২. দুতিযদসবলসুত্তৰণ্ণনা
২২. তত্থাতি দুতিযসুত্তে. দসহি বলেহীতি দসহি অনঞ্ঞসাধারণেহি ঞাণবলেহি, তানি তথাগতস্সেৰ বলানীতি তথাগতবলানীতি ৰুচ্চন্তি. কামঞ্চ তানি একচ্চানং সাৰকানম্পি উপ্পজ্জন্তি, যাদিসানি পন বুদ্ধানং ঠানাট্ঠানঞাণাদীনি উপ্পজ্জন্তি, ন তাদিসানি তদঞ্ঞেসং কদাচিপি উপ্পজ্জন্তীতি. হত্থিকুলানুসারেনাতি ৰক্খমানহত্থিকুলানুসারেন. কাল়াৰকন্তি কুলসদ্দাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো. এস নযো সেসেসুপি. পকতিহত্থিকুলন্তি গিরিচরনদিচরৰনচরাদিপ্পভেদা গোচরিযকাল়াৰকনামা সব্বাপি বলেন পাকতিকা হত্থিজাতি. দসন্নং পুরিসানন্তি থামমজ্ঝিমানং দসন্নং পুরিসানং. একস্স তথাগতস্স কাযবলন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. একস্সাতি চ তথা হেট্ঠাকথাযং আগতত্তা দেসনাসোতেন ৰুত্তং. নারাযনসঙ্ঘাতবলন্তি এত্থ নারা ৰুচ্চন্তি রস্মিযো, তা বহূ নানাৰিধা ইতো উপ্পজ্জন্তীতি নারাযনং, ৰজিরং, তস্মা নারাযনসঙ্ঘাতবলন্তি ৰজিরসঙ্ঘাতবলন্তি অত্থো. তথাগতস্স কাযবলন্তি তথাগতস্স পাকতিককাযবলং. সঙ্গহং ন গচ্ছতি অত্তনো বলাভাৰতো, ততো এৰস্স বাহিরকতা লামকতা চ. তদুভযং পনস্স কারণেন দস্সেতুং ‘‘এতঞ্হি নিস্সাযা’’তিআদি ৰুত্তং. অঞ্ঞন্তি কাযবলতো অঞ্ঞং ততো ৰিসুংযেৰ. দসসু ঠানেসু দসসু ঞাতব্বট্ঠানেসু. যাথাৰপটিৰেধতো সযঞ্চ অকম্পযং, পুগ্গলঞ্চ তংসমঙ্গিং নেয্যেসু অধিবলং করোতীতি আহ ‘‘অকম্পনট্ঠেন উপত্থম্ভনট্ঠেন চা’’তি.
ঠানঞ্চ ঠানতোতি কারণঞ্চ কারণতো. কারণঞ্হি যস্মা ফলং তিট্ঠতি তদাযত্তৰুত্তিতায উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চ, তস্মা ‘‘ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰিপরিযাযেন অট্ঠানন্তি অকারণং ৰেদিতব্বং. তদুভযং ভগৰা যেন ঞাণেন যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতূ পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং ঠানং, যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং ন হেতূ ন পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং অট্ঠানন্তি পজানাতি. তং সন্ধাযাহ ‘‘ঠানঞ্চ…পে… জাননং এক’’ন্তি. কম্মসমাদানানন্তি কম্মং সমাদিযিত্ৰা কতানং কুসলাকুসলকম্মানং, কম্মঞ্ঞেৰ ৰা কম্মসমাদানং. ঠানসো হেতুসোতি পচ্চযতো চ হেতুতো চ. তত্থ গতিউপধিকালপযোগা ৰিপাকস্স ঠানং, কম্মং হেতু. সব্বত্থগামিনীপটিপদাজাননন্তি সব্বগতিগামিনিযা অগতিগামিনিযা চ পটিপদায মগ্গস্স জাননং, বহূসুপি মনুস্সেসু একমেৰ পাণং হনন্তেসু ‘‘ইমস্স চেতনা নিরযগামিনী ভৰিস্সতি, ইমস্স তিরচ্ছানযোনিগামিনী’’তি ইমিনা নযেন একৰত্থুস্মিম্পি কুসলাকুসলচেতনাসঙ্খাতানং পটিপত্তীনং অৰিপরীততো সভাৰজাননং. অনেকধাতুনানাধাতুলোকজাননন্তি চক্খুধাতুআদীহি কামধাতুআদীহি ৰা বহুধাতুনো, তাসংযেৰ ধাতূনং ৰিপরীততায নানপ্পকারধাতুনো খন্ধাযতনধাতুলোকস্স জাননং. পরসত্তানন্তি পরেসং সত্তানং. নানাধিমুত্তিকতাজাননন্তি হীনাদীহি অধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৰস্স জাননং. তেসংযেৰাতি পরসত্তানংযেৰ. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তজাননন্তি সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং পরভাৰস্স অপরভাৰস্স ৰুদ্ধিযা চেৰ হানিযা চ জাননং. ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনন্তি পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানং, ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীনং অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানং, সৰিতক্কসৰিচারাদীনং তিণ্ণং সমাধীনং, পঠমজ্ঝানসমাপত্তিআদীনঞ্চ নৰন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং. সংকিলেসৰোদানৰুট্ঠানজাননন্তি হানভাগিযস্স, ৰিসেসভাগিযস্স ‘‘ৰোদানম্পি ৰুট্ঠানং, তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি (ৰিভ. ৮২৮) এৰং ৰুত্তপগুণজ্ঝানস্স চেৰ ভৰঙ্গফলসমাপত্তীনঞ্চ জাননং. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপরিমস্স উপরিমস্স পদট্ঠানং হোতি, তস্মা ৰোদানম্পি ‘‘ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি. ভৰঙ্গেন পন সব্বঝানেহি ৰুট্ঠানং হোতি. ফলসমাপত্তিযা নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠানমেৰ সন্ধায ‘‘তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. পুব্বেনিৰাসজাননন্তি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন নিৰুট্ঠক্খন্ধানং জাননং. চুতূপপাতজাননন্তি সত্তানং চুতিযা উপপত্তিযা চ যাথাৰতো জাননং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. আসৰক্খযজাননং আসৰক্খযঞাণং, মগ্গঞাণন্তি অত্থো. যত্থ পনেতানি ৰিত্থারতো আগতানি সংৰণ্ণিতানি, তানি দস্সেন্তো ‘‘অভিধম্মে পনা’’তিআদিমাহ.
ব্যামোহভযৰসেন সরণপরিযেসনং সারজ্জনং সারদো, ব্যামোহভযং. ৰিগতো সারদো এতস্সাতি ৰিসারদো, তস্স ভাৰো ৰেসারজ্জং. তং পন ঞাণসম্পদং পহানসম্পদং দেসনাৰিসেসসম্পদং খেমং নিস্সায পৰত্তং চতুব্বিধং পচ্চৰেক্খণাঞাণং. তেনাহ ‘‘চতূসু ঠানেসূ’’তিআদি. চতূসূতি পরপরিকপ্পিতেসু ৰত্থূসু. পরপরিকপ্পিতেসু ৰা ৰত্থুমত্তেসু চোদনাকারণেসু. সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতোতি ‘‘অহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি এৰং পটিজানন্তেন তযা. ইমে ধম্মাতি ‘‘ইদং পঞ্চমং অরিযসচ্চং, অযং ছট্ঠো উপাদানক্খন্ধো, ইদং তেরসমং আযতন’’ন্তি ৰেদিতব্বা ইমে ধম্মা. অনভিসম্বুদ্ধা অপ্পটিৰিদ্ধত্তাতি.
