নফলোতি বহুফলো. ‘‘নিম্মক্খিক’’ন্তি ৰত্ৰা পুন ‘‘নিম্মক্খিকণ্ড’’ন্তি মক্খিকণ্ডানম্পি অভাৰং দস্সেতি. যে পথৰীনিস্সিতা পাণা, তে তত্থ সঙ্কামেস্সামীতি এত্থ মনুস্সামনুস্সতিরচ্ছানগতিত্থীনম্পি হত্থসঙ্কামনে কিং অনামাসদোসো ন হোতীতি? ন হোতি, কস্মা? ‘‘অনাপত্তি, ভিক্খৰে, ইদ্ধিমস্স ইদ্ধিৰিসযে’’তি (পারা. ১৫৯) ৰচনতো, তেনেৰ ভগৰাপি অনামাসদোসং অদস্সেত্ৰা ‘‘ৰিপল্লাসম্পি সত্তা পটিলভেয্যু’’ন্তি আহ, খুদ্দকো গামো. মহন্তো সাপণো নিগমো. পদৰীতিহারেনাতি পদনিক্খেপেন.

ৰিনযপঞ্ঞত্তিযাচনকথাৰণ্ণনা

১৮. ৰিনযপঞ্ঞত্তিযা মূলতো পভুতীতি পারাজিকাদিগরুকানং, তদঞ্ঞেসঞ্চ সিক্খাপদানং পাতিমোক্খুদ্দেসক্কমেন যেভুয্যেন অপঞ্ঞত্ততং সন্ধায ৰুত্তং, ন সব্বেন সব্বং অপঞ্ঞত্ততায. তেনেৰ থেরো ভগৰন্তং ‘‘সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেয্য উদ্দিসেয্য পাতিমোক্খ’’ন্তি পাতিমোক্খুদ্দেসেন সহ সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিং যাচি. খন্ধকে হি আনন্দত্থেরাদীনং পব্বজ্জতো পুরেতরমেৰ রাহুলভদ্দস্স পব্বজ্জায ‘‘ন, ভিক্খৰে, অননুঞ্ঞাতো মাতাপিতূহি পুত্তো পব্বাজেতব্বো, যো পব্বাজেয্য আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৰ. ১০৫) পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং দিস্সতি. ইধেৰ অট্ঠকথাযম্পি ‘‘সামম্পি পচনং…পে… ন ৰট্টতী’’তি চ, ‘‘রত্তিচ্ছেদো ৰস্সচ্ছেদো ৰা ন কতো’’তি চ ৰুত্তত্তা পুব্বেৰ সামপাকাদিপটিক্খেপো অত্থীতি পঞ্ঞাযতি. এৰং কতিপযসিক্খাপদানং পঞ্ঞত্তিসব্ভাৰেপি অপঞ্ঞত্তপারাজিকাদিকে সন্ধায ‘‘ন তাৰ, সারিপুত্ত, সত্থা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতী’’তি ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. পুথুত্তারম্মণতো পটিনিৰত্তিত্ৰা সম্মদেৰ একারম্মণে চিত্তেন লীনো পটিসল্লীনো নামাতি আহ ‘‘একীভাৰং গতস্সা’’তি, চিত্তৰিৰেকং গতস্সাতি অত্থো. চিরন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং.

সোল়সৰিধায পঞ্ঞাযাতি মজ্ঝিমনিকাযে অনুপদসুত্তন্তদেসনাযং ‘‘মহাপঞ্ঞো, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো পুথুপঞ্ঞো হাসপঞ্ঞো জৰনপঞ্ঞো তিক্খপঞ্ঞো নিব্বেধিকপঞ্ঞো’’তি আগতা ছ পঞ্ঞা চ নৰানুপুব্বৰিহারসমাপত্তিপঞ্ঞা চ অরহত্তমগ্গপঞ্ঞা চাতি এৰং সোল়সৰিধেন আগতায পঞ্ঞায. যেসং বুদ্ধানং সাৰকা সুদ্ধাৰাসেসু সন্দিস্সন্তি, তেযেৰ লোকে পাকটাতি ৰিপস্সীআদযোৰ ইধ উদ্ধটা, ন ইতরে পুব্ববুদ্ধা. তেনেৰ আটানাটিযসুত্তে (দী. নি. ৩.২৭৫ আদযো) দেৰাপি অত্তনো পাকটানং তেসঞ্ঞেৰ গহণং অকংসু, নাঞ্ঞেসন্তি ৰেদিতব্বং.