১. সগাথাৰগ্গো

১. সমাধিসুত্তৰণ্ণনা

২৪৯. ৰেদনা চ পজানাতীতি সচ্চাভিসম্বোধৰসেন ৰুচ্চমানৰেদনানং পজাননং সাতিসযসমাধানপুব্বকন্তি ভগৰতা ‘‘সমাহিতো’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘উপচারেন ৰা অপ্পনায ৰা সমাহিতো’’তি. ৰেদনাতি তিস্সোপি ৰেদনা. দুক্খসচ্চৰসেনাতি দুক্খসচ্চভাৰেন, পরিজাননৰসেনাতি অত্থো. সম্ভৰন্তি সমুদযং তণ্হাৰিজ্জাকম্মফস্সাদিপ্পভেদং উপ্পত্তিকারণং. তেনাহ ‘‘সমুদযসচ্চৰসেন পজানাতী’’তি. যত্থাতি যংনিমিত্তং, যং আগম্ম কামতণ্হাৰিজ্জাদিনিরোধা ৰেদনানিরোধো, তেসং অযং নিরোধো. নিব্বানং আরব্ভ অরিযমগ্গপ্পৰত্তিযা হি নিব্বানং ৰেদনানিরোধোতি ৰুত্তো. খযং গমেতীতি খযগামী, তং খযগামিনং. ছাতং ৰুচ্চতি তণ্হা কামানং পাতুকামতাৰসেন পৰত্তনতো, অচ্চন্তমেৰ সমুচ্ছিন্নত্তা নত্থি এতস্মিং ছাতন্তি নিচ্ছাতো. তেনাহ ‘‘নিত্তণ্হো’’তি. সম্মসনচারৰেদনাতি সম্মসনূপচারৰেদনা. দ্ৰীহি পদেহীতি ‘‘সমাহিতো সম্পজানো’’তি ইমেহি দ্ৰীহি. ‘‘সতো’’তি পন ইদং সম্পজানপদস্সেৰ উপব্রূহনন্তি অধিপ্পাযো. সেসেহি চতূহি চতুসচ্চং কথিতং, ইতরেহি পন দ্ৰীহি চতুসচ্চবুজ্ঝনমেৰ কথিতং. সব্বসঙ্গাহিকোতি সব্বসভাৰধম্মানং সঙ্গণ্হনকো. তেনাহ ‘‘চতুভূমকধম্মপরিচ্ছেদো ৰুত্তো’’তি.

সমাধিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সুখসুত্তৰণ্ণনা

২৫০. দুক্খং ন হোতীতি অদুক্খং, সুখং ন হোতীতি অসুখং, ম-কারো পদসন্ধিকরো. অদুক্খমসুখন্তি ৰেদযিতসদ্দাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো. সপরসন্তানগতে সন্ধায অজ্ঝত্তবহিদ্ধাগহণন্তি আহ ‘‘অত্তনো চ পরস্স চা’’তি. তেন সব্বম্পি ৰেদযিতং গহিতন্তি দট্ঠব্বং. নস্সনসভাৰন্তি ইত্তরখণতায ভঙ্গতো উদ্ধং অপস্সিতব্বসভাৰং. পলোকো ভেদো এতস্স অত্থীতি পলোকিনং. তেনাহ ‘‘ভিজ্জনসভাৰ’’ন্তি. ঞাণেন ফুসিত্ৰা ফুসিত্ৰাতি পুব্বভাগে ৰিপস্সনাঞাণেন অনিচ্চা পভঙ্গুনোতি আরম্মণতো, উত্তরকালং অসম্মোহতো মগ্গপরম্পরায ফুসিত্ৰা ফুসিত্ৰা ৰযং পস্সন্তো. ৰিরজ্জতীতি মগ্গৰিরাগেন ৰিরজ্জতি. সম্মসনচারৰেদনা কথিতা আরদ্ধৰিপস্সকানং ৰসেন দেসনাতি. লোকিযলোকুত্তরেহি ঞাণেহি যাথাৰতো পরিজাননং পটিৰিজ্ঝনং ঞাণফুসনং.

সুখসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পহানসুত্তৰণ্ণনা

২৫১. সব্বম্পি অট্ঠসতপভেদং তণ্হং ছিন্দি সমুচ্ছেদপহানৰসেন পজহি. তেনাহ ‘‘সমুচ্ছিন্দী’’তি. যদগ্গেন তণ্হা সব্বসো সমুচ্ছিন্না, তদগ্গেন সব্বানিপি সঞ্ঞোজনানীতি আহ ‘‘দসৰিধম্পী’’তিআদি. সম্মাতি সুট্ঠু. পহানঞ্চ নাম উপাযেন ঞাযেন পহানন্তি আহ ‘‘হেতুনা কারণেনা’’তি. দস্সনাভিসমযাতি অসম্মোহপটিৰেধা. অরহত্তমগ্গো হি উপ্পজ্জমানোৰ সভাৰপটিচ্ছাদকং মোহং ৰিদ্ধংসেন্তো এৰ পৰত্ততি, তেন মানো যাথাৰতো দিট্ঠো নাম হোতি, অযমস্স দস্সনাভিসমযো. যথা হি সূরিযে উট্ঠিতে অন্ধকারো ৰিদ্ধংসিযমানো ৰিহতো, এৰং অরহত্তমগ্গে উপ্পজ্জমানে সো সব্বসো পহীনো এৰ হোতি, ন তস্মিং সন্তানে পতিট্ঠং লভতি, অযমস্স পহানাভিসমযো. তেন ৰুত্তং ‘‘অরহত্তমগ্গো হী’’তিআদি. কিচ্চৰসেনাতি অসম্মোহপটিৰেধসঙ্খাতস্স দস্সনকিচ্চস্স অনিপ্ফাদনৰসেন.

যে ইমে চত্তারো অন্তাতি সম্বন্ধো. মরিযাদন্তোতি মরিযাদসঙ্খাতো অন্তো. এস নযো সেসত্তযেপি. তেসূতি চতূসু অন্তেসু. অদুং চতুত্থকোটিসঙ্খাতং সব্বস্সেৰ ৰট্টদুক্খস্স অন্তং পরিচ্ছেদং অরহত্তমগ্গেন মানস্স দিট্ঠত্তা পহীনত্তা চ অকাসীতি যোজনা. সমুস্সযো অত্তভাৰো.

ন রিঞ্চতীতি ন ৰিৰেচেতি ন ৰিস্সজ্জেতি. তেনাহ ‘‘সম্পজঞ্ঞং ন জহতী’’তি, সম্পজঞ্ঞং ন পরিচ্চজতীতি অত্থো. সঙ্খ্যং নোপেতীতি ইমস্স ‘‘দিট্ঠধম্মে অনাসৰো’’তি ইমস্স ৰসেন অত্থং ৰদন্তো ‘‘রত্তো দুট্ঠো’’তি অৰোচ সউপাদিসেসনিব্বানৰসেন. সঙ্খ্যং নোপেতীতি ৰা দিট্ঠে-ধম্মে অনাসৰো ধম্মট্ঠো ৰেদগূ কাযস্স ভেদা মনুস্সো দেৰোতি ৰা পঞ্ঞত্তিং ন উপেতীতি অনুপাদিসেসনিব্বানৰসেনপি অত্থো ৰত্তব্বো. এত্থ চ সুখাদীসু ৰেদনাসু যথাক্কমং রাগানুসযাদযো কথিতাতি আহ – ‘‘ইমস্মিং সুত্তে আরম্মণানুসযো কথিতো’’তি. যো হি রাগাদি পচ্চযসমৰাযে অতিইট্ঠাদীসু উপ্পজ্জনারহো মগ্গেন অপ্পহীনো, সো ‘‘রাগানুসযো’’তিআদিনা ৰুত্তো, অপ্পহীনত্থো সো মগ্গেন পহাতব্বো, ন পরিযুট্ঠানাভিভৰত্থোতি.

পহানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পাতালসুত্তৰণ্ণনা

২৫২. যত্থ পতিট্ঠা নত্থি একন্তিকাতি একন্তিকস্স মহতো পাতস্স অলন্তি অযমেত্থ অত্থো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘নত্থি এত্থ পতিট্ঠা’’তি. অসম্ভূতত্থন্তি ন সম্ভূতত্থং, মুসাতি অত্থো. সোতি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো. যং তং উদকং পততীতি যোজনা. যস্মা সমুদ্দপিট্ঠে অন্তরন্তরা ৰেরম্ভৰাতসদিসো মহাৰাতো উট্ঠহিত্ৰা মহাসমুদ্দে উদকং উগ্গচ্ছাপেতি, তং কদাচি চক্কৰাল়াভিমুখং, কদাচি সিনেরুপাদাভিমুখং গন্ত্ৰা তং পতিহনতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘বলৰামুখং মহাসমুদ্দস্সা’’তিআদি. ৰেগেন পক্খন্দিত্ৰাতি মহতা ৰাতৰেগেন সমুদ্ধতং তেনেৰ ৰেগেন পক্খন্দন্তঞ্চ হুত্ৰা. মহানরকপপাতো ৰিযাতি যোজনাযামৰিত্থারগম্ভীরসোব্ভপপাতো ৰিয হোতি. তথারূপানন্তি তত্থ ৰসিতুং সমত্থানং. অসন্তন্তি অভূতং. অত্থৰসেন হি ৰাচা অভূতং নাম.

ন পতিট্ঠাসীতি পতিট্ঠং ন লভি. অনিবদ্ধন্তি অনিবন্ধনত্থং যংকিঞ্চি. দুব্বলঞাণোতি ঞাণবলরহিতো. ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি ৰত্ৰা ‘‘সুতৰা অরিযসাৰকো’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘সোতাপন্নো ধুর’’ন্তি ৰুত্তং. ইতরেসু অরিযসাৰকেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. তেসঞ্হি ৰেদনা সুপরিঞ্ঞাতা. বলৰৰিপস্সকো…পে… যোগাৰচরোপি ৰট্টতি মত্তসো ৰেদনানং পরিঞ্ঞাতত্তা.

পাতালসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. দট্ঠব্বসুত্তৰণ্ণনা

২৫৩. ৰিপরিণামনৰসেন দুক্খতো দট্ঠব্বাতি কিঞ্চাপি সুখা, পরিণামদুক্খতা পন সুখৰেদনায একন্তিকাতি. ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠেনাতি পীল়নৰসেন অত্তভাৰস্স ৰিজ্ঝনট্ঠেন. হুত্ৰাতি পচ্চযসমাগমেন উপ্পজ্জিত্ৰা. তেন পাকভাৰপুব্বকো অত্তলাভো ৰুত্তো. অভাৰাকারেনাতি ভঙ্গুপগমনাকারেন. তেন ৰিদ্ধংসভাৰো ৰুত্তো. উভযেন উদযব্বযপরিচ্ছিন্নতায সিখপ্পত্তং অনিচ্চতং দস্সেতি. স্ৰাযং হুত্ৰা অভাৰাকারো ইতরাসুপি ৰেদনাসু লব্ভতেৰ, অধিকো চ পন দ্ৰিন্নং দুক্খসভাৰো. দুক্খতাৰসেন পুরিমানং ৰেদনানং দট্ঠব্বতায দস্সিতত্তা পচ্ছিমায ৰেদনায এৰং দট্ঠব্বতা দস্সিতা. অদ্দাতি ঞাণগতিযা সচ্ছিকত্ৰা অদক্খি. ঞাণগমনঞ্হেতং, যদিদং দুক্খতো দস্সনং. সন্তসভাৰং সুখদুক্খতো উপসন্তরূপত্তা.

