২. দুতিযৰগ্গো
১. সনঙ্কুমারসুত্তৰণ্ণনা
১৮২. পোরাণকত্তাতি নিব্বত্তিত্ৰা চিরকালত্তা. জাতত্তা জনো, তং ইতো জনেতো, তস্মিং. খত্তিযো সেট্ঠো লোকমরিযাদপরিপালনাদিনা সম্মাপটিপত্তিযং সত্তানং নিযোজনেন বহুকারত্তা. সো হি পরে তথা পটিপাদেন্তো সযম্পি তত্থ পতিট্ঠিতোযেৰ হোতীতি সেট্ঠো ৰুত্তো. পটিপক্খৰিজ্ঝনট্ঠেন পুব্বেনিৰাসাদীনং ৰিদিতকরণট্ঠেন ৰিজ্জাতি. সদ্ধাহিরোত্তপ্পবাহুসচ্চৰীরিযসতিপঞ্ঞাতি ইমে সত্ত সদ্ধম্মা. চরন্তি অগতপুব্বং দিসং এতেহীতি চরণানি, সীলাদযো পন্নরস ধম্মা.
সনঙ্কুমারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দেৰদত্তসুত্তৰণ্ণনা
১৮৩. অপ্পঞ্ঞত্তে এৰ সিক্খাপদে ছেজ্জগামিকম্মস্স কতত্তা সলিঙ্গেনেৰ চ ঠিতত্তা ‘‘দেৰদত্তো সাসনতো পক্কন্তো’’তি ন ৰত্তব্বোতি অচিরপক্কন্তেতি এত্থ ‘‘সাসনতো পক্কন্তে’’তি অৰত্ৰা ‘‘ৰেল়ুৰনতো গযাসীসং গতে’’তি ৰুত্তং. পকতত্তো হি ভিক্খুসঙ্ঘং ভিন্দেয্য, ন অপকতত্তোতি. ৰল়ৰাযাতি ৰল়ৰায কুচ্ছিযং জাতং.
দেৰদত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. অন্ধকৰিন্দসুত্তৰণ্ণনা
১৮৪. জনতন্তি জনানং সমূহং, জনসঞ্চরণট্ঠানন্তি অত্থো. মনুস্সানং অনুপচারেতি যত্তকে কসনাদিকিচ্চং করোন্তানং সঞ্চারো হোতি, এত্তকং অতিক্কমিত্ৰা অনুপচারে. সংযোজনৰিপ্পমোক্খাতি সংযোজনৰিমোক্খহেতু. ৰিৰেকরতিং পৰিৰেকসুখজ্ঝানং অলভন্তো. চিত্তানুরক্খণত্থন্তি পুব্বে মং মনুস্সা ‘‘অরঞ্ঞৰাসেন পৰিৰিত্তো অসংসট্ঠো আরদ্ধৰীরিযো’’তি মঞ্ঞিংসু, ইদানি গামন্তে ৰসন্তং দিস্ৰা গণসঙ্গণিকায নিৰুট্ঠোতি অপ্পসাদং আপজ্জিস্সন্তি. যদিপি মে ইধ অভিরতি নত্থি, এৰং সন্তেপি ইধেৰ ৰসিস্সামীতি ৰিক্খিত্তচিত্তেন হুত্ৰা ন ৰসিতব্বং, কো অত্থো চিত্তৰসং গন্ত্ৰাতি অধিপ্পাযো. সতিপট্ঠানপরাযণোতি সতিপট্ঠানভাৰনারতো. এৰং হিস্স গণৰাসোপি পাসংসো ৰিৰেকৰাসেন ৰিনা সমণকিচ্চস্স অসিজ্ঝনতো.
ৰট্টভযতো পমুত্তো অজ্ঝাসযৰসেনাতি অধিপ্পাযো.
নিসীদি তত্থ ভিক্খূতি ইমিনা সত্তূপলদ্ধিযা অনিস্সিতত্তা যথারুচিযা তেসং নিসজ্জং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ইমিনা’’তিআদি.
