১. ব্রহ্মাযাচনসুত্তৰণ্ণনা

১৭২. পরিৰিতক্কো উদপাদীতি ধম্মগম্ভীরতাপচ্চৰেক্খণহেতুকো ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কো উপ্পজ্জি. অযং পরিৰিতক্কো কস্মা উদপাদি? কত্থ চ উদপাদীতি তং সব্বং ৰিভাৰেতুং ‘‘সব্ববুদ্ধান’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ আচিণ্ণসমাচিণ্ণোতি আচরিতো চেৰ আচরন্তেহি চ সম্মদেৰ আচরিতোতি অত্থো. এতেন অযং পরিৰিতক্কো সব্ববুদ্ধানং পঠমাভিসম্বোধিযং উপ্পজ্জতেৰাতি অযমেত্থ ধম্মতাতি দস্সেতি. তত্থ অট্ঠমে সত্তাহেতি ইদং সত্তমসত্তাহতো পরং সত্তাহব্ভন্তরে উপ্পন্নত্তা ৰুত্তং, ন পন ইতরেসং ৰিয অট্ঠমস্স নাম সত্তাহস্স পৰত্তিতস্স সব্ভাৰা. সপচ্চগ্ঘেতি মহগ্ঘে. ‘‘পচ্চগ্ঘে’’তি ৰা পাঠো, অভিনৰেতি অত্থো. সেলমযেতি মুগ্গৰণ্ণসিলামযে.

পটিৰিদ্ধোতি সযম্ভুঞাণেন ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা পটিমুখং নিব্বিজ্ঝনৰসেন পত্তো, যাথাৰতো অৰবুদ্ধোতি অত্থো. ধম্মোতি চতুসচ্চধম্মো তব্বিনিমুত্তস্স পটিৰিজ্ঝিতব্বধম্মস্স অভাৰতো. গম্ভীরোতি মহাসমুদ্দো ৰিয মকসতুণ্ডসূচিযা অঞ্ঞত্র সমুপচিতপরিপক্কঞাণসম্ভারেহি অঞ্ঞেসং ঞাণেন অলব্ভনেয্যপতিট্ঠো. তেনাহ ‘‘উত্তানপটিক্খেপৰচনমেত’’ন্তি. যো অলব্ভনেয্যপতিট্ঠো, সো ওগাহিতুং অসক্কুণেয্যতায সরূপতো ৰিসেসতো চ পস্সিতুং ন সক্কাতি আহ ‘‘গম্ভীরত্তাৰ দুদ্দসো’’তি. দুক্খেন দট্ঠব্বোতি কিচ্ছেন কেনচি কদাচিদেৰ দট্ঠব্বো. যং পন দট্ঠুমেৰ ন সক্কা, তস্স ওগাহেত্ৰা অনু অনু বুজ্ঝনকো কদাচি নত্থীতি আহ ‘‘দুদ্দসত্তাৰ দুরনুবোধো’’তি. দুক্খেন অৰবুজ্ঝিতব্বো অৰবোধস্স দুক্করভাৰতো. ইমস্মিং ঠানে ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, কতমং নু খো দুক্করতরং ৰা দুরভিসম্ভৰতরং ৰা’’তি (সং. নি. ৫.১১১৫) সুত্তপদং ৰত্তব্বং. সন্তারম্মণতায ৰা সন্তো. নিব্বুতসব্বপরিল়াহতায নিব্বুতো. অত্তনো পচ্চযেহি পধানভাৰং নীতোতি ৰা পণীতো. অতিত্তিকরণট্ঠেন অতপ্পকো সাদুরসভোজনং ৰিয. তত্থ চ নিরোধসচ্চং সন্তং আরম্মণন্তি সন্তারম্মণং, মগ্গসচ্চং সন্তং সন্তারম্মণঞ্চাতি সন্তারম্মণং, অনুপসন্তসভাৰানং কিলেসানং সঙ্খারানঞ্চ অভাৰতো সন্তো. নিব্বুতসব্বপরিল়াহত্তা নিব্বুতো. সন্তপণীতভাৰেনেৰ তদত্থায অসেচনকতায অতপ্পকতা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘ইদং দ্ৰযং লোকুত্তরমেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. উত্তমঞাণস্স ৰিসযত্তা ন তক্কেন অৰচরিতব্বো. ততো এৰ নিপুণঞাণগোচরতায সণ্হসুখুমসভাৰত্তা চ নিপুণো. বালানং অৰিসযত্তা যথাৰুত্তেহি পণ্ডিতেহি এৰ ৰেদিতব্বোতি পণ্ডিতৰেদনীযো. আলীযন্তি অভিরমিতব্বট্ঠেন সেৰীযন্তীতি আলযা, পঞ্চ কামগুণা. আলযন্তি অল্লীযন্তি অভিরমণৰসেন সেৰন্তীতি আলযা, তণ্হাৰিচরিতানি. রমন্তীতি রতিং ৰিন্দন্তি কীল়ন্তি লল়ন্তি. আলযরতাতি আলযনিরতা.

