২. পাসাদকম্পনৰগ্গো
১-২. পুব্বসুত্তাদিৰণ্ণনা
৮২৩-৮২৪. পরতো ইমস্মিং পাসাদকম্পনৰগ্গে দসমসুত্তে আৰি ভৰিস্সন্তি. ছঅভিঞ্ঞাপাদকাতি ছন্নং অভিঞ্ঞানং পাদকভূতা পধানভূতা. যথা পঠমসুত্তে, তথা দুতিযততিযসুত্তেসুপি চ ছঅভিঞ্ঞাপাদকা ইদ্ধিপাদা কথিতাতি অত্থো.
৩. ছন্দসমাধিসুত্তৰণ্ণনা
৮২৫. যো সমাধিস্স নিস্সযভূতো ছন্দো, সো ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ছন্দন্তি কত্তুকম্যতাছন্দ’’ন্তি. তস্স চ অধিপতেয্যট্ঠো নিস্সযট্ঠো, ন ৰিনা তং ছন্দং নিস্সাযাতি আহ – ‘‘নিস্সাযাতি নিস্সযং কত্ৰা, অধিপতিং কত্ৰাতি অত্থো’’তি. পধানভূতাতি সেট্ঠভূতা, সেট্ঠভাৰো চ একস্সপি চতুকিচ্চসাধনৰসেন পৰত্তিযা, ততো এৰ বহুৰচননিদ্দেসো, পধানসঙ্খারট্ঠেন পধানসঙ্খরণতো. ‘‘ছন্দং চে নিস্সায…পে… অযং ৰুচ্চতি ছন্দসমাধী’’তি ইমায পাল়িযা ছন্দাধিপতি সমাধি ছন্দসমাধীতি অধিপতিসদ্দলোপং কত্ৰা সমাসো ৰুত্তোতি ৰিঞ্ঞাযতি, অধিপতিসদ্দত্থদস্সনৰসেন ৰা ছন্দহেতুকো, ছন্দাধিকো ৰা সমাধি ছন্দসমাধি. তেন ‘‘ছন্দসমাধিনা চেৰ পধানসঙ্খারেহি পধানভূতসঙ্খারেহি চ সমন্নাগতা’’তি ৰক্খতি, তং আনেত্ৰা সম্বন্ধো. পধানভূতাতি ৰীরিযভূতা. কেচি ৰদন্তি – ‘‘সঙ্খতসঙ্খারাদিনিৰত্তনত্থং পধানগ্গহণ’’ন্তি. অথ ৰা তং তং ৰিসেসং সঙ্খরোতীতি সঙ্খারো, সব্বম্পি ৰীরিযং. তত্থ চতুকিচ্চসাধকতো তদঞ্ঞস্স নিৰত্তনত্থং পধানগ্গহণন্তি. যথা ছন্দো ছন্দসমাধিনা চেৰ পধানসঙ্খারেহি চ সমন্নাগতো, এৰং ছন্দসমাধি ছন্দেন চেৰ পধানসঙ্খারেহি চ সমন্নাগতো. পধানসঙ্খারাপি ছন্দেন চেৰ ছন্দসমাধিনা চ সমন্নাগতাতি তীসুপি পদেসু সমন্নাগতসদ্দো যোজেতব্বো. তস্মাতি যস্মা তযোপি ছন্দাদযো একচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্না, তস্মা সব্বে তে ধম্মা একতো কত্ৰা ‘‘অযং ৰুচ্চতি…পে… ইদ্ধিপাদো’’তি ৰুত্তন্তি. এৰং ছন্দাদীনংযেৰ চেত্থ ইদ্ধিপাদভাৰো ৰুত্তো, ৰিভঙ্গে পন তেসং ইদ্ধিভাৰো সম্পযুত্তানং ইদ্ধিপাদভাৰো ৰুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গে পনা’’তিআদিমাহ.
ইদানি নেসং ইদ্ধিপাদতাপি সম্ভৰতীতি দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ছন্দঞ্হি ভাৰযতো পধানং কত্ৰা ভাৰেন্তস্স তথা পৰত্তপুব্বাভিসঙ্খারৰসেন ইজ্ঝমানো ছন্দো ইদ্ধি নাম, তস্স নিস্সযভূতা পধানসঙ্খারা ইদ্ধিপাদো নাম. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. তথা ভাৰযন্তস্স মুখ্যতামত্তং সন্ধায ৰুত্তং, ইজ্ঝনত্থো পন সব্বেসং সমানন্তি দস্সেন্তো ‘‘সম্পযুত্ত…পে… ইজ্ঝন্তিযেৰা’’তি আহ.
