৪. কল়ারখত্তিযৰগ্গো
১. ভূতসুত্তৰণ্ণনা
৩১. অজিতমাণৰেনাতি সোল়সসু বাৰরিযব্রাহ্মণপরিচারকেসু ‘‘অজিতো’’তি লদ্ধনামেন মাণৰেন. সঙ্খা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, সঙ্খাতা পরিঞ্ঞাতা ধম্মা যেসং তে সঙ্খাতধম্মা, পটিৰিদ্ধসচ্চা খীণাসৰা. সেক্খা পন ৰিপাকস্স অপরিঞ্ঞাতত্তা ‘‘সঙ্খাতধম্মা’’তি ন ৰুচ্চন্তি. সেক্খধম্মসমন্নাগমেন তে সেক্খা. তে পন কামং পুগ্গলপটিলাভৰসেন অনেকসহস্সাৰ হোন্তি, চতুমগ্গহেট্ঠিমফলত্তযস্স পন ৰসেন তংসমঙ্গিতাসামঞ্ঞেন ন সত্তজনতো উদ্ধন্তি আহ ‘‘সত্ত জনে’’তি নিযমেত্ৰা ৰিসেসেতি. সংকিলেসৰজ্জং, ততো ৰা অত্তানং ৰিয ৰিনেয্যলোকং নিপাতি রক্খতীতি নিপকো, তস্স ভাৰো নেপক্কং, ঞাণন্তি আহ ‘‘নেপক্কং ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, তায সমন্নাগতত্তা নিপকো’’তি.
‘‘কো নু খো ইমস্স পঞ্হস্স অত্থো’’তি চিন্তেন্তো পঞ্হায কঙ্খতি নাম. ‘‘কথং ব্যাকরমানো নু খো সত্থু অজ্ঝাসযং ন ৰিরোধেমী’’তি চিন্তেন্তো অজ্ঝাসযং কঙ্খতি নাম. সুজাননীযত্থপরিচ্ছেদং কত্ৰা চিন্তনা হেত্থ ‘‘কঙ্খা’’তি অধিপ্পেতা, ন ৰিচিকিচ্ছাতি. পহীনৰিচিকিচ্ছো হি মহাথেরো আযস্মতো অস্সজিমহাথেরস্স সন্তিকেযেৰ, ৰিচিননভূতং কুক্কুচ্চসদিসং পনেতং ৰীমংসনমত্তন্তি দট্ঠব্বং. পত্তং আদায চরন্তোতি পব্বজিতভাৰলক্খণং. ধম্মসেনাপতিভাৰেন ৰা মম পত্তধম্মদেসনাৰারং আদায চরন্তোতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
জাতন্তি যথারহং পচ্চযতো উপ্পন্নং, সঙ্খতন্তি অত্থো. পঞ্হব্যাকরণং উপট্ঠাসীতি পঞ্হস্স ব্যাকরণতা পটিভাসি. ‘‘সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতী’’তি পাঠো, অট্ঠকথাযং পন ‘‘সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’তি পদং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘পস্সন্তস্সা’’তি অত্থো ৰুত্তো. তং ‘‘ভূতন্তি…পে… পটিপন্নো হোতী’’তি ইমায পাল়িযা ন সমেতি, তস্মা যথাদস্সিতপাঠো এৰ যুত্তো. যাৰ অরহত্তমগ্গা নিব্বিদাদীনং অত্থাযাতি সমিতাপেক্খধম্মৰসা পদং ৰদন্তি. আহারসম্ভৰন্তি পচ্চযহেতুকং. সেক্খপটিপদা কথিতা ‘‘নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতী’’তি ৰচনতো. এস নযো নিরোধৰারেপি. নিব্বিদাতি করণে পচ্চত্তৰচনং, ৰিরাগা নিরোধাতি করণে নিস্সক্কৰচনন্তি আহ ‘‘সব্বানি কারণৰচনানী’’তি. অনুপাদাতি অনুপাদায. ভূতমিদন্তিআদিমাহ সব্বসুত্তং আহচ্চভাসিতং জিনৰচনমেৰ করোন্তো.
ভূতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. কল়ারসুত্তৰণ্ণনা
৩২. তস্স থেরস্স নামং জাতিসমুদাগতং. নিৰত্তোতি পুব্বে ৰট্টসোতস্স পটিসোতং গন্তুং আরদ্ধো, তং অৰিসহন্তো অনুসোতমেৰ গচ্ছন্তো, ততো নিৰত্তো পরিক্লেসৰিধমে অসংসট্ঠো ৰিযুত্তো হোতি. এত্থ চেতনাতি ৰা অস্সাসো. হীনাযাৰত্তনং নাম কামেসু সাপেক্খতায, তত্থ চ নিরপেক্খতা ততিযমগ্গাধিগমেনাতি দস্সেন্তো ‘‘তযো মগ্গে’’তিআদিমাহ. সাৰকপারমীঞাণং থেরস্স অরহত্তাধিগমেন নিপ্ফন্নং, তস্মা তস্স তং উপরিমকোটিযা অস্সাসো ৰুত্তো. উগ্ঘাটিতাতি ৰিৰটা, ৰূপসমিতাতি অত্থো. তত্থাতি অরহত্তপ্পত্তিযং. ৰিচিকিচ্ছাভাৰন্তি নিব্বেমতিকতং.
