১. দেৰতাসংযুত্তং

১. নল়ৰগ্গো

১. ওঘতরণসুত্তৰণ্ণনা

ৰিভাগৰন্তানং সভাৰৰিভাৰনং ৰিভাগদস্সনৰসেনেৰ হোতীতি পঠমং তাৰ সংযুত্তৰগ্গসুত্তাদিৰসেন সংযুত্তাগমস্স ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ সংযুত্তাগমো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি যং ৰুত্তং – ‘‘সংযুত্তাগমৰরস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি, তস্মিং ৰচনে. তত্থাতি ৰা ‘‘এতায অট্ঠকথায ৰিজানাথ সংযুত্তনিস্সিতং অত্থ’’ন্তি এত্থ যং সংযুত্তগ্গহণং কতং, তত্থ. পঞ্চ ৰগ্গা এতস্সাতি পঞ্চৰগ্গো. অৰযৰেন ৰিগ্গহো, সমুদাযো সমাসত্থো.

ইদানি তং আদিতো পট্ঠায সংৰণ্ণেতুকামো অত্তনো সংৰণ্ণনায তস্স পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেনেৰ পৰত্তভাৰং দস্সেতুং, ‘‘তস্স ৰগ্গেসু সগাথাৰগ্গো আদী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা পঞ্ঞত্তত্তা চ ৰিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৰিনযানং সঙ্গহেত্ৰা গাযনং কথনং সঙ্গীতি, মহাৰিসযত্তা পূজনিযত্তা চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি. পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি, তস্সা পৰত্তিতকালো পঠমমহাসঙ্গীতিকালো, তস্মিং পঠমমহাসঙ্গীতিকালে.

নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৰসেন অৰিদিতং ৰিদিতং কত্ৰা নিদস্সেতীতি নিদানং. যো লোকে গন্থস্স উপোগ্ঘাতোতি ৰুচ্চতি, স্ৰাযমেত্থ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি-আদিকো গন্থো ৰেদিতব্বো, ন পন ‘‘সনিদানাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১২৬) ৰিয অত্তজ্ঝাসযাদিদেসনুপ্পত্তিহেতু. তেনেৰাহ – ‘‘এৰং মে সুতন্তি-আদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তং নিদানমাদী’’তি. কামঞ্চেত্থ যস্সং পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেন সংৰণ্ণনং কত্তুকামো, সা ৰিত্থারতো ৰত্তব্বা, সুমঙ্গলৰিলাসিনিযং পন অত্তনা ৰিত্থারিতত্তা তত্থেৰ গহেতব্বাতি ইমিস্সা সংৰণ্ণনায মহত্তং পরিহরন্তো ‘‘সা পনেসা’’তিআদিমাহ.

১. এৰং বাহিরনিদানে ৰত্তব্বং অতিদিসিত্ৰা ইদানি অব্ভন্তরনিদানং আদিতো পট্ঠায সংৰণ্ণেতুং ‘‘যং পনেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যস্মা সংৰণ্ণনং করোন্তেন সংৰণ্ণেতব্বে ধম্মে পদৰিভাগং পদত্থঞ্চ দস্সেত্ৰা ততো পরং পিণ্ডত্থাদিদস্সনৰসেন সংৰণ্ণনা কাতব্বা, তস্মা পদানি তাৰ দস্সেন্তো ‘‘এৰন্তি নিপাতপদ’’ন্তি-আদিমাহ. তত্থ পদৰিভাগোতি পদানং ৰিসেসো, ন পদৰিগ্গহো. অথ ৰা পদানি চ পদৰিভাগো চ পদৰিভাগো. পদৰিগ্গহো চ পদৰিভাগো চ পদৰিভাগোতি ৰা একসেসৰসেন পদপদৰিগ্গহা পদৰিভাগসদ্দেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ পদৰিগ্গহো ‘‘জেতস্স ৰনং জেতৰন’’ন্তিআদিনা সমাসপদেসু দট্ঠব্বো.

অত্থতোতি পদত্থতো. তং পন পদত্থং অত্থুদ্ধারক্কমেন পঠমং এৰংসদ্দস্স দস্সেন্তো ‘‘এৰংসদ্দো তাৰা’’তিআদিমাহ. অৰধারণাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ইদমত্থপুচ্ছাপরিমাণাদিঅত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘এৰংগতানি পুথুসিপ্পাযতনানি (দী. নি. ১.১৬৩, ১৬৫), এৰংৰিধো এৰমাকারো’’তি চ আদীসু ইদং-সদ্দস্স অত্থে এৰং-সদ্দো. গত-সদ্দো হি পকারপরিযাযো, তথা ৰিধাকার-সদ্দো চ. তথা হি গতৰিধআকারসদ্দে লোকিযা পকারত্থে ৰদন্তি. ‘‘এৰং সু তে সুন্হাতা সুৰিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুত্তমালাভরণা ওদাতৰত্থৰসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পরিচারেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৰং এতরহি সাচরিযকোতি. নো হিদং, ভো গোতমা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৬) পুচ্ছাযং, ‘‘এৰং লহুপরিৰত্তং (অ. নি. ১.৪৮), এৰমাযুপরিযন্তো’’তি (পারা. ১২) চ আদীসু পরিমাণে.