ঠানং সন্ধাযাতি ঠানসদ্দং সন্ধায, অত্থকো পন ঠানন্তি চ পটিচ্চসমুপ্পাদো এৰ অধিপ্পেতো. তিট্ঠতি ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি হি ঠানং, সঙ্খারাদীনং পচ্চযভূতা অৰিজ্জাদযো. ইমেসং সঙ্খারাদীনং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, অৰিজ্জাদযো. ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতা যথা ‘‘দেৰো এৰ দেৰতা’’. ইদপ্পচ্চযানং ৰা অৰিজ্জাদীনং অত্তনো ফলং পতি পচ্চযভাৰো উপ্পাদনসমত্থতা ইদপ্পচ্চযতা. তেন পরমত্থপচ্চযলক্খণো পটিচ্চসমুপ্পাদো দস্সিতো হোতি. পটিচ্চ সমুপ্পজ্জতি ফলং এতস্মাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. পদদ্ৰযেনপি ধম্মানং পচ্চযট্ঠো এৰ ৰিভাৰিতো. তেনাহ ‘‘সঙ্খারাদিপচ্চযানং এতং অধিৰচন’’ন্তি. সঙ্খারাদীনং পচ্চযা সঙ্খারাদিপচ্চযা, অৰিজ্জাদযো. তেসং সঙ্খারাদিপচ্চযানং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৫৭২-৫৭৩) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. সব্বসঙ্খারসমথোতিআদি সব্বন্তি সব্বসঙ্খারসমথাদিঅভিধেয্যং সব্বং অত্থতো নিব্বানমেৰ. ইদানি অস্স নিব্বানভাৰং দস্সেতুং ‘‘যস্মা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তন্তি নিব্বানং. আগম্মাতি পটিচ্চ অরিযমগ্গস্স আরম্মণপচ্চযহেতু. সম্মন্তীতি পটিপ্পস্সদ্ধিৰূপসমৰসেন সম্মন্তি. তথা সন্তা চ সৰিসেসং উপসন্তা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘ৰূপসম্মন্তী’’তি. এতেন সব্বে সঙ্খারা সম্মন্তি এত্থাতি সব্বসঙ্খারসমথো, নিব্বানন্তি দস্সেতি. সব্বসঙ্খারৰিসংযুত্তে হি নিব্বানে সব্বসঙ্খারৰূপসমপরিযাযো অট্ঠকথাযং ৰুত্তো এৰ. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.

উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি উপধি, খন্ধাদযো. পটিনিস্সট্ঠাতি সমুচ্ছেদৰসেন পরিচ্চত্তা হোন্তি. সব্বা তণ্হাতি অট্ঠসতপ্পভেদা সব্বাপি তণ্হা. সব্বে কিলেসরাগাতি কামরাগরূপরাগাদিভেদা সব্বেপি কিলেসভূতা রাগা, সব্বেপি ৰা কিলেসা ইধ ‘‘কিলেসরাগা’’তি অধিপ্পেতা, ন লোভৰিসেসা এৰ চিত্তস্স পরিল়াহভাৰাপাদনতো. যথাহ ‘‘রত্তম্পি চিত্তং ৰিপরিণতং, দুট্ঠম্পি চিত্তং ৰিপরিণতং, মূল়্হম্পি চিত্তং ৰিপরিণত’’ন্তি (পারা. ২৭১). ৰিরজ্জন্তীতি পলুজ্জন্তি ৰিক্খম্ভনতো সব্বসো তেন ৰিসংযুত্তভাৰতো. সব্বং দুক্খন্তি জরামরণাদিভেদং সব্বং ৰট্টদুক্খং. ভৰেন ভৰন্তি তেন তেন ভৰেন ভৰন্তরং ভৰনিকন্তিভাৰেন সংসিব্বতি. ফলেন ৰা সদ্ধিং কম্মং সতণ্হস্সেৰ আযতিং পুনব্ভৰভাৰতো. ততো ৰানতো নিক্খন্তং তত্থ তস্স সব্বসো অভাৰতো. চিরনিসজ্জাচিরভাসনেহি পিট্ঠিআগিলাযনতালুগলসোসাদিৰসেন কাযকিলমথো চেৰ কাযৰিহেসা চ ৰেদিতব্বা. সা চ খো দেসনায অত্থমজানন্তানং অপটিপজ্জন্তানঞ্চ ৰসেন, জানন্তানং পন পটিপজ্জন্তানঞ্চ দেসনায কাযপরিস্সমোপি সত্থু অপরিস্সমোযেৰ. তেনাহ ভগৰা – ‘‘ন চ মং ধম্মাধিকরণং ৰিহেসেসী’’তি (উদা. ১০). তেনেৰাহ – ‘‘যা অজানন্তানং দেসনা নাম, সো মম কিলমথো অস্সা’’তি. উভযন্তি চিত্তকিলমথো চিত্তৰিহেসা চাতি উভযম্পেতং বুদ্ধানং নত্থি বোধিমূলে এৰ সমুচ্ছিন্নত্তা. অনুব্রূহনং সম্পিণ্ডনং. সোতি অপিস্সূতি নিপাতো. ৰুদ্ধিপ্পত্তা ৰা অচ্ছরিযা অনচ্ছরিযা, ৰুদ্ধিঅত্থোপি হি -কারো হোতি যথা ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি. কপ্পানং সতসহস্সং চত্তারি চ অসঙ্খ্যেয্যানি সদেৰকস্স লোকস্স ধম্মসংৰিভাগকরণত্থমেৰ পারমিযো পূরেত্ৰা ইদানি সমধিগতধম্মরজ্জস্স তত্থ অপ্পোস্সুক্কতাপত্তিদীপনতা গাথত্থস্স চ অচ্ছরিযতা তস্স ৰুদ্ধিপ্পত্তীতি ৰেদিতব্বং. অত্থদ্ৰারেন হি গাথানং অনচ্ছরিযতা. গোচরা অহেসুন্তি উপট্ঠহিংসু. উপট্ঠানঞ্চ ৰিতক্কেতব্বতাৰাতি আহ ‘‘পরিৰিতক্কযিতব্বতং পাপুণিংসূ’’তি.

যদি সুখাপটিপদাৰ, কথং কিচ্ছতাতি আহ ‘‘পারমীপূরণকালে পনা’’তিআদি. এৰমাদীনি দুপ্পরিচ্চজানি দেন্তস্স. হ-ইতি ৰা ব্যত্তন্তি এতস্মিং অত্থে নিপাতো. ‘‘একংসত্থে’’তি কেচি. হ ব্যত্তং, একংসেন ৰা অলং নিপ্পযোজনং এৰং কিচ্ছেন অধিগতস্স পকাসিতুং দেসিতুন্তি যোজনা. হলন্তি ৰা অলন্তি ইমিনা সমানত্থপদং ‘‘হলন্তি ৰদামী’’তিআদীসু ৰিয. রাগদোসফুট্ঠেহীতি ফুট্ঠৰিসেন ৰিয সপ্পেন রাগেন দোসেন চ ফুট্ঠেহি অভিভূতেহি. রাগদোসানুগতেহীতি রাগদোসেহি অনুবন্ধেহি.

