২. সতিসুত্তৰণ্ণনা

৩৬৮. সরতীতি সতো. অযং পন ন যায কাযচি সতিযা সতো, অথ খো এদিসাযাতি দস্সেন্তো ‘‘কাযাদিঅনুপস্সনাসতিযা’’তি আহ. চতুসম্পজঞ্ঞপঞ্ঞাযাতি চতুব্বিধসম্পজঞ্ঞপঞ্ঞায, অভিক্কমনং অভিক্কন্তন্তি আহ – ‘‘অভিক্কন্তং ৰুচ্চতি গমন’’ন্তি. তথা পটিক্কমনং পটিক্কন্তন্তি ৰুত্তং – ‘‘পটিক্কন্তং নিৰত্তন’’ন্তি. নিৰত্তনঞ্চ নিৰত্তিমত্তং, নিৰত্তিত্ৰা পন গমনং গমনমেৰ. কাযং অভিহরন্তো অভিগমনৰসেন কাযং নামেন্তো. ঠাননিসজ্জাসযনেসু যো গমনাদিৰিধিনা কাযস্স পুরতো অভিহারো, সো অভিক্কমো, পচ্ছতো অপহরণং পটিক্কমোতি দস্সেন্তো ‘‘ঠানেপী’’তিআদিমাহ. আসনস্সাতি পীঠকাদিআসনস্স. পুরিমঅঙ্গাভিমুখোতি অটনিকাদিপুরিমাৰযৰাভিমুখো. সংসরন্তোতি সংসপ্পন্তো. পচ্চাসংসরন্তোতি পটিআসপ্পন্তো. এসেৰ নযোতি ইমিনা সরীরস্সেৰ অভিমুখসংসপ্পনপটিআসপ্পনানি নিদস্সেতি.

সম্মা পজাননং সম্পজানং. তেন অত্তনা কাতব্বকিচ্চস্স করণসীলো সম্পজানকারীতি আহ – ‘‘সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চকারী’’তি. সম্পজানমেৰ হি সম্পজঞ্ঞং. সম্পজঞ্ঞস্সেৰ ৰা কারীতি সম্পজঞ্ঞস্সেৰ করণসীলো. সম্পজঞ্ঞং করোতেৰাতি অভিক্কন্তাদীসু অসম্মোহং উপ্পাদেতি এৰ, সম্পজানস্সেৰ ৰা কারো এতস্স অত্থীতি সম্পজানকারী.

ধম্মতো ৰড্ঢিতসঙ্খাতেন সহ অত্থেন ৰত্ততীতি সাত্থকং, অভিক্কন্তাদি, সাত্থকস্স সম্পজাননং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. সপ্পাযস্স অত্তনো উপকারাৰহস্স হিতস্স সম্পজাননং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু ভিক্খাচারগোচরে, অঞ্ঞত্থাপি চ পৰত্তেসু অৰিজহিতে কম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচরে সম্পজঞ্ঞং গোচরসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনমেৰ সম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. পরিগ্গণ্হিত্ৰাতি তুলযিত্ৰা তীরেত্ৰা, পটিসঙ্খাযাতি অত্থো. সঙ্ঘদস্সনেনেৰ উপোসথপৰারণাদিঅত্থং গমনং সঙ্গহিতং. অসুভদস্সনাদীতি আদি-সদ্দেন কসিণপরিকম্মাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘চেতিযং দিস্ৰাপি হী’’তিআদি ৰুত্তং. অরহত্তং পাপুণাতীতি উক্কট্ঠনিদ্দেসো এসো. সমথৰিপস্সনুপ্পাদনম্পি হি ভিক্খুনো ৰুদ্ধি এৰ. দক্খিণদ্ৰারেতি চেতিযঙ্গণস্স দক্খিণদ্ৰারে, তথা পচ্ছিমদ্ৰারেতিআদীসু. অভযৰাপি পাল়িযন্তি অভযৰাপিযা পুরত্থিমতীরে.

বুদ্ধৰংস-অরিযৰংস-চেতিযৰংস-দীপৰংসাদিৰংসকথনতো মহাঅরিযৰংসভাণকো থেরো. পঞ্ঞাযনট্ঠানেতি চেতিযস্স পঞ্ঞাযনট্ঠানে. একপদুদ্ধারেতি পদুদ্ধারপতিট্ঠানপরিৰত্তনং অকত্ৰা একস্মিংযেৰ অৰট্ঠানে. কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো.

তস্মিং পনাতি সাত্থকসম্পজঞ্ঞৰসেন পরিগ্গহিতঅত্থেপি গমনে. অত্থো নাম ধম্মতো ৰড্ঢীতি যং সাত্থকন্তি অধিপ্পেতং গমনং, তং সপ্পাযমেৰাতি সিযা কস্সচি আসঙ্কাতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘চেতিযদস্সনং তাৰা’’তিআদি আরদ্ধং. চিত্তকম্মরূপকানি ৰিযাতি চিত্তকম্মকতা পটিমাযো ৰিয, যন্তপযোগেন ৰা ৰিচিত্তকম্মা পটিমায সদিসা যন্তরূপকা ৰিয. অসমপেক্খনং গেহস্সিতঅঞ্ঞাণুপেক্খাৰসেন আরম্মণে অযোনিসো ওলোকনাদি. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা উপ্পজ্জতি উপেক্খা বালস্স মূল়্হস্স পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৩০৮). হত্থিআদিসম্মদ্দেন জীৰিতন্তরাযো. ৰিসভাগরূপদস্সনাদিনা ব্রহ্মচরিযন্তরাযো.

পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায ভিক্খূনং অনুৰত্তনকথা আচিণ্ণা, অননুৰত্তনকথা পন তস্সা অপরা দুতিযা নাম হোতীতি আহ – ‘‘দ্ৰে কথা নাম ন কথিতপুব্বা’’তি. এৰন্তি ইমিনা ‘‘সচে পনা’’তিআদিকং সব্বম্পি ৰুত্তাকারং পচ্চামসতি, ন ‘‘পুরিসস্স মাতুগামাসুভ’’ন্তিআদিকং ৰুচ্চমানং.

যোগকম্মস্স পৰত্তিট্ঠানতায ভাৰনায আরম্মণং কম্মট্ঠানং ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচর’’ন্তি. উগ্গহেত্ৰাতি যথা উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, এৰং উগ্গহকোসল্লস্স সম্পাদনৰসেন উগ্গহেত্ৰা.

হরতীতি কম্মট্ঠানং পৰত্তেতি, যাৰ পিণ্ডপাতপটিক্কমা অনুযুঞ্জতীতি অত্থো. ন পচ্চাহরতীতি আহারূপভোগতো যাৰ দিৰাট্ঠানুপসঙ্কমনা কম্মট্ঠানং ন পটিনেতি. সমাদায ৰত্ততি সম্মা আদিযিত্ৰা তেসং ৰত্তানং পরিপূরণৰসেন ৰত্ততি. সরীরপরিকম্মন্তি মুখধোৰনাদিসরীরপটিজগ্গনং. দ্ৰে তযো পল্লঙ্কেতি দ্ৰে তযো নিসজ্জাৰারে দ্ৰে তীণি উণ্হাসনানি. তেনাহ – ‘‘উসুমং গাহাপেন্তো’’তি. কম্মট্ঠানসীসেনেৰাতি কম্মট্ঠানমুখেনেৰ কম্মট্ঠানং অৰিজহন্তো এৰ. তেন ‘‘পত্তোপি অচেতনো’’তিআদিনা পৰত্তেতব্বকম্মট্ঠানং, যথাপরিহরিযমানং ৰা কম্মট্ঠানং অৰিজহিত্ৰাতি দস্সেতি. তথেৰাতি তিক্খত্তুমেৰ. পরিভোগচেতিযতো সরীরচেতিযং গরুতরন্তি কত্ৰা ‘‘চেতিযং ৰন্দিত্ৰা’’তি চেতিযৰন্দনায পঠমং করণীযতা ৰুত্তা. তথা হি অট্ঠকথাযং – ‘‘চেতিযং বাধযমানা বোধিসাখা হরিতব্বা’’তি ৰুত্তা. বুদ্ধগুণানুস্সরণৰসেনেৰ বোধিঞ্চ পণিপাতকরণন্তি আহ – ‘‘বুদ্ধস্স ভগৰতো সম্মুখা ৰিয নিপচ্চকারং দস্সেত্ৰা’’তি. গামসমীপেতি গামস্স উপচারট্ঠানে.

জনসঙ্গহণত্থন্তি ‘‘মযি অকথেন্তে এতেসং কো কথেস্সতী’’তি ধম্মানুগ্গহেন জনসঙ্গহণত্থং. তস্মাতি যস্মা ‘‘ধম্মকথা নাম কথেতব্বা এৰা’’তি অট্ঠকথাচরিযা ৰদন্তি, যস্মা চ ধম্মকথা কম্মট্ঠানৰিনিমুত্তা নাম নত্থি, তস্মা. কম্মট্ঠানসীসেনেৰাতি অত্তনা পরিহরিযমানং কম্মট্ঠানং অৰিজহন্তো তদনুগুণংযেৰ ধম্মকথং কথেত্ৰা. অনুমোদনং কত্ৰাতি এত্থাপি ‘‘কম্মট্ঠানসীসেনেৰা’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. সম্পত্তপরিচ্ছেদেনেৰাতি পরিচিতো অপরিচিতোতিআদিৰিভাগং অকত্ৰা সম্পত্তকোটিযা এৰ, সমাগমমত্তেনেৰাতি অত্থো. ভযেতি পরচক্কাদিভযে.

কম্মজতেজোতি গহণিং সন্ধাযাহ. কম্মট্ঠানৰীথিং নারোহতি খুদাপরিস্সমেন কিলন্তকাযত্তা সমাধানাভাৰতো. অৰসেসট্ঠানেতি যাগুযা অগ্গহিতট্ঠানে. পোঙ্খানুপোঙ্খন্তি কম্মট্ঠানুপট্ঠানস্স অৰিচ্ছেদ-দস্সনমেতং, যথা পোঙ্খানুপোঙ্খং পৰত্তায সরপটিপাটিযা অনৰিচ্ছেদো, এৰমেতস্সপি কম্মট্ঠানুপট্ঠানস্সাতি ৰুত্তং হোতি.