ননু চ ‘‘এৰং সু তে সুন্হাতা সুৰিলিত্তা, এৰমাযুপরিযন্তো’’তি এত্থ এৰং-সদ্দেন পুচ্ছনাকারপরিমাণাকারানং ৰুত্তত্তা আকারত্থো এৰ এৰং-সদ্দোতি? ন, ৰিসেসসব্ভাৰতো. আকারমত্তৰাচকো হি এৰং-সদ্দো, আকারত্থোতি অধিপ্পেতো যথা ‘‘এৰং ব্যাখো’’তিআদীসু, ন পন আকারৰিসেসৰাচকো. এৰঞ্চ কত্ৰা, ‘‘এৰং জাতেন মচ্চেনা’’তিআদীনি (ধ. প. ৫৩) উপমাদীসু উদাহরণানি উপপন্নানি হোন্তি. তথা হি ‘‘যথাপি…পে… বহু’’ন্তি (ধ. প. ৫৩)? এত্থ পুপ্ফরাসিট্ঠানিযতো মনুস্সূপপত্তিসপ্পুরিসূপনিস্সয-সদ্ধম্মস্সৰন- যোনিসোমনসিকার-ভোগসম্পত্তিআদিদানাদিপুঞ্ঞকিরিযহেতুসমুদাযতো সোভাসুগন্ধতাদিগুণযোগতো মালাগুল়সদিসিযো পহূতা পুঞ্ঞকিরিযা মরিতব্বসভাৰতায মচ্চেন সত্তেন কত্তব্বাতি জোতিতত্তা পুপ্ফরাসিমালাগুল়াৰ উপমা, তেসং উপমাকারো যথা-সদ্দেন অনিযমতো ৰুত্তোতি ‘‘এৰং-সদ্দো উপমাকারনিগমনত্থো’’তি ৰত্থুং যুত্তং, সো পন উপমাকারো নিযমিযমানো অত্থতো উপমাৰ হোতীতি আহ ‘‘উপমাযং আগতো’’তি. তথা ‘‘এৰং ইমিনা আকারেন অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসারুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা যো তত্থ উপদিসনাকারো, সো অত্থতো উপদেসো এৰাতি ৰুত্তং, ‘‘এৰং তে…পে… উপদেসে’’তি. তথা ‘‘এৰমেতং ভগৰা, এৰমেতং সুগতা’’তি এত্থ চ ভগৰতা যথাৰুত্তমত্থং অৰিপরীততো জানন্তেহি কতং তত্থ সংৰিজ্জমানগুণানং পকারেহি হংসনং উদগ্গতাকরণং সম্পহংসনং. যো তত্থ সম্পহংসনাকারোতি যোজেতব্বং.

এৰমেৰং পনাযন্তি এত্থ গরহণাকারোতি যোজেতব্বং, সো চ গরহণাকারো ৰসলীতি-আদিখুংসনসদ্দসন্নিধানতো ইধ এৰং-সদ্দেন পকাসিতোতি ৰিঞ্ঞাযতি. যথা চেত্থ, এৰং উপমাকারাদযোপি উপমাদিৰসেন ৰুত্তানং পুপ্ফরাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতোতি দট্ঠব্বং. এৰং, ভন্তেতি পন ধম্মস্স সাধুকং সৰনমনসিকারে সন্নিযোজিতেহি ভিক্খূহি অত্তনো তত্থ ঠিতভাৰস্স পটিজাননৰসেন ৰুত্তত্তা এত্থ এৰং-সদ্দো ‘‘ৰচনসম্পটিচ্ছনত্থো’’তি ৰুত্তো. তেন এৰং, ভন্তেতি সাধু, ভন্তে, সুট্ঠু, ভন্তেতি ৰুত্তং হোতি. এৰঞ্চ ৰদেহীতি যথাহং ৰদামি, এৰং সমণং আনন্দং ৰদেহীতি যো এৰং ৰদনাকারো ইদানি ৰত্তব্বো, সো এৰং-সদ্দেন নিদস্সীযতীতি ‘‘নিদস্সনত্থো’’তি ৰুত্তোতি. এৰং নোতি এত্থাপি নেসং যথাৰুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৰহভাৰে সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগহণৰসেন ‘‘সংৰত্তন্তি ৰা নো ৰা, কথং ৰো এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৰং নো এত্থ হোতী’’তি ৰুত্তত্তা তদাকারসন্নিট্ঠানং এৰং-সদ্দেন ৰিভাৰিতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. সো পন তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৰত্তনাকারো নিযমিযমানো অৰধারণত্থো হোতীতি আহ – ‘‘এৰং নো এত্থ হোতীতিআদীসু অৰধারণে’’তি.

নানানযনিপুণন্তি একত্তনানত্তঅব্যাপারএৰংধম্মতাসঙ্খাতা, নন্দিযাৰট্টতিপুক্খলসীহৰিক্কীল়িতঅঙ্কুসদিসালোচনসঙ্খাতা ৰা আধারাদিভেদৰসেন নানাৰিধা নযা নানানযা. নযা ৰা পাল়িগতিযো তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিৰসেন সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৰোমিস্সকাদিৰসেন কুসলাদিৰসেন খন্ধাদিৰসেন সঙ্গহাদিৰসেন সমযৰিমুত্তাদিৰসেন ঠপনাদিৰসেন কুসলমূলাদিৰসেন তিকপ্পট্ঠানাদিৰসেন চ নানপ্পকারাতি নানানযা, তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমন্তি নানানযনিপুণং. আসযোৰ অজ্ঝাসযো, তে চ সস্সতাদিভেদেন তত্থ চ অপ্পরজক্খতাদিভেদেন অনেকে, অত্তজ্ঝাসযাদযো এৰ ৰা সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নন্তি অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণং উপনেতব্বাভাৰতো, সঙ্কাসনপকাসনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিৰসেন ছহি অত্থপদেহি অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসৰসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতন্তি ৰা অত্থো দট্ঠব্বো.

