৫. অত্তদীপৰগ্গো
১. অত্তদীপসুত্তৰণ্ণনা
৪৩. দ্ৰীহি ভাগেহি আপো এত্থ গতাতি দীপো, দীপো ৰিযাতি দীপো ওঘেহি অনজ্ঝোত্থরনীযতায. যো পরো ন হোতি, সো অত্তা, ইধ পন ধম্মো অধিপ্পেতো. অত্তা দীপো এতেসন্তি অত্তদীপা. পটিসরণত্থো দীপট্ঠোতি আহ – ‘‘অত্তসরণাতি ইদং তস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি. লোকিযলোকুত্তরো ধম্মো অত্তা নাম একন্তনাথভাৰতো. পঠমেন পদেন ৰুত্তো এৰ অত্থো দুতিযপদেন ৰুচ্চতীতি ৰুত্তং ‘‘তেনেৰাহা’’তিআদি. যৰতি এতস্মা ফলং পসৰতীতি যোনি, কারণং. কিং পভুতি উপ্পত্তিট্ঠানং এতেসন্তি কিং পভুতিকা. পহানদস্সনত্থং আরদ্ধং. তেনেৰাহ ‘‘পুব্বে চেৰ…পে… তে পহীযন্তী’’তি. ন পরিতস্সতি তণ্হাপরিত্তাসস্স অভাৰতো. ৰিপস্সনঙ্গেনাতি ৰিপস্সনাসঙ্খাতেন কারণেন.
অত্তদীপসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পটিপদাসুত্তৰণ্ণনা
৪৪. সভাৰতোসন্তো ৰিজ্জমানো কাযো রূপাদিধম্মসমূহোতি সক্কাযোতি আহ – ‘‘সক্কাযো দুক্খ’’ন্তি. দিট্ঠি এৰ সমনুপস্সনা, দিট্ঠিসহিতা ৰা সমনুপস্সনা দিট্ঠিসমনুপস্সনা, দিট্ঠিমঞ্ঞনায সদ্ধিং ইতরমঞ্ঞনা. সহ ৰিপস্সনায চতুমগ্গঞাণং সমনুপস্সনা ‘‘চতুন্নং অরিযসচ্চানং সম্মদেৰ অনুরূপতো পস্সনা’’তি কত্ৰা.
পটিপদাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. অনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা
৪৫. ৰিরাগো নাম মগ্গো, ৰিমুত্তিফলন্তি আহ – ‘‘মগ্গক্খণে ৰিরজ্জতি, ফলক্খণে ৰিমুচ্চতী’’তি. অগ্গহেত্ৰাতি এৰং নিরুজ্ঝমানেহি আসৰেহি ‘‘অহং মমা’’তি কঞ্চি ধম্মং অনাদিযিত্ৰা. ‘‘চিত্তং ৰিরত্তং, ৰিমুত্তং হোতী’’তি ৰুত্তত্তা ফলং গয্হতি, ‘‘খীণা জাতী’’তিআদিনা পচ্চৰেক্খণাতি আহ ‘‘সহ ফলেন পচ্চৰেক্খণদস্সনত্থ’’ন্তি. উপরি কত্তব্বকিচ্চাভাৰেন ঠিতং. তেনাহ ‘‘ৰিমুত্তত্তা ঠিত’’ন্তি. যং পত্তব্বং, তং অগ্গফলস্স পত্তভাৰেন অধিগতত্তা সন্তুট্ঠং পরিতুট্ঠং.
অনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. দুতিযঅনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা
৪৬. পুব্বন্তং অতীতখন্ধকোট্ঠাসং. অনুগতাতি সস্সতাদীনি কপ্পেত্ৰা গহণৰসেন অনুগতা. অট্ঠারস দিট্ঠিযোতি চতস্সো সস্সতদিট্ঠিযো, চতস্সো একচ্চসস্সতদিট্ঠিযো, চতস্সো অন্তানন্তিকদিট্ঠিযো, চতস্সো অমরাৰিক্খেপদিট্ঠিযো, দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নদিট্ঠিযোতি এৰং অট্ঠারস দিট্ঠিযো ন হোন্তি পচ্চযঘাতেন. অপরন্তন্তি অনাগতং খন্ধকোট্ঠাসং সস্সতাদিভাৰং কপ্পেত্ৰা গহণৰসেন অনুগতা. সোল়স সঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, সত্ত উচ্ছেদৰাদা, পঞ্চ পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি এৰং চতুচত্তালীস দিট্ঠিযো ন হোন্তি পচ্চযঘাতেন. সস্সতদিট্ঠিথামসো চেৰ সীলব্বতদিট্ঠিপরামাসো চ ন হোতি পচ্চযঘাতেন. তেনাহ ‘‘এত্তাৰতা পঠমমগ্গো দস্সিতো’’তি অনৰসেসদিট্ঠিপহানকিত্তনতো. পহীনা ৰিক্খম্ভিতা. ইদং পনাতি ‘‘রূপস্মি’’ন্তিআদি.
দুতিযঅনিচ্চসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সমনুপস্সনাসুত্তৰণ্ণনা
৪৭. পরিপুণ্ণগাহৰসেনাতি পঞ্চক্খন্ধে অসেসেত্ৰা একজ্ঝং ‘‘অত্তা’’তি গহণৰসেন. এতেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অঞ্ঞতরং ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সন্তি. ইতীতি এৰং. যস্স পুগ্গলস্স অযং অত্তদিট্ঠিসঙ্খাতা সমনুপস্সনা অত্থি পটিপক্খেন অৰিহতত্তা সংৰিজ্জতি. পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানন্তি চক্খাদীনং ইন্দ্রিযানং.