তত্রাতি তস্মিং অনভিসম্বুদ্ধধম্মসঙ্খাতে চোদনাৰত্থুস্মিং. কোচীতি সমণাদীহি অঞ্ঞো ৰা যো কোচি. সহ ধম্মেনাতি সহ হেতুনা. ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু ৰিয হেতুপরিযাযো ইধ ধম্ম-সদ্দো. হেতূতি চ উপ্পত্তিসাধনহেতু ৰেদিতব্বো, ন কারকো সম্পাপকো ৰা. নিমিত্তন্তি কারণং, তং পনেত্থ চোদনাৰত্থুমেৰ. ন সমনুপস্সামি সম্মাসম্বুদ্ধভাৰতো. খেমপ্পত্তোতি অখেমপ্পত্তরূপায চোদনায অনুপদ্দৰং পত্তো নিচ্চলভাৰপ্পত্তো. ৰেসারজ্জপ্পত্তোতি ৰিসারদভাৰপ্পত্তো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – ইমে আসৰাতি কামাসৰাদীসু ইমে নাম আসৰা ন পরিক্খীণাতি আসৰক্খযৰচনেনেত্থ সব্বকিলেসপ্পহানং ৰুত্তং. ন হি সো কিলেসো অত্থি, যো সব্বসো আসৰেসু খীণেসু নপ্পহীযেয্য. অন্তরাযিকাতি অন্তরাযকরা, সগ্গৰিমোক্খাধিগমস্স অন্তরাযকরাতি অত্থো. ধম্মো হি যো সংকিলেসতো নিয্যাতি, সো ‘‘নিয্যানিকো’’তি ৰুত্তো. ধম্মে নিয্যন্তে তংসমঙ্গীপুগ্গলো নিয্যানিকোতি ৰোহরিতো হোতীতি তস্স পটিক্খিপন্তো ‘‘সো ন নিয্যাতী’’তি আহ. কথং পন দেসনাধম্মো নিয্যাতীতি ৰুচ্চতি? নিয্যানত্থসমাধানতো, সো অভেদোপচারেন ‘‘নিয্যাতী’’তি ৰুত্তো. অথ ৰা ‘‘ধম্মো দেসিতো’’তি অরিযধম্মস্স অধিপ্পেতত্তা ন কোচি ৰিরোধো.
উসভস্স ইদন্তি আসভং, অসন্তসনট্ঠেন আসভং ৰিযাতি আসভং, সেট্ঠট্ঠানং সব্বঞ্ঞুতং. আসভট্ঠানট্ঠাযিতায আসভা নাম পুব্ববুদ্ধা. সব্বঞ্ঞুতপটিজাননৰসেন অভিমুখং গচ্ছন্তি, চতস্সো ৰা পরিসা উপসঙ্কমন্তীতি আসভা. চতস্সোপি হি পরিসা বুদ্ধাভিমুখা এৰং তিট্ঠন্তি, ন তিট্ঠন্তি পরম্মুখা. ইদম্পীতি ‘‘উসভো’’তি ইদম্পি পদং. তস্সাতি নিসভস্স. যেসং বলুপ্পাদাৰট্ঠানানং ৰসেন উসভস্স আসভণ্ঠানং ইচ্ছিতং, ততো সাতিসযানং এৰ তেসং ৰসেন আসভণ্ঠানং হোতীতি দট্ঠব্বং. যং কিঞ্চি লোকে উপমং নাম বুদ্ধগুণানং নিদস্সনভাৰেন ৰুচ্চতি, সব্বং তং নিহীনমেৰ. তিট্ঠমানো চাতি অতিট্ঠন্তোপি তিট্ঠমানো এৰ পটিজানাতি নাম. উপগচ্ছতীতি অনুজানাতি.
অট্ঠ খো ইমাতি ইদং ৰেসারজ্জঞাণস্স বলদস্সনং. যথা হি ব্যত্তং পরিসং অজ্ঝোগাহেত্ৰা ৰিঞ্ঞূনং চিত্তং আরাধনসমত্থায কথায ধম্মকথিকস্স ছেকভাৰো পঞ্ঞাযতি, এৰং ইমা অট্ঠ পরিসা পত্ৰা সত্থু ৰেসারজ্জঞাণস্স বলং পাকটং হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পরিসাসূ’’তি. খত্তিযপরিসাতি খত্তিযানং সন্নিপতিতানং সমূহো. এস নযো সব্বত্থ. মারপরিসাতি মারকাযিকানং সন্নিপতিতানং সমূহো. মারসদিসানং মারানং পরিসাতি মারপরিসা. সব্বা চেতা পরিসা উগ্গট্ঠানদস্সনৰসেন গহিতা. মনুস্সা হি ‘‘এত্থ রাজা নিসিন্নো’’তি ৰুত্তে পকতিৰচনম্পি