১. পরিৰীমংসনসুত্তৰণ্ণনা
৫১. উপপরিক্খমানোতি পৰত্তিপৰত্তিহেতুং, নিৰত্তিনিৰত্তিহেতুঞ্চ পরিতুলেন্তো. কুতো পনেতন্তি? ‘‘সম্মা দুক্খক্খযা’’তি ৰচনতো. ন হি সব্বদুক্খপরিৰীমংসং ৰিনা সম্মা দুক্খক্খযো সম্ভৰতি. কস্মাতিআদিনা জরামরণস্সেৰ গহণে কারণং পুচ্ছতি. জাতিআদীনম্পি পৰত্তি দুক্খভাৰিনীতি অধিপ্পাযো. যস্মা জরামরণে গহিতে সতি জাতিপি গহিতা হোতি, তস্সা অভাৰে জরামরণস্সেৰ অভাৰতো. এস নযো ভৰাদীসুপি. এৰং যাৰ জাতিধম্মো জরামরণে গহিতে গহিতোৰ হোতি, জরামরণপদেসেন তব্বিকারৰন্তো সব্বে তেভূমকা সঙ্খারা গহিতাতি এৰম্পি জরামরণগ্গহণেন সব্বম্পি ৰট্টদুক্খং গহিতমেৰ হোতি. তেনাহ ‘‘তস্মিং গহিতে সব্বদুক্খস্স গহিতত্তা’’তি. অনেকৰিধন্তি বহুৰিধং বহুকোট্ঠাসং. ‘‘অনেক’’ন্তি ৰা পাঠো. অনেকন্তি বহুলৰচনং. ৰিধন্তি খণ্ডিচ্চপালিচ্চাদিৰসেন ৰিপরীতকোট্ঠাসং. নানপ্পকারকন্তি ততো এৰ নানপ্পকারং. ন্হত্ৰা ঠিতং পুরিসং ৰিযাতি বালানং অত্তভাৰস্স সুভাকারেন উপট্ঠানং সন্ধাযাহ.
‘‘সারুপ্পভাৰেনা’’তি ৰুত্তং, কিং সব্বথা সারুপ্পভাৰেনাতি আহ ‘‘নিক্কিলেসতায পরিসুদ্ধতাযা’’তি. ন হি তস্সেসা অসঙ্খততাদিভাৰেন সদিসা. পটিপন্নোতি পটিমুখো অভিসঙ্খারমুখো হুত্ৰা পন্নো অধিগতো. অনুগতন্তি অনুচ্ছৰিকভাৰেন গতং, যথা চ নিব্বানস্স অধিগমো হোতি, এৰং তদনুরূপভাৰেন গতং. এত্থ চ পাল়িযং ‘‘পজানাতী’’তি পুব্বভাগৰসেন পজাননা ৰুত্তা, ‘‘তথা পটিপন্নো চ হোতী’’তি নিযতৰসেন. ‘‘অপরভাগৰসেনা’’তি অপরে. কেচি পন ‘‘যথা পটিপন্নস্স জরামরণং নিরুজ্ঝতি, তথা পটিপন্নো’’তি ৰদন্তি. পদৰীমংসনা পুব্বভাগৰসেন ৰেদিতব্বা, ন মগ্গক্খণৰসেন. সঙ্খারনিরোধাযাতি এত্থ নযিদং অৰিজ্জাপচ্চযসঙ্খারগ্গহণং, অথ খো সঙ্খতসঙ্খারগ্গহণন্তি আহ ‘‘সঙ্খারদুক্খস্স নিরোধত্থাযা’’তি. তেনাহ ‘‘এত্তাৰতা যাৰ অরহত্তা দেসনা কথিতা’’তি.