নিচ্চাদীনন্তি নিচ্চাদীনং চতুন্নং ৰিপল্লাসানং. এৰংগতন্তি এৰং অনিচ্চন্তিআদিনা আকারেন পৰত্তং বুজ্ঝিতব্বং. কামরাগরত্তা চ ভৰরাগরত্তা চ নীৰরণেহি নিৰুতচিত্ততায দিট্ঠিরাগরত্তা ৰিপরীতাভিনিৰেসেন ন দক্খন্তি যাথাৰতো ধম্মং ন পটিৰিজ্ঝিস্সন্তি. সভাৰেনাতি অৰিপরীতসভাৰেন. এৰং গাহাপেতুন্তি অনিচ্চন্তিআদিনা সভাৰেন যাথাৰতো ধম্মং জানাপেতুং. রাগদোসপরেততাপি নেসং সম্মূল়্হভাৰেনেৰাতি আহ ‘‘তমোখন্ধেন আৰুটা’’তি.

ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কতাপত্তিযা কারণং ৰিভাৰেতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিনা সযমেৰ চোদনং সমুট্ঠাপেতি. অঞ্ঞাতৰেসেনাতি ইমস্স ভগৰতো সাৰকভাৰূপগমনেন অঞ্ঞাতৰেসেন. ‘‘অঞ্ঞতরতাপসৰেসেনা’’তি কেচি, সো পনস্স অরহত্তাধিগমনেনেৰ ৰিগচ্ছেয্য. তিৰিধং কারণং অপ্পোস্সুক্কতাপত্তিযা পটিপক্খস্স বলৰভাৰো, ধম্মস্স গম্ভীরতা, তত্থ চ ভগৰতো সাতিসযং গারৰন্তি তং দস্সেতুং ‘‘তস্স হী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ পটিপক্খা নাম রাগাদযো কিলেসা সম্মাপটিপত্তিযা অন্তরাযকরত্তা. তেসং বলৰভাৰতো চিরপরিভাৰনায সত্তসন্তানতো দুব্বিসোধিযতায তে সত্তে মত্তহত্থিনো ৰিয দুব্বলপুরিসং অধিভৰিত্ৰা অজ্ঝোত্থরিত্ৰা অনযব্যসনং আপাদেন্তা অনেকসতযোজনাযামৰিত্থারং সুনিচিতং ঘনসন্নিৰেসং কণ্টকদুগ্গম্পি অধিসেন্তি. দূরপভেদদুচ্ছেজ্জতাহি দুব্বিসোধিযতং পন দস্সেতুং ‘‘অথস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ চ অন্তো অমট্ঠতায কঞ্জিযপুণ্ণা লাবু, চিরপারিৰাসিকতায তক্কভরিতা চাটি, স্নেহতিন্তদুব্বলভাৰেন ৰসাপীতপিলোতিকা, তেলমিস্সিততায অঞ্জনমক্খিতহত্থো দুব্বিসোধনীযা ৰুত্তা. হীনূপমা চেতা রূপপবন্ধভাৰতো অচিরকালিকত্তা চ মলীনতায, কিলেসসংকিলেসো এৰ পন দুব্বিসোধনীযতরো অনাদিকালিকত্তা অরূপনিস্সিতত্তা চ. তেনাহ ‘‘অতিসংকিলিট্ঠা’’তি.

যথা চ দুব্বিসোধনীযতরতায, এৰং গম্ভীরদুদ্দসদুরনুবোধানম্পি ৰুত্তউপমা হীনূপমাৰ. গম্ভীরোপি ধম্মো পটিপক্খৰিধমনেন ঞাণেন ৰিসদভাৰং আপন্নেন সুপাকটো ভৰেয্য, পটিপক্খৰিধমনং পন সম্মাপটিপত্তিপটিবদ্ধং, সা সদ্ধম্মস্সৰনাধীনা, তং সত্থরি ধম্মে চ পসাদাযত্তং. সো গরুট্ঠানিযানং অজ্ঝেসনহেতুকোতি পণালিকায সত্তানং ধম্মসম্পটিপত্তিযা ব্রহ্মাযাচনানিমিত্তন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ.