নিক্খিত্তধুরো ভাৰনানুযোগে. ৰত্তপটিপত্তিযা অপূরণেন সব্বৰত্তানি ভিন্দিত্ৰা. কামে অৰীতরাগো হোতি. কাযে অৰীতরাগো. রূপে অৰীতরাগো. যাৰদত্থং উদরাৰদেহং ভুঞ্জিত্ৰা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৰিহরতি. অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং পণিধায ব্রহ্মচরিযং চরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২০; ম. নি. ১.১৮৬) এৰং ৰুত্তং পঞ্চৰিধচেতোৰিনিবন্ধচিত্তো. চরিত্ৰাতি পৰত্তিত্ৰা.

গতপচ্চাগতিকৰত্তৰসেনাতি ভাৰনাসহিতংযেৰ ভিক্খায গতপচ্চাগতং গমনপচ্চাগমনং এতস্স অত্থীতি গতপচ্চাগতিকং, তদেৰ ৰত্তং, তস্স ৰসেন. অত্তনো হিতসুখং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অত্তকামা, ধম্মচ্ছন্দৰন্তো. ‘‘ধম্মো’’তি হি হিতং তংনিমিত্তকঞ্চ সুখন্তি. অথ ৰা ৰিঞ্ঞূনং ধম্মানং অত্তনিযত্তা অত্তভাৰপরিচ্ছন্নত্তা চ অত্তা নাম ধম্মো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘অত্তদীপা, ভিক্খৰে, ৰিহরথ অত্তসরণা’’তিআদি (সং. নি. ৩.৪৩). তং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অত্তকামা. উসভং নাম ৰীসতি যট্ঠিযো. তায সঞ্ঞাযাতি তায পাসাণসঞ্ঞায, ‘‘এত্তকং ঠানমাগতা’’তি জানন্তাতি অধিপ্পাযো. সো এৰ নযো অযং ভিক্খূতিআদিকো যো ঠানে ৰুত্তো, সো এৰ নিসজ্জাযপি নযো. পচ্ছতো আগচ্ছন্তানং ছিন্নভত্তভাৰভযেনপি যোনিসোমনসিকারং পরিব্রূহেতি.

মদ্দন্তাতি ধঞ্ঞকরণট্ঠানে সালিসীসানি মদ্দন্তা. মহাপধানং পূজেস্সামীতি অম্হাকং অত্থায লোকনাথেন ছ ৰস্সানি কতং দুক্করচরিযং এৰাহং যথাসত্তি পূজেস্সামীতি. পটিপত্তিপূজা হি সত্থুপূজা, ন আমিসপূজাতি. ঠানচঙ্কমমেৰাতি অধিট্ঠাতব্বইরিযাপথকালৰসেন ৰুত্তং, ন ভোজনাদিকালেসু অৰস্সং কাতব্বনিসজ্জায পটিক্খেপৰসেন.

ৰীথিং ওতরিত্ৰা ইতো চিতো অনোলোকেত্ৰা পঠমমেৰ ৰীথিযো সল্লক্খেতব্বাতি আহ ‘‘ৰীথিযো সল্লক্খেত্ৰা’’তি. যং সন্ধায ৰুচ্চতি – ‘‘পাসাদিকেন অভিক্কন্তেনা’’তিআদি. তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ চা’’তিআদি ৰুত্তং. আহারে পটিকূলসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৰাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. অট্ঠঙ্গসমন্নাগতন্তি ‘‘যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; ২.২৪; ৩.৭৫; সং. নি. ৪.১২০; অ. নি. ৬.৫৮; ৮.৯) ৰুত্তেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং কত্ৰা. নেৰ দৰাযাতিআদি পন পটিক্খেপদস্সনং.

পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকরোতি, যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতীতি সম্বন্ধো. ইদঞ্চ যথা হেট্ঠা তীসু ঠানেসু, এৰং ইতো পরেসু ঠানেসু উপনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থ পচ্চেকবোধিযা উপনিস্সযসম্পদা কপ্পানং দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি সতসহস্সঞ্চ তজ্জং পুঞ্ঞঞাণসম্ভারসম্ভরণং, সাৰকবোধিযং অগ্গসাৰকানং একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মহাসাৰকানং কপ্পসতসহস্সমেৰ তজ্জং সম্ভারসম্ভরণং, ইতরেসং অতীতাসু জাতীসু ৰিৰট্টসন্নিস্সযৰসেন নিব্বত্তিতং নিব্বেধভাগিযং কুসলং. বাহিযো দারুচীরিযোতি বাহিযৰিসযে জাতসংৰদ্ধতায বাহিযো, দারুচীরপরিহরণেন দারুচীরিযোতি লদ্ধসমঞ্ঞো. সো হি আযস্মা ‘‘তস্মাতিহ তে, বাহিয, এৰং সিক্খিতব্বং – দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতী’’তিআদিৰসপ্পৰত্তেন (উদা. ১০) সংখিত্তেনেৰ ওৰাদেন খিপ্পতরং ৰিসেসং অধিগচ্ছি. তেন ৰুত্তং ‘‘খিপ্পাভিঞ্ঞো ৰা হোতি সেয্যথাপি থেরো বাহিযো দারুচীরিযো’’তি. এৰং মহাপঞ্ঞো ৰাতিআদীসু যথারহং ৰত্তব্বন্তি.