ৰিৰিধপাটিহারিযন্তি এত্থ পাটিহারিযপদস্স ৰচনত্থং (উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৰু. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা; ধ. স. মূলটী. ২) ‘‘পটিপক্খহরণতো রাগাদিকিলেসাপনযনতো পাটিহারিয’’ন্তি ৰদন্তি. ভগৰতো পন পটিপক্খা রাগাদযো ন সন্তি যে হরিতব্বা, পুথুজ্জনানম্পি ৰিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৰিধং পৰত্ততি, তস্মা তত্থ পৰত্তৰোহারেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰত্তুং. সচে পন মহাকারুণিকস্স ভগৰতো ৰেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হরণতো ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং সতি যুত্তমেতং. অথ ৰা ভগৰতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হরণতো পাটিহারিযং. তে হি দিট্ঠিহরণৰসেন দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৰেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হরিতা অপনীতা হোন্তীতি. পটীতি ৰা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৰিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্রাহ্মণো’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮৫; চূল়নি. ৰত্থুগাথা ৪) ৰিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৰিগতূপক্কিলেসে কতকিচ্চেন পচ্ছাহরিতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি পটিহারিযং, অত্তনো ৰা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হরিতেসু পচ্ছা হরণং পটিহারিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৰিগতূপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৰত্তেতব্বা, হরিতেসু চ অত্তনো উপত্তিলেসেসু পরসত্তানং উপক্কিলেসহরণানি হোন্তীতি পটিহারিযানি ভৰন্তি, পটিহারিযমেৰ পাটিহারিযং. পটিহারিযে ৰা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৰং একেকং পাটিহারিযন্তি ৰুচ্চতি. পটিহারিযং ৰা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহরণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৰা নিমিত্তভূতে, ততো ৰা আগতন্তি পাটিহারিযং. তস্স পন ইদ্ধিআদিভেদেন ৰিসযভেদেন চ বহুৰিধস্স ভগৰতো দেসনাযং লব্ভমানত্তা আহ ‘‘ৰিৰিধপাটিহারিয’’ন্তি.

ন অঞ্ঞথাতি ভগৰতো সম্মুখা সুতাকারতো ন অঞ্ঞথাতি অত্থো, ন পন ভগৰতো দেসিতাকারতো. অচিন্তেয্যানুভাৰা হি ভগৰতো দেসনা. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি ইদং ৰচনং সমত্থিতং ভৰতি, ধারণবলদস্সনঞ্চ ন ৰিরুজ্ঝতি সুতাকারঅৰিরজ্ঝনস্স অধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ অত্থন্তরতাপরিহারো দ্ৰিন্নম্পি অত্থানং একৰিসযত্তা. ইতরথা থেরো ভগৰতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে সমত্থো অসমত্থো চাতি আপজ্জেয্যাতি.

‘‘যো পরো ন হোতি, সো অত্তা’’তি এৰং ৰুত্তায নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতায সসন্ততিযা ৰত্তনতো তিৰিধোপি মে-সদ্দো কিঞ্চাপি একস্মিং এৰ অত্থে দিস্সতি, করণসম্পদানসামিনিদ্দেসৰসেন পন ৰিজ্জমানং ভেদং সন্ধাযাহ, ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি.

কিঞ্চাপি উপসগ্গো কিরিযং ৰিসেসেতি, জোতকভাৰতো পন সতিপি তস্মিং সুত-সদ্দো এৰ তং তং অত্তং ৰদতীতি অনুপসগ্গস্স সুত-সদ্দস্স অত্থুদ্ধারে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৰিরুজ্ঝতীতি দস্সেন্তো ‘‘সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি সুত-সদ্দস্স. কম্মভাৰসাধনানি ইধ সুতসদ্দে সম্ভৰন্তীতি ৰুত্তং ‘‘উপধারিতন্তি ৰা উপধারণন্তি ৰা অত্থো’’তি. মযাতি অত্থে সতীতি যদা মে-সদ্দস্স কত্তুৰসেন করণনিদ্দেসো, তদাতি অত্থো. মমাতি অত্থে সতীতি যদা সম্বন্ধৰসেন সামিনিদ্দেসো, তদা.

সুত-সদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন এৰং-সদ্দেন সৰনকিরিযাজোতকেন ভৰিতব্বন্তি ৰুত্তং ‘‘এৰন্তি সোতৰিঞ্ঞাণাদিৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনাদীনং পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানং তদভিনীহটানঞ্চ মনোদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানং গহণং ৰেদিতব্বং. সব্বেসম্পি ৰাক্যানং এৰকারত্থসহিতত্তা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স সুতমেৰাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি. এতেন অৰধারণেন নিরাসঙ্কতং দস্সেতি. যথা চ সুতং সুতমেৰাতি নিযমেতব্বং, তং সম্মা সুতং হোতীতি আহ ‘‘অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অথ ৰা সদ্দন্তরত্থাপোহনৰসেন সদ্দো অত্থং ৰদতীতি সুতন্তি অসুতং ন হোতীতি অযমেতস্স অত্থোতি ৰুত্তং ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি. ইমিনা দিট্ঠাদিৰিনিৰত্তনং করোতি.

ইদং ৰুত্তং হোতি – ন ইদং মযা দিট্ঠং, ন সযম্ভূঞাণেন সচ্ছিকতং, অথ খো সুতং, তঞ্চ খো সম্মদেৰাতি. তেনেৰাহ ‘‘অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অৰধারণত্থে ৰা এৰং-সদ্দে অযমত্থযোজনা করীযতীতি তদপেক্খস্স সুত-সদ্দস্স অযমত্থো ৰুত্তো ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. সৰনসদ্দো চেত্থ কম্মত্থো ৰেদিতব্বো ‘‘সুয্যতী’’তি.

