৩. জটাসুত্তৰণ্ণনা
২৩. যেন অত্থেন তণ্হা ‘‘জটা’’তি ৰুত্তা, তমেৰত্থং দস্সেতুং ‘‘জালিনিযা’’তি ৰুত্তং. সা হি অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতপভেদা অত্তনো অৰযৰভূতা এৰ জালা এতিস্সা অত্থীতি জালিনীতি ৰুচ্চতি. ইদানিস্সা জটাকারেন পৰত্তিং দস্সেতুং ‘‘সা হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ রূপাদীসু আরম্মণেসূতি তস্সা পৰত্তিট্ঠানমাহ রূপাদিছল়ারম্মণৰিনিমুত্তস্স তণ্হাৰিসযস্স অভাৰতো. হেট্ঠুপরিযৰসেনাতি কদাচি রূপারম্মণে কদাচি যাৰ ধম্মারম্মণা, কদাচি ধম্মারম্মণে কদাচি যাৰ রূপারম্মণাতি এৰং হেট্ঠা চ উপরি চ পৰত্তিৰসেন. দেসনাক্কমেন চেত্থ হেট্ঠুপরিযতা ৰেদিতব্বা, কামরাগাদিৰসেনপি অযমত্থো ৰেদিতব্বো. সঙ্খারানং খণিকভাৰতো অপরাপরুপ্পত্তি এত্থ সংসিব্বনন্তি আহ ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সংসিব্বনট্ঠেনা’’তি. ইদং যেন সম্বন্ধেন জটা ৰিযাতি জটাতি জটাতণ্হানং উপমূপমেয্যতা, তংদস্সনং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যথা জালিনী ৰেল়ুগুম্বস্স সাখা, তাসং সঞ্চযাদযো চ অত্তনো অৰযৰেহি সংসিব্বিতা ৰিনদ্ধা ‘‘জটা’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰং তণ্হাপি সংসিব্বনসভাৰেনাতি.
ইমে সত্তা ‘‘মম ইদ’’ন্তি পরিগ্গহিতং অত্তনিব্বিসেসং মঞ্ঞমানা অব্ভন্তরিমং করোন্তি. অব্ভন্তরট্ঠো চ অন্তো-সদ্দোতি সকপরিক্খারেসু উপ্পজ্জনমানাপি তণ্হা ‘‘অন্তোজটা’’তি ৰুত্তা. পব্বজিতস্স পত্তাদি, গহট্ঠস্স হত্থিআদি সকপরিক্খারো. অত্তাতি ভৰতি এত্থ অভিমানোতি অত্তভাৰো, উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং. সরীরন্তি কেচি. ‘‘মম অত্তভাৰো সুন্দরো, অসুকস্স ৰিয মম অত্তভাৰো ভৰেয্যা’’তিআদিনা সকঅত্তভাৰাদীসু তণ্হায উপ্পজ্জনাকারো ৰেদিতব্বো. অত্তনো চক্খাদীনি অজ্ঝত্তিকাযতনানি, অত্তনো চ পরেসঞ্চ রূপাদীনি বাহিরাযতনানি, পরেসং সব্বানি ৰা. সপরসন্ততিপরিযাপন্নানি ৰা চক্খাদীনি অজ্ঝত্তিকাযতনানি, তথা রূপাদীনি বাহিরাযতনানি. পরিত্তমহগ্গতভৰেসু পৰত্তিযাপি তণ্হায অন্তোজটাবহিজটাভাৰো ৰেদিতব্বো. কামভৰো হি কস্সচিপি কিলেসস্স অৰিক্খম্ভিতত্তা কত্থচিপি অৰিমুত্তো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স ৰিসেসপচ্চযোতি ‘‘অজ্ঝত্তং অন্তো’’তি চ ৰুচ্চতি, তব্বিপরিযাযতো রূপারূপভৰো ‘‘বহিদ্ধা বহী’’তি চ. তেনাহ ভগৰা – ‘‘অজ্ঝত্তসংযোজনো পুগ্গলো, বহিদ্ধাসংযোজনো পুগ্গলো’’তি (অ. নি. ২.৩৭).