তন্তি অসম্মুয্হনং. এৰন্তি ইদানি ৰুচ্চমানাকারদস্সনং. অত্তা অভিক্কমতীতি ইমিনা অন্ধপুথুজ্জনস্স দিট্ঠিগ্গাহৰসেন অভিক্কমে সম্মুয্হনং দস্সেতি, অহং অভিক্কমামীতি পন ইমিনা মানগ্গাহৰসেন, তদুভযং পন তণ্হায ৰিনা ন হোতীতি তণ্হাগ্গাহৰসেনপি সম্মুয্হনং দস্সিতমেৰ হোতি, ‘‘তথা অসম্মুয্হন্তো’’তি ৰত্ৰা তং অসম্মুয্হনং যেন ঘনৰিনিব্ভোগেন হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অভিক্কমামীতি চিত্তে উপ্পজ্জমানে’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা ৰাযোধাতুযা অনুগতা তেজোধাতু উদ্ধরণস্স পচ্চযো. উদ্ধরণগতিকা হি তেজোধাতূতি উদ্ধরণে ৰাযোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৰো, তস্মা ইমাসং দ্ৰিন্নমেত্থ ধাতূনং সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতরাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘একেকপাদুদ্ধরণে…পে… বলৰতিযো’’তি আহ. যস্মা পন তেজোধাতুযা অনুগতা ৰাযোধাতু অতিহরণৰীতিহরণানং পচ্চযো. তিরিযগতিকায হি ৰাযোধাতুযা অতিহরণৰীতিহরণেসু সাতিসযো ব্যাপারোতি তেজোধাতুযা তস্সানুগতভাৰো, তস্মা ইমাসং দ্ৰিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতরাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘তথা অতিহরণৰীতিহরণেসূ’’তি আহ. সতিপি অনুগমনানুগন্তব্বতাৰিসেসে তেজোধাতুৰাযোধাতুভাৰমত্তং সন্ধায তথা-সদ্দগ্গহণং.

তত্থ অক্কন্তট্ঠানতো পাদস্স উক্খিপনং উদ্ধরণং, ঠিতট্ঠানং অতিক্কমিত্ৰা পুরতো হরণং অতিহরণং. রুক্খখাণুআদিপরিহরণত্থং, পতিট্ঠিতপাদঘট্টনপরিহরণত্থং ৰা পস্সেন হরণং ৰীতিহরণং. যাৰ পতিট্ঠিতপাদো, তাৰ আহরণং অতিহরণং, ততো পরং হরণং ৰীতিহরণন্তি অযং ৰা এতেসং ৰিসেসো. যস্মা পথৰীধাতুযা অনুগতা আপোধাতু ৰোস্সজ্জনস্স পচ্চযো. গরুতরসভাৰা হি আপোধাতূতি ৰোস্সজ্জনে পথৰীধাতুযা তস্সানুগতভাৰো, তস্মা তাসং দ্ৰিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতরাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰোস্সজ্জনে…পে… বলৰতিযো’’তি. যস্মা পন আপোধাতুযা অনুগতা পথৰীধাতু সন্নিক্খেপনস্স পচ্চযো. পতিট্ঠাভাৰে ৰিয পতিট্ঠাপনেপি তস্সা সাতিসযকিচ্চত্তা আপোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৰো, তথা ঘট্টনকিরিযায পথৰীধাতুযা ৰসেন সন্নিরুম্ভনস্স সিজ্ঝনতো তত্থাপি পথৰীধাতুযা আপোধাতুঅনুগতভাৰো, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘তথা সন্নিক্খেপনসন্নিরুম্ভনেসূ’’তি.

তত্থাতি তস্মিং অভিক্কমনে, তেসু ৰা ৰুত্তেসু উদ্ধরণাদীসু ছসু কোট্ঠাসেসু. উদ্ধরণেতি উদ্ধরণক্খণে. রূপারূপধম্মাতি উদ্ধরণাকারেন পৰত্তা রূপধম্মা তংসমুট্ঠাপকা অরূপধম্মা চ. অতিহরণং ন পাপুণন্তি খণমত্তাৰট্ঠানতো. তত্থ তত্থেৰাতি যত্থ যত্থ উপ্পন্না, তত্থ তত্থেৰ. ন হি ধম্মানং দেসন্তরসঙ্কমনং অত্থি. পব্বং পব্বন্তিআদি উদ্ধরণাদিকোট্ঠাসে সন্ধায সভাগসন্ততিৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অতিইত্তরো হি রূপধম্মানম্পি পৰত্তিক্খণো, গমনস্সাদানং দেৰপুত্তানং হেট্ঠুপরিযাযেন পটিমুখং ধাৰন্তানং সিরসি পাদে চ বদ্ধখুরধারাসমাগমতোপি সীঘতরো. যথা তিলানং ভজ্জিযমানানং তটতটাযনেন ভেদো লক্খীযতি, এৰং সঙ্খতধম্মানং উপ্পাদেনাতি দস্সনত্থং ‘‘তটতটাযন্তা’’তি ৰুত্তং. উপ্পন্না হি একন্ততো ভিজ্জন্তীতি.