ৰত্তুং ন সক্কোন্তি, কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি, এৰং উগ্গা খত্তিযপরিসা, ব্রাহ্মণা তীসু ৰেদেসু কুসলা হোন্তি, গহপতযো নানাৰোহারেসু চ অক্খরচিন্তায চ কুসলা, সমণা সকৰাদপরৰাদেসু কুসলা, তেসং মজ্ঝে ধম্মকথাকথনং নাম অতিৰিয ভারিযং. দেৰানং উগ্গভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. অমনুস্সোতি হি ৰুত্তমত্তে মনুস্সানং সকলসরীরং কম্পতি, তেসং রূপং দিস্ৰাপি সদ্দং সুত্ৰাপি সত্তা ৰিসঞ্ঞিতাপি হোন্তি. এৰং অমনুস্সপরিসা উগ্গা. ইতি চেতা পরিসা উগ্গট্ঠানদস্সনৰসেন ৰুত্তা. কস্মা পনেত্থ যামাদিপরিসা ন গহিতাতি? ভুসং কামাভিগিদ্ধতায যোনিসোমনসিকারৰিরহতো. যামাদযো হি উল়ারুল়ারে কামে পটিসেৰন্তা তত্থাভিগিদ্ধতায ধম্মস্সৰনায সভাৰেন চিত্তম্পি ন উপ্পাদেন্তি, মহাবোধিসত্তানং পন বুদ্ধানঞ্চ আনুভাৰেন আকড্ঢিযমানা কদাচি নেসং পযিরুপাসনাদীনি করোন্তি তাদিসে মহাসমযে. তেনেৰ হি ৰিমানৰত্থুদেসনাপি তংনিমিত্তা বহুলা নাহোসি. সেট্ঠনাদন্তি কেনচি অপ্পটিহতভাৰেন উত্তমনাদং. অভীতনাদন্তি ৰেসারজ্জযোগতো কুতোচি নিব্ভযনাদং. সীহনাদসুত্তেনাতি খন্ধিযৰগ্গে আগতেন সীহনাদসুত্তেন. সহনতোতি খমনতো. হননতোতি ৰিধমনতো ৰিদ্ধংসনতো. যথা ৰাতিআদি ‘‘সীহনাদসদিসং ৰা নাদং নদতী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তস্স অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনং.
এতন্তি ‘‘ব্রহ্মচক্ক’’ন্তি এতং পদং. পঞ্ঞাপভাৰিতন্তি চিরকালপরিভাৰিতায পারমিতাপঞ্ঞায ৰিপস্সনাপঞ্ঞায চ উপ্পাদিতং. করুণাপভাৰিতন্তি ‘‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো’’তিআদিনযপ্পৰত্তায মহাকরুণায উপ্পাদিতং. যথা অভিনিক্খমনতো পভুতি মহাবোধিসত্তানং অরিযমগ্গাধিগমনৰিরোধিনী পটিপত্তি নত্থি, এৰং তুসিতভৰনতো নিযতভাৰাপত্তিতো চ পট্ঠাযাতি দুতিযততিযনযা চ গহিতা. ফলক্খণেতি অগ্গফলক্খণে. পটিৰেধনিট্ঠত্তা অরহত্তমগ্গঞাণং ৰজিরূপমতাযেৰ সাতিসযো পটিৰেধোতি ‘‘ফলক্খণে উপ্পন্নং নামা’’তি ৰুত্তং. তেন পটিলদ্ধস্সপি দেসনাঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি পরস্স বুজ্ঝনমত্তেন হোতীতি ‘‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তি…পে… ফলক্খণে পৰত্তনং নামা’’তি ৰুত্তং. ততো পরং পন যাৰ পরিনিব্বানা দেসনাঞাণপ্পৰত্তি, তস্সেৰ পৰত্তিতস্স ধম্মচক্কস্স ঠানন্তি ৰেদিতব্বং পৰত্তিতচক্কস্স চক্কৰত্তিনো চক্করতনস্স ঠানং ৰিয. উভযম্পীতি পি-সদ্দেন লোকিযদেসনাঞাণস্স ইতরেন অনঞ্ঞসাধারণতাৰসেন সমানতং সম্পিণ্ডেতি. উরসি জাততায উরসো সম্ভূতন্তি ওরসং ঞাণং.
