৩. ততিযৰগ্গো

১. পুগ্গলসুত্তৰণ্ণনা

১৩২. ‘‘নীচে কুলে পচ্চাজাতো’’তিআদি অপ্পকাসনভাৰেন তমতীতি তমো, তেন তমেন যুত্তোতি তমো পুগ্গলো ৰুচ্চতি, তংযোগতো পুগ্গলস্স তব্বোহারো যথা ‘‘মচ্ছেরযোগতো মচ্ছেরো’’তি. তস্মা তমোতি অপ্পকাসনভাৰেন তমো তমভূতো অন্ধকারো ৰিয জাতো, অন্ধকারত্তং ৰা পত্তোতি অত্থো. ৰুত্তলক্খণং তমমেৰ পরম্পরতো অযনং গতি নিট্ঠা এতস্সাতি তমপরাযণো, তমপরাযণতং ৰা পত্তোতি অত্থো. ঞাযেনপি তমগ্গহণেন খন্ধতমোৰ কথিতো, ন অন্ধকারতমো. খন্ধতমোতি চ সম্পত্তিরহিতা খন্ধপৰত্তিযেৰ দট্ঠব্বা. ‘‘উচ্চে কুলে পচ্চাজাতো’’তিআদি পকাসনভাৰেন জোতেতীতি জোতি, তেন জোতিনা যুত্তোতিআদি সব্বং তমে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইতরে দ্ৰেতি জোতিতমপরাযণো জোতিজোতিপরাযণোতি ইতরে দ্ৰে পুগ্গলে.

ৰেণুৰেত্তাদিকেহি পেল়াদিকারকা ৰিলীৰকারকা. মিগমচ্ছাদীনং নিসাদনতো নেসাদা, মাগৰিকমচ্ছবন্ধাদযো. রথেসু চম্মেন হননকরণতো রথকারা চম্মকারা ৰুত্তা. ‘‘পু’’ ইতি করীসস্স নামং, তং কুসেন্তি অপনেন্তীতি পুক্কুসা, পুপ্ফছড্ডকা. দুব্বণ্ণোতি ৰিরূপো. ওকোটিমকোতি আরোহাভাৰেন হেট্ঠিমকোটিকো, রস্সকাযোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘লকুণ্ডকো’’তি. লকু ৰিয ঘটিকা ৰিয ডেতি পৰত্ততীতি হি লকুণ্ডকো, রস্সো. কণতি নিমীলতীতি কাণো. তং পনস্স নিমীলনং একেন অক্খিনা দ্ৰীহিপি ৰাতি আহ ‘‘একক্খিকাণো ৰা উভযক্খিকাণো ৰা’’তি. কুণনং কুণো, হত্থৰেকল্লং, সো এতস্স অত্থীতি কুণী. খঞ্জো ৰুচ্চতি পাদৰিকলো. হেট্ঠিমকাযসঙ্খাতো সরীরস্স পক্খো পদেসো হতো অস্সাতি পক্খহতো. তেনাহ ‘‘পীঠসম্পী’’তি. পদীপে পদীপনে এতব্বং নেতব্বন্তি পদীপেয্যং, তেলকপল্লাদিউপকরণং. ৰুত্তন্তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং.

আগমনৰিপত্তীতি আগমনট্ঠানৰসেন ৰিপত্তি আগমো এত্থাতি কত্ৰা. পুব্বুপ্পন্নপচ্চযৰিপত্তীতি পঠমুপ্পন্নপচ্চযৰসেন ৰিপত্তি. চণ্ডালাদিসভাৰা হিস্স মাতাপিতরো পঠমুপ্পন্নপচ্চযা, পঠমুপ্পত্তিযা ৰা পচ্চযা, তেহেৰস্স ৰিপত্তি এৰ, ন সম্পত্তি. পৰত্তপচ্চযৰিপত্তীতি পৰত্তে সুখপচ্চযৰিপত্তি. তাদিসে নিহীনকুলে উপ্পন্নোপি কোচি ৰিভৰসম্পন্নো সিযা, অযং পন দুগ্গতো দুরূপো হোতি. আজীৰুপাযৰিপত্তীতি আজীৰনুপাযৰসেন ৰিপত্তি. সুখেন হি জীৰিকং পৰত্তেতুং উপাযভূতা হত্থিসিপ্পাদযো ইমস্স নত্থি, পুপ্ফছড্ডকসিলাকোট্টনাদিকম্মং পন কত্ৰা জীৰিকং পৰত্তেতি. তেনাহ ‘‘কসিরৰুত্তিকে’’তি. অত্তভাৰৰিপত্তীতি উপধিৰিপত্তি. দুক্খকারণসমাযোগোতি কাযিকচেতসিকদুক্খুপ্পত্তিযা পচ্চযসমোধানং. সুখকারণৰিপত্তীতি সুখপচ্চযপরিহানি. উপভোগৰিপত্তীতি উপভোগসুখস্স ৰিনাসো অনুপলদ্ধি. জোতি চেৰ জোতিপরাযণভাৰো চ সুক্কপক্খো.