আরম্মণন্তি কম্মৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণং. মানৰসেন চ দিট্ঠিৰসেন চ ‘‘অস্মী’’তি গাহে সিজ্ঝন্তে তংসহগতা তণ্হাপি তগ্গহিতাৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন অস্মীতি এৰম্পিস্স হোতী’’তি. গহেত্ৰাতি অহংকারৰত্থুৰসেন গহেত্ৰা. অযং অহমস্মীতি অযং চক্খাদিকো, সুখাদিকো ৰা অহমস্মি. ‘‘রূপী অত্তা অরোগো পরং মরণা’’তি এৰমাদিগহণৰসেন পৰত্তনতো ৰুত্তং ‘‘রূপী ভৰিস্সন্তিআদীনি সব্বানি সস্সতমেৰ ভজন্তী’’তি. ৰিপস্সনাভিনিৰেসতো পুব্বে যথেৰাকারানি পঞ্চিন্দ্রিযানি, অথ ৰিপস্সনাভিনিৰেসতো পরং তেনেৰাকারেন ঠিতেসু চক্খাদীসু ইন্দ্রিযেসু অৰিজ্জা পহীযতি ৰিপস্সনং ৰড্ঢএত্ৰা মগ্গস্স উপ্পাদনেন, অথ মগ্গপরম্পরায অরহত্তমগ্গৰিজ্জা উপ্পজ্জতি. তণ্হামানদিট্ঠিযো কম্মসম্ভারভাৰতো. কম্মস্স…পে… একো সন্ধীতি হেতুফলসন্ধি. পুন একো সন্ধীতি ফলহেতুসন্ধিমাহ. তযো পপঞ্চা অতীতো অদ্ধা অতীতভৰঅদ্ধানং তেসং অধিপ্পেতত্তা. অনাগতস্স পচ্চযো দস্সিতো অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স ৰসেন. সুতৰতো পন অরিযসাৰকস্স ৰসেন ৰট্টস্স ৰূপসমো দস্সিতোতি.
সমনুপস্সনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. খন্ধসুত্তৰণ্ণনা
৪৮. তথেৰাতি আরম্মণভাৰেনেৰ. আরম্মণকরণৰসেন উপাদানেহি উপাদাতব্বন্তি উপাদানিযং. ইধাপীতি উপাদানক্খন্ধেসুপি. ৰিভাগত্থে গয্হমানে অনিট্ঠপ্পসঙ্গোপি সিযা, অভিধম্মে চ রাসট্ঠো এৰ আগতো, ‘‘তদেকজ্ঝং অভিসংযুহিত্ৰা’’তি ৰচনতো ‘‘রাসট্ঠেন’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং.
খন্ধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-৮. সোণসুত্তাদিৰণ্ণনা
৪৯-৫০. ৰিসিট্ঠোতি পধানো. উত্তমোতি উক্কট্ঠো. অঞ্ঞং কিং ভৰেয্যাতি অঞ্ঞং কিং কারণং ভৰেয্য তথা সমনুপস্সনায অঞ্ঞেসং অৰিজ্জমানতায ৰচনপরিট্ঠিতিপভিন্নতো. ৰজিরভেদদেসনং নাম অত্থতো তেপরিৰট্টদেসনা.
সোণসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯-১০. নন্দিক্খযসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫১-৫২. নৰমদসমেসূতি সুত্তদ্ৰযং সহেৰ উদ্ধটং, দ্ৰীসুপি অত্থৰণ্ণনায সরিক্খভাৰতো. নন্দনট্ঠেন নন্দী, রঞ্জনট্ঠেন রাগো. সতিপি সদ্দত্থতো ভেদে ‘‘ইমেসং অত্থতো নিন্নানাকরণতাযা’’তি ৰত্ৰাপি পহাযকধম্মভেদেন পন লব্ভতেৰ ভেদমত্তাতি দস্সেতুং ‘‘নিব্বিদানুপস্সনায ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিরজ্জন্তো রাগং পজহতীতি সম্বন্ধো. এত্তাৰতাতি ‘‘নন্দিক্খযা রাগক্খযো’’তি এত্তাৰতা. ৰিপস্সনং নিট্ঠপেত্ৰা ৰিপস্সনাকিচ্চস্স পরিযোসানেন. রাগক্খযাতি ৰুট্ঠানগামিনিপরিযোসানায ৰিপস্সনায রাগস্স খেপিতত্তা. অনন্তরং উপ্পন্নেন অরিযমগ্গেন সমুচ্ছেদৰসেন নন্দিক্খযোতি. তেনাহ ‘‘ইধ মগ্গং দস্সেত্ৰা’’তি. অনন্তরং পন উপ্পন্নেন অরিযফলেন পটিপস্সদ্ধিৰসেন নন্দিরাগক্খযা সব্বং সংকিলেসতো চিত্তং ৰিমুচ্চতীতি. তেনাহ ‘‘ফলং দস্সিত’’ন্তি.
নন্দিক্খযসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অত্তদীপৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মূলপণ্ণাসকো সমত্তো.