ন এৰং ব্যাকতাতি ‘‘খীণা জাতী’’তিআদিকা এৰং উত্তানকং ন ব্যাকতা, পরিযাযেন পন ব্যাকতা. কেনচীতি কেনচিপি কারণেন. এৰং উত্তানকং ব্যাকরিস্সতি.
তস্স পচ্চযস্স খযাতি তস্স কম্মভৰসঙ্খাতস্স পচ্চযস্স অৰিজ্জায সহকারিতাযং সঙ্গহিতস্স খযা অনুপ্পাদা নিরোধা. খীণস্মিন্তি খীণে. অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুদ্ধে জাতিযা যথাৰুত্তে পচ্চযে. জাতিসঙ্খাতং ফলং খীণং অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতন্তি. ৰিদিতং ঞাতং. আজানাতি চতুসচ্চং হেট্ঠিমমগ্গেহি ঞাতং অনতিক্কমিত্ৰাৰ পটিৰিজ্ঝতীতি অঞ্ঞা অগ্গমগ্গো. তদুপচারেন অগ্গফলং ইধ ‘‘অঞ্ঞা’’ নাম. পচ্চযোতি ভৰূপপত্তিযা পচ্চযো পটিচ্চসমুপ্পাদো.
মেতি মযা. অঞ্ঞাসি আকারগ্গহণেন চিত্তাচারং জানাতি. তেনাতি ভগৰতা. ব্যাকরণং অনুমোদিতং পঞ্হব্যাকরণস্স ৰিসযকতভাৰতো.
অযমস্স ৰিসযোতি অযং ৰেদনা অস্স সারিপুত্তত্থেরস্স সৰিসযো তত্থ ৰিসযভাৰেন পৰত্তত্তা. কিঞ্চাপীতি কিঞ্চাপি সুখা ৰেদনা ঠিতিসুখা দুক্খা ৰেদনা ৰিপরিণামসুখা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা ঞাণসুখা. ৰিপরিণামকোটিযাতি অনিচ্চভাৰেন সব্বাৰ ৰেদনা দুক্খা নাম. সুখপটিক্খেপতোপি হি সুখপীতিযা ফরণতায সুখাতি তিক্খমত্তেন ৰিপরিণামদুক্খাতি ৰিপরিণামতো অভাৰাধিগমেন সুখনিরোধক্খণমত্তেন. তথা হি ৰুত্তং পপঞ্চসূদনিযং ‘‘সুখায ৰেদনায অত্থিভাৰো সুখ’’ন্তি. সুখকামো দুক্খং তিতিক্খতি. অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকানঞ্হি সুখৰেদনুপরমো দুক্খতো উপট্ঠাতি, তস্মাযমত্থো ৰিযোগেন দীপেতব্বো. ‘‘দুক্খা ৰিপরিণামসুখা’’তি এত্থাপি এসেৰ নযো. তথাচাহ পপঞ্চসূদনিযং ‘‘দুক্খায ৰেদনায নত্থিভাৰো সুখ’’ন্তি. দুক্খৰেদনুপরমো হি ৰুত্তানং সুখতো উপট্ঠাতি এৰাতি ৰদন্তি. তস্স যোগস্স ৰূপসমেন ‘‘অহো সুখং জাত’’ন্তি মজ্ঝত্তৰেদনায জাননভাৰো যাথাৰতো অৰবুজ্ঝনং সুখং. অদুক্খমসুখাপি ৰেদনা ৰিজানন্তস্স সুখং হোতি তস্স সুখুমতায ৰিঞ্ঞেয্যভাৰতো. যথা রূপারূপধম্মানং সলক্খণতো সামঞ্ঞলক্খণতো চ সম্মদেৰ অৰবোধো পরমং সুখং. তেনাহ –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪);
অঞ্ঞাণদুক্খাতি অজাননভাৰো অদুক্খমসুখাৰেদনায দুক্খং. সম্মা ৰিভাগজাননসভাৰো ঞাণস্স সম্ভৰো. ঞাণসম্পযুত্তা হি ঞাণূপনিস্সযা অদুক্খমসুখা ৰেদনা পসত্থাকারা, যতো সা ইট্ঠা চেৰ ইট্ঠফলা চাতি. অজাননভাৰোতি এত্থ ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘দুক্খন্তি ৰিদিতো’’তি পাল়ি, অট্ঠকথাযং পন ৰিদিতন্তি পদুদ্ধারো কতো, তং অত্থদস্সনমত্তন্তি দট্ঠব্বং.
ৰেদনাপরিচ্ছেদজাননেতি ‘‘তিস্সো ইমা ৰেদনা’’তি এৰং পরিচ্ছেদতো জাননে. অঞ্ঞাসীতি কদা অঞ্ঞাসি? ইমস্মিং দেসনাকালেতি ৰদন্তি, পটিৰেধকালেতি পন যুত্তং. যথাপটিৰিদ্ধা হি ৰেদনা ইধ থেরেন দেসিতাতি. ইমিনা কারণেনাতি ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি ৰেদনানং অনিচ্চতায দুক্খভাৰজাননসঙ্খাতেন কারণেন. তংনিমিত্তং হিস্স ৰেদনাসু তণ্হা ন উপ্পজ্জতি. অতিপ্পপঞ্চোতি অতিৰিত্থারো. দুক্খস্মিং অন্তোগধং দুক্খপরিযাপন্নত্তা. দুক্খন্তি সব্বং ৰেদযিতং দুক্খং সঙ্খারদুক্খভাৰতো. ঞাতমত্তেতি যাথাৰতো অৰবুজ্ঝনমত্তে. তণ্হা ন তিট্ঠতীতি ন সন্তিট্ঠতি নপ্পৰত্ততি.