দসহি অক্কোসৰত্থূহীতি লক্খণৰচনং এতং যথা ‘‘যদি মে ব্যাধিতা হোন্তি, দাতব্বমিদমোসধ’’ন্তি, তস্মা দসহি অক্কোসৰত্থূহি, তত্থ ৰা যেন কেনচি পরিভাসতীতি অত্থো. একগ্গচিত্তোতি দানং দাতুং অপেক্খিততায সমাহিতচিত্তো.

পুগ্গলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অয্যিকাসুত্তৰণ্ণনা

১৩৩. জরাজিণ্ণাতি জরায জিণ্ণা. তেন পাকটজরায মত্থকপ্পত্তিমাহ. ৰযোৰুড্ঢাতি ৰযসা ৰুড্ঢা. তেন পচ্ছিমৰযস্স ওসক্কসম্পৰত্তিং ৰদতি. জাতিমহল্লিকাতি জাতিমহত্তগতা. চিরকালং অতিক্কন্তাতি দ্ৰে তযো রাজপরিৰট্টে ৰীতিৰত্তা. ৰযো-সদ্দো সাধারণৰচনোপি জিণ্ণসদ্দসন্নিধানতো ওসানৰযং এৰ ৰদতীতি আহ ‘‘পচ্ছিমৰযং সম্পত্তা’’তি. অয্যিকাতি মাতামহিং সন্ধায ৰদতি. হত্থী এৰ রতনভূতো হত্থিরতনন্তি আহ ‘‘সতসহস্সগ্ঘনকেনা’’তিআদি. সব্বানি তানীতি কুম্ভকারভাজনানি, তেহি সদ্ধিং সত্তসন্তানস্স পমাণং দস্সেন্তো ‘‘তেসু হী’’তিআদিমাহ, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

অয্যিকাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ইস্সত্তসুত্তৰণ্ণনা

১৩৫. অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এত্থ কা অস্স অট্ঠুপ্পত্তি? তিত্থিযানং ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ অলাভায অযসায পরিসক্কনং. তং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘ভগৰতো কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. যথা তং সব্বদিসাসু যমকমহামেঘো উট্ঠহিত্ৰা মহাওঘং ৰিয সব্বা পারমিযো ‘‘ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ৰিপাকং দস্সামা’’তি সম্পিণ্ডিতা ৰিয লাভসক্কারমহোঘং নিব্বত্তযিংসু. ততো ততো অন্নপানযানৰত্থমালাগন্ধৰিলেপনাদিহত্থা খত্তিযব্রাহ্মণাদযো আগন্ত্ৰা – ‘‘কহং ভগৰা, কহং দেৰদেৰো নরাসভো লোকনাথো’’তি ভগৰন্তং পরিযেসন্তি, সকটসতেহিপি পচ্চযে আহরিত্ৰা ওকাসং অলভমানা সমন্তা গাৰুতপ্পমাণম্পি সকটধুরেন সকটধুরং আহচ্চ তিট্ঠন্তি চেৰ অনুৰত্তন্তি চ অন্ধকৰিন্দব্রাহ্মণাদযো ৰিয. সব্বং খন্ধকে (মহাৰ. ২৮২) তেসু তেসু সুত্তেসু চ আগতনযেন ৰেদিতব্বং. যথা চ ভগৰতো, এৰং ভিক্খুসঙ্ঘস্সপি. ৰুত্তম্পি – ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৰা সক্কতো হোতি গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৰর…পে… পরিক্খারানং, ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো’’তিআদি (উদা. ৩৮), তথা ‘‘যাৰতা খো, চুন্দ, এতরহি সঙ্ঘো ৰা গণো ৰা লোকে উপ্পন্নো, নাহং, চুন্দ, অঞ্ঞং একং সঙ্ঘম্পি একং গণম্পি সমনুপস্সামি এৰং লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তং, যথরিৰাযং, চুন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি (দী. নি. ৩.১৭৬). এৰন্তি ইদানি ৰুচ্চমানাকারেন. নিজ্ঝত্তিন্তি সঞ্ঞত্তিং. নন্তি কথং.