ইতি রূপন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো অনৰসেসতো রূপস্স সরূপনিদস্সনত্থোতি তস্স ‘‘ইদং রূপ’’ন্তি এতেন সাধারণতো চ সরূপনিদস্সনমাহ. এত্তকং রূপন্তি এতেন অনৰসেসতো ‘‘ইতো উদ্ধং রূপং নত্থী’’তি নিমিত্তস্স অঞ্ঞস্স অভাৰং. ইদানি তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘রুপ্পনসভাৰঞ্চেৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ রুপ্পনং সীতাদিৰিরোধিপচ্চযসমৰাযে ৰিসদিসুপ্পত্তি. আদি-সদ্দেন অজ্ঝত্তিকবাহিরাদিভেদং সঙ্গণ্হাতি. লক্খণ…পে… ৰসেনাতি কক্খল়ত্তাদিলক্খণৰসেন সন্ধারণাদিরসৰসেন সম্পটিচ্ছনাদিপচ্চুপট্ঠানৰসেন ভূতত্তযাদিপদট্ঠানৰসেন চ. এৰং পরিগ্গহিতস্সাতি এৰং সাধারণতো চ লক্খণাদিতো চ পরিগ্গহিতস্স. অৰিজ্জাসমুদযাতি অৰিজ্জায উপ্পাদা, অত্থিভাৰাতি অত্থো. নিরোধৰিরোধী হি অত্থিভাৰো হোতি, তস্মা নিরোধে অসতি অত্থিভাৰো হোতি, তস্মা পুরিমভৰে সিদ্ধায অৰিজ্জায সতি ইমস্মিং ভৰে রূপস্স সমুদযো রূপস্স উপ্পাদো হোতীতি অত্থো. তণ্হাসমুদযা কম্মসমুদযাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. অৰিজ্জাদীহি চ তীহি অতীতকালিকত্তা তেসং সহকারীকারণভূতং উপাদানম্পি গহিতমেৰাতি ৰেদিতব্বং. পৰত্তিপচ্চযেসু কবল়ীকারআহারস্স বলৰতায, সো এৰ গহিতো, ‘‘আহারসমুদযা’’তি পন গহিতেন পৰত্তিপচ্চযতামত্তেন উতুচিত্তানিপি গহিতানেৰ হোন্তীতি দ্ৰাদসসমুট্ঠানিকং রূপস্স পচ্চযতো দস্সনম্পি ভৰিতব্বমেৰাতি দট্ঠব্বং. নিব্বত্তিলক্খণন্তিআদিনা কালৰসেন উদযদস্সনমাহ. তত্থ ভূতৰসেন মগ্গে উদযং পস্সিত্ৰা ঠিতো ইধ সন্ততিৰসেন অনুক্কমেন খণৰসেন পস্সতি. অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধোতি অগ্গমগ্গঞাণেন অৰিজ্জায অনুপ্পাদনিরোধতো অনাগতস্স অনুপ্পাদনিরোধো হোতি পচ্চযাভাৰে অভাৰতো. পচ্চযনিরোধেনাতি অৰিজ্জাসঙ্খাতস্স পচ্চযস্স নিরোধভাৰেন. তণ্হানিরোধাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. আহারনিরোধাতি পৰত্তিপচ্চযস্স কবল়ীকারাহারস্স অভাৰা. রূপনিরোধাতি তংসমুট্ঠানরূপস্স অভাৰো হোতি. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বং. ৰিপরিণামলক্খণন্তি ভৰকালৰসেন হেতুদ্ৰযদস্সনং. তস্মা তং পদট্ঠানৰসেন পগেৰ পস্সিত্ৰা ঠিতো ইধ সন্ততিৰসেন দিস্ৰা অনুক্কমেন খণৰসেন পস্সতি.
ইতি ৰেদনাতিআদীসুপি ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সুখাদিভেদন্তি সুখদুক্খঅদুক্খমসুখাদিৰিভাগং. রূপসঞ্ঞাদিভেদন্তি রূপসঞ্ঞা, সদ্দ… গন্ধ… রস… ফোট্ঠব্ব … ধম্মসঞ্ঞাদিৰিভাগং. ফস্সাদিভেদন্তি ফস্সচেতনামনসিকারাদিৰিভাগং. লক্খণ…পে… ৰসেনাতি ইট্ঠানুভৰনলক্খণাদিলক্খণৰসেন ইট্ঠাকারসম্ভোগরসাদিরসৰসেন কাযিকঅস্সাদাদিপচ্চুপট্ঠানৰসেন ইট্ঠারম্মণাদিপদট্ঠানৰসেন. ‘‘ফুট্ঠো ৰেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩) ৰচনতো তীসু ৰেদনাদীসু খন্ধেসু ফস্সসমুদযাতি ৰত্তব্বং. ৰিঞ্ঞাণপ্পচ্চযা নামরূপ’’ন্তি ৰচনতো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে নামরূপসমুদযাতি ৰত্তব্বং. তেসংযেৰ ৰসেনাতি ‘‘অৰিজ্জানিরোধো ৰেদনানিরোধো’’তিআদিনা তেসংযেৰ অৰিজ্জাদীনং ৰসেন যোজেতব্বং.