ইদ্ধিপাদে অসঙ্করতো দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ছন্দাদযোতি ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারা. সেসিদ্ধিপাদেসূতি ৰীরিযিদ্ধিপাদাদীসু. তত্থ ৰীরিযসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতোতি দ্ৰিক্খত্তুং ৰীরিযং আগতং, তত্থ পুরিমং সমাধিৰিসেসং, ৰীরিযাধিপতিসমাধি এৰ ৰীরিযসমাধীতি দুতিযং সমন্নাগমঙ্গদস্সনং. দ্ৰেযেৰ হি সব্বত্থ সমন্নাগমঙ্গানি সমাধি পধানসঙ্খারো চ, ছন্দাদযো সমাধিৰিসেসনানি, পধানসঙ্খারো পন পধানৰচনেনেৰ ৰিসেসিতো, ন ছন্দাদীহীতি ন ইধ ৰীরিযাধিপতিতা পধানসঙ্খারস্স ৰুত্তা হোতি. ৰীরিযঞ্চ সমাধিং ৰিসেসেত্ৰা ঠিতমেৰ সমন্নাগমঙ্গৰসেন পধানসঙ্খারৰচনেন ৰুত্তন্তি নাপি দ্ৰীহি ৰীরিযেহি সমন্নাগমো ৰুত্তো হোতি. যস্মা পন ছন্দাদীহি ৰিসিট্ঠো সমাধি, তথাপি ৰিসিট্ঠেনেৰ চ তেন সম্পযুত্তো পধানসঙ্খারো সেসধম্মা চ, তস্মা সমাধিৰিসেসনানং ৰসেন চত্তারো ইদ্ধিপাদা ৰুত্তা, ৰিসেসনভাৰো চ ছন্দাদীনং তংতংঅৰস্সযদস্সনৰসেন হোতীতি ‘‘ছন্দসমাধি…পে… ইদ্ধিপাদো’’তি এত্থ নিস্সযত্থেপি পাদ-সদ্দে উপাদাযট্ঠেন ছন্দাদীনং ইদ্ধিপাদতা ৰুত্তা হোতি, তেনেৰ অভিধম্মে উত্তরচূল়ভাজনিযে ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা ছন্দিদ্ধিপাদো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪৫৭) ছন্দাদীনংযেৰ ইদ্ধিপাদতা ৰুত্তা, পঞ্হপুচ্ছকে চ – ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধী’’তিআদিনাৰ (ৰিভ. ৪৩১) উদ্দেসং কত্ৰাপি পুন ছন্দাদীনংযেৰ কুসলাদিভাৰো ৰিভত্তো. উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৰ হি নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং, অঞ্ঞথা চতুব্বিধতা ন হোতীতি অযমেত্থ পাল়িৰসেন অত্থৰিনিচ্ছযো. তত্থ উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৰাতি ছন্দাদিকে ধুরে জেট্ঠকে পুব্বঙ্গমে কত্ৰা নিব্বত্তিতসমাধি ছন্দাধিপতিসমাধীতি ছন্দাদীনং ইদ্ধিযা অধিগমূপাযদস্সনং উপাযিদ্ধিপাদদস্সনং, তদত্থমেৰ ‘‘তথাভূতস্স ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি তত্থ তত্থ পাল়িযং নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং ছন্দাদিৰিসিট্ঠানংযেৰ ৰেদনাক্খন্ধাদীনং অধিপ্পেতত্তা. এৰঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা কেৰলং ইদ্ধিসম্পযুত্তানংযেৰ খন্ধানং ৰসেন ইদ্ধিপাদভাৰে গয্হমানে তেসং চতুব্বিধতা ন হোতি ৰিসেসকারণভাৰতোতি অধিপ্পাযো.
কেচীতি উত্তরৰিহারৰাসিনো. অনিব্বত্তোতি হেতুপচ্চযেহি ন নিব্বত্তো, ন সভাৰধম্মো, পঞ্ঞত্তিমত্তন্তি অধিপ্পাযো. ৰাদমদ্দনত্থায হোতি, অভিধম্মে চ আগতো উত্তরচূল়ৰারোতি যোজনা. চত্তারো ইদ্ধিপাদাতিআদি উত্তরচূল়ৰারদস্সনং. ইমে পন উত্তরচূল়ৰারে আগতা ইদ্ধিপাদা.