উপক্কিলেসভূতং অপ্পং রাগাদিরজং এতস্সাতি অপ্পরজং, অপ্পরজং অক্খি পঞ্ঞাচক্খু যেসং তে তংসভাৰাতি কত্ৰা অপ্পরজক্খজাতিকাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘পঞ্ঞামযে’’তিআদিমাহ. অপ্পং রাগাদিরজং যেসং তংসভাৰা অপ্পরজক্খজাতিকাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. অস্সৰনতাতি ‘‘সযং অভিঞ্ঞা’’তিআদীসু ৰিয করণে পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘অস্সৰনতাযা’’তি. দসপুঞ্ঞকিরিযৰসেনাতি দানাদিদসৰিধপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং ৰসেন. তেনাহ ‘‘কতাধিকারা’’তিআদি. পপঞ্চসূদনিযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮২) পন ‘‘দ্ৰাদসপুঞ্ঞকিরিযৰসেনা’’তি ৰুত্তং, তং দানাদীসু সরণগমন-পরহিতপরিণামনাদিপক্খিপনৰসেন ৰুত্তং.

রাগাদিমলেন সমলেহি পূরণাদীহি ছহি সত্থারেহি সত্থুপটিঞ্ঞেহি কব্বরচনাৰসেন চিন্তাকৰিআদিভাৰে ঠত্ৰা তক্কপরিযাহতং ৰীমংসানুচরিতং সযংপটিভানং চিন্তিতো. তে কির বুদ্ধকোলাহলানুস্সৰেন সঞ্জাতকুতূহলং লোকং ৰঞ্চেন্তা কোহঞ্ঞে ঠত্ৰা সব্বঞ্ঞুতং পটিজানন্তা যং কঞ্চি অধম্মমেৰ ‘‘ধম্মো’’তি দীপেসুং. তেনাহ ‘‘তে হি পুরেতরং উপ্পজ্জিত্ৰা’’তিআদি. অপাপুরেতন্তি এতং কস্সপস্স ভগৰতো সাসনন্তরধানতো পভুতি পিহিতং নিব্বানমহাদ্ৰারং অরিযমগ্গং সদ্ধম্মদেসনাহত্থেন অপাপুর ৰিৰর.

সেলো পব্বতো উচ্চো হোতি থিরো চ, ন পংসুপব্বতো মিস্সকপব্বতো চাতি আহ ‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনী’’তি. ধম্মমযং পাসাদন্তি লোকুত্তরধম্মমাহ. সো হি সব্বসো পসাদাৰহো, সব্বধম্মে অতিক্কম্ম অব্ভুগ্গতট্ঠেন পাসাদসদিসো চ. পঞ্ঞাপরিযাযো ৰা ইধ ধম্ম-সদ্দোতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাময’’ন্তি. সা হি অব্ভুগ্গতট্ঠেন পাসাদোতি অভিধম্মে আগতা. তথা চাহ –

‘‘পঞ্ঞাপাসাদমারুয্হ, অসোকো সোকিনিং পজং;

পব্বতট্ঠোৰ ভূমট্ঠে, ধীরো বালে অৰেক্খতী’’তি. (ধ. প. ২৮);

যথা হীতিআদীসু যথা চ পব্বতে ঠত্ৰা অন্ধকারে হেট্ঠা ওলোকেন্তস্স পুরিসস্স খেত্তকেদারপাল়িকুটিকাযো তত্থ সযিতমনুস্সা চ ন পঞ্ঞাযন্তি অনুজ্জলভাৰতো, কুটিকাসু পন অগ্গিজালা পঞ্ঞাযতি সমুজ্জলভাৰতো, এৰং ধম্মপাসাদমারুয্হ সত্তলোকং ওলোকযতো ভগৰতো ঞাণস্স আপাথং নাগচ্ছন্তি অকতকল্যাণা সত্তা, ঞাণগ্গিনা অনুজ্জলভাৰতো অনুল়ারভাৰতো চ রত্তিং খিত্তা সরা ৰিয হোন্তি, কতকল্যাণা পন ভব্বপুগ্গলা দূরে ঠিতাপি ভগৰতো আপাথং আগচ্ছন্তি পরিপক্কঞাণগ্গিতায সমুজ্জলভাৰতো উল়ারসন্তানতায হিমৰন্তপব্বতো ৰিয চাতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা.