ৰিসযভেদেন পৰত্তিআকারভেদেন অনেকভেদভিন্নম্পি তণ্হং জটাভাৰসামঞ্ঞেন একন্তি গহেত্ৰা ‘‘তায এৰং উপ্পজ্জমানায জটাযা’’তি ৰুত্তং. সা পন পজাতি ৰুত্তসত্তসন্তানপরিযাপন্না এৰ হুত্ৰা পুনপ্পুনং তং জটেন্তী ৰিনন্ধন্তী পৰত্ততীতি আহ ‘‘জটায জটিতা পজা’’তি. তথা হি পরমত্থতো যদিপি অৰযৰব্যতিরেকেন সমুদাযো নত্থি, একদেসো পন সমুদাযো নাম ন হোতীতি অৰযৰতো সমুদাযং ভিন্নং কত্ৰা উপমূপমেয্যং দস্সেন্তো ‘‘যথা নাম ৰেল়ুজটাদীহি…পে… সংসিব্বিতা’’তি আহ. ইমং জটন্তি সম্বন্ধো. তীসু ধাতূসু একম্পি অসেসেত্ৰা সংসিব্বনেন তেধাতুকং জটেত্ৰা ঠিতং. তেনস্সা মহাৰিসযতং ৰিজটনস্স চ সুদুক্করভাৰমাহ. ৰিজটেতুং কো সমত্থোতি ইমিনা ‘‘ৰিজটযে’’তি পদং সত্তিঅত্থং, ন ৰিধিঅত্থন্তি দস্সেতি.
এৰং ‘‘অন্তোজটা’’তিআদিনা পুট্ঠো অথস্স ভগৰা তমত্থং ৰিস্সজ্জেন্তো ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’তিআদিমাহ. এত্থ সীলেতি কুসলসীলে. তং পন পাতিমোক্খসংৰরাদিভেদেসু পরিসুদ্ধমেৰ ইচ্ছিতব্বন্তি আহ ‘‘চতুপারিসুদ্ধিসীলে’’তি.
নরতি নেতীতি নরো, পুরিসো. কামং ইত্থীপি তণ্হাজটাৰিজটনে সমত্থা অত্থি, পধানমেৰ পন সত্তং দস্সেন্তো ‘‘নরো’’তি আহ যথা ‘‘সত্থা দেৰমনুস্সান’’ন্তি, অট্ঠকথাযং পন অৰিভাগেন পুগ্গলপরিযাযো অযন্তি দস্সেতুং ‘‘নরোতি সত্তো’’তি ৰুত্তং. ৰিপাকভূতায সহ পঞ্ঞায ভৰতীতি সপঞ্ঞো. তায হি আদিতো পট্ঠায সন্তানৰসেন বহুলং পৰত্তমানায অযং সত্তো সৰিসেসং সপঞ্ঞোতি ৰত্তব্বতং অরহতি. ৰিপাকপঞ্ঞাপি হি সন্তানৰিসেসেন ভাৰনাপঞ্ঞুপ্পত্তিযা উপনিস্সযপচ্চযো হোতি অহেতুকদ্ৰিহেতুকানং তদভাৰতো. কম্মজতিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞাযাতি কম্মজায তিহেতুকপটিসন্ধিযং পঞ্ঞাযাতি এৰং তিহেতুকসদ্দো পটিসন্ধিসদ্দেন সম্বন্ধিতব্বো, ন পঞ্ঞাসদ্দেন. ন হি পঞ্ঞা তিহেতুকা অত্থি. পটিসন্ধিতো পভুতি পৰত্তমানা পঞ্ঞা ‘‘পটিসন্ধিযং পঞ্ঞা’’তি ৰুত্তা তংমূলকত্তা, ন পটিসন্ধিক্খণে পৰত্তা এৰ.
চিন্তেতি আরম্মণং উপনিজ্ঝাযতীতি চিত্তং, সমাধি. সো হি সাতিসযং উপনিজ্ঝানকিচ্চো. ন হি ৰিতক্কাদযো ৰিনা সমাধিনা তমত্থং সাধেন্তি, সমাধি পন তেহি ৰিনাপি সাধেতীতি. পগুণবলৰভাৰাপাদনেন পচ্চযেহি চিত্তং, অত্তসন্তানং চিনোতীতিপি চিত্তং, সমাধি. পঠমজ্ঝানাদিৰসেন চিত্তৰিচিত্ততায ইদ্ধিৰিধাদিচিত্তকরণেন চ সমাধি চিত্তন্তি ৰিনাপি পরোপদেসেনস্স চিত্তপরিযাযো লব্ভতেৰ. অট্ঠকথাযং পন চিত্ত-সদ্দো ৰিঞ্ঞাণে নিরুল়্হোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘চিত্তসীসেন হেত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো কথিতা’’তি. যথাসভাৰং পকারেহি জানাতীতি পঞ্ঞা. সা যদিপি কুসলাদিভেদতো বহুৰিধা, ‘‘ভাৰয’’ন্তি পন ৰচনতো ভাৰেতব্বা ইধাধিপ্পেতাতি তং দস্সেন্তো ‘‘পঞ্ঞানামেন ৰিপস্সনা কথিতা’’তি. যদিপি কিলেসানং পহানং আতাপনং, তং সম্মাদিট্ঠিআদীনম্পি অত্থেৰ, আতপ্পসদ্দো ৰিয পন আতাপ-সদ্দো ৰীরিযে এৰ নিরুল়্হোতি আহ ‘‘আতাপীতি ৰীরিযৰা’’তি. যথা কম্মট্ঠানং তায পঞ্ঞায পরিতো হরীযতি পৰত্তীযতি, এৰং সাপি তদত্থং যোগিনাতি আহ ‘‘পারিহারিযপঞ্ঞা’’তি. অভিক্কমাদীনি সব্বকিচ্চানি সাত্থকসম্পজঞ্ঞাদিৰসেন পরিচ্ছিজ্জ নেতীতি সব্বকিচ্চপরিণাযিকা.