সদ্ধিং রূপেনাতি ইদং তস্স তস্স চিত্তস্স নিরোধেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝনকরূপধম্মৰসেন ৰুত্তং, যং ততো সত্তরসমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং. অঞ্ঞথা যদি রূপারূপধম্মা সমানক্খণা সিযুং, ‘‘রূপং গরুপরিণামং দন্ধনিরোধ’’ন্তিআদিৰচনেহি ৰিরোধো সিযা. তথা – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং লহুপরিৰত্তং, যথযিদং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮) এৰমাদিপাল়িযা চ. চিত্তচেতসিকা হি সারম্মণসভাৰা যথাবলং অত্তনো আরম্মণপচ্চযভূতমত্থং ৰিভাৰেন্তাযেৰ উপ্পজ্জন্তীতি তেসং তংসভাৰনিপ্ফত্তিঅনন্তরং নিরোধো, রূপধম্মা পন অনারম্মণা পকাসেতব্বা. এৰং তেসং পকাসেতব্বভাৰনিপ্ফত্তি সোল়সহি চিত্তেহি হোতীতি তঙ্খণাযুকতা তেসং ইচ্ছিতা, লহুকৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযসঙ্গতিমত্তপচ্চযতায তিণ্ণং খন্ধানং, ৰিসযসঙ্গতিমত্ততায চ ৰিঞ্ঞাণস্স লহুপরিৰত্তিতা, দন্ধমহাভূতপচ্চযতায রূপধম্মানং দন্ধপরিৰত্তিতা. নানাধাতুযা যথাভূতঞাণং খো পন তথাগতস্সেৰ, তেন চ পুরেজাতপচ্চযো রূপধম্মোৰ ৰুত্তো, পচ্ছাজাতপচ্চযো চ তস্সেৰাতি রূপারূপধম্মানং সমানক্খণতা ন যুজ্জতেৰ, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং, অঞ্ঞং চিত্তং নিরুজ্ঝতীতি যং পুরিমুপ্পন্নং চিত্তং, তং অঞ্ঞং, তং পন নিরুজ্ঝন্তং অপরস্স অনন্তরাদিপচ্চযো হুত্ৰা এৰ নিরুজ্ঝতীতি তথালদ্ধপচ্চযং অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং. যদি এৰং তেসং অন্তরো লব্ভেয্যাতি, নোতি আহ ‘‘অৰীচিমনুপবন্ধো’’তি. যথা ৰীচি অন্তরো ন লব্ভতি, ‘‘তদেৰেত’’ন্তি অৰিসেসৰিদূ মঞ্ঞন্তি, এৰং অনু অনু পবন্ধো চিত্তসন্তানো রূপসন্তানো চ নদীসোতোৰ নদিযং উদকপ্পৰাহো ৰিয ৰত্ততি.

অভিমুখং লোকিতং আলোকিতন্তি আহ ‘‘পুরতোপেক্খন’’ন্তি. যস্মা যংদিসাভিমুখো গচ্ছতি তিট্ঠতি নিসীদতি ৰা, তদভিমুখং পেক্খনং আলোকিতং, তস্মা তদনুগতং ৰিদিসালোকনং ৰিলোকিতন্তি আহ ‘‘ৰিলোকিতং নাম অনুদিসাপেক্খন’’ন্তি. সম্মজ্জনপরিভণ্ডাদিকরণে ওলোকিতস্স, উল্লোকাহরণাদীসু উল্লোকিতস্স, পচ্ছতো আগচ্ছন্তস্স পরিস্সযস্স পরিৰজ্জনাদিৰসেন অপলোকিতস্স চ সিযা সম্ভৰোতি আহ – ‘‘ইমিনা ৰা মুখেন সব্বানিপি তানি গহিতানেৰা’’তি.

কাযসক্খিন্তি কাযেন সচ্ছিকতৰন্তং, পচ্চক্খকারিনন্তি অত্থো. সোহাযস্মা ৰিপস্সনাকালে এৰ ‘‘যমেৰাহং ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতং নিস্সায সাসনে অনভিরতিআদিৰিপ্পকারং পত্তো, তমেৰ সুট্ঠু নিগ্গহেস্সামী’’তি উস্সাহজাতো বলৰহিরোত্তপ্পো, তত্থ চ কতাধিকারত্তা ইন্দ্রিযসংৰরে উক্কংসপারমিপ্পত্তো, তেনেৰ নং সত্থা – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারানং যদিদং নন্দো’’তি (অ. নি. ১.২৩০) এতদগ্গে ঠপেসি.