গরুট্ঠানীযং পযিরুপাসিত্ৰা গরুতরং পযোজনং উদ্দিস্স অভিপত্থনা অজ্ঝেসনা, সাপি অত্থতো যাচনাৰ হোতীতি আহ ‘‘অজ্ঝেসনন্তি যাচন’’ন্তি. পদেসৰিসযং ঞাণদস্সনং অহুত্ৰা বুদ্ধানংযেৰ আৰেণিকভাৰতো ইদং ঞাণদ্ৰযং ‘‘বুদ্ধচক্খূ’’তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘ইমেসঞ্হি দ্ৰিন্নং ঞাণানং ‘বুদ্ধচক্খূ’তি নাম’’ন্তি. তিণ্ণং মগ্গ্গঞাণানন্তি হেট্ঠিমানং তিণ্ণং মগ্গঞাণানং ‘‘ধম্মচক্খূ’’তি নামং চতুসচ্চধম্মদস্সনমত্তভাৰতো. যতো তানি ঞাণানি ৰিজ্জূপমভাৰেন ৰুত্তানি, অগ্গমগ্গঞাণং পন ঞাণকিচ্চস্স সিখাপ্পত্তিযা দস্সনমত্তং ন হোতীতি ‘‘ধম্মচক্খূ’’তি ন ৰুচ্চতি, যতো তং ৰজিরূপমভাৰেন ৰুত্তং. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘অপ্পরজক্খজাতিকা’’তি এত্থ ৰুত্তনযেন. যস্মা মন্দকিলেসা ‘‘অপ্পরজক্খা’’তি ৰুত্তা, তস্মা বহলকিলেসা ‘‘মহারজক্খা’’তি ৰেদিতব্বা. পটিপক্খৰিধমনসমত্থতায তিক্খানি সূরানি ৰিসদানি, ৰুত্তৰিপরিযাযেন মুদূনি. সদ্ধাদযো আকারাতি সদ্দহনাদিপ্পকারে ৰদতি. সুন্দরাতি কল্যাণা. সম্মোহৰিনোদনিযং পন ‘‘যেসং আসযাদযো কোট্ঠাসা সুন্দরা, তে স্ৰাকারা’’তি ৰুত্তং, তং ইমায অত্থৰণ্ণনায অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতীতি দট্ঠব্বং. কারণং নাম পচ্চযাকারো, সচ্চানি ৰা. পরলোকন্তি সম্পরাযং. তং দুক্খাৰহং ৰজ্জং ৰিয ভযতো পস্সিতব্বন্তি ৰুত্তং ‘‘পরলোকঞ্চেৰ ৰজ্জঞ্চ ভযতো পস্সন্তী’’তি. সম্পত্তিভৰতো ৰা অঞ্ঞত্তা ৰিপত্তিভৰো পরলোকোতি ৰুত্তং ‘‘পর…পে… পস্সন্তী’’তি.

অযং পনেত্থ পাল়ীতি এত্থ ‘‘অপ্পরজক্খা’’তি পদানং অত্থৰিভাৰনে অযং তস্স তথাভাৰসাধনপাল়ি. সদ্ধাদীনঞ্হি ৰিমুত্তপরিপাচকধম্মানং বলৰভাৰো তপ্পটিপক্খানং পাপধম্মানং দুব্বলভাৰে সতি হোতি. তেসঞ্চ বলৰভাৰো সদ্ধাদীনং দুব্বলভাৰেতি ৰিমুত্তিপরিপাচকধম্মানং সৰিসেসং অত্থিতানত্থিতাৰসেন অপ্পরজক্খা মহারজক্খাতিআদযো পাল়িযং (পটি. ম. ১.১১১) ৰিভজিত্ৰা দস্সিতা ‘‘সদ্ধো পুগ্গলো অপ্পরজক্খো’’তিআদিনা. খন্ধাদযো এৰ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো সম্পত্তিভৰভূতো লোকো সম্পত্তিভৰলোকো, সুগতিসঙ্খাতো উপপত্তিভৰো. সম্পত্তি ভৰতি এতেনাতি সম্পত্তিসম্ভৰলোকো, সুগতিসংৰত্তনিযো কম্মভৰো. দুগ্গতিসঙ্খাতউপপত্তিভৰ-দুগ্গতিসংৰত্তনিযকম্মভৰা ৰিপত্তিভৰলোক-ৰিপত্তিসম্ভৰলোকা. পুন এককদুকাদিৰসেন লোকং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘একো লোকো’’তিআদি ৰুত্তং. আহারাদযো ৰিয হি আহারট্ঠিতিকা সঙ্খারা সব্বে লুজ্জনট্ঠেন লোকোতি. তত্থ একো লোকো সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকাতি যাযং পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায সব্বেসং সঙ্খারানং পচ্চযাযত্তৰুত্তিতা ৰুত্তা, তায সব্বো সঙ্খারলোকো একো একৰিধো পকারন্তরস্স অভাৰতো. দ্ৰে লোকাতিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. নামগ্গহণেন চেত্থ নিব্বানস্স অগ্গহণং তস্স অলোকসভাৰত্তা.