কথং ৰিমোক্খাতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদেসু ৰিমুত্তা. হেতুম্হি চেতং নিস্সক্কৰচনন্তি হেতুঅত্থেন করণৰচনেন অত্থমাহ ‘‘কতরেন ৰিমোক্খেনা’’তি. করণত্থেপি ৰা এতং নিস্সক্কৰচনন্তি তথা ৰুত্তং. অভিনিৰেসোতি ৰিপস্সনারম্ভো. বহিদ্ধাধম্মাপি দট্ঠব্বাযেৰ সব্বস্সপি পরিঞ্ঞেয্যস্স পরিজানিতব্বতো. ঞাণং পৰত্তেত্ৰা. তেতি অজ্ঝত্তসঙ্খারে. ৰৰত্থপেত্ৰাতি সলক্খণতো পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. বহিদ্ধা ওতারেতীতি বহিদ্ধাসঙ্খারেসু ঞাণং ওতারেতি. অজ্ঝত্তং ওতারেতীতি অজ্ঝত্তসঙ্খারে সম্মসতি. তত্র তস্মিং চতুক্কে. তেসং ৰৰত্থানকালেতি তেসং অজ্ঝত্তসঙ্খারানং ৰিপস্সনাকালে.
সব্বুপাদানক্খযাতি সব্বসো উপাদানানং খযা. কামং দিট্ঠিসীলব্বতঅত্তৰাদুপাদানানি পঠমমগ্গেনেৰ খীযন্তি, কামুপাদানং পন অগ্গমগ্গেনাতি তস্স ৰসেন ‘‘সব্বুপাদানক্খযা’’তি ৰদন্তো থেরো অত্তনো অরহত্তপত্তিং ব্যাকরোতি. তেনাহ ‘‘আসৰা নানুস্সৰন্তী’’তি. সতোতি ইমিনা সতিৰেপুল্লপ্পত্তিং দস্সেতি. চক্খুতো রূপে সৰন্তীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিযং তদনুগতমনোৰিঞ্ঞাণৰীথিযঞ্চ রূপারম্মণা আসৰা পৰত্তন্তীতি. কিঞ্চাপি তত্থ কুসলাদীনম্পি পৰত্তি অত্থি, কামাসৰাদযো এৰ ৰণতো যূসং ৰিয পগ্ঘরণকঅসুচিভাৰেন সন্দন্তি, তথা সেসৰারেসু. তেনাহ ‘‘এৰ’’ন্তিআদি, তস্মা তে এৰ ‘‘আসৰা’’তি ৰুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘরণকঅসুচিম্হি নিরুল়্হো আসৰসদ্দো. ‘‘অত্তানং নাৰজানামী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘ওমানপহানং কথিত’’ন্তি আহ. তেন আসৰেসু সমুদাযুপলক্খণং কথিতন্তি দট্ঠব্বং. ন হি সেয্যমানাদিপ্পহানেন ৰিনা হীনমানংযেৰ পজহতি. পজাননাতি ‘‘নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি ৰুত্তপজাননসম্পন্নো হোতীতি.
সরূপভেদতোপীতি ‘‘চত্তারো’’তি এৰং পরিমাণপরিচ্ছেদতোপি. ইদং ভগৰা দস্সেন্তো আহাতি সম্বন্ধো. ইদন্তি চ ‘‘অযম্পি খো’’তিআদিৰচনং সন্ধাযাহ.
অসম্ভিন্নায এৰাতি যথানিসিন্নায এৰ, অৰুট্ঠিতায এৰাতি অত্থো. পুগ্গলথোমনত্থন্তি দেসনাকুসলানং আনন্দত্থেরাদীনং পুগ্গলানং পসংসনত্থং উক্কংসনত্থং. ধম্মথোমনত্থন্তি পটিপত্তিধম্মস্স পসংসনত্থং. তেপীতি আনন্দত্থেরাদযো ভিক্খূপি. ধম্মপটিগ্গাহকা ভিক্খূ. অত্থেতি সীলাদিঅত্থে. ধম্মেতি পাল়িধম্মে.
অস্সাতি ভগৰতো. আনুভাৰং করিস্সতি ‘‘দিৰসঞ্চেপি ভগৰা’’তিআদিনা. নন্তি সারিপুত্তত্থেরং. অহম্পি তথেৰ থোমেস্সামি ‘‘সা হি ভিক্খূ’’তিআদিনা. এৰং চিন্তেসীতি এৰং ৰক্খমানেন ধম্মদাযাদদেসনায চিন্তিতাকারেন চিন্তেসি. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. একজ্ঝাসযাযাতি সমানাধিপ্পাযায. মতিযাতি পঞ্ঞায. অযং দেসনা অগ্গাতি ভগৰা ধম্মসেনাপতিং গুণতো এৰং পগ্গণ্হাতীতি কত্ৰা ৰুত্তং.
