৫. ভূমিজসুত্তৰণ্ণনা
২৫. পুরিমসুত্তেতি অনন্তরে পুরিমে সুত্তে. ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি পদত্থে ততো ৰিসিট্ঠং অনিদ্দিসিত্ৰা ইতরং অত্থতো ৰিভাৰেতুং ‘‘অযং পন ৰিসেসো’’তিআদিমাহ. ন কেৰলং ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি, অথ খো ফস্সস্স সহকারীকারণভূতঅঞ্ঞপচ্চযা চ উপ্পজ্জতীতি. কাযেনাতি চোপনকাযেন, কাযৰিঞ্ঞত্তিযাতি অত্থো. সা হি কামং পট্ঠানে আগতেসু চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু কেনচি পচ্চযেন চেতনায পচ্চযো ন হোতি. যস্মা পন কাযে সতি এৰ কাযকম্মং নাম হোতি, নাসতি, তস্মা সা তস্সা সামগ্গিযভাৰেন ইচ্ছিতব্বাতি ৰুত্তং ‘‘কাযেনপি করিযমানং করীযতী’’তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘কাযে ৰা, হানন্দ, সতি কাযসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখং দুক্খ’’ন্তি. ৰাচাযপীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. মনসাতি পাতুভূতেন মনসা, ন মনমত্তেনাতি. অত্তনা পরেহি অনুস্সাহিতেন. পরেনাতি পরেন অনুস্সাহেন. সম্পজানেনাতি ঞাণসম্পযুত্তচিত্তৰসেন পজানন্তেন. অসম্পজানেনাতি তথা ন সম্পজানন্তেন. তস্সাতি সুখদুক্খস্স. কাযসঞ্চেতনাহেতূতি কাযকম্মনিমিত্তং, কাযিকস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তাতি অত্থো. এস নযো সেসসঞ্চেতনাসুপি. উদ্ধচ্চসহগতচেতনা পৰত্তিযং ৰিপাকং দেতিযেৰাতি ‘‘ৰীসতি চেতনা লব্ভন্তী’’তি ৰুত্তং. তথা ৰচীদ্ৰারেতি এত্থ ‘‘কামাৰচরকুসলাকুসলৰসেন ৰীসতি চেতনা লব্ভন্তী’’তি ইদং তথা-সদ্দেন উপসংহরতি. রূপারূপচেতনাহীতি রূপাৰচরারূপাৰচরকুসলচেতনাহি. তপ্পচ্চযং যথারহন্তি অধিপ্পাযো. তাপি চেতনাতি যথাৰুত্তা একূনৰীসতি চেতনা অৰিজ্জাপচ্চযা হোন্তি কুসলানম্পি পগেৰ ইতরাধিট্ঠহিতাৰিজ্জস্সেৰ উপ্পজ্জনতো, অঞ্ঞথা অনুপ্পজ্জনতো. যথাৰুত্তচেতনাভেদন্তি যথাৰুত্তং কাযচেতনাদিৰিভাগং. পরেহি অনুস্সাহিতো সরসেনেৰ পৰত্তমানো. পরেহি কারিযমানোতি পরেহি উস্সাহিতো হুত্ৰা কযিরমানো. জানন্তোপীতি অনুস্সৰাদিৰসেন জানন্তোপি. কম্মমেৰ জানন্তোতি তদা অত্তনা করিযমানকম্মমেৰ জানন্তো.
চতূসূতি ‘‘সামং ৰা পরে ৰা সম্পজানো ৰা অসম্পজানো ৰা’’তি এৰং ৰুত্তেসু চতূসু ঠানেসু. যথাৰুত্তে একূনৰীসতিচেতনাধম্মে অসঙ্খারিকসসঙ্খারিকভাৰেন সম্পজানকতাসম্পজানকতভাৰেন চতুগুণে কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ছসত্ততি দ্ৰেসতা চেতনাধম্মা’’তি. যেসং সহজাতকোটি লব্ভতি, তেসম্পি উপনিস্সযকোটি লব্ভতেৰাতি ‘‘উপনিস্সযকোটিযা অনুপতিতা’’তিইচ্চেৰ ৰুত্তা. তেতি যথাৰুত্তা সব্বেপি ধম্মা. সো কাযো ন হোতীতি এত্থ পসাদকাযোপি গহেতব্বো. তেনাহ ‘‘যস্মিং কাযে সতী’’তিআদি. সো কাযো ন হোতীতি সো কাযো পচ্চযনিরোধেন ন হোতি. ৰাচাতি সদ্দৰাচা. মনোতি যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং. ইদানি কম্মৰসেনেৰ যোজেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. এসেৰ নযো ‘‘ৰাচাপি দ্ৰারভূতা মনোপি দ্ৰারভূতো’’তি. খীণাসৰস্স কথং কাযো ন হোতি, ন তস্স কাযকম্মাধিট্ঠানন্তি অধিপ্পাযো. অৰিপাকত্তাতি অৰিপাকধম্মত্তাতি অত্থো. কাযো ন হোতীতি ৰুত্তং অকম্মকরণভাৰতো.
তন্তি কম্মং. খেত্তং ন হোতীতি তস্স দুক্খস্স অৰিরুহনট্ঠানত্তা. ৰিরুহনট্ঠানাদযো ব্যতিরেকৰসেন ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘ন হোতী’’তি. কারণট্ঠেনাতি আধারভূতকারণভাৰেন. সঞ্চেতনামূলকন্তি সঞ্চেতনানিমিত্তং. ৰিরুহনাদীনং অত্থানন্তি ‘‘ৰিরুহনট্ঠেনা’’তিআদিনা ৰুত্তানং অত্থানং. ইমিনা ৰিরুহনাদিভাৰেন ৰেদনা ‘‘সুখদুক্খৰেদনা’’তি কথিতা, নযিধ জেট্ঠলক্খণং সুখদুক্খং নিপ্পযোজকস্স সুখস্স দুক্খস্স চ অধিপ্পেতত্তা. উপেক্খাৰেদনাপেত্থ সুখসণ্হসভাৰৰিপাকভূতা ৰেদনাৰ.
ভূমিজসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.