এৰং পুচ্ছিতুং অযুত্তং তিত্থিযানং কথা মহাজনসন্নিপাতে নিয্যাতিতা হোতীতি. তস্মিং দাতব্বং, চিত্তপ্পসাদমত্তেন দেন্তেপি হি পুঞ্ঞং পৰড্ঢতি. আরোচিতং অত্তনোতি অধিপ্পাযো. ভগৰাতি সত্থু আমন্তনং. চিত্তং নাম যথাপচ্চযং পৰত্তমানং নিগণ্ঠা…পে… পসীদতি পসন্নস্সাতি অধিপ্পাযো. পুব্বে অৰিসেসতো দেয্যধম্মস্স দাতব্বট্ঠানং নাম পুচ্ছিতং, ইদানি তস্স মহপ্ফলভাৰকরো দক্খিণেয্যৰিসেসোতি আহ ‘‘অঞ্ঞং তযা পঠমং পুচ্ছিতং, অঞ্ঞং পচ্ছা’’তি. সল্লক্খেহি এতং. পচ্ছিমং পুরিমেন সদ্ধিং আনেহীতি অধিপ্পাযো. পুচ্ছিতস্স নাম পঞ্হস্স কথনং ময্হমেৰ ভারো. সমুপব্যূল়্হোতি একতো সেনায রাসিৰসেন সম্পিণ্ডিতোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘রাসিভূতো’’তি. অসিক্খিতোতি সত্তট্ঠসংৰচ্ছরানি ধনুসিপ্পেন সিক্খিতো. ধনুসিপ্পং সিক্খিত্ৰাপি কোচি কতহত্থো ন হোতি, অযং পন অসিক্খিতো ন কতহত্থো, পোঙ্খানুপোঙ্খভাৰোযেৰ ব্যামমুট্ঠিবন্ধো. তিণপুঞ্জমত্তিকাপুঞ্জাদীসূতি আদি-সদ্দেন পংসুপুঞ্জৰালুকপুঞ্জসারফলকঅযোঘনাদিকে সঙ্গণ্হাতি. অকতপরিচযোতি তেসং সন্তিকা ৰিজ্ঝনট্ঠেন অকতপরিচযো. রাজরাজমহামত্তাদিকে উপেচ্চ অসনং উপাসনং, ন কতং উপাসনং এতেনাতি অকতূপাসনো. অসিক্খিততাদিনা ভীরুভাৰেন ৰা কাযস্স ছম্ভনং সঙ্কম্পনং উত্তাসো এতস্স অত্থীতি ছম্ভীতি আহ ‘‘পৰেধিতকাযো’’তি.

দক্খিণেয্যতায অধিপ্পেতত্তা ‘‘অরহত্তমগ্গেন কামচ্ছন্দো পহীনো হোতী’’তি আহ. অচ্চন্তপ্পহানস্স ইচ্ছিতত্তা ততিযেনেৰ কুক্কুচ্চং পহীনং হোতি পটিঘসম্পযোগং. অসেক্খস্স অযন্তি অসেক্খং, সীলক্খন্ধো. তযিদং ন অগ্গফলং সীলমেৰ অধিপ্পেতং, অথ খো যং কিঞ্চি অসেক্খসন্তানে পৰত্তং সীলং, লোকুত্তরো এৰ ন অধিপ্পেতো সিক্খায জাতত্তা, এৰং ৰিমুত্তিক্খন্ধোপীতি. সেক্খস্স এসোতি ৰা, অপরিযোসিতসিক্খত্তা সযমেৰ সিক্খতীতি ৰা সেক্খো, চতূসু মগ্গেসু হেট্ঠিমেসু চ তীসু ফলেসু সীলক্খন্ধো. উপরি সিক্খিতব্বাভাৰতো অসেক্খো. ৰুড্ঢিপ্পত্তো সেক্খোতি অসেক্খো. অগ্গফলভূতো সীলক্খন্ধো ৰুচ্চেয্য, অট্ঠকথাযং পন ৰিপস্সকস্স সীলস্স অধিপ্পেতত্তা তথা অত্থো ৰুত্তো. সব্বত্থাতি ‘‘অসেক্খেনা’’তিআদীসু. এত্থ চ যথা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা মিস্সকা অধিপ্পেতা, এৰং ৰিমুত্তিক্খন্ধাপীতি তদঙ্গৰিমুত্তিআদযোপি ৰেদিতব্বা, ন পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তি এৰ.