ননু চ ‘‘আহারট্ঠিতিকা’’তি এত্থ পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায মগ্গফলানম্পি লোকতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, পরিঞ্ঞেয্যানং দুক্খসচ্চধম্মানং ইধ ‘‘লোকো’’তি অধিপ্পেতত্তা. অথ ৰা ন লুজ্জতি ন পলুজ্জতীতি যো গহিতো তথা ন হোতি, সো লোকোতি তংগহণরহিতানং লোকুত্তরানং নত্থি লোকতা. উপাদানানং আরম্মণভূতা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা. অনুরোধাদিৰত্থুভূতা লাভাদযো অট্ঠ লোকধম্মা. দসাযতনানীতি দস রূপাযতনানি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. ৰিৰট্টজ্ঝাসযস্স অধিপ্পেতত্তা তস্স চ সব্বং তেভূমককম্মং গরহিতব্বং ৰজ্জিতব্বঞ্চ হুত্ৰা উপট্ঠাতীতি ৰুত্তং ‘‘সব্বে অভিসঙ্খারা ৰজ্জা, সব্বে ভৰগামিকম্মা ৰজ্জা’’তি. অপ্পরজক্খতাদীসু পঞ্চসু দুকেসু একেকস্মিং দস দস কত্ৰা ‘‘পঞ্ঞাসায আকারেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি জানাতী’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং পরোপরিযত্তং জানাতীতি কত্ৰা তথা ৰুত্তং. এত্থ চ অপ্পরজক্খাদিভব্বাদিৰসেন আৰজ্জেন্তস্স ভগৰতো তে সত্তা পুঞ্জপুঞ্জাৰ হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, ন একেকা.

উপ্পলানি এত্থ সন্তীতি উপ্পলিনী. উপ্পলগচ্ছোপি জলাসযোপি চ. ইধ পন জলাসযো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘উপ্পলৰনে’’তি. যানি হি উদকস্স অন্তো নিমুগ্গানেৰ হুত্ৰা পুসন্তি ৰড্ঢন্তি, তানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি. দীপিতানীতি অট্ঠকথাযং পকাসিতানি, ইধেৰ ৰা ‘‘অঞ্ঞানিপী’’তিআদিনা দস্সিতানি. উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি উগ্ঘটনং নাম ঞাণুগ্ঘটনং, ঞাণেন উগ্ঘটিতমত্তেনেৰ জানাতীতি অত্থো. ৰিপঞ্চিতং ৰিত্থারিতমেৰ অত্থং জানাতীতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ. নিদ্দেসাদীহি ধম্মাভিসমযায নেতব্বোতি নেয্যো. পজ্জতি অত্থো এতেনাতি পদং, পজ্জতে ঞাযতেতি ৰা পদং, তদত্থো. পদং পরমং এতস্স, ন সচ্চাভিসম্বোধোতি পদপরমো.