রট্ঠপালত্থেরো ছন্দে সতি কথং নানুজানিস্সন্তীতি সত্তাহানি ভত্তানি অভুঞ্জিত্ৰা মাতাপিতরো অনুজানাপেত্ৰা পব্বজিত্ৰা ছন্দমেৰ নিস্সায অরহত্তং পাপুণীতি আহ – ‘‘রট্ঠপালত্থেরো ছন্দং ধুরং কত্ৰা লোকুত্তরধম্মং নিব্বত্তেসী’’তি. সোণত্থেরোতি সুখুমালসোণত্থেরো. সো হি আযস্মা অত্তনো সুখুমালভাৰং অচিন্তেত্ৰা অতিৰেলং চঙ্কমনেন পাদেসু উট্ঠিতেসুপি উস্সাহং অৰিস্সজ্জেন্তো ৰীরিযং ধুরং কত্ৰা লোকুত্তরধম্মং নিব্বত্তেসি. সম্ভুতত্থেরো ‘‘চিত্তৰতো চে অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো ইজ্ঝেয্য, ময্হং ইজ্ঝেয্যাতি চিত্তং ধুরং কত্ৰা লোকুত্তরধম্মং নিব্বত্তেসি. মোঘরাজা ‘‘পঞ্ঞৰতো চে মগ্গভাৰনা ইজ্ঝেয্য, ময্হং ইজ্ঝেয্যা’’তি পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং পঞ্ঞাধুরং পঞ্ঞাজেট্ঠকং কত্ৰা অরহত্তং পাপুণীতি আহ ‘‘মোঘরাজা ৰীমংসং ধুরং কত্ৰা লোকুত্তরধম্মং নিব্বত্তেসী’’তি. ইদানি নেসং অরিযানং উপট্ঠানুস্সাহমন্তজাতিসম্পদং নিস্সায রঞ্ঞো সন্তিকে লদ্ধৰিসেসে অমচ্চপুত্তে নিদস্সনভাৰেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ যথা’’তিআদিমাহ. এত্থ চ পুনপ্পুনং ছন্দুপ্পাদনং তোসনং ৰিয হোতীতি ছন্দস্স উপট্ঠানসদিসতা ৰুত্তা, থামভাৰতো চ ৰীরিযস্স সূরত্তসদিসতা, চিন্তনপ্পধানত্তা চিত্তস্স মন্তসংৰিধানসদিসতা, যোনিসোমনসিকার-সম্ভূতেসু কুসলধম্মেসু পঞ্ঞা সেট্ঠাতি ৰীমংসায জাতিসম্পত্তিসদিসতা ৰুত্তা.
৪. মোগ্গল্লানসুত্তৰণ্ণনা
৮২৬. উদ্ধচ্চপকতিকাতি ৰিক্খিত্তসভাৰা, ৰিব্ভন্তচিত্তাতি অত্থো. অনৰট্ঠিততায ৰিপ্ফন্দিতচিত্ততায ৰিপ্ফন্দমানচিত্তা. তুচ্ছতায নল়ো ৰিযাতি নল়ো, মানো, উগ্গতো নল়ো এতেসন্তি উন্নল়াতি আহ – ‘‘উন্নল়াতি…পে… ৰুত্তং হোতী’’তি. চপলাতি চাপল্যতা নাম লোলভাৰো. মুরাতি খরৰচনা, ফরুসৰচনাতি অত্থো. ৰিকিণ্ণৰাচা নাম সম্ফপ্পলাপিনোতি ৰুত্তং ‘‘অসংযতৰচনা’’তিআদি. পটিপত্তিধম্মে পমুট্ঠা ৰিনট্ঠা পটিৰিনট্ঠা সতি এতেসন্তি মুট্ঠসতীতি আহ – ‘‘নট্ঠস্সতিনো’’তি. উব্ভন্তচিত্তাতি সমাধিনো অভাৰেন উদ্ধচ্চেনেৰ উপরূপরি ভন্তচিত্তা. পাকতিন্দ্রিযা অভাৰিতকাযতায গামদারকা ৰিয পকতিভূতইন্দ্রিযা. নেমো ৰুচ্চতি ভূমিযা বদ্ধভাৰনিমিত্তপদেসো, গম্ভীরো নেমো এতস্সাতি গম্ভীরনেমো. সুট্ঠু নিখাতোতিআদি তস্স পাদস্স সুপ্পতিট্ঠিতভাৰদস্সনং.