এৰং সৰনহেতুসৰনৰিসেসৰসেন পদত্তযস্স একেন পকারেন অত্থযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি পকারন্তরেহি তং দস্সেতুং ‘‘তথা এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তস্সাতি যা সা ভগৰতো সম্মুখা ধম্মস্সৰনাকারেন পৰত্তা মনোদ্ৰারৰিঞ্ঞাণৰীথি, তস্সা. সা হি নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তেতুং সমত্থা. তথা চ ৰুত্তং ‘‘সোতদ্ৰারানুসারেনা’’তি. নানপ্পকারেনাতি ৰক্খমানানং অনেকৰিহিতানং ব্যঞ্জনত্থগ্গহণানং নানাকারেন. এতেন ইমিস্সা যোজনায আকারত্থো এৰং-সদ্দো গহিতোতি দীপেতি. পৰত্তিভাৰপ্পকাসনন্তি পৰত্তিযা অত্থিতাপকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনন্তি যস্মিং আরম্মণে ৰুত্তপ্পকারা ৰিঞ্ঞাণৰীথি নানপ্পকারেন পৰত্তা, তস্স ধম্মত্তা ৰুত্তং, ন সুত-সদ্দস্স ধম্মত্থত্তা. ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পাকটীকরণং ‘‘অযং হেত্থা’’তিআদি. তত্থ ৰিঞ্ঞাণৰীথিযাতি করণত্থে করণৰচনং, মযাতি কত্তুঅত্থে.

এৰন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনন্তি নিদস্সনত্থমেৰং সদ্দং গহেত্ৰা ৰুত্তং নিদস্সেতব্বস্স নিদ্দিসিতব্বত্তাভাৰাভাৰতো. তেন এৰং-সদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি দস্সেতি. সুত-সদ্দস্স কিরিযাসদ্দত্তা সৰনকিরিযায চ সাধারণৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধপটিবদ্ধত্তা তত্থ চ পুগ্গলৰোহারোতি ৰুত্তং ‘‘সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসন’’ন্তি. ন হি পুগ্গলৰোহাররহিতে ধম্মপ্পবন্ধে সৰনকিরিযা লব্ভতীতি.

যস্স চিত্তসন্তানস্সাতিআদিপি আকারত্থমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা পুরিমযোজনায অঞ্ঞথা অত্থযোজনং দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ আকারপঞ্ঞত্তীতি উপাদাপঞ্ঞত্তি এৰ ধম্মানং পৰত্তিআকারুপাদানৰসেন তথা ৰুত্তা. সুতন্তি ৰিসযনিদ্দেসোতি সোতব্বভূতো ধম্মো সৰনকিরিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৰনকিরিযাৰসেন পৰত্তিট্ঠানন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. চিত্তসন্তানৰিনিমুত্তস্স পরমত্থতো কস্সচি কত্তু অভাৰেপি সদ্দৰোহারেন বুদ্ধিপরিকপ্পিতভেদৰচনিচ্ছায চিত্তসন্তানতো অঞ্ঞং ৰিয তংসমঙ্গিং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গীনো’’তি. সৰনকিরিযাৰিসযোপি সোতব্বধম্মো সৰনকিরিযাৰসেন পৰত্তচিত্তসন্তানস্স ইধ পরমত্থতো কত্তুভাৰতো, সৰনৰসেন চিত্তপ্পৰত্তিযা এৰ ৰা সৰনকিরিযাভাৰতো তংকিরিযাকত্তু চ ৰিসযো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘তংসমঙ্গীনো কত্তুৰিসযে’’তি. সুতাকারস্স চ থেরস্স সম্মানিচ্ছিতভাৰতো আহ ‘‘গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি. এতেন ৰা অৰধারণত্থং এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা অযমত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং.

পুব্বে সুতানং নানাৰিহিতানং সুত্তসঙ্খাতানং অত্থব্যঞ্জনানং উপধারিতরূপস্স আকারস্স নিদস্সনস্স, অৰধারণস্স ৰা পকাসনসভাৰো এৰং-সদ্দোতি তদাকারাদিউপধারণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতধম্মপ্পবন্ধব্যাপারতায ৰুত্তং ‘‘এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. সৰনকিরিযা পন পুগ্গলৰাদিনোপি ৰিঞ্ঞাণনিরপেক্খা নত্থীতি ৰিসেসতো ৰিঞ্ঞাণব্যাপারোতি আহ ‘‘সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. মেতি সদ্দপ্পৰত্তিযা একন্তেনেৰ সত্তৰিসযত্তা ৰিঞ্ঞাণকিচ্চস্স চ তত্থেৰ সমোদহিতব্বতো ‘‘মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো’’তি ৰুত্তং. অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিসভাৰা যথাক্কমং এৰং-সদ্দসুত-সদ্দানং অত্থাতি তে তথারূপ-পঞ্ঞত্তি-উপাদানভূত-ধম্মপ্পবন্ধব্যাপারভাৰেন দস্সেন্তো আহ – ‘‘এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো, সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. এত্থ চ করণকিরিযাকত্তুকম্ম-ৰিসেসপ্পকাসনৰসেন পুগ্গলব্যাপারৰিসয-পুগ্গলব্যাপারনিদস্সনৰসেন গহণাকারগাহকতব্বিসযৰিসেসনিদ্দেসৰসেন কত্তুকরণব্যাপার-কত্তুনিদ্দেসৰসেন চ দুতিযাদযো চতস্সো অত্থযোজনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং.