‘‘পচ্চত্তংযেৰ পরিনিব্বাযতী’’তিআদিনা অরহত্তফলপচ্চৰেক্খণং, ‘‘সো সুখঞ্চ ৰেদনং ৰেদযতী’’তিআদিনা সততৰিহারঞ্চ দস্সেত্ৰা দেসনা সব্বথাৰ ৰট্টদেসনাতো নিৰত্তেতব্বা সিযা. অৰিজ্জাগতোতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন এৰমাদিকং ইদং ৰট্টৰিৰট্টকথনং পুন গণ্হাতি. পুগ্গলসদ্দো ইতরাসং দ্ৰিন্নং পকতীনং ৰাচকোতি ততো ৰিসেসেত্ৰা গহণে পঠমপকতিমেৰ দস্সেন্তো ‘‘পুরিসপুগ্গলো’’তি অৰোচাতি আহ ‘‘পুরিসোযেৰ পুগ্গলো’’তি. উভযেনাতি পুরিসপুগ্গলগ্গহণেন. সম্মুতিযা অৰিজ্জমানায কথা দেসনা সম্মুতিকথা. পরমত্থস্স কথা দেসনা পরমত্থকথা. তত্থাতি সম্মুতিপরমত্থকথাসু, ন সম্মুতিপরমত্থেসু. তেনাহ ‘‘এৰং পৰত্তা সম্মুতিকথা নামা’’তিআদি. তত্রিদং সম্মুতিপরমত্থানং লক্খণং – যস্মিং ভিন্নে বুদ্ধিযা ৰা অৰযৰৰিনিব্ভোগে কতে ন তংসমঞ্ঞা, সা ঘটপটাদিপ্পভেদা সম্মুতি, তব্বিপরিযাযতো পরমত্থো. ন হি কক্খল়ফুসনাদিসভাৰে অযং নযো লব্ভতি. তত্থ রূপাদিধম্মং সমূহসন্তানৰসেন পৰত্তমানং উপাদায ‘‘সত্তো’’তিআদি ৰোহারোতি আহ ‘‘সত্তো নরো…পে… সম্মুতিকথা নামা’’তি. যস্মা রূপাদযো পরমত্থধম্মা ‘‘খন্ধা ধাতুযো’’তিআদিনা ৰুচ্চন্তি, ন ৰোহারমত্তং, তস্মা ‘‘খন্ধা…পে… পরমত্থকথা নামা’’তি ৰুত্তং. ননু খন্ধকথাপি সম্মুতিকথাৰ, সম্মুতি হি সঙ্কেতো খন্ধট্ঠো রাসট্ঠো ৰা কোট্ঠাসট্ঠো ৰাতি? সচ্চমেতং, অযং পন খন্ধসমঞ্ঞা ফস্সাদীসু তজ্জাপঞ্ঞত্তি ৰিয পরমত্থসন্নিস্সযা তস্স আসন্নতরা পুগ্গলসমঞ্ঞাদযো ৰিয ন দূরেতি পরমত্থসঙ্গহতা ৰুত্তা. খন্ধসীসেন ৰা তদুপাদানা সভাৰধম্মা এৰ গহিতা. ননু চ সব্বেপি সভাৰধম্মা সম্মুতিমুখেনেৰ দেসনং আরোহন্তি, ন সম্মুখেনাতি সব্বাপি দেসনা সম্মুতিদেসনাৰ সিযাতি? নযিদমেৰং দেসেতব্বধম্মৰিভাগেন দেসনাৰিভাগস্স অধিপ্পেতত্তা, ন চ সদ্দো কেনচি পৰত্তিনিমিত্তেন ৰিনা অত্থং পকাসেতীতি. তেনাহ ‘‘পরমত্থং কথেন্তাপি সম্মুতিং অমুঞ্চিত্ৰাৰ কথেন্তী’’তি. সচ্চমেৰ অৰিপরীতমেৰ কথেন্তি.
সম্মুতীতি সমঞ্ঞা. পরমো উত্তমো অত্থোতি পরমত্থো, ধম্মানং যথাভূতসভাৰো. তং পরমত্থং, সম্মুতি পন লোকস্স সঙ্কেতমত্তসিদ্ধা. যদি এৰং কথং সম্মুতিকথায সচ্চতাতি আহ ‘‘লোকসম্মুতিকারণ’’ন্তি লোকসমঞ্ঞং নিস্সায পৰত্তনতো. লোকসমঞ্ঞায হি অভিনিৰেসনং ৰিনা পঞ্ঞাপনা একচ্চস্স সুতস্স সাৰনা ৰিয, ন মুসা অনতিক্কমিতব্বতো তস্সা. তেনাহ ভগৰা ‘‘জনপদনিরুত্তিং নাভিনিৰেসেয্য, সমঞ্ঞং নাতিধাৰেয্যা’’তি. ধম্মানং সভাৰধম্মানং. ভূতলক্খণং ভাৰস্স লক্খণং দীপেন্তীতি কত্ৰা.