যেন সিপ্পেন ইস্সাসো হোতি, তং ইস্সত্তন্তি আহ ‘‘উসুসিপ্প’’ন্তি. যস্সা ৰাযোধাতুযা ৰসেন সরীরং সঞ্জাতথামং হোতি, তং বলপচ্চযং সন্ধাযাহ ‘‘বলং নাম ৰাযোধাতূ’’তি. সমপ্পৰত্তিতো হি ৰিসমপ্পৰত্তিনিৰারকধাতু বলং নাম, তেন ততো অঞ্ঞং বলরূপং নাম নত্থি.

যস্মা অরহা এৰ একন্ততো সোরতো, তস্স ভাৰো সোরচ্চন্তি আহ ‘‘সোরচ্চন্তি অরহত্ত’’ন্তি. এতে দ্ৰেতি খন্তি সোরচ্চন্তি এতে দ্ৰে ধম্মা. পানীযং পিৰন্তি এত্থাতি পপা, যো কোচি জলাসযো যং কিঞ্চি পানীযট্ঠানন্তি আহ ‘‘চতুরস্সপোক্খরণীআদীনী’’তি. উদকৰিকূলাদীসু কমন্তি অতিক্কমন্তি এতেহীতি সঙ্কমনানি, সেতুআদীনি. সেতুকরণযুত্তট্ঠানে সেতুং, চঙ্কমনকরণযুত্তট্ঠানে চঙ্কমনং, মগ্গকরণযুত্তট্ঠানে মগ্গং করেয্যাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘পণ্ণাসা’’তিআদি.

ভিক্খাচারৰত্তন্তি অরিযানং হিতং ৰত্তপটিপত্তিং. দেন্তোপীতি পি-সদ্দেন অখীণাসৰস্স দেন্তোপীতি ইমমত্থং দস্সেতি যস্স কস্সচিপি দেন্তেনপি কম্মফলং সদ্দহিত্ৰা ৰিপ্পসন্নচিত্তেনেৰ দাতব্বত্তা. থনযন্তি ইদং তস্স মহামেঘভাৰদস্সনং, যো হি মহাৰস্সং ৰস্সতি, সো গজ্জন্তো ৰিজ্জুম্মালং ৰিস্সজ্জেন্তো পৰস্সতি. অভিসঙ্খরিত্ৰা সমোধানেত্ৰাতি খাদনীযস্স ৰিৰিধজাতিযানি সম্পিণ্ডেত্ৰা. তেনাহ ‘‘রাসিং কত্ৰা’’তি.

পকিরণং নাম ৰিকিরণম্পি হোতি অনেকত্থত্তা ধাতূনন্তি আহ ‘‘ৰিকিরতী’’তি. পকিরন্তো ৰিয ৰা দানং দেতীতি ইমিনা গুণখেত্তমেৰ অপরিযেসিত্ৰা করুণাখেত্তেপি মহাদানং পৰত্তেতীতি দস্সেতি. তেন ‘‘পকিরেতী’’তি ৰদন্তেন ভগৰতা অট্ঠুপ্পত্তিযং আগততিত্থিযৰাদেন অপ্পটিসেধিততাপি দীপিতা হোতি. পুঞ্ঞধারাতি পুঞ্ঞমযধারা পুঞ্ঞাভিসন্দা. সিনেহযন্তীতি থূলধারেনপি সিনেহেন সিনিদ্ধং করোন্তী. কিলেদযন্তীতি অল্লভাৰং পাপযন্তী. যথাযং পুঞ্ঞধারা দাতারং অন্তো সিনেহেতি পূরেতি অভিসন্দেতি, এৰং পটিগ্গাহকানম্পি অন্তো সিনেহেতি পূরেতি অভিসন্দেতি. তেনেৰাহ ‘‘দদং পিযো হোতি ভজন্তি নং বহূ’’তিআদি (অ. নি. ৫.৩৪) এৰং সন্তেপি ‘‘দাতারং অভিৰস্সতী’’তি ৰুত্তত্তা অট্ঠকথাযং দাযকৰসেনেৰ ‘‘সিনেহেতী’’তি ৰুত্তং, যস্মা ৰা পটিগ্গাহকস্স সিনেহুপ্পত্তি আমিসনিস্সিতাতি দাযকৰসেনেৰ ৰুত্তং.