পকাসেত্ৰাতি গুণতো পাকটং পঞ্ঞাতং কত্ৰা সব্বসাৰকেহি সেট্ঠভাৰে ঠপেতুকামো. চিত্তগতিযা চিত্তৰসেন কাযস্স পরিণামনেন ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৰিয হোতূ’’তি কাযসমানগতিকত্তাধিট্ঠানেন. কথং পন কাযো দন্ধপ্পৰত্তিকো লহুপরিৰত্তেন চিত্তেন সমানগতিকো হোতীতি? ন সব্বথা সমানগতিকো. যথেৰ হি কাযৰসেন চিত্তৰিপরিণামনে চিত্তং সব্বথা কাযেন সমানগতিকং হোতি. ন হি তদা চিত্তং সভাৰসিদ্ধেন অত্তনো খণেন অৰত্তিত্ৰা দন্ধৰুত্তিকস্স রূপধম্মস্স খণেন ৰত্তিতুং সক্কোতি, ‘‘ইদং চিত্তং অযং কাযো ৰিয হোতূ’’তি পনাধিট্ঠানেন দন্ধগতিকস্স কাযস্স অনুৰত্তনতো যাৰ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তি হোতি, তাৰ কাযগতিঅনুলোমেনেৰ হুত্ৰা সন্তানৰসেন পৰত্তমানং চিত্তং কাযগতিযা পরিণামিতং নাম হোতি, এৰং ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৰিয হোতূ’’তি অধিট্ঠানেন পগেৰ সুখলহুসঞ্ঞায সম্পাদিতত্তা অভাৰিতিদ্ধিপাদানং ৰিয দন্ধং অৰত্তিত্ৰা যথা লহুকতিপযচিত্তৰারেহেৰ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পতি হোতি, এৰং পৰত্তরূপতা ৰিঞ্ঞাযতীতি.
অধিপ্পাযানুরূপমেৰ তস্স ভগৰতো থোমনায কতত্তা. ইদং নাম অত্থজাতং ভগৰা পুচ্ছিস্সতীতি পুব্বে মযা অৰিদিতং অপস্সং. আসযজাননত্থন্তি ‘‘এৰং ব্যাকরোন্তেন সত্থু অজ্ঝাসযো গহিতো হোতী’’তি এৰং সত্থু অজ্ঝাসযজাননত্থং. দুতিযং পঞ্হং পুচ্ছন্তো ভগৰা পঠমং পঞ্হং অনুমোদি দুতিযং পঞ্হং পুচ্ছন্তেনেৰ পঠমপঞ্হৰিস্সজ্জনস্স সম্পটিচ্ছিতভাৰতো.
এতং অহোসীতি এতং পরিৰিতক্কনং অহোসি. অস্সাতি কল়ারখত্তিযস্স ভিক্খুনো. ধম্মে দহতীতি ধম্মধাতু, সাৰকপারমীঞাণং, সাৰকৰিসযে ধম্মে দহতি যাথাৰতো অজিতে কত্ৰা ঠপেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ধম্মধাতূ’’তিআদি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকমেৰ ৰিসযে. গোচরধম্মেতি গোচরভূতে ঞেয্যধম্মে.
কল়ারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ঞাণৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা
৩৩. ঞাণমেৰ ঞাণৰত্থু সম্পত্তীনং কারণভাৰতো. চতূসূতি চতুসচ্চস্স বোধনৰসেন ৰুত্তেসু চতূসু ঞাণেসু. পঠমন্তি ‘‘জরামরণে ঞাণ’’ন্তি এৰং ৰুত্তং ঞাণং, যেন ধারণপরিচযমনসিকারৰসেন পৰত্তং সব্বং গণ্হি. সন্নিচযঞাণমযং সৰনমযং নামত্ৰেৰ ৰেদিতব্বং. সভাৰতো পচ্চযতো চস্স পরিগ্গণ্হনঞাণং সম্মসনঞাণংত্ৰেৰ ৰেদিতব্বং. জরামরণসীসেন চেত্থ জরামরণৰন্তোৰ ধম্মা গহিতা. পটিৰেধঞাণন্তি অসম্মোহতো পটিৰিজ্ঝনঞাণং. ইমিনা ধম্মেনাতি হেতুম্হি করণৰচনং. ইমস্স হি ধম্মস্স অধিগমহেতু অযং অরিযো অতীতানাগতে নযেনপি চতুসচ্চধম্মে অভিসম্বুজ্ঝতি. মগ্গঞাণমেৰ পন অতীতানাগতে নযনসদিসং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘মগ্গঞাণধম্মেন ৰা’’তি দুতিযৰিকপ্পো ৰুত্তো. এৰঞ্হি ‘‘অকালিক’’ন্তি সমত্থিতং হোতি.