তেরসচেতনাভেদন্তি অট্ঠকামাৰচরকুসলচেতনাপঞ্চরূপাৰচরকুসলচেতনাভেদং. অত্তনো সন্তানস্স পুননতো পুজ্জভৰফলস্স অভিসঙ্খরণতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং. কম্মপুঞ্ঞেনাতি কম্মভূতেন. ৰিপাকপুঞ্ঞেনাতি ৰিপাকসঙ্খাতেন. পুঞ্ঞফলম্পি হি উত্তরপদলোপেন ‘‘পুঞ্ঞ’’ন্তি ৰুচ্চতি ‘‘এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তিআদীসু ৰিয. ‘‘অপুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ইদং ‘‘পুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি এত্থ ৰুত্তনযমেৰাতি ন উদ্ধতং. অপুঞ্ঞফলং উত্তরপদলোপেন ‘‘অপুঞ্ঞ’’ন্তি ৰুচ্চতি. সঙ্খারন্তি সঙ্খারস্স গহিতত্তা ‘‘অৰিজ্জাগতোয’’ন্তি ইমিনা সঙ্খারস্স পচ্চযো গহিতো, ‘‘পুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা পচ্চযুপ্পন্নং ৰিঞ্ঞাণং. তস্মিঞ্চ গহিতে নামরূপাদি সব্বং গহিতমেৰ হোতি. তেনাহ ‘‘দ্ৰাদসপদিকো পচ্চযাকারো গহিতোৰ হোতী’’তি.
ৰিজ্জাতি অরহত্তমগ্গঞাণং উক্কট্ঠনিদ্দেসেন. তস্সা হি উপ্পাদা সব্বসো অৰিজ্জা পহীনা হোতি. পঠমমেৰাতি ইদং অৰিজ্জাপহানৰিজ্জুপ্পাদানং সমানকালতাদস্সনং. তেনাহ ‘‘যথা পনা’’তিআদি. পদীপুজ্জলেনাতি পদীপুজ্জলনহেতুনা সহেৰ. ৰিজ্জুপ্পাদাতি ৰিজ্জুপ্পাদহেতু, এৰং সতীপি সমকালত্তেতি অধিপ্পাযো. ন গণ্হাতীতি ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা ন গণ্হাতি. ন তণ্হাযতি ন ভাযতি তণ্হাৰুত্তিনো অভাৰা, ততো এৰ ভযৰত্থুনো চ অভাৰা.
গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপেত্ৰাতি গিলিত্ৰা ৰিয অঞ্ঞস্স অৰিসযং ৰিয করণেন পরিনিট্ঠাপেত্ৰা. সামিসসুখস্স অনেকদুক্খানুবন্ধভাৰতো, সুখাভিনন্দস্স দুক্খহেতুভাৰতো চ সুখং অভিনন্দন্তোযেৰ দুক্খং অভিনন্দতি নাম অগ্গিসন্তাপসুখং ইচ্ছন্তো ধূমদুক্খানুঞ্ঞাতো ৰিয. দুক্খং পত্ৰা সুখং পত্থনতোতি এত্থ দুব্বলগহণিকাদযো নিদস্সনভাৰেন ৰেদিতব্বা. তে হি যাৰ সাযন্হসমযাপি অভুত্ৰা সাযমাসাদীনি করোন্তো জিঘচ্ছাদিং উপ্পাদেত্ৰা ভুঞ্জনাদীনি করোন্তি. সুখস্স ৰিপরিণামদুক্খতো সুখং অভিনন্দন্তো দুক্খং অভিনন্দতি নামাতি যোজনা. কেচি পন দুক্খস্স অভাৰতো ৰিপরিণামসুখতো তং সুখং অভিনন্দন্তো দুক্খং অভিনন্দতীতি ৰদন্তি. তং ন, ন হি তাদিসং সুখনিমিত্তং কোচি দুক্খং অভিনন্দন্তো দিট্ঠো, দুক্খহেতুং পন সামিসং সুখং অভিনন্দন্তো দিট্ঠো. দুক্খহেতুং সামিসং সুখং অভিনন্দন্তো অত্থতো দুক্খং অভিনন্দতি নামাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. কাযোতি পঞ্চদ্ৰারকাযো, সো পরিযন্তো অৰসানং এতস্সাতি কাযপরিযন্তিকং. তেনাহ ‘‘যাৰ পঞ্চদ্ৰারকাযো পৰত্ততি, তাৰ পৰত্ত’’ন্তি. জীৰিতপরিযন্তিকন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো.
পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৰা পঠমং নিরুজ্ঝতীতি একস্মিং অত্তভাৰে মনোদ্ৰারিকৰেদনাতো পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৰা ততো পঠমং নিরুজ্ঝতি, ততো এৰ সিদ্ধমত্থং সরূপেনেৰ দস্সেতুং ‘‘মনোদ্ৰারিকৰেদনা পঠমং উপ্পজ্জিত্ৰা পচ্ছা নিরুজ্ঝতী’’তি ৰুত্তং. ইদানি তমেৰ সঙ্খেপেন ৰুত্তং ৰিৰরিতুং ‘‘সা হী’’তিআদিমাহ. যাৰ তেত্তিংসৰস্সাপি পঠমৰযো. পণ্ণাসৰস্সকালেতি পঠমৰযতো যাৰ পঞ্ঞাসৰস্সকালা, তাৰ ঠিতা হোতীতি ৰুড্ঢিহানিযো অনুপগন্ত্ৰা সরূপেনেৰ ঠিতা হোতি. মন্দাতি মুদুকা অতিখিণা. তদাতি অসীতিনৰুতিৰস্সকালে. তথা চিরপরিৰিতক্কেপি. ভগ্গা নিত্তেজা ভগ্গৰিভগ্গা দুব্বলা. হদযকোটিংযেৰাতি চক্খাদিৰত্থূসু অৰত্তেত্ৰা তেসং খীণত্তা কোটিভূতং হদযৰত্থুংযেৰ. যাৰ এসা ৰেদনা ৰত্ততি.
ৰাপিযাতি মহাতল়াকেন. পঞ্চউদকমগ্গসম্পন্নন্তি পঞ্চহি উদকস্স পৰিসননিক্খমনমগ্গেহি যুত্তং. ততো ততো ৰিস্সন্দমানং সব্বসো পুণ্ণত্তা.
পঠমং দেৰে ৰস্সন্তেতিআদি উপমাসংসন্দনং. ইমং ৰেদনং সন্ধাযাতি ইমং যথাৰুত্তং পরিযোসানপ্পত্তং মনোদ্ৰারিকৰেদনং সন্ধায.
কাযস্স ভেদাতি অত্তভাৰস্স ৰিনাসতো. ‘‘উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা’’তি পাল়ি, অট্ঠকথাযং পন জীৰিতপরিযাদানা উদ্ধন্তি পদুদ্ধারো কতো. পরলোকৰসেন অগন্ত্ৰা. ৰেদনানং সীতিভাৰো নাম সঙ্খারদরথপরিল়াহভাৰো, সো পনাযং অপ্পৰত্তিৰসেনাতি আহ ‘‘পৰত্তি…পে… ভৰিস্সন্তী’’তি. ধাতুসরীরানীতি অট্ঠিকঙ্কলসঙ্খাতধাতুসরীরানি. সরীরেকদেসে হি সরীরসমঞ্ঞা.
কুম্ভকারপাকাতি কুম্ভকারপাকতো. এত্থ পচ্চতীতি পাকো, পচনট্ঠানং. তদেৰ পাচনৰসেন আৰসন্তি এত্থাতি আৰাসো, তস্মা কুম্ভকারাৰাসতো. অৰিগতৰূপসমং সঙ্খরিতং কুম্ভং উদ্ধরিত্ৰা ঠপেন্তো ছারিকায সতি পিধানৰসেন ঠপেতি. তথা ঠপনং পন সন্ধায ৰুত্তং ‘‘পটিসিস্সেয্যা’’তি. কুম্ভস্স পদেসভূততায আবদ্ধা অৰযৰা ‘‘কুম্ভকপালানী’’তি অধিপ্পেতানি, ন ছিন্নভিন্নানি. অৰযৰমুখেন হি সমুদাযো ৰুত্তো. তত্থ কপালসমুদাযো হি ঘটো. তেনাহ ‘‘মুখৰট্টিযা একবদ্ধানী’’তি. অৰসিস্সেয্যুন্তি ৰণ্ণৰিসেসউণ্হভাৰাপগতা ঘটকারানেৰ তিট্ঠেয্যুন্তি. আদিত্ত…পে… তযো ভৰা দট্ঠব্বা একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তভাৰতো. যথা কুম্ভকারো কুম্ভকারাৰাসং আদিত্তং পচ্চৰেক্খতি, এৰং আরদ্ধৰিপস্সকোপেস ভৰত্তযং রাগাদীহি আদিত্তন্তি আহ ‘‘কুম্ভকারো ৰিয যোগাৰচরো’’তি. নীহরণদণ্ডকো ৰিয অরহত্তমগ্গঞাণং ভৰত্তযপাকতো নীহরণতো. সমো ভূমিভাগো ৰিয নিব্বানতলং সব্বৰিসমা নিৰত্তনতো.