সাত্থকতা চ সপ্পাযতা চ ৰেদিতব্বা আলোকিতৰিলোকিতস্সাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. তস্মাতি কম্মট্ঠানাৰিজহনস্সেৰ গোচরসম্পজঞ্ঞভাৰতোতি ৰুত্তমেৰত্থং হেতুভাৰেন পচ্চামসতি. অত্তনো কম্মট্ঠানৰসেনেৰ আলোকনৰিলোকনং কাতব্বং, খন্ধাদিকম্মট্ঠানিকেহি অঞ্ঞো উপাযো ন গৰেসিতব্বোতি অধিপ্পাযো. যস্মা আলোকিতাদিসমঞ্ঞাপি ধম্মমত্তস্সেৰ পৰত্তিৰিসেসো, তস্মা তস্স যাথাৰতো পজাননং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি দস্সেতুং ‘‘অব্ভন্তরে’’তিআদি ৰুত্তং. চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেনাতি কিরিযমযচিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতুযা চলনাকারপৰত্তিৰসেন. অধো সীদতীতি থোকং ওতরতি. উদ্ধং লঙ্ঘেতীতি লঙ্ঘন্তং ৰিয উপরি গচ্ছতি.

অঙ্গকিচ্চং সাধযমানন্তি পধানভূতং অঙ্গকিচ্চং নিপ্ফাদেন্তং, উপপত্তিভৰস্স সরীরং হুত্ৰাতি অত্থো. পঠমজৰনেপি…পে… সত্তমজৰনেপি ন হোতীতি ইদং পঞ্চদ্ৰারৰিঞ্ঞাণৰীথিযং ‘‘ইত্থী পুরিসো’’তি রজ্জনাদীনং অভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ হি আৰজ্জনৰোট্ঠব্বনানং অযোনিসো আৰজ্জনৰোট্ঠব্বনৰসেন ইট্ঠে ইত্থিরূপাদিম্হি লোভমত্তং, অনিট্ঠে পটিঘমত্তং উপ্পজ্জতি. মনোদ্ৰারে পন ‘‘ইত্থী পুরিসো’’তি রজ্জনাদি হোতি, তস্স পঞ্চদ্ৰারজৰনং মূলং, যথাৰুত্তং ৰা সব্বং ভৰঙ্গাদি. এৰং মনোদ্ৰারজৰনস্স মূলভূতধম্মপরিজাননৰসেনেৰ মূলপরিঞ্ঞা ৰুত্তা, আগন্তুকতাৰকালিকতা পন পঞ্চদ্ৰারজৰনস্সেৰ অপুব্বভাৰৰসেন চেৰ ইত্তরভাৰৰসেন চ ৰুত্তা. হেট্ঠুপরিযৰসেন ভিজ্জিত্ৰা পতিতেসূতি হেট্ঠিমস্স উপরিমস্স চ অপরাপরং ভঙ্গপ্পত্তিমাহ.

তন্তি জৰনং. তস্স জৰনস্স ন যুত্তন্তি সম্বন্ধো. আগন্তুকো অব্ভাগতো. উদযব্বযপরিচ্ছিন্নো তাৰতকো কালো এতেসন্তি তাৰকালিকানি.

এতং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. সমৰাযেতি সামগ্গিযং. তত্থাতি পঞ্চক্খন্ধৰসেন আলোকনৰিলোকনে পঞ্ঞাযমানে তব্বিনিমুত্তো – কো একো আলোকেতি, কো ৰিলোকেতি. উপনিস্সযপচ্চযোতি ইদং সুত্তন্তনযেন পরিযাযতো ৰুত্তং. সহজাতপচ্চযোতি নিদস্সনমত্তমেতং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতাদিপচ্চযানম্পি লব্ভনতো.

কালেতি সমিঞ্জিতুং যুত্তকালে সমিঞ্জন্তস্স, তথা পসারেতুং যুত্তকালে পসারেন্তস্স. ‘‘মণিসপ্পো নাম একা সপ্পজাতী’’তি ৰদন্তি. লল়নন্তি কম্পনং, লীল়াকরণং ৰা.

উণ্হপকতিকো পরিল়াহবহুলকাযো. সীলস্স ৰিদূসনেন অহিতাৰহত্তা মিচ্ছাজীৰৰসেন উপ্পন্নং অসপ্পাযং. ‘‘চীৰরম্পি অচেতন’’ন্তিআদিনা চীৰরস্স ৰিয কাযোপি অচেতনোতি কাযস্স অত্তসুঞ্ঞতাৰিভাৰনেন ‘‘অব্ভন্তরে’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং পরিদীপেন্তো ইতরীতরসন্তোসস্স কারণং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.

চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহতোতি আহতচতুপঞ্চগণ্ঠিকো, চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহি ৰা হতসোভো.