ইস্সত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পব্বতূপমসুত্তৰণ্ণনা

১৩৬. খত্তিযাতি অভিসেকপ্পত্তা. ইস্সরিযমদো কামগেধো. পথৰিমণ্ডলস্স মহন্ততা তংনিৰাসিনং অনুযন্ততাতি সব্বমিদং যথিচ্ছিতস্স রাজকিচ্চস্স সুখেন সমিজ্ঝনস্স কারণকিত্তনং. যাদিসে রাজকিচ্চে উস্সুক্কং আপন্নো, তং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘এস কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. অন্তরগমনানীতি তিণ্ণং নিরন্তরগমনানং অন্তরন্তরা গমনানি. চোরা চিন্তযিংসূতি একো অন্তরভোগিকো রাজাপরাধিকো পঞ্চসতমনুস্সপরিৰারো চোরিযং করোন্তো ৰিচরতি, তে সন্ধায ৰুত্তং.

‘‘অযুত্তং তে কত’’ন্তি সচাহং ৰক্খামীতি যোজনা. ধুরৰিহারেতি রথস্স ধুরং ৰিয নগরস্স ধুরভূতে ৰিহারে. সন্থম্ভিতুন্তি ৰিস্সাসভাৰেন উপট্ঠাতুং. সদ্ধাযিকোতি সদ্ধায অযিতব্বো, সদ্ধেয্যোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সদ্ধাতব্বো’’তি. পচ্চযিকোতি পত্তিযাযিতব্বো. অব্ভসমং পুথুলভাৰেন. নিপ্পোথেন্তোতি নিম্মদ্দেন্তো. সণ্হকরণীযং অতিসণ্হং পিসন্তো নিসদপোতো ৰিয পিসন্তো.

ধম্মচরিযাতিআদিত্তম্পি সীসং চেলঞ্চ অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা সম্মাপটিপত্তি এৰ কাতব্বা তস্সা এৰ পরলোকে পতিট্ঠাভাৰতো. আচিক্খামীতি কথেমি, কথেন্তো চ যথা তমত্থং সম্মদেৰ রাজা জানাতি, এৰং জানাপেমীতি. নিপ্ফত্তি যুদ্ধেন কাতব্বঅত্থসিদ্ধি. ৰিসিনোতি বন্ধতি যথাধিপ্পেতং চিত্তং এতেনাতি ৰিসযো, সমত্থভাৰো. মন্তসম্পন্নাতি সম্পন্নরাজমন্তা. মহাঅমচ্চাতি মহোসধাদিসদিসা নীতিসত্থছেকা অমচ্চপুরিসা. উপলাপেতুন্তি পরেসং অন্তরে ৰিরোধত্থং সঙ্গণ্হিতুং.

দ্ৰেযেৰ পব্বতাতি পব্বতসদিসা দ্ৰেযেৰ গহিতা. রাজোৰাদেতি রাজোৰাদসুত্তে. আগতাৰ তত্তন্তিযা অনুরূপত্থং. ৰিলুম্পমানাতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. ৰিপত্তীতি ভোগপরিহানাদিৰিনাসো. হত্থিযুদ্ধাদীহি জরামরণং জিনিতুং ন সক্কা সত্তস্স অৰিসযভাৰতো. যেন পন জিনিতুং সক্কা, তং দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘বুদ্ধে…পে… নিৰেসযে’’তি আহ. রতনত্তযে হি সদ্ধা নিৰিট্ঠা মূলজাতা পতিট্ঠিতা একন্ততো জরামরণৰিজযায হোতি. তেনাহ ‘‘তস্মা সদ্ধ’’ন্তি.

পব্বতূপমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ততিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সারত্থপ্পকাসিনিযা সংযুত্তনিকায-অট্ঠকথায

কোসলসংযুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.