সব্বস্সপি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৰ পটিপজ্জিতব্বত্তা সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৰিজ্জমানাদিৰসেন ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু অন্তোগধত্তা তেসু ‘‘এৰ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সরূপং নিদ্ধারেন্তো আহ ‘‘এৰন্তি চ মেতি চা’’তিআদি. তত্থ এৰন্তি চ মেতি চ ৰুচ্চমানস্স অত্থস্স আকারাদিনো ধম্মানং অসলক্খণভাৰতো অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰোতি আহ ‘‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তত্থ সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেনাতি ভূতত্থউত্তমত্থৰসেন. ইদং ৰুত্তং হোতি – যো মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতত্থো, অনুস্সৰাদীহি গহেতব্বো ৰিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি, সো রূপসদ্দাদিসভাৰো, রুপ্পনানুভৰনাদিসভাৰো ৰা অত্থো সচ্চিকট্ঠো পরমত্থো চাতি ৰুচ্চতি, ন তথা এৰং মেতি পদানং অত্থোতি. এতমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘কিঞ্হেত্থত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সুতন্তি পন সদ্দাযতনং সন্ধাযাহ ‘‘ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তেনেৰ হি ‘‘যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং. সোতদ্ৰারানুসারেন উপলদ্ধন্তি পন ৰুত্তে অত্থব্যঞ্জনাদি সব্বং লব্ভতীতি. তং তং উপাদায ৰত্তব্বতোতি সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধারিতাকারাদিনো পচ্চামসনৰসেন এৰন্তি, সসন্ততিপরিযাপন্নে খন্ধে উপাদায মেতি ৰত্তব্বত্তাতি অত্থো. দিট্ঠাদিসভাৰরহিতে সদ্দাযতনে পৰত্তমানোপি সুতৰোহারো ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকো ৰিয পঠমাদীনি দিট্ঠমুতৰিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৰা পৰত্তোতি আহ ‘‘দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৰত্তব্বতো’’তি. অসুতং ন হোতীতি হি সুতন্তি পকাসিতোযমত্থোতি.

অত্তনা পটিৰিদ্ধা সুত্তস্স পকারৰিসেসা এৰন্তি থেরেন পচ্চামট্ঠাতি আহ ‘‘অসম্মোহং দীপেতী’’তি. নানপ্পকারপটিৰেধসমত্থো হোতীতি এতেন ৰক্খমানস্স সুত্তস্স নানপ্পকারতং দুপ্পটিৰিজ্ঝতঞ্চ দস্সেতি. সুতস্স অসম্মোসং দীপেতীতি সুতাকারস্স যাথাৰতো দস্সিযমানত্তা ৰুত্তং. অসম্মোহেনাতি সম্মোহাভাৰেন, পঞ্ঞায এৰ ৰা সৰনকালসম্ভূতায তদুত্তরকালপঞ্ঞাসিদ্ধি. এৰং অসম্মোসেনাতি এত্থাপি ৰত্তব্বং. ব্যঞ্জনানং পটিৰিজ্ঝিতব্বো আকারো নাতিগম্ভীরো যথাসুতধারণমেৰ তত্থ করণীযন্তি সতিযা ব্যাপারো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতাতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাযা’’তিআদি পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমাতি কত্ৰা. পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পধানতা ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা’’তিআদীসু ৰিয. পুব্বঙ্গমতায ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু আৰজ্জনাদীনং ৰিয অপ্পধানত্তে পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমা এতিস্সাতি অযম্পি অত্থো যুজ্জতি, এৰং সতি পুব্বঙ্গমাযাতি এত্থাপি ৰুত্তৰিপরিযাযেন যথাসম্ভৰং অত্থো ৰেদিতব্বো. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্সাতি অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণস্স, সঙ্কাসন-পকাসন-ৰিৰরণ-ৰিভজন-উত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিৰসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসৰসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতস্সাতি ৰা অত্থো দট্ঠব্বো.

যোনিসো মনসিকারং দীপেতি এৰং-সদ্দেন ৰুচ্চমানানং আকারনিদস্সনাৰধারণত্থানং অৰিপরীতসদ্ধম্মৰিসযত্তাতি অধিপ্পাযো. অৰিক্খেপং দীপেতীতি ‘‘ওঘতরণসুত্তং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিপুচ্ছাৰসেন পকরণপ্পৰত্তস্স ৰক্খমানস্স সুত্তস্স সৰনং সমাধানমন্তরেন ন সম্ভৰতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. ৰিক্খিত্তচিত্তস্সাতিআদি তস্সেৰত্থস্স সমত্থনৰসেন ৰুত্তং. সব্বসম্পত্তিযাতি অত্থব্যঞ্জনদেসক-পযোজনাদিসম্পত্তিযা. অৰিপরীতসদ্ধম্মৰিসযেহি ৰিয আকারনিদস্সনাৰধারণত্থেহি যোনিসোমনসিকারস্স, সদ্ধম্মস্সৰনেন ৰিয চ অৰিক্খেপস্স যথা যোনিসোমনসিকারেন ফলভূতেন অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতানং সিদ্ধি ৰুত্তা তদৰিনাভাৰতো, এৰং অৰিক্খেপেনেৰ ফলভূতেন কারণভূতানং সদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপনিস্সযানং সিদ্ধি দস্সেতব্বা সিযা অস্সুতৰতো সপ্পুরিসূপনিস্সযরহিতস্স চ তদভাৰতো. ‘‘ন হি ৰিক্খিত্তচিত্তো’’তিআদিনা সমত্থনৰচনেন পন অৰিক্খেপেন কারণভূতেন সপ্পুরিসূপনিস্সযেন চ ফলভূতস্স সদ্ধম্মস্সৰনস্স সিদ্ধি দস্সিতা. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা, সদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপনিস্সযা ন একন্তেন অৰিক্খেপস্স কারণং বাহিরঙ্গত্তা. অৰিক্খেপো পন সপ্পুরিসূপনিস্সযো ৰিয সদ্ধম্মস্সৰনস্স একন্তকারণন্তি, এৰম্পি অৰিক্খেপেন সপ্পুরিসূপনিস্সযসিদ্ধিজোতনা ন সমত্থিতাৰ, নো ন সমত্থিতা ৰিক্খিত্তচিত্তানং সপ্পুরিসপযিরূপাসনাভাৰস্স অত্থসিদ্ধিতো. এত্থ চ পুরিমং ফলেন কারণস্স সিদ্ধিদস্সনং নদীপূরেন ৰিয উপরি ৰুট্ঠিসব্ভাৰস্স. দুতিযং কারণেন ফলস্স সিদ্ধিদস্সনং দট্ঠব্বং একন্তৰস্সিনা ৰিয মেঘৰুট্ঠানেন ৰুট্ঠিপ্পৰত্তিযা.