ঞাণচক্খুনা দিট্ঠেনাতি ধম্মচক্খুভূতেন ঞাণচক্খুনা অসম্মোহপটিৰেধৰসেন পচ্চক্খতো দিট্ঠেন. পঞ্ঞায ৰিদিতেনাতি মগ্গপঞ্ঞায তথেৰ ৰিদিতেন. যস্মা তথা দিট্ঠং ৰিদিতং সব্বসো পত্তং মহাউপাযো হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পরিযোগাল়্হেনা’’তি. দিট্ঠেনাতি ৰা দস্সনেন, ধম্মং পস্সিত্ৰা ঠিতেনাতি অত্থো. ৰিদিতেনাতি চত্তারি সচ্চানি ৰিদিত্ৰা পাকটানি কত্ৰা ঠিতেন. অকালিকেনাতি ন কালন্তরৰিপাকদাযিনা. পত্তেনাতি চত্তারি সচ্চানি পত্ৰা ঠিতত্তা ধম্মং পত্তেন. পরিযোগাল়্হেনাতি চতুসচ্চধম্মে পরিযোগাহিত্ৰা ঠিতেন. অতীতানাগতে নযং নেতীতি অতীতে চ অনাগতে চ নযং নেতি হরতি পেসেতি. ইদং পন পচ্চৰেক্খণঞাণস্স কিচ্চং, সত্থারা পন মগ্গঞাণং অতীতানাগতে নযনসদিসং কতং তংমূলকত্তা. অতীতমগ্গস্স হি পচ্চৰেক্খণং নাম হোতি, তস্মা মগ্গঞাণং নযনসদিসং কতং নাম হোতি, পচ্চৰেক্খণঞাণেন পন নযং নেতি. তেনাহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. যথা পন তেন নযং নেতি. তং আকারং দস্সেতুং ‘‘যে খো কেচী’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ চ নযনুপ্পাদনং নযঞাণস্সেৰ পৰত্তিৰিসেসো. তেন ৰুত্তং ‘‘পচ্চৰেক্খণঞাণস্স কিচ্চ’’ন্তি. কিঞ্চাপি ‘‘ইমিনাতি মগ্গঞাণধম্মেন ৰা’’তি ৰুত্তং, দুৰিধং পন মগ্গফলঞাণং সম্মসনঞাণপচ্চৰেক্খণায মূলকারণং, ন নযনস্সাতি দুৰিধেন ঞাণধম্মেনাতি ন ন যুজ্জতি. তথা চতুসচ্চধম্মস্স ঞাতত্তা মগ্গফলসঙ্খাতস্স ৰা ধম্মস্স সচ্চপটিৰেধসম্পযোগং গতত্তা ‘‘নযনং হোতূ’’তি তেন ‘‘ইমিনা ধম্মেনা’’তি ঞাণস্স ৰিসযভাৰেন ঞাণসম্পযোগেন তদঞাতেনাতি চ অত্থো ন ন যুজ্জতি. অনুঅযেতি ধম্মঞাণস্স অনুরূপৰসেন অযে বুজ্ঝনঞাণে দিট্ঠানং অদিট্ঠানযনতো অদিট্ঠস্স দিট্ঠতায ঞাপনতো চ. তেনাহ ‘‘ধম্মঞাণস্স অনুগমনে ঞাণ’’ন্তি. খীণাসৰস্স সেক্খভূমি নাম অগ্গমগ্গক্খণো. কস্মা পনেতং এৰং ৰুত্তন্তি চে? ‘‘এৰং জরামরণং পজানাতী’’তিআদিনা ৰত্তমানৰসেন দেসনায পৰত্তত্তা.
ঞাণৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. দুতিযঞাণৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা
৩৪. সত্তরীতি ত-কারস্স র-কারাদেসং ৰুত্তং. সত্ততিসদ্দেন ৰা সমানত্থো সত্তরিসদ্দো. ব্যঞ্জনরুচিৰসেন ব্যঞ্জনং ভণন্তীতি ব্যঞ্জনভাণকা. তেনাহ ‘‘বহুব্যঞ্জনং কত্ৰা’’তিআদি. তিট্ঠতি তত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠিতি, পচ্চুপ্পন্নলক্খণস্স ধম্মস্স ঠিতি ধম্মট্ঠিতি. অথ ৰা ধম্মোতি কারণং, পচ্চযোতি অত্থো. ধম্মস্স যো ঠিতিসভাৰো, সোৰ ধম্মতো অঞ্ঞো নত্থীতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযো. তত্থ ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং. তেনাহ আযস্মা ধম্মসেনাপতি – ‘‘পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ৪). তথা চাহ ‘‘পচ্চযাকারে ঞাণ’’ন্তিআদি. তত্থ ধম্মানন্তি পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং. পৰত্তিট্ঠিতিকারণত্তাতি পৰত্তিসঙ্খাতায ঠিতিযা কারণত্তা. ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তিআদিনা অদ্ধত্তযে অন্ৰযব্যতিরেকৰসেন পৰত্তিযা ছব্বিধস্স ঞাণস্স. খযো নাম ৰিনাসো, সোৰ ভেদোতি. ৰিরজ্জনং পলুজ্জনং. নিরুজ্ঝনং অন্তরধানং. একেকস্মিন্তি জরামরণাদীসু একেকস্মিং. পুব্বে ‘‘যথাভূতঞাণ’’ন্তি তরুণৰিপস্সনং আহ. তস্মা ইধাপি ধম্মট্ঠিতিঞাণং ৰিপস্সনাতি গহেত্ৰা ‘‘ৰিপস্সনাপটিৰিপস্সনা কথিতা’’তি ৰুত্তং.
দুতিযঞাণৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অৰিজ্জাপচ্চযসুত্তৰণ্ণনা
৩৫. দেসনং ওসাপেসীতি যথারদ্ধকথং ঠপেসি. তত্থ নিসিন্নস্স দিট্ঠিগতিকস্স লদ্ধিযা ভিন্দনৰসেন উপরি কথেতুকামো. বুদ্ধানঞ্হি দেসনাৰারং পচ্ছিন্দাপেত্ৰা পুচ্ছিতুং সমত্থো নাম কোচি নত্থি. তেনাহ ‘‘দিট্ঠিগতিকস্স ওকাসদানত্থ’’ন্তি. দুপ্পঞ্হো এসো সত্তূপলদ্ধিযা পুচ্ছিতত্তা. সত্তূপলদ্ধিৰাদপদেনাতি ‘‘সত্তো জীৰো উপলব্ভতী’’তি এৰং পৰত্তদিট্ঠিদীপকপদৰসেন. ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো. দিট্ঠি-সদ্দো পন দ্ৰযসঙ্গহিতো, ব্রহ্মচরিযৰাসো পন পরমত্থতো অরিযমগ্গভাৰনাতি আহ ‘‘অরিযমগ্গৰাসো’’তি. অযং দিট্ঠীতি অনঞ্ঞে সরীরজীৰাতি দিট্ঠি. ‘‘জীৰো’’তি চ জীৰিতমেৰ ৰদন্তি. ৰট্টন্তি দুৰিধং ৰট্টং. নিরোধেন্তোতি অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো. সমুচ্ছিন্দন্তোতি অপ্পৰত্তিযং পাপনেন উপচ্ছিন্দন্তো. তদেতং মগ্গেন নিরোধেতব্বং ৰট্টং নিরুজ্ঝতীতি যোজনা. ‘‘অযং সত্তো ৰিনাসং অভাৰং পত্ৰা সব্বসো উচ্ছিজ্জতী’’তি এৰং উচ্ছেদদিট্ঠিযা গহিতাকারস্স সম্ভৰে সচ্চভাৰে সতি. ন হোতীতি সাত্থকো ন হোতি.
গচ্ছতীতি সরীরতো নিক্খমিত্ৰা গচ্ছতি. ৰিৰট্টেন্তোতি অপ্পৰত্তিং করোন্তোতি অত্থো. ৰিৰট্টেতুং ন সক্কোতি নিচ্চস্স অপ্পৰত্তিং পাপেতুং অসক্কুণেয্যত্তা. মিচ্ছাদিট্ঠি সম্মাদিট্ঠিং ৰিজ্ঝতি অসমাহিতপুগ্গলসেৰনৰসেন তথা পৰত্তিতুং অপ্পদানৰসেন চ পজহিতব্বাপজহনৰসেন সম্মাদিট্ঠিং ৰিজ্ঝতি. ৰিসূকমিৰাতি কণ্ডকো ৰিয. ন কেৰলং অননুৰত্তকোৰ, অথ খো ৰিরোধোপি ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা পৰত্তনধম্মতায ৰিঞ্ঞাপনতো. ৰিরূপং বীভচ্ছং ফন্দিতং ৰিপ্ফন্দিতং. পণ্ণপুপ্ফফলপল্লৰানং অৰত্থুভূতো তালো এৰ তালাৰত্থু ‘‘অসিৰে সিৰা’’তি ৰোহারো ৰিয. কেচি পন ‘‘তালৰত্থুকতানী’’তি পঠন্তি, অৰত্থুভূততায তালো ৰিয কতানীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মত্থকচ্ছিন্নতালো ৰিযা’’তি. অনুঅভাৰন্তি ৰিনাসং.
অৰিজ্জাপচ্চযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. দুতিযঅৰিজ্জাপচ্চযসুত্তৰণ্ণনা
৩৬. ইতি ৰাতি এৰং ৰা. জরামরণস্স চেৰ জরামরণসামিকস্স চ খণৰসেন যো ৰদেয্য. অৰিসারদধাতুকো পুচ্ছিতুং অচ্ছেকতায মঙ্কুভাৰেন জাতো. তেনাহ ‘‘পুচ্ছিতুং ন সক্কোতী’’তি.
দুতিযঅৰিজ্জাপচ্চযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. নতুম্হসুত্তৰণ্ণনা
৩৭. ন তুম্হাকন্তি কাযস্স অনত্তনিযভাৰদস্সনমেৰ পনেতন্তি যা তস্স অনত্তনিযতা, তং দস্সেতুং ‘‘অত্তনি হী’’তিআদি ৰুত্তং. যদি ন অত্তনিযং, পরকিযং নাম সিযাতি, তম্পি নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘নাপি অঞ্ঞেস’’ন্তি আহ. নযিদং পুরাণকম্মমেৰাতি ‘‘ইদং কাযো’’তি ৰুত্তসরীরং পুরাণকম্মমেৰ ন হোতি. ন হি কাযো ৰেদনাসভাৰো. পচ্চযৰোহারেনাতি কারণোপচারেন. অভিসঙ্খতন্তিআদি নপুংসকলিঙ্গৰচনং. পুরিমলিঙ্গসভাগতাযাতি ‘‘পুরাণমিদং কম্ম’’ন্তি এৰং ৰুত্তপুরিমনপুংসকলিঙ্গসভাগতায. অঞ্ঞমঞ্ঞাভিমুখেহি সমেচ্চ পচ্চযেহি কতো অভিসঙ্খতোতি আহ ‘‘পচ্চযেহি কতোতি দট্ঠব্বো’’তি. অভিসঞ্চেতযিতন্তি তথা অভিসঙ্খতত্তসঙ্খাতেন অভিমুখভাৰেন চেতযিতং পকপ্পিতং, পৰত্তিতন্তি অত্থো. চেতনাৰত্থুকোতি চেতনাহেতুকো. ৰেদনিযন্তি ৰেদনায হিতং ৰত্থারম্মণভাৰেন ৰেদনায পচ্চযভাৰতো. তেনাহ ‘‘ৰেদনিযৰত্থূ’’তি.