যস্মা পুগ্গলাধিট্ঠানেন গাথা ভাসিতা, তস্মা পুগ্গলাধিট্ঠানমেৰ উপমং দস্সেন্তো ‘‘যথা নাম পুরিসো’’তিআদিমাহ. তত্থ সুনিসিতন্তি সুট্ঠু নিসিতং, অতিৰিয তিখিণন্তি অত্থো. সত্থস্স নিসিততরভাৰকরণং নিসানসিলাযং, বাহুবলেন চস্স উক্খিপনন্তি উভযম্পেতং অত্থাপন্নং কত্ৰা উপমা ৰুত্তাতি তদুভযং উপমেয্যং দস্সেন্তো ‘‘সমাধিসিলাযং সুনিসিতং…পে… পঞ্ঞাহত্থেন উক্খিপিত্ৰা’’তি আহ. সমাধিগুণেন হি পঞ্ঞায তিক্খভাৰো. যথাহ ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; ৫.১০৭১). ৰীরিযঞ্চস্সা উপত্থম্ভকং পগ্গণ্হনতো. ৰিজটেয্যাতি ৰিজটেতুং সক্কুণেয্য. ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনায হি ৰত্তমানায যোগাৰচরো তণ্হাজটং ৰিজটেতুং সমত্থো নাম. ৰিজটনঞ্চেত্থ সমুচ্ছেদৰসেন পহানন্তি আহ – ‘‘সঞ্ছিন্দেয্য সম্পদালেয্যা’’তি.
মগ্গক্খণে পনেস ৰিজটেতি নাম, অগ্গফলক্খণে সব্বসো ৰিজটিতজটো নাম. তেনাহ ‘‘ইদানী’’তিআদি. যস্মা জটায ৰিজটনং অরিযমগ্গেন, তঞ্চ খো নিব্বানং আগম্ম, তস্মা তং সন্ধাযাহ ‘‘জটায ৰিজটনোকাস’’ন্তি. যত্থ পন সা ৰিজটীযতি, তং দস্সেতুং ‘‘যত্থ নামঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘পটিঘং রূপসঞ্ঞা চা’’তি গাথাসুখত্থং সানুনাসিকং কত্ৰা নিদ্দেসো, ‘‘পটিঘরূপসঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং হোতি. পটিঘসঞ্ঞাৰসেন কামভৰো গহিতো কামভৰপরিযাপন্নত্তা তায. পথৰীকসিণাদিরূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা. উভযত্থাপি সঞ্ঞাসীসেন চিত্তুপ্পাদস্সেৰ গহণং. ভৰসঙ্খেপেনাতি ভৰভাৰেন সঙ্খিপিতব্বতায, ভৰলক্খণেন একলক্খণত্তাতি অত্থো. রূপে ৰা ৰিরজ্জনৰসেন চ ৰত্তুং সক্কুণেয্যা ইধ রূপসঞ্ঞাতি ৰুত্তা, এৰম্পেত্থ অরূপভৰস্স চ গহিততা ৰেদিতব্বা. ‘‘নামঞ্চ রূপঞ্চা’’তি অনৰসেসতো নামরূপং গহিতন্তি অরূপভৰ-অসঞ্ঞভৰানম্পেত্থ গহণং সিদ্ধন্তি অপরে. পরিযাদিযনট্ঠানেতি পরিযাদিযনকারণে সব্বসো খেপননিমিত্তে নিব্বানে. তেনাহ ‘‘নিব্বানং…পে… দস্সিতো হোতী’’তি.
জটাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.