অট্ঠৰিধোপি অত্থোতি অট্ঠৰিধোপি পযোজনৰিসেসো. মহাসিৰত্থেরৰাদৰসেন ‘‘ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তো দট্ঠব্বো. ইমস্মিং পক্খে ‘‘নেৰ দৰাযাতিআদিনা নযেনা’’তি পন ইদং পটিক্খেপঙ্গদস্সনমুখেন পাল়ি আগতাতি কত্ৰা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

পথৰীসন্ধারকজলস্স তংসন্ধারকৰাযুনা ৰিয পরিভুত্তস্স আহারস্স ৰাযোধাতুযাৰ আসযে অৰট্ঠানন্তি আহ – ‘‘ৰাযোধাতুৰসেনেৰ তিট্ঠতী’’তি. অতিহরতীতি যাৰ মুখা অভিহরতি. ৰীতিহরতীতি ততো কুচ্ছিযং ৰিমিস্সং করোন্তো হরতি. অতিহরতীতি ৰা মুখদ্ৰারং অতিক্কামেন্তো হরতি. ৰীতিহরতীতি কুচ্ছিগতং পস্সতো হরতি. পরিৰত্তেতীতি অপরাপরং চারেতি. এত্থ চ আহারস্স ধারণপরিৰত্তনসঞ্চুণ্ণনৰিসোসনানি পথৰীধাতুসহিতা এৰ ৰাযোধাতু করোতি, ন কেৰলাতি তানি পথৰীধাতুযা কিচ্চভাৰেন ৰুত্তানি, সা এৰ ধারণাদীনি কিচ্চানি করোন্তস্স সাধারণাতি ৰুত্তানি. অল্লত্তঞ্চ অনুপালেতীতি যথা ৰাযোধাতুআদীহি অঞ্ঞেহি ৰিসোসনং ন হোতি, তথা অনুপালেতি অল্লভাৰং. তেজোধাতূতি গহণীসঙ্খাতা তেজোধাতু. সা হি অন্তোপৰিট্ঠং আহারং পরিপাচেতি. অঞ্জসো হোতীতি আহারস্স পৰিসনাদীনং মগ্গো হোতি. আভুজতীতি পরিযেসনৰসেন, অজ্ঝোহরণজিণ্ণাজিণ্ণতাদিপটিসংৰেদনৰসেন চ আৰজ্জেতি, ৰিজানাতীতি অত্থো. তংতংৰিজাননস্স পচ্চযভূতোযেৰ হি পযোগো ‘‘সম্মাপযোগো’’তি ৰুত্তো. যেন হি পযোগেন পরিযেসনাদি নিপ্ফজ্জতি, সো তব্বিসযৰিজাননম্পি নিপ্ফাদেতি নাম তদৰিনাভাৰতো. অথ ৰা সম্মাপযোগং সম্মাপটিপত্তিং অন্ৰায আগম্ম আভুজতি সমন্নাহরতি. আভোগপুব্বকো হি সব্বোপি ৰিঞ্ঞাণব্যাপারোতি তথা ৰুত্তং.

গমনতোতি ভিক্খাচারৰসেন গোচরগামং উদ্দিস্স গমনতো. পরিযেসনতোতি গোচরগামে ভিক্খত্থং আহিণ্ডনতো. পরিভোগতোতি আহারস্স পরিভুঞ্জনতো. আসযতোতি পিত্তাদিআসযতো. আসযতি এত্থ একজ্ঝং পৰত্তমানোপি কম্মবলৰৰত্থিতো হুত্ৰা মরিযাদৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো সযতি তিট্ঠতি পৰত্ততীতি আসযো, আমাসযস্স উপরি তিট্ঠনকো পিত্তাদিকো. মরিযাদত্থো হি অযমাকারো. নিধেতি যথাভুত্তো আহারো নিচিতো হুত্ৰা তিট্ঠতি এত্থাতি নিধানং, আমাসযো, ততো নিধানতো. অপরিপক্কতোতি গহণীসঙ্খাতেন কম্মজতেজেন অৰিপক্কতো. পরিপক্কতোতি যথাভুত্তস্স আহারস্স ৰিপক্কভাৰতো. ফলতোতি নিপ্ফত্তিতো. নিস্সন্দতোতি ইতো চিতো চ ৰিস্সন্দনতো. সম্মক্খনতোতি সব্বসো মক্খনতো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনায (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.২৯৪) গহেতব্বো.

সরীরতো সেদা মুচ্চন্তীতি ৰেগসন্ধারণেন উপ্পন্নপরিল়াহতো সরীরতো সেদা মুচ্চন্তি. অঞ্ঞে চ রোগা কণ্ণসূলভগন্দরাদযো. অট্ঠানেতি মনুস্সামনুস্সপরিগ্গহে অযুত্তট্ঠানে খেত্তদেৰাযতনাদিকে. কুদ্ধা হি মনুস্সা অমনুস্সাপি ৰা জীৰিতক্খযং পাপেন্তি. ৰিস্সট্ঠত্তা নেৰ তস্স ভিক্খুনো অত্তনো, কস্সচি অনিস্সজ্জিতত্তা জিগুচ্ছনীযত্তা চ ন পরস্স, উদকতুম্বতোতি ৰেল়ুনাল়িআদিউদকভাজনতো. তন্তি ছড্ডিতউদকং.