‘‘আদাননিক্খেপনতো, ৰযোৰুদ্ধত্থঙ্গমতো, আহারমযতো, উতুমযতো, চিত্তসমুট্ঠানতো, কম্মজতো, ধম্মতারূপতো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭০৬) ইমেহি সত্তহি আকারেহি সম্মসন্তো রূপসত্তকং ৰিপস্সতি নাম. ‘‘কলাপতো, যমকতো, খণিকতো, পটিপাটিতো, দিট্ঠিউগ্ঘাটনতো, মানসমুগ্ঘাটতো, নিকন্তিপরিযাদানতো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭১৭) ইমেহি সত্তহি আকারেহি সম্মসন্তো অরূপসত্তকং ৰিপস্সতি নাম, তস্মা যথাৰুত্তং ইমং রূপসত্তকং অরূপসত্তকঞ্চ নীহরিত্ৰা ৰিপস্সন্তস্স. যদিপি অরহতো অত্তভাৰো সব্বভৰেহিপি উদ্ধটো, যাৰ পন অনুপাদিসেসপরিনিব্বানং ন পাপুণাতি, তাৰ তস্মিম্পি সুগতিভৰে ঠিতোযেৰাতি ৰত্তব্বতং লব্ভতীতি ‘‘চতূহি অপাযেহি অত্তভাৰং উদ্ধরিত্ৰা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘খীণাসৰো পনা’’তিআদি. তথা চ ৰক্খতি ‘‘অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতস্স ৰট্টৰূপসমো ৰেদিতব্বো’’তি. ন পরিনিব্বাতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযাতি অধিপ্পাযো, সউপাদিসেসায পন নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বানং অরহত্তপ্পত্তিযেৰ. অভিসঙ্খারহেতুতো হেত্থ পরিল়াহৰূপসমস্স উপসমভাৰেন অধিপ্পেতত্তা উণ্হকুম্ভনিব্বাননিদস্সনম্পি ন ৰিরুজ্ঝতি. অনুপাদিন্নকসরীরানীতি উতুসমুট্ঠানিকরূপকলাপে ৰদন্তি. ভিক্খৰেতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. ইদং পন ৰচনং. অনুযোগারোপনত্থন্তি কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো খীণাসৰো অপি নু পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদিকম্মং করেয্যাতি পঞ্হং কাতুং. অথ ৰা অনুযোগারোপনত্থন্তি ‘‘অপি নু খো খীণাসৰো ভিক্খু পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং ৰা অভিসঙ্খরেয্যা’’তিআদিনা অনুযোগং আরোপেতুং ৰুত্তং, ন তাৰ যথারদ্ধদেসনং নিট্ঠাপেতুন্তি অত্থো.
পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণে সিদ্ধে তস্মিং ভৰে উপ্পজ্জনারহানং ৰিঞ্ঞাণানং সিযা সম্ভৰো, নাসতীতি ৰুত্তং ‘‘ৰিঞ্ঞাণং পঞ্ঞাযেথাতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং পঞ্ঞাযেথা’’তি. সব্বসো সঙ্খারেসু অসন্তেসু পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং অপি নু খো পঞ্ঞাযেয্য. তস্মিঞ্হি অপঞ্ঞাযমানে সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ন পঞ্ঞাযেয্য. থেরানন্তি ‘‘ভিক্খৰে’’তি আলপিতত্থেরানং. পঞ্হব্যাকরণং সম্পহংসতি তস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সংসন্দনতো. অপ্পঞ্ঞাণন্তি অপ্পঞ্ঞাযনং. আদি-সদ্দেন ৰিঞ্ঞাণে অসতি নামরূপস্স অপ্পঞ্ঞাণন্তি এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি. সন্নিট্ঠানসঙ্খাতন্তি সদ্দহনাকারেন পৰত্তসন্নিট্ঠানসঙ্খাতং. অধিমোক্খন্তি নিচ্ছযাকারৰিমোক্খং সদ্ধাৰিমোক্খঞ্চ. তেনাহ পাল়িযং ‘‘সদ্দহথ মেতং, ভিক্খৰে’’তি. সদ্ধাসহিতঞ্হি নিচ্ছযাকারৰিমোক্খং সন্ধাযাহ ‘‘সন্নিট্ঠানসঙ্খাতং অধিমোক্খ’’ন্তি. অন্তোতি পরিযন্তো. পরিতো ছিজ্জতি এত্থাতি পরিচ্ছেদো.
পরিৰীমংসনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.