দট্ঠব্বসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সল্লসুত্তৰণ্ণনা

২৫৪. দ্ৰীসু জনেসূতি সুতৰন্তঅস্সুতৰন্তেসু দ্ৰীসু জনেসু. অনুগতৰেধন্তি পুব্বে পৰত্তৰেধস্স অনুগতৰেধং. বলৰতরা দিগুণা ৰিয হুত্ৰা দল়্হতরপৰত্তিযা. এৰমেৰাতি যথা ৰিদ্ধস্স পুরিসস্স অনুৰেধনা বলৰতরা, এৰমেৰ. সমাধিমগ্গফলানি নিস্সরণং ৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন. সমাধিসীসেন হেত্থ ঝানঞ্চ গহিতং. সো ন জানাতি অনধিগতত্তা. নিস্সরণন্তি জানাতি অনিস্সরণমেৰ. তাসং সমধিগতানং সুখদুক্খৰেদনানং. ন ৰিপ্পযুত্তো অপ্পহীনকিলেসত্তা. সঙ্খাতধম্মস্সাতি সঙ্খায পঞ্ঞায পরিঞ্ঞাতচতুক্খন্ধস্স. তেনাহ ‘‘তুলিতধম্মস্সা’’তি. ইমস্মিম্পি সুত্তে পুরিমসুত্তে ৰিয আরম্মণানুসযোৰ কথিতো, সো পন তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অনুরোধৰিরোধপহানস্স ৰুত্তত্তা খীণাসৰো ধুরং. অনাগামীপি ৰট্টতি, তস্স ৰিরোধপ্পহানং লব্ভতি.

সল্লসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. পঠমগেলঞ্ঞসুত্তৰণ্ণনা

২৫৫. সদ্দহিত্ৰা গিলানে উপট্ঠাতব্বে মঞ্ঞিস্সন্তীতি যোজনা. তত্থাতি তস্মিং ঠানে. কম্মট্ঠানানুযোগো সপ্পাযো যেসং তে কম্মট্ঠানসপ্পাযা, সতিপট্ঠানরতাতি অত্থো. অনিচ্চতং অনুপস্সন্তোতি কাযং পটিচ্চ উপ্পন্নায ৰেদনায চ অনিচ্চতং অনুপস্সন্তো. ৰযং অনুপস্সন্তোতিআদীসুপি এসেৰ নযো. ৰযন্তি পন তায এৰ খযসঙ্খাতং. ৰিরাগন্তি ৰিরজ্জনং. পটিনিস্সগ্গন্তি পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গং, পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গম্পি ৰা.

আগমনীযপটিপদাতি অরিযমগ্গস্স আগমনট্ঠানিযা পুব্বভাগপটিপদা. পুব্বভাগাযেৰ ন লোকুত্তরা. সম্পজঞ্ঞং পুব্বভাগিযমেৰ. তিস্সো অনুপস্সনা পুব্বভাগাযেৰ ৰিপস্সনাপরিযাপন্নত্তা. মিস্সকাতি লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা. ভাৰনাকালো দস্সিতো ‘‘নিরোধানুপস্সিনো ৰিহরতো, পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো ৰিহরতো রাগানুসযো পহীযতী’’তি ৰুত্তত্তা.

পঠমগেলঞ্ঞসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮-৯. দুতিযগেলঞ্ঞসুত্তাদিৰণ্ণনা

২৫৬-২৫৭. ফস্সং পটিচ্চাতি এত্থ ফস্সসীসেন ফস্সাযতনানং গহণং. ন হি ফস্সাযতনেহি ৰিনা ফস্সস্স সম্ভৰো. তেনাহ ‘‘কাযোৰ হি এত্থ ফস্সোতি ৰুত্তো’’তি, ফস্সসীসেন ৰুত্তোতি অধিপ্পাযো. নৰমং উত্তানমেৰ হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা.

দুতিযগেলঞ্ঞসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. ফস্সমূলকসুত্তৰণ্ণনা

২৫৮. সুখৰেদনায হিতং সুখৰেদনিযং. সো পনেস হিতভাৰো পচ্চযভাৰেনাতি আহ ‘‘সুখৰেদনায পচ্চযভূত’’ন্তি. ইমস্মিম্পি সুত্তদ্ৰযেতি ইমস্মিং নৰমে দসমে চ সুত্তেপি. সম্মসনচারৰেদনাতি সম্মসনীযৰেদনা এৰ কথিতা, ন লোকুত্তরাতি অধিপ্পাযো.

ফস্সমূলকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সগাথাৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.