নতুম্হসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. চেতনাসুত্তৰণ্ণনা
৩৮. যঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দো অট্ঠানে. তেন চেতনায ৰিয পকপ্পানানুসযানম্পি ৰিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা ৰক্খমানংযেৰ অৰিসিট্ঠং আরম্মণভাৰং জোতেতি. কামং তীসুপি পদেসু ‘‘পৰত্তেতি’’ইচ্চেৰ অত্থো ৰুত্তো, ৰত্তনত্থো পন চেতনাদীনং যথাক্কমং চেতযনপকপ্পনানুসযনরূপো ৰিসিট্ঠট্ঠো দট্ঠব্বো. তেভূমককুসলাকুসলচেতনা গহিতা কম্মৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযনিদ্ধারণমেতন্তি. তণ্হাদিট্ঠিকপ্পা গহিতা যথারহন্তি অধিপ্পাযো. অট্ঠসুপি হি লোভসহগতচিত্তেসু তণ্হাকপ্পো, তত্থ চতূস্ৰেৰ দিট্ঠিকপ্পোতি. কামং অনুসযা লোকিযকুসলচেতনাসুপি অনুসেন্তিযেৰ, অকুসলেসু পন পৰত্তি পাকটাতি ‘‘দ্ৰাদসন্নং চেতনান’’ন্তি ৰুত্তং. সহজাতকোটিযাতি ইদং পচ্চুপ্পন্নাপি কামরাগাদযো অনুসযাৰ ৰুচ্চন্তি তংসদিসতাযাতি ৰুত্তং. ন হি কালভেদেন লক্খণপ্পভেদো অত্থীতি. অনাগতা এৰ হি কামরাগাদযো নিপ্পরিযাযতো ‘‘অনুসযা’’তি ৰত্তব্বতং অরহন্তি. পচ্চযুপ্পন্নো ৰট্টতীতি আহ ‘‘আরম্মণং পচ্চযো’’তি. কম্মৰিঞ্ঞাণস্স ঠিতত্থন্তি কম্মৰিঞ্ঞাণস্সেৰ পৰত্তিযা. তস্মিং পচ্চযে সতীতি তস্মিং চেতনাপকপ্পনানুসযসঞ্ঞিতে পচ্চযে সতি পতিট্ঠা ৰিঞ্ঞাণস্স হোতি. সন্তানে ফলদানসমত্থতাযেৰ হোতীতি ‘‘পতিট্ঠা হোতি, তস্মিং পতিট্ঠিতে’’তি ৰুত্তং. সন্নিট্ঠাপকচেতনাৰসেন ৰিরুল়্হেতি. পতিট্ঠিতেতি হি ইমিনা কম্মস্স কতভাৰো ৰুত্তো, ‘‘ৰিরুল়্হে’’তি ইমিনা উপচিতভাৰো. তেনাহ ‘‘কম্মং জৰাপেত্ৰা’’তিআদি. তত্থ পুরেতরং উপ্পন্নাহি কম্মচেতনাহি লদ্ধপচ্চযত্তা বলপ্পত্তায সন্নিট্ঠাপকচেতনায কম্মৰিঞ্ঞাণং লদ্ধপতিট্ঠং ৰিরুল়্হমূলঞ্চ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘নিব্বত্তমূলে জাতে’’তি. তথা হি সন্নিট্ঠাপকচেতনা ৰিপাকং দেন্তং অনন্তরে জাতিৰসেন দেতি উপপজ্জৰেদনীযকম্মন্তি.
তেভূমকচেতনাযাতি তেভূমককুসলাকুসলচেতনায. অপ্পৰত্তনক্খণোতি ইধ পৰত্তনক্খণো জাযমানক্খণো. ন জাযমানক্খণো অপ্পৰত্তনক্খণো ন কেৰলং ভঙ্গক্খণো অপ্পহীনানুসযস্স অধিপ্পেতত্তা. অপ্পহীনকোটিযাতি অসমুচ্ছিন্নভাৰেন. তদিদং তেভূমককুসলাকুসলচেতনাসু অপ্পৰত্তমানাসু অনুসযানং সহজাতকোটিআদিনা পৰত্তি নাম নত্থি, ৰিপাকাদীসু অপ্পহীনকোটিযা পৰত্ততি করোন্তস্স অভাৰতোতি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং. অৰারিতত্তাতি পটিপক্খেতি অৰারিতব্বত্তা. পচ্চযোৰ হোতি ৰিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা.
পঠমদুতিযৰারেহি ৰট্টং দস্সেত্ৰা ততিযৰারে ‘‘নো চে’’তিআদিনা ৰিৰট্টং দস্সিতন্তি ‘‘পঠমপদে তেভূমককুসলাকুসলচেতনা নিৰত্তা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নিৰত্তাতি অকরণতো অপ্পৰত্তিযা অপগতা. তণ্হাদিট্ঠিযো নিৰত্তাতি যোজনা. ৰুত্তপ্পকারেসূতি ‘‘তেভূমকৰিপাকেসূ’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেসু.