ভগৰতো ৰচনস্স অত্থব্যঞ্জনপভেদ-পরিচ্ছেদৰসেন সকলসাসনসম্পত্তি-ওগাহনাকারো নিরৰসেসপরহিত-পারিপূরিকারণন্তি ৰুত্তং ‘‘এৰং ভদ্দকো আকারো’’তি. যস্মা ন হোতীতি সম্বন্ধো. পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিন্তি অত্তসম্মাপণিধি-পুব্বেকতপুঞ্ঞতা-সঙ্খাতং গুণদ্ৰযং. অপরাপরৰুত্তিযা চেত্থ চক্কভাৰো, চরন্তি এতেহি সত্তা, সম্পত্তিভৰেসূতি ৰা. যে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩১). পুরিমপচ্ছিমভাৰো চেত্থ দেসনক্কমৰসেন দট্ঠব্বো. পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযাতি পচ্ছিমচক্কদ্ৰযস্স চ অত্থিতায. সম্মাপণিহিতত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো সুদ্ধাসযো হোতি তদসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূরীভাৰতোতি আহ ‘‘আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতী’’তি. তথা হি ৰুত্তং – ‘‘সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো করে’’তি (ধ. প. ৪৩) ‘‘কতপুঞ্ঞোসি, ত্ৰং আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৰো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. তেনেৰাহ ‘‘আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. পযোগসুদ্ধিযাতি যোনিসোমনসিকারপুব্বঙ্গমস্স ধম্মস্সৰনপযোগস্স ৰিসদভাৰেন. তথা চাহ ‘‘আগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি, সব্বস্স ৰা কাযৰচীপযোগস্স নিদ্দোসভাৰেন. পরিসুদ্ধকাযৰচীপযোগো হি ৰিপ্পটিসারাভাৰতো অৰিক্খিত্তচিত্তো পরিযত্তিযং ৰিসারদো হোতীতি.

নানপ্পকারপটিৰেধদীপকেনাতিআদিনা অত্থব্যঞ্জনেসু থেরস্স এৰং-সদ্দসুত-সদ্দানং অসম্মোহাসম্মোসদীপনতো চতুপটিসম্ভিদাৰসেন অত্থযোজনং দস্সেতি. তত্থ সোতব্বভেদপটিৰেধদীপকেনাতি এতেন অযং সুত-সদ্দো এৰং-সদ্দসন্নিধানতো, ৰক্খমানাপেক্খায ৰা সামঞ্ঞেনেৰ সোতব্বধম্মৰিসেসং আমসতীতি দীপেতি. মনোদিট্ঠীহি পরিযত্তিধম্মানং অনুপেক্খনসুপ্পটিৰেধা ৰিসেসতো মনসিকারপটিবদ্ধাতি তে ৰুত্তনযেন যোনিসোমনসিকারদীপকেন এৰং সদ্দেন যোজেত্ৰা, সৰনধারণৰচীপরিচযা পরিযত্তিধম্মানং ৰিসেসেন সোতাৰধানপটিবদ্ধাতি তে ৰুত্তনযেন অৰিক্খেপদীপকেন সুত-সদ্দেন যোজেত্ৰা দস্সেন্তো সাসনসম্পত্তিযা ধম্মস্সৰনে উস্সাহং জনেতি. তত্থ ধম্মাতি পরিযত্তিধম্মা. মনসা অনুপেক্খিতাতি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধিযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনুপেক্খিতা. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধাতি নিজ্ঝানক্খন্তি ভূতায, ঞাতপরিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৰা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৰুত্তরূপারূপধম্মে ‘‘ইতি রূপং, এত্তকং রূপ’’ন্তিআদিনা সুট্ঠু ৰৰত্থপেত্ৰা পটিৰিদ্ধা.

সকলেন ৰচনেনাতি পুব্বে তীহি পদেহি ৰিসুং ৰিসুং যোজিতত্তা ৰুত্তং. অত্তনো অদহন্তোতি ‘‘মমেদ’’ন্তি অত্তনি অট্ঠপেন্তো. ভুম্মত্থে চেতং সামিৰচনং. অসপ্পুরিসভূমিন্তি অকতঞ্ঞুতং. ‘‘ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং পরিযাপুণিত্ৰা অত্তনো দহতী’’তি (পারা. ১৯৫) এৰং ৰুত্তং অনরিযৰোহারাৰত্থং, সা এৰ অনরিযৰোহারাৰত্থা অসদ্ধম্মো. ননু চ আনন্দত্থেরস্স ‘‘মমেদং ৰচন’’ন্তি অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেরাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায অভাৰতো অসপ্পুরিসভূমি-সমতিক্কমাদিৰচনং নিরত্থকন্তি? নযিদমেৰং. ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি ৰদন্তেন অযম্পি অত্থো ৰিভাৰিতোতি দস্সনতো. কেচি পন ‘‘দেৰতানং পরিৰিতক্কাপেক্খং তথাৰচনন্তি এদিসী চোদনা অনৰকাসা’’তি ৰদন্তি. তস্মিং কির খণে একচ্চানং দেৰতানং এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি ‘‘ভগৰা চ পরিনিব্বুতো, অযঞ্চ আযস্মা দেসনাকুসলো ইদানি ধম্মং দেসেতি, সক্যকুলপ্পসুতো তথাগতস্স ভাতা চূল়পিতুপুত্তো. কিং নু খো সযং সচ্ছিকতং ধম্মং দেসেতি? উদাহু ভগৰতো এৰ ৰচনং যথাসুত’’ন্তি, এৰং তদাসঙ্কিতপ্পকারতো অসপ্পুরিসভূমিসমোক্কমাদিতো অতিক্কমাদি ৰিভাৰিতন্তি. অপ্পেতীতি নিদস্সেতি. দিট্ঠধম্মিক-সম্পরাযিক-পরমত্থেসু যথারহং সত্তে নেতীতি নেত্তি, ধম্মো এৰ নেত্তি ধম্মনেত্তি.