এত্থ চ একো ইরিযাপথো দ্ৰীসু ঠানেসু আগতো, সো পুব্বে অভিক্কমপটিক্কমগহণেন. ‘‘গমনেপি পুরতো পচ্ছতো চ কাযস্স অভিহরণং ৰুত্তন্তি ইধ গমনমেৰ গহিত’’ন্তি অপরে. যস্মা ইধ সম্পজঞ্ঞকথাযং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞমেৰ ধুরং, তস্মা অন্তরন্তরে ইরিযাপথে পৰত্তানং রূপারূপধম্মানং তত্থ তত্থেৰ নিরোধদস্সনৰসেন সম্পজানকারিতা গহিতাতি. মজ্ঝিমভাণকা পন এৰং ৰদন্তি – একো হি ভিক্খু গচ্ছন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো, অঞ্ঞং ৰিতক্কেন্তো গচ্ছতি, একো কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ গচ্ছতি, তথা একো তিট্ঠন্তো, নিসীদন্তো, সযন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো, অঞ্ঞং ৰিতক্কেন্তো সযতি, একো কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ সযতি. এত্তকেন পন ন পাকটং হোতীতি চঙ্কমনেন দীপেন্তি. যো ভিক্খু চঙ্কমনং ওতরিত্ৰা চঙ্কমনকোটিযং ঠিতো পরিগ্গণ্হাতি – ‘‘পাচীনচঙ্কমনকোটিযং পৰত্তা রূপারূপধম্মা পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিযং পৰত্তাপি পাচীনচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, চঙ্কমনমজ্ঝে পৰত্তা উভো কোটিযো অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, চঙ্কমনে পৰত্তা রূপারূপধম্মা ঠানং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, ঠানে পৰত্তা নিসজ্জং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, নিসজ্জায পৰত্তা সযনং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’’তি, এৰং পরিগ্গণ্হন্তো পরিগ্গণ্হন্তো এৰ চিত্তং ভৰঙ্গং ওতারেতি, উট্ঠহন্তো পন কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ উট্ঠহতি. অযং ভিক্খু গতাদীসু সম্পজানকারী নাম হোতীতি.

এৰম্পি সুত্তে কম্মট্ঠানং অৰিভূতং হোতি, কম্মট্ঠানং অৰিভূতং ন কাতব্বং, তস্মা সো ভিক্খু যাৰ সক্কোতি, তাৰ চঙ্কমিত্ৰা ঠত্ৰা নিসীদিত্ৰা সযমানো এৰং পরিগ্গহেত্ৰা সযতি – ‘‘কাযো অচেতনো মঞ্চো অচেতনো, কাযো ন জানাতি ‘অহং মঞ্চে সযিতো’তি, মঞ্চোপি ন জানাতি ‘মযি কাযো সযিতো’তি, অচেতনো কাযো অচেতনে মঞ্চে সযিতো’’তি, এৰং পরিগ্গণ্হন্তো এৰ চিত্তং ভৰঙ্গং ওতারেতি, পবুজ্ঝন্তো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ পবুজ্ঝতীতি অযং সুত্তে সম্পজানকারী নাম হোতি. কাযিকাদিকিরিযানিব্বত্তনেন তম্মযত্তা আৰজ্জনকিরিযানিব্বত্তকত্তা আৰজ্জনকিরিযাসমুট্ঠিতত্তা চ জৰনং, সব্বম্পি ৰা ছদ্ৰারপ্পৰত্তং কিরিযামযপৰত্তং নাম, তস্মিং সতি জাগরিতং নাম হোতীতি পরিগ্গণ্হন্তো জাগরিতে সম্পজানকারী নাম. অপিচ রত্তিন্দিৰং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা পঞ্চ কোট্ঠাসে জগ্গন্তোপি জাগরিতে সম্পজানকারী নাম হোতীতি.

ৰিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৰা ধম্মং দেসেন্তোপি বাত্তিংসতিরচ্ছানকথং পহায দসকথাৰত্থুনিস্সিতসপ্পাযকথং কথেন্তোপি ভাসিতে সম্পজানকারী নাম হোতি. অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু চিত্তরুচিযং আরম্মণং মনসিকারং পৰত্তেন্তোপি দুতিযজ্ঝানং সমাপন্নোপি তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী নাম. দুতিযঞ্হি ঝানং ৰচীসঙ্খারপ্পহানতো ৰিসেসতো তুণ্হীভাৰো নামাতি. ওট্ঠে চাতিআদীসু চ-সদ্দেন কণ্ঠসীসনাভিআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তদনুরূপং পযোগন্তি তস্স উপ্পত্তিযা অনুচ্ছৰিকং চিত্তস্স পৰত্তিআকারসঞ্ঞিতং পযোগং, যতো সব্বে ৰিচারাদযো নিপ্ফজ্জন্তি. উপাদারূপপৰত্তিযাতি ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতসদ্দাযতনুপ্পত্তিযা. এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারেন. সত্তসুপি ঠানেসু অসম্মুয্হনৰসেন ‘‘মিস্সক’’ন্তি ৰুত্তং. মগ্গসম্মাসতিযাপি কাযানুপস্সনাদিঅনুরূপত্তা সম্পজঞ্ঞানুরূপপুব্বভাগং সত্তট্ঠানিযস্স একন্তলোকিযত্তা.

সতিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.