এত্থাতি ইমস্মিং সুত্তে. এত্থ চেতনাপকপ্পনানং পৰত্তনৰসেন ধম্মপরিচ্ছেদো দস্সিতোতি ‘‘চেতেতীতি তেভূমককুসলাকুসলচেতনা গহিতা’’তিআদিনযো ইধেৰ হোতীতি দস্সিতো. চতস্সোতি পটিঘদ্ৰযমোহমূলসমাগতা চতস্সো অকুসলচেতনা. চতূসু অকুসলচেতনাসূতি যথাৰুত্তাসু এৰ চতূসু অকুসলচেতনাসু, ইতরা পন ‘‘ন পকপ্পেতী’’তি ইমিনা পটিক্খেপেন নিৰত্তাতি. সুত্তে আগতং ৰারেত্ৰাতি ‘‘নো চ পকপ্পেতী’’তি এৰং পটিক্খেপৰসেন সুত্তে আগতং ৰজ্জেত্ৰা. ‘‘ন পকপ্পেতী’’তি হি ইমিনা অট্ঠসু লোভসহগতচিত্তেসু সহজাতকোটিযা পৰত্তঅনুসযো নিৰত্তিতো তেসং চিত্তানং অপ্পৰত্তনতো, তস্মা তং ঠানং ঠপেত্ৰাতি অত্থো. পুরিমসদিসোৰ পুরিমনযেসু ৰুত্তনযেন গহেতব্বো ধম্মপরিচ্ছেদত্তা.
তদপ্পতিট্ঠিতেতি সমাসভাৰতো ৰিভত্তিলোপো, সন্ধিৰসেন দ-কারাগমো, তস্স অপ্পতিট্ঠিতং তদপ্পতিট্ঠিতং, তস্মিং তদপ্পতিট্ঠিতেতি এৰমেত্থ সমাসপদসিদ্ধি দট্ঠব্বা. এত্থাতি এতস্মিং ততিযৰারে অরহত্তমগ্গস্স কিচ্চং কথিতং সব্বসো অনুসযনিব্বত্তিভেদনতো. খীণাসৰস্স কিচ্চকরণন্তিপি ৰত্তুং ৰট্টতি সব্বসো ৰেদনাদীনং পটিক্খেপভাৰতো. নৰ লোকুত্তরধম্মাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি মগ্গপটিপাটিযা অনুসযসমুগ্ঘাটনতো মগ্গানন্তরানি ফলানি, তদুভযারম্মণঞ্চ নিব্বানন্তি. ৰিঞ্ঞাণস্সাতি কম্মৰিঞ্ঞাণস্স. পুনব্ভৰসীসেন অনন্তরভৰসঙ্গহিতং নামরূপং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণমেৰ ৰা গহিতন্তি আহ ‘‘পুনব্ভৰস্স চ অন্তরে একো সন্ধী’’তি. ভৰজাতীনন্তি এত্থ ‘‘দুতিযভৰস্স ততিযভৰে জাতিযা’’তি এৰং পরম্পরৰসেন গহেতব্বং. আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিগহণেন পন নানন্তরিযতো কম্মভৰো গহিতো, জাতিহেতুফলসিদ্ধিপেত্থ ৰুত্তা এৰাতি ৰেদিতব্বং. এত্থ চ ‘‘নো চে, ভিক্খৰে, চেতেতি নো চ পকপ্পেতি, অথ খো অনুসেতী’’তি এৰং ভগৰতা দুতিযনযে পুব্বভাগে ভৰনিব্বত্তককুসলাকুসলাযূহনং, পকপ্পনঞ্চ ৰিনাপি ভৰেসু দিট্ঠাদীনৰস্স যোগিনো অনুসযপচ্চযা ৰিপস্সনাচেতনাপি পটিসন্ধিজনকা হোতীতি দস্সনত্থং কুসলাকুসলস্স অপ্পৰত্তি চেপি, তদা ৰিজ্জমানতেভূমকৰিপাকাদিধম্মেসু অপ্পহীনকোটিযা অনুসযিতকিলেসপ্পচ্চযা ভৰৰজ্জস্স কম্মৰিঞ্ঞাণস্স পতিট্ঠিততা হোতীতি দস্সনত্থঞ্চ ৰুত্তো. ‘‘ন চেতেতি পকপ্পেতি অনুসেতী’’তি অযং নযো ন গহিতো চেতনং ৰিনা পকপ্পনস্স অভাৰতো.
চেতনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. দুতিযচেতনাসুত্তৰণ্ণনা
৩৯. ৰিঞ্ঞাণনামরূপানং অন্তরে একো সন্ধীতি হেতুফলসন্ধি ৰিঞ্ঞাণগ্গহণেন কম্মৰিঞ্ঞাণস্স গহিতত্তা. নামরূপং পন ৰিপাকনামরূপমেৰাতি পাকটমেৰ. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
দুতিযচেতনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. ততিযচেতনাসুত্তৰণ্ণনা
৪০. রূপাদীসু ছসু আরম্মণেসু. তেন চেত্থ ভৰত্তযং সঙ্গণ্হাতি ছল়ারম্মণপরিযাপন্নত্তা. তস্সেৰ ভৰত্তযস্স পত্থনা পণিধানাদিৰসেন নতি নাম. আগতিম্হি গতীতি পচ্চুপট্ঠানৰসেন অভিমুখং গতি পৰত্তি এতস্মাতি আগতি, কম্মাদিনিমিত্তং. তস্মিং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স গতি পৰত্তি নিব্বত্তি হোতি. তেনাহ ‘‘আগতে’’তিআদি. চুতূপপাতোতি চৰনং চুতি, মরণং. উপপজ্জনং নিব্বত্তি, উপপাতো. চুতিতো উপপাতো পুনরুপ্পাদো. তেনাহ ‘‘এৰং ৰিঞ্ঞাণস্সা’’তিআদি. ইতোতি নিব্বত্তভৰতো. তত্থাতি পুনব্ভৰসঙ্খাতে আযতিভৰে. একোৰ সন্ধীতি একো হেতুফলসন্ধি এৰ কথিতো.
ততিযচেতনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কল়ারখত্তিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.