দল়্হতরনিৰিট্ঠা ৰিচিকিচ্ছা কঙ্খা, নাতিসংসপ্পনা মতিভেদমত্তা ৰিমতি. অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতীতি ভগৰতা ভাসিতত্তা সম্মুখাৰস্স পটিগ্গহিতত্তা খলিতদুরুত্তাদিগহণদোসাভাৰতো চ. এত্থ চ পঠমাদযো তিস্সো অত্থযোজনা আকারাদিঅত্থেসু অগ্গহিতৰিসেসমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা দস্সিতা, ততো পরা চতস্সো আকারত্থমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা ৰিভাৰিতা. পচ্ছিমা পন তিস্সো যথাক্কমং আকারত্থং নিদস্সনত্থং অৰধারণত্থঞ্চ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা যোজিতাতি দট্ঠব্বং.

এক-সদ্দো অঞ্ঞসেট্ঠঅসহাযসঙ্খযাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৰদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭) অঞ্ঞত্থে দিস্সতি. ‘‘চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৮; পারা. ১১) সেট্ঠে, ‘‘একো ৰূপকট্ঠো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪০৫) অসহাযে, ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) সঙ্খযাযং. ইধাপি সঙ্খযাযন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি. কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ. খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযস্স পটিলাভহেতুত্তা. খণো এৰ চ সমযো, যো খণোতি চ সমযোতি চ ৰুচ্চতি, সো একো এৰাতি হি অত্থো. মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমযোপি খোতি সিক্খাপদপূরণস্স হেতুপি. সমযপ্পৰাদকেতি দিট্ঠিপ্পৰাদকে. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৰদন্তি. অত্থাভিসমযাতি হিতপটিলাভা. অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থো অভিসমযত্থোতি পীল়নাদীনি অভিসমেতব্বভাৰেন একীভাৰং উপনেত্ৰা ৰুত্তানি. অভিসমযস্স ৰা পটিৰেধস্স ৰিসযভূতো অত্থো অভিসমযত্থোতি তানেৰ তথা একত্তেন ৰুত্তানি. তত্থ পীল়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৰিপ্ফারিকতাকরণং, সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৰসেন সন্তাপনং পরিদহনং.

তত্থ সহকারিকারণং সন্নিজ্ঝং সমেতি সমৰেতীতি সমযো, সমৰাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি এত্থ মগ্গব্রহ্মচরিযং তদাধারপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেতি এত্থ, এতেন ৰা সংগচ্ছতি সত্তো, সভাৰধম্মো ৰা সহজাতাদীহি, উপ্পাদাদীহি ৰাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৰত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৰত্তিযা অধিকরণং করণং ৰিয চ পরিকপ্পনামত্তসিদ্ধেন রূপেন ৰোহরীযতীতি. সমং, সহ ৰা অৰযৰানং অযনং পৰত্তি অৰট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৰযৰসহাৰট্ঠানমেৰ হি সমূহোতি. অৰসেসপচ্চযানং সমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৰত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সংযোজনভাৰতো সম্বন্ধো এতি অত্তনো ৰিসযে পৰত্ততি, দল়্হগ্গহণভাৰতো ৰা সংযুত্তা অযন্তি পৰত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৰেসং এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৰিয বজ্ঝন্তীতি. সমিতি সংগতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমস্স নিরোধস্স যানং, সম্মা ৰা যানং অপগমো অপৰত্তি সমযো, পহানং. অভিমুখং ঞাণেন সম্মা এতব্বো অধিগন্তব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৰিপরীতো সভাৰো. অভিমুখভাৰেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং অৰিপরীতসভাৰাৰবোধো. এৰং তস্মিং তস্মিং অত্থে সমযসদ্দপ্পৰত্তি ৰেদিতব্বা. সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধারে অভিসমযসদ্দস্স উদাহরণং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অস্সাতি সমযসদ্দস্স. কালো অত্থো সমৰাযাদীনং অত্থানং ইধ অসম্ভৰতো দেসদেসকপরিসানং ৰিয সুত্তস্স নিদানভাৰেন কালস্স অপদিসিতব্বতো চ.

কস্মা পনেত্থ অনিযমিতৰসেনেৰ কালো নিদ্দিট্ঠো? ন উতুসংৰচ্ছরাদিৰসেন নিযমিতোতি আহ ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. উতুসংৰচ্ছরাদিৰসেন নিযমং অকত্ৰা সমযসদ্দস্স ৰচনে অযম্পি গুণো লদ্ধো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘যে ৰা ইমে’’তিআদিমাহ. সামঞ্ঞজোতনা হি ৰিসেসে অৰতিট্ঠতীতি. তত্থ দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো দেৰসিকং ঝানফলসমাপত্তীহি ৰীতিনামনকালো, ৰিসেসতো সত্তসত্তাহানি. সুপ্পকাসাতি দসসহস্সিলোকধাতুপকম্পন-ওভাসপাতুভাৰাদীহি পাকটা. যথাৰুত্তপ্পভেদেসু এৰ সমযেসু একদেসং পকারন্তরেহি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যো চায’’ন্তিআদিমাহ. তথা হি ঞাণকিচ্চসমযো, অত্তহিতপটিপত্তিসমযো চ অভিসম্বোধিসমযো, অরিযতুণ্হীভাৰসমযো, দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো, করুণাকিচ্চপরহিতপটিপত্তিধম্মীকথাসমযা, দেসনাসমযো এৰ.