উদাহটৰেলাযাতি উদাহারে ধম্মস্স উদ্দেসে উদাহটমত্তেযেৰ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চধম্মস্স ঞাণেন সদ্ধিং অভিসমযো. অযং ৰুচ্চতীতি অযং ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন সংখিত্তেন মাতিকায ঠপিযমানায দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি ৰুচ্চতি. অযং ৰুচ্চতীতি সংখিত্তেন মাতিকং ঠপেত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থে ৰিভজিযমানে অরহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ’’তি ৰুচ্চতি. উদ্দেসতোতি উদ্দেসহেতু. উদ্দিসন্তস্স উদ্দিসাপেন্তস্স ৰাতি অত্থো. পরিপুচ্ছতোতি অত্থং পরিপুচ্ছন্তস্স. অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতীতি অনুক্কমেন অরহত্তপ্পত্তি হোতি. ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতীতি তেন অত্তভাৰেন মগ্গং ৰা ফলং ৰা অন্তমসো ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি. অযং ৰুচ্চতি পদপরমোতি অযং পুগ্গলো ছব্বিধং ব্যঞ্জনপদং ছব্বিধং অত্থপদন্তি ইদং পদমেৰ পরমং অস্সাতি পদপরমোতি ৰুচ্চতীতি অত্থো.

ৰাসনা হোতীতি দেসনা ফলৰোহারেন ৰাসনা হোতীতি ৰুত্তা. ন হি কাচি বুদ্ধানং দেসনা নিরত্থকা. যেতি যে দুৰিধে পুগ্গলে. ৰিভঙ্গে কম্মাৰরণেনাতি পঞ্চৰিধেন আনন্তরিযকম্মেন. ৰিপাকাৰরণেনাতি অহেতুকপটিসন্ধিযা. যস্মা পন দুহেতুকানম্পি অরিযমগ্গপটিৰেধো নত্থি, তস্মা দুহেতুকা পটিসন্ধিপি ৰিপাকাৰরণমেৰাতি ৰেদিতব্বা. কিলেসাৰরণেনাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা. অস্সদ্ধাতি বুদ্ধাদীসু সদ্ধারহিতা. অচ্ছন্দিকাতি কত্তুকম্যতাছন্দরহিতা. উত্তরকুরুকা মনুস্সা অচ্ছন্দিকট্ঠানং পৰিট্ঠা. দুপ্পঞ্ঞাতি ভৰঙ্গপঞ্ঞায পরিহীনা. ভৰঙ্গপঞ্ঞায পন পরিপুণ্ণাযপি যস্স ভৰঙ্গচলনং লোকুত্তরস্স পচ্চযো ন হোতি, সোপি দুপ্পঞ্ঞো এৰ নাম. অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তন্তি কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তনিযামসঙ্খাতং মগ্গং ওক্কমিতুং অধিগন্তুং অভব্বা. ন কম্মাৰরণেনাতিআদীনি ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বানি. রাগচরিতাদিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং পরমত্থদীপনিযং ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.৪৩) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.

নিব্বানস্স দ্ৰারং পৰিসনমগ্গো ৰিৰরিত্ৰা ঠপিতো মহাকরুণূপনিস্সযেন সযম্ভুঞাণেন অধিগতত্তা. সদ্ধং পমুঞ্চন্তূতি অত্তনো সদ্ধং ধম্মসম্পটিচ্ছনযোগ্যং কত্ৰা ৰিস্সজ্জেন্তু, সদ্দহনাকারেন নং উপট্ঠপেন্তূতি অত্থো. সুখেন অকিচ্ছেন পৰত্তনীযতায সুপ্পৰত্তিতং. ন ভাসিং ন ভাসিস্সামীতি চিন্তেসিং.

সত্থু সন্তিকং উপগতানং দেৰানং ব্রহ্মানঞ্চ তস্স পুরতো অন্তরধানং নাম অতিট্ঠনন্তি আহ ‘‘সকট্ঠানমেৰ গতো’’তি. সদ্ধিন্দ্রিযাদি সম্মাদিট্ঠিআদিকো ধম্মো এৰ ৰিনেয্যসন্তানে পৰত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং. অথ ৰা চক্কন্তি আণা. ধম্মন্তি দেসনা. অথ ৰা অত্থধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মঞ্চ তং পৰত্তনট্ঠেন চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং. ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. যথাহ ‘‘ধম্মঞ্চ পৰত্তেতি চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, চক্কঞ্চ পৰত্তেতি ধম্মঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন পৰত্তেতীতি ধম্মচক্কং, ধম্মচরিযায পৰত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তিআদি (পটি. ম. ২.৪০-৪১). পৰত্তেসীতি পট্ঠপেসি.

ব্রহ্মাযাচনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.