৫. উণ্ণাভব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা
৮২৭. পহানত্থন্তি অনুপ্পাদপহানত্থং.
৯. ইদ্ধাদিদেসনাসুত্তৰণ্ণনা
৮৩১. অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং অধিপ্পেতং ‘‘ইদ্ধিলাভায পৰত্ততী’’তি ৰচনতো.
১০. ৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা
৮৩২. ছন্দং উপ্পাদেত্ৰাতি ভাৰনাছন্দং উপ্পাদেত্ৰা. লীনাকারোতি ভাৰনাচিত্তস্স লযাপত্তি. কোসজ্জেন ৰোকিণ্ণাপজ্জনং ৰুত্তং.
এৰং পসাদাভাৰেন চিত্তস্স ৰিক্খেপাপত্তি, তত্থ পসাদুপ্পাদনেন যং সম্পহংসনং ইচ্ছিতব্বং, তস্স উপ্পাদনাকারং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘সো বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণে আৰজ্জেত্ৰা’’তিআদি. ৰত্থুকামে আরব্ভ ৰিক্খিত্তো পুনপ্পুনং ৰিক্খিত্তো হোতিযেৰাতি ৰুত্তং ‘‘অনুৰিক্খিত্তো’’তি. উপ্পথং পটিপন্নস্স চিত্তস্স দণ্ডনট্ঠেন নিগ্গণ্হনট্ঠেন সুত্তানি এৰ দণ্ডোতি সুত্তদণ্ডো, তেন সুত্তদণ্ডেন চিত্তং তজ্জেত্ৰা. পঞ্চকামগুণে আরব্ভ পৰত্তো চিত্তৰিক্খেপো পুনপ্পুনং উপ্পজ্জতেৰাতি ৰুত্তং ‘‘অনুৰিক্খিত্তো অনুৰিসটো’’তি.
পুরেপচ্ছাভাৰো কম্মট্ঠানস্স মনসিকারৰসেন উগ্গহৰসেন ৰাতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অতিলীনাদীসু চতূসু ঠানেসূতি অতিলীনাতিপগ্গহিতসংখিত্তঅনুৰিক্খিত্তসঞ্ঞিতেসু চতূসু ঠানেসু. তত্থ ভাৰনং অনজ্ঝোগাহেত্ৰাৰ সঙ্কোচো অতিলীনতা, অজ্ঝোগাহেত্ৰা অন্তো সঙ্কোচো সংখিত্ততা, অন্তোসঙ্খেপো অতিপগ্গহিততা, অচ্চারদ্ধৰীরিযতা অনুৰিক্খিত্ততা. বহিদ্ধা ৰিসমৰিতক্কানুভাৰনং আপজ্জন্তো দ্ৰত্তিংসাকারৰসেন অট্ঠিকসঞ্ঞাৰসেন ৰা গহেতব্বন্তি আহ – ‘‘সরীরৰসেন ৰেদিতব্ব’’ন্তি. তেনাহ ‘‘উদ্ধং পাদতলা’’তিআদি (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০).
অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো আকিরীযন্তি পকারতো ঠপীযন্তীতি আকারা, ভাগাতি আহ – ‘‘যেহি আকারেহীতি যেহি কোট্ঠাসেহী’’তি. লিঙ্গীযতি সল্লক্খীযতীতি লিঙ্গং, সণ্ঠানং. নিমীযতি নিদ্ধারেত্ৰা পরিচ্ছিন্দীযতীতি নিমিত্তং, উপট্ঠানং. যো ভিক্খূতিআদি আলোকসঞ্ঞং যো উগ্গণ্হাতি, তং দস্সনং. অঙ্গণেতি ৰিৰটঙ্গণে. আলোকসঞ্ঞং মনসিকরোতি রত্তিযং. ৰীরিযাদীসুপীতি যথা ‘‘ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৰা’’তি ছন্দে ৰিত্থারনযো ৰুত্তো, ৰীরিযাদীসুপি এসো এৰ ৰিত্থারনযো যোজেতব্বো.
পাসাদকম্পনৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.