উপাদানক্খন্ধানং সমুদযত্থঙ্গমৰসেন তিত্থিযানং অৰিসযোপি সপ্পদেসো সীহনাদো দস্সিতো. ইদানি নিপ্পদেসো অনুলোমপটিলোমৰসেন সঙ্খেপতো ৰিত্থারতো পচ্চযাকারৰিসযো অনঞ্ঞসাধারণো দস্সীযতীতি আহ, ‘‘অযম্পি অপরো সীহনাদো’’তি. তস্সাতি ‘‘ইমস্মিং সতী’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তপটিচ্চসমুপ্পাদপাল়িযা. এত্থ চ ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুঝ্তী’’তি অৰিজ্জাদীনং ভাৰে সঙ্খারাদীনং ভাৰস্স, অৰিজ্জাদীনং নিরোধে সঙ্খারাদীনং নিরোধস্স কথনেন পুরিমস্মিং পচ্চযলক্খণে নিযমো দস্সিতো ‘‘ইমস্মিং সতি এৰ, নাসতি, ইমস্স উপ্পাদা এৰ, নানুপ্পাদা, নিরোধা এৰ, নানিরোধা’’তি. তেনেদং লক্খণং অন্তোগধনিযমং ইধ পটিচ্চসমুপ্পাদস্স ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নিরোধোতি চ অৰিজ্জাদীনং ৰিরাগা ৰিগমেন আযতিং অনুপ্পাদো অপ্পৰত্তি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা’’তিআদি. নিরোধৰিরোধী চ উপ্পাদো, যেন সো উপ্পাদনিরোধৰিভাগেন ৰুত্তো ‘‘ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি. তেনেতং দস্সেতি ‘‘অসতি নিরোধে উপ্পাদো নাম, সো চেত্থ অত্থিভাৰোতি ৰুচ্চতী’’তি. ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি ইদমেৰ হি লক্খণং. পরিযাযন্তরেন ‘‘ইমস্স উপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি ৰদন্তেন পরেন পুরিমং ৰিসেসিতং হোতি. তস্মা ন ৰত্তমানংযেৰ সন্ধায ‘‘ইমস্মিং সতী’’তি ৰুত্তং, অথ খো মগ্গেন অনিরুজ্ঝনসভাৰঞ্চাতি ৰিঞ্ঞাযতি. যস্মা চ ‘‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি দ্ৰিধাপি উদ্দিট্ঠস্স লক্খণস্স নিদ্দেসং ৰদন্তেন ভগৰতা ‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তিআদিনা নিরোধোৰ ৰুত্তো, তস্মা নত্থিভাৰোপি নিরোধো এৰাতি নত্থিভাৰৰিরুদ্ধো অত্থিভাৰো অনিরোধোতি দস্সিতং হোতি. তেন অনিরোধসঙ্খাতেন অত্থিভাৰেন উপ্পাদং ৰিসেসেতি. ততো ইধ ন কেৰলং অত্থিভাৰমত্তং উপ্পাদোতি অত্থো অধিপ্পেতো, অথ খো অনিরোধসঙ্খাতো অত্থিভাৰো চাতি অযমত্থো ৰিভাৰিতো হোতি. এৰমেতং লক্খণদ্ৰযৰচনং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন সাত্থকন্তি ৰেদিতব্বং. কো পনাযং অনিরোধো নাম, যো ‘‘অত্থিভাৰো, উপ্পাদো’’তি চ ৰুত্তোতি? অপ্পহীনভাৰো চ অনিব্বত্তিতফলভাৰেন ফলুপ্পাদনারহতা চাতি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন পরমত্থদীপনিযং উদানট্ঠকথাযং (উদা. অট্ঠ. ১). ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.