ইমিনা চ ইমিনা চ আকারেন জাতন্তি ন অনুস্সৰদস্সনমেতং, ন অনুস্সৰগ্গহণং. তক্কহেতু নযহেতু ৰা ন ৰদামীতি যোজনা. পিটকং গন্থো সম্পদীযতি এতস্সাতি পিটকসম্পদানং, গন্থস্স উগ্গণ্হনতো তেন পিটকস্স উগ্গণ্হনকভাৰেন, কেনচি গন্থানুসারেন এৰং ন ৰদামীতি অত্থো. ব্রহ্মস্স সেট্ঠস্স ধম্মস্স চরিযং ৰাচসিকং পৰত্ততীতি ব্রহ্মচরিযং, ধম্মদেসনা. ভাৰিতেন মরণস্স সব্বসো ভাগেন ৰিপ্পহানেন মরণপরিচ্চাগীনং. তে চ খীণজাতিকাতি আহ ‘‘খীণাসৰান’’ন্তি.
দসধা দসাতি দসক্খত্তুং দস. অঞ্ঞন্তি পঞ্চসতাধিকসহস্সতো অঞ্ঞং. পুঞ্ঞভাগিনোতি ৰিৰট্টনিস্সিতপুঞ্ঞস্স ভাগিনো তস্সা দেসনায এত্তকা সত্তা জাতাতি গণেতুং অহং ন সক্কোমীতি দস্সেতি. ব্রহ্মধম্মদেসনন্তি ব্রহ্মুনা ৰুত্তং আহ.
অন্ধকৰিন্দসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অরুণৰতীসুত্তৰণ্ণনা
১৮৫. অভিভূ সম্ভৰোতি তেসং দ্ৰিন্নং মহাথেরানং নামানি. তেসং ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. এতে দ্ৰে তস্স ভগৰতো অগ্গসাৰকাতি দস্সেতি. অৰজ্ঝাযন্তীতি হেট্ঠা কত্ৰা চিন্তেন্তি. খিয্যন্তি তং লামকতো চিন্তেতব্বতং পাপেন্তি পাপকতং করোন্তি. ৰিত্থারযন্তাতি তমেৰ লামকতো চিন্তেতব্বতং ৰেপুল্লং পাপেন্তা. সব্বে পাসণ্ডা অত্তনো অত্তনো সমযে সিদ্ধন্তে সব্বে দেৰমনুস্সা অত্তনো অত্তনো সমযে পটিলাভে পটিলদ্ধঅত্থে পুরিসকারং ৰণ্ণযন্তীতি যোজনা.
আরম্ভৰীরিযন্তি মচ্চুসেনাসঙ্খাতকিলেসধুননে আরম্ভৰীরিযং, যা ‘‘আরম্ভধাতূ’’তি ৰুচ্চতি. নিক্কমৰীরিযন্তি কোসজ্জপটিপক্খভূতং ৰীরিযং, যা ‘‘নিক্কমধাতূ’’তি ৰুচ্চতি. পযোগং করোথাতি পরং পরং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৰতরং ভাৰনাভিযোগং পৰত্তেথাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পরক্কমথা’’তি. কিলেসসেনা নাম রাগাদিকিলেসসমূহো, সো মরণপচ্চযভাৰতো ‘‘মচ্চুনো সেনা’’তি ৰুচ্চতি. তঞ্হি সন্ধায ৰুত্তং ‘‘মহাসেনেন মচ্চুনা’’তি (ম. নি. ৩.২৭২, ২৭৫, ২৭৬). খন্ধানং পঠমাভিনিব্বত্তি জাতি, তদঞ্ঞং পন তেসং পটিপাটি পৰত্তং সংসারোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘জাতিঞ্চ সংসারঞ্চা’’তি. যস্মা ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো’’তিআদীসু তস্মিং তস্মিং ভৰে আদাননিক্খেপপরিচ্ছিন্নখন্ধপ্পৰত্তি ‘‘জাতী’’তি ৰুচ্চতি, সা এৰ যাৰ পরিনিব্বানা অপরাপরং পৰত্তমানো সংসারো ‘‘ইতো চিতো সংসরণ’’ন্তি কত্ৰা, তস্মা আহ ‘‘জাতিসঙ্খাতং ৰা সংসার’’ন্তি. পরিচ্ছেদন্তি পরিযোসানং. ওভাসং ফরীতি সম্বন্ধো. আলোকট্ঠানেতি অত্তনা কতআলোকট্ঠানে. আলোককিচ্চং নত্থীতি অন্ধকারট্ঠানে আলোকদস্সনং ৰিয আলোকট্ঠানে আলোকদস্সনকিচ্চং নত্থি. তস্মা তেসং সত্তানং ‘‘কিং আলোকো অযং, কস্স নু খো অযং আলোকো’’তি? ৰিচিনন্তানং চিন্তেন্তানং. সব্বেতি সহস্সিলোকধাতুযং সব্বে দেৰমনুস্সা. ওসটায পরিসাযাতি ধম্মস্সৰনত্থং সব্বোসটায পরিচিতপরিচ্ছিন্নায পরিসায. সদ্দং সুণিংসূতি ন কেৰলং সদ্দমেৰ সুণিংসু, অথ খো অত্থোপীতি যথাধিপ্পেতো তেসং পকতিসৰনুপচারে ৰিয পাকটো অহোসি, তিসহস্সিলোকধাতুং ৰিঞ্ঞাপেসীতি.
অরুণৰতীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পরিনিব্বানসুত্তৰণ্ণনা
১৮৬. এৰং তং কুসিনারায হোতীতি যথা অনুরোধপুরস্স থূপারামো দক্খিণপচ্ছিমদিসাযং, এৰং তং উয্যানং কুসিনারায দক্খিণপচ্ছিমদিসাযং হোতি. তস্মাতি যস্মা নগরং পৰিসিতুকামা উয্যানতো উপেচ্চ ৰত্তন্তি গচ্ছন্তি এতেনাতি উপৰত্তনন্তি ৰুচ্চতি, তস্মা. তন্তি সালপন্তিভাৰেন ঠিতং সালৰনং. অন্তরেনাতি ৰেমজ্ঝে. অপ্পমজ্জনং অপ্পমাদো, সো পন অত্থতো ঞাণূপসংহিতা সতি. যস্মা তত্থ সতিযা ব্যাপারো সাতিসযো, তস্মা ‘‘সতিঅৰিপ্পৰাসেনা’’তি ৰুত্তং. অপ্পমাদপদেযেৰ পক্খিপিত্ৰা অভাসি অত্থতো তস্স সকলস্স বুদ্ধৰচনস্স সঙ্গণ্হনতো.
ঝানাদীসু চিত্তে চ পরমুক্কংসগতৰসীভাৰতায ‘‘এত্তকে কালে এত্তকা সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা সমাপত্তিসমাপজ্জনং পরিনিব্বানপরিকম্মন্তি অধিপ্পেতং. থেরোতি অনুরুদ্ধত্থেরো.
অযম্পি চাতি যথাৰুত্তপঞ্চসট্ঠিযা ঝানানং সমাপন্নকথাপি সঙ্খেপকথা এৰ. কস্মা? যস্মা ভগৰা তদা দেৰসিকং ৰল়ঞ্জনসমাপত্তিযো সব্বাপি অপরিহাপেত্ৰা সমাপজ্জি এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘নিব্বানপুরং পৰিসন্তো’’তিআদিমাহ. চতুৰীসতি…পে… পৰিসিত্ৰাতি এত্থ কেচি তাৰ আহু ‘‘ভগৰা দেৰসিকং দ্ৰাদসকোটিসতসহস্সক্খত্তুং মহাকরুণাসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, দ্ৰাদসকোটিসতসহস্সক্খত্তুমেৰ ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তস্মা তদাপি চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘তথাগতং, ভিক্খৰে, অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দ্ৰে ৰিতক্কা বহুলং সমুদাচরন্তি খেমো চ ৰিতক্কো পৰিৰেকো চ ৰিতক্কো’তি (ইতিৰু. ৩৮). খেমো হি ৰিতক্কো ভগৰতো মহাকরুণাসমাপত্তিং পূরেত্ৰা ঠিতো, পৰিৰেকৰিতক্কো অরহত্তফলসমাপত্তিং. বুদ্ধানং হি ভৰঙ্গপরিৰাসো লহুকো মত্থকপ্পত্তো সমাপত্তীসু ৰসীভাৰো, তস্মা সমাপজ্জনৰুট্ঠানানি কতিপযচিত্তক্খণেহেৰ ইজ্ঝন্তি. পঞ্চ রূপাৰচরসমাপত্তিযো চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো অপ্পমঞ্ঞাসমাপত্তিযা সদ্ধিং নিরোধসমাপত্তি অরহত্তফলসমাপত্তি চাতি দ্ৰাদসেতা সমাপত্তিযো ভগৰা পচ্চেকং দিৰসে দিৰসে কোটিসতসহস্সক্খত্তুং পুরেভত্তং সমাপজ্জতি, তথা পচ্ছাভত্তন্তি এৰং চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা দেৰসিকং ৰল়ঞ্জনককসিণসমাপত্তিযো’’তি.