পঞ্চক্খন্ধৰিভজনাদিৰসেনাতি পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং দ্ৰাদসপদিকস্স পচ্চযাকারস্স ৰিভজনৰসেন. ইমস্মিঞ্হি দসবলসুত্তে ধম্মস্স দেসিতাকারো পঞ্চক্খন্ধপচ্চযাকারমত্তো. তেনাহ ‘‘পঞ্চক্খন্ধপচ্চযাকারধম্মো’’তি. আচরিযমুট্ঠিযা অকরণেন ৰিভূতো, সো পন অত্থতো চ সদ্দতো চ পিহিতো হেট্ঠামুখজাতো ৰা ন হোতীতি আহ ‘‘অনিকুজ্জিতো’’তি. ৰিৰটোতি ৰিভাৰিতো. তেনাহ ‘‘ৰিৰরিত্ৰা ঠপিতো’’তি. পকাসিতোতি ঞাণোভাসেন ওভাসিতো আদীপিতোতি আহ ‘‘দীপিতো জোতিতো’’তি. তত্থ তত্থ ছিন্নভিন্নট্ঠানে. সিব্বিতগণ্ঠিতন্তি ৰাকং গহেত্ৰা সিব্বিতং, সিব্বিতুং অসক্কুণেয্যট্ঠানে ৰাকেন গণ্ঠিতঞ্চ. ছিন্নপিলোতিকাভাৰেন ৰিগতপিলোতিকো ধম্মো, তস্স ছিন্নপিলোতিকস্স পটিলোমতা ছিন্নভিন্নতাভাৰেনাতি দস্সেন্তো ‘‘ন হেত্থা’’তিআদিমাহ. নিৰাসনপারুপনং পরিগ্গহণং. সযং পটিভানং কপ্পেত্ৰা. ৰড্ঢেন্তা অত্তনো সমযং. সমণকচৰরন্তি সমণৰেসধারণৰসেন সমণপটিরূপতায সমণানং কচৰরভূতং. অত্তনো রূপপৰত্তিযা করণ্ডং কুচ্ছিতং ধুত্তং ৰাতি পৰত্তেতীতি কারণ্ডৰো, দুস্সীলো. তং কারণ্ডৰং. নিদ্ধমথাতি নীহরথ. কসম্বুন্তি সমণকসটং. অপকস্সথাতি অপকড্ঢথ নন্তি অত্থো. পলাপেতি পলাপসদিসে. তথা হি তণ্ডুলসাররহিতো ধঞ্ঞপটিরূপকো থুসমত্তকো পলাপোতি ৰুচ্চতি, এৰং সীলাদিসাররহিতো সমণপটিরূপকো পলাপো ৰিযাতি পলাপো, দুস্সীলো. তে পলাপে. ৰাহেথাতি অপনেথ. পতিস্সতাতি বাল়্হসতিতায পতিস্সতা হোথাতি.
সদ্ধায পব্বজিতেনাতি রাজূপদ্দৰাদীহি অনুপদ্দুতেন ‘‘এৰঞ্হি তং ওতিণ্ণং জাতিআদিসংসারভযং ৰিজিনিস্সামী’’তি ৰট্টনিস্সরণত্থং আগতায সদ্ধায ৰসেন পব্বজিতেন. আচারকুলপুত্তোতি আচারেন অভিজাতো. তেনাহ ‘‘যতো কুতোচী’’তিআদি. জাতিকুলপুত্তোতি জাতিসম্পত্তিযা অভিজাতো. ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অঙ্গানি সম্মাপধানিযঙ্গভাৰেন, কাযে চ জীৰিতে চ নিরপেক্খভাৰেন ৰীরিযং আরভন্তস্স তথাপৰত্তৰীরিযৰসেন ‘‘তচো একং অঙ্গ’’ন্তি ৰুত্তং. এস নযো সেসেসুপি. নৰসু ঠানেসু সমাধাতব্বন্তি ‘‘কালৰসেন পঞ্চসু, ইরিযাপথৰসেন চতূসূ’’তি এৰং নৰসু ঠানেসু ৰীরিযং সমাধাতব্বং পৰত্তেতব্বং.
সো দুক্খং ৰিহরতীতি কুসীতপুগ্গলো নিয্যানিকসাসনে ৰীরিযারম্ভস্স অকরণেন সামঞ্ঞত্থস্স অনুপ্পত্তিযা দুক্খং ৰিহরতি. সকং ৰা অত্থং সদত্থং ক-কারস্স দ-কারং কত্ৰা. কুসীতস্স অত্থপরিহাযনং মূলতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘ছ দ্ৰারানী’’তিআদি ৰুত্তং. নিসজ্জাৰসেন পীঠমদ্দনতো পীঠমদ্দনো, নিরস্সনৰচনং তস্স, কস্সচিপত্থস্স অধারণতো কেৰলং পীঠভারভূতোতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞত্থ পন ‘‘মখমদ্দনো’’তি ৰুচ্চতি, তত্থ দানমিচ্ছায পরেসং মখং পস্সন্তোতি অত্থো. লণ্ডপূরকোতি কুচ্ছিপূরং ভুঞ্জিত্ৰা ৰচ্চকুটিপূরকো.
‘‘আরদ্ধৰীরিযো’’তিআদীসু ‘‘কুসীতো পুগ্গলো’’তি এত্থ ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো, আসীসায ৰসেন থোমিতো. আরদ্ধৰীরিযেতি পগ্গহিতৰীরিযে. পহিতত্তেতি নিব্বানং পতিপেসিতচিত্তে. এতেন সাৰকানং সম্মাপটিপত্তিং সত্থুৰন্দনানিসংসঞ্চ দস্সেসি.
হীনেনাতি ৰট্টনিস্সিতেন ধম্মেন. তেনাহ ‘‘হীনায সদ্ধাযা’’তিআদি. অগ্গেনাতি সেট্ঠেন ৰিৰট্টনিস্সিতেন ধম্মেন, ঈসকম্পি কতকালুসিযৰিগতট্ঠেন মণ্ডট্ঠেন চ পসন্নম্পি সুরাদি ন পাতব্বং. সাসনন্তি পরিযত্তিপটিপত্তিপটিৰেধলক্খণং সাসনং. পসন্নং ৰিগতদোসমলত্তা পসাদনিযত্তা চ. পাতব্বঞ্চ পত্তেন ৰিয সুখেন পরিভুঞ্জিতব্বতো দুচ্চরিতসব্বকিলেসকসাৰমলপঙ্কদোসরহিতত্তা চ.
মণ্ডভূতা বোধিপক্খিযধম্মদেসনাপি দেসনামণ্ডো. তস্স একস্সেৰ পন দেসনামণ্ডস্স পটিগ্গাহকা সুপ্পটিপন্না দোসরহিতা চতস্সো পরিসা পটিগ্গহমণ্ডো. মগ্গব্রহ্মচরিযং তগ্গতিকত্তা সকলোপি বোধিপক্খিযধম্মরাসি ব্রহ্মচরিযমণ্ডো. তেনাহ ‘‘কতমো দেসনামণ্ডো’’তিআদি. তত্থ ৰিঞ্ঞাতারোতি সচ্চানং অভিসমেতাৰিনো. তথা হি আদিতো ‘‘চতুন্নং অরিযসচ্চানং আচিক্খণা’’তিআদি ৰুত্তং. পুব্বভাগে ‘‘অত্থি অযং লোকো’’তিআদিনা ইধলোকপরলোকগতসম্মোসৰিগমেন পৰত্তো অধিমোক্খোৰ অধিমোক্খমণ্ডো. ছড্ডেত্ৰা সমুচ্ছেদৰসেন ৰিজহিত্ৰা. চতুভূমকস্স সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমোক্খমণ্ডেন মণ্ডভূতং অধিমোক্খং. আদি-সদ্দেন ‘‘পগ্গহমণ্ডো ৰীরিযিন্দ্রিযং কোসজ্জকসট’’ন্তিআদিং পাল়িসেসং সঙ্গণ্হাতি. এত্থাতি এতস্মিং সাসনে, ‘‘মণ্ডস্মি’’ন্তি ৰা ৰচনে. কারণৰচনং, তেন ‘‘সত্থা সম্মুখীভূতো’’তি সম্মুখভাৰনাযোগো নিরাসঙ্কফলাৰহোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘অসম্মুখা’’তিআদি. পমাণন্তি অনুরূপং ভেসজ্জস্স পমাণং. উগ্গমনন্তি ভেসজ্জস্স ৰমনং ৰিরেচনং, তস্স ৰা ৰসেন দোসধাতূনং ৰমনং ৰিরেচনং. এৰমেৰাতি যথা ভেসজ্জমণ্ডং ৰেজ্জসম্মুখা নিরাসঙ্কা পিৰন্তি, এৰমেৰ ‘‘সত্থা সম্মুখীভূতো’’তি নিরাসঙ্কা ৰীরিযং কত্ৰা, মণ্ডপেয্য সাসনং পিৰথাতি যোজনা. অভিঞ্ঞাসমাপত্তিপটিলাভেন সানিসংসা. মগ্গফলাধিগমনেন সৰড্ঢি. পরত্থন্তি অত্তনো দিট্ঠানুগতিআপত্তিযা, তথা সম্মাপটিপজ্জন্তানং পরেসং অত্থন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
দুতিযদসবলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.