অপরে পনাহু ‘‘যং তং ভগৰতা অভিসম্বোধিদিৰসে পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গমুখেন পটিলোমনযেন জরামরণতো পট্ঠায ঞাণং ওতারেত্ৰা অনুপদধম্মৰিপস্সনং আরভন্তেন যথা নাম পুরিসো সুৰিদুগ্গং মহাগহনং মহাৰনং ছিন্দন্তো অন্তরন্তরা নিসানসিলাযং ফরসুং নিসিতং করোতি, এৰমেৰং নিসানসিলাসদিসিযো সমাপত্তিযো অন্তরন্তরা সমাপজ্জিত্ৰা ঞাণস্স তিক্খৰিসদভাৰং সম্পাদেতুং অনুলোমপটিলোমতো পচ্চেকং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু লক্খকোটিসমাপত্তিসমাপজ্জনৰসেন সম্মসনঞাণং পৰত্তেতি, তদনুসারেন ভগৰা বুদ্ধভূতোপি অনুলোমপটিলোমতো পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গমুখেন ৰিপস্সনাৰসেন দিৰসে দিৰসে লক্খকোটিফলসমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, তং সন্ধায ৰুত্তং, ‘চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা সমাপত্তিযো পৰিসিত্ৰা’’’তি.
ইমানি দ্ৰেপি সমনন্তরানেৰ পচ্চৰেক্খণাযপি যেভুয্যেন নানন্তরিযকতায ঝানপক্খিকভাৰতো. যস্মা সব্বপচ্ছিমং ভৰঙ্গচিত্তং ততো ততো চৰনতো ‘‘চুতী’’তি ৰুচ্চতি, তস্মা ন কেৰলং অযমেৰ ভগৰা, অথ খো সব্বেপি সত্তা ভৰঙ্গচিত্তেনেৰ চৰন্তীতি দস্সেতুং ‘‘যে হি কেচী’’তিআদি ৰুত্তং. দুক্খসচ্চেনাতি দুক্খসচ্চপরিযাপন্নেন চুতিচিত্তেন কালং কালকিরিযং করোন্তি পাপুণন্তি, কালগমনতো ৰা করোন্তি পেচ্চাতি.
পটিভাগপুগ্গলৰিরহিতো সীলাদিগুণেহি অসদিসতায সদিসপুগ্গলরহিতো. সঙ্খারা ৰূপসম্মন্তি এত্থাতি ৰূপসমোতি এৰং সঙ্খাতং ঞাতং কথিতং নিব্বানমেৰ সুখন্তি. লোমহংসনকোতি লোমানং হট্ঠভাৰাপাদনো. ভিংসনকোতি অৰীতরাগানং ভযজনকো আসি অহোসি. সব্বাকারৰরগুণূপেতেতি সব্বেহি আকারৰরেহি উত্তমকারণেহি সীলাদিগুণেহি সমন্নাগতে. অসঙ্কুটিতেনাতি অকুটিতেন ৰিপ্ফারিকাভাৰতো. সুৰিকসিতেনেৰাতি পীতিসোমনস্সযোগতো সুট্ঠু ৰিকসিতেন. ৰেদনং অধিৰাসেসি সভাৰসমুদযাদিতো সুট্ঠু পঞ্ঞাতত্তা. অনাৰরণৰিমোক্খো সব্বসো নিব্বিদভাৰো. তেনাহ ‘‘অপঞ্ঞত্তিভাৰূপগমো’’তি. পজ্জোতনিব্বানসদিসোতি পদীপস্স নিব্বানসদিসো তত্থ ৰিলীযিত্ৰা অৰট্ঠানাভাৰতো.
পরিনিব্বানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুতিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সারত্থপ্পকাসিনিযা সংযুত্তনিকায-অট্ঠকথায
ব্রহ্মসংযুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.