করণৰচনেন নিদ্দেসো কতোতি সম্বন্ধো. তত্থাতি অভিধম্মতদঞ্ঞসুত্তপদৰিনযেসু. তথাতি ভুম্মকরণেহি. অধিকরণত্থো আধারত্থো. ভাৰো নাম কিরিযা, তায কিরিযন্তরলক্খণং ভাৰেনভাৰলক্খণং. তত্থ যথা কালো সভাৰধম্মপরিচ্ছিন্নো সযং পরমত্থতো অৰিজ্জমানোপি আধারভাৰেন পঞ্ঞাতো তঙ্খণপ্পৰত্তানং ততো পুব্বে পরতো চ অভাৰতো ‘‘পুব্বণ্হে জাতো, সাযন্হে গচ্ছতী’’তি চ আদীসু, সমূহো চ অৰযৰৰিনিমুত্তো ৰিসুং অৰিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধো অৰযৰানং আধারভাৰেন পঞ্ঞাপীযতি যথা ‘‘রুক্খে সাখা, যৰরাসিযং সম্ভূতো’’তিআদীসু, এৰং ইধাপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিকরণঞ্হি…পে… ধম্মান’’ন্তি. যস্মিং কালে, ধম্মপুঞ্জে ৰা কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিং এৰ কালে ধম্মপুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযং হি তত্থ অত্থো. যথা চ ‘‘গাৰীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি দোহনকিরিযায গমনকিরিযা লক্খীযতি, এৰং ইধাপি যস্মিং সমযে, তস্মিং সমযেতি চ ৰুত্তে ‘‘সতী’’তি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযমানো এৰ হোতি পদত্থস্স সত্তাৰিরহাভাৰতোতি সমযস্স সত্তাকিরিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিরিযা ফস্সাদিভৰনকিরিযা চ লক্খীযতি. যস্মিং সমযেতি যস্মিং নৰমে খণে, যস্মিং যোনিসোমনসিকারাদিহেতুম্হি, পচ্চযসমৰাযে ৰা সতি কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৰ খণে, হেতুম্হি, পচ্চযসমৰাযে ৰা ফস্সাদযোপি হোন্তীতি উভযত্থ সমযসদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৰযুত্তোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘খণ…পে… লক্খীযতী’’তি.

হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতি ‘‘অন্নেন ৰসতি, ৰিজ্জায ৰসতি, ফরসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৰিয. ৰীতিক্কমঞ্হি সুত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা ওতিণ্ণৰত্থুকং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৰা ৰিগরহিত্ৰা চ তং তং ৰত্থুওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৰা তেনেৰ কালেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেন্তো ভগৰা ৰিহরতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ততিযপারাজিকাদীসু ৰিয.

অচ্চন্তমেৰ আরম্ভতো পট্ঠায যাৰ দেসনানিট্ঠানং. পরহিতপটিপত্তিসঙ্খাতেন করুণাৰিহারেন. তদত্থজোতনত্থন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থজোতনত্থং. উপযোগনিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং সজ্ঝাযতী’’তি. পোরাণাতি অট্ঠকথাচরিযা. অভিলাপমত্তভেদোতি ৰচনমত্তেন ৰিসেসো. তেন সুত্তৰিনযেসু ৰিভত্তিব্যত্তযো কতোতি দস্সেতি.

সেট্ঠন্তি সেট্ঠৰাচকং ৰচনং ‘‘সেট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তং সেট্ঠগুণসহচরণতো, তথা ‘‘উত্তম’’ন্তি এত্থাপি. গারৰযুত্তোতি গরুভাৰযুত্তো গরুগুণযোগতো, গরুকরণারহতায ৰা গারৰযুত্তো. ৰুত্তোযেৰ, ন পন ইধ ৰত্তব্বো ৰিসুদ্ধিমগ্গস্স ইমিস্সা অট্ঠকথায একদেসভাৰতোতি অধিপ্পাযো.

অপরো নযো (ইতিৰু. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা; সারত্থ. টী. ১.১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা; ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪৪) – ভাগৰাতি ভগৰা, ভতৰাতি ভগৰা, ভাগে ৰনীতি ভগৰা, ভগে ৰনীতি ভগৰা, ভত্তৰাতি ভগৰা, ভগে ৰমীতি ভগৰা, ভাগে ৰমীতি ভগৰা.

‘‘ভাগৰা ভতৰা ভাগে, ভগে চ ৰনি ভত্তৰা;

ভগে ৰমি তথা ভাগে, ৰমীতি ভগৰা জিনো’’.

তত্থ কথং ভাগৰাতি ভগৰা? যে তে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা, তে অনঞ্ঞসাধারণা নিরতিসযা তথাগতে অত্থি উপলব্ভন্তি. তথা হিস্স সীলং সমাধি পঞ্ঞা ৰিমুত্তি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং, হিরী ওত্তপ্পং, সদ্ধা ৰীরিযং, সতি সম্পজঞ্ঞং, সীলৰিসুদ্ধি দিট্ঠিৰিসুদ্ধি, সমথো ৰিপস্সনা, তীণি কুসলমূলানি, তীণি সুচরিতানি, তযো সম্মাৰিতক্কা, তিস্সো অনৰজ্জসঞ্ঞা, তিস্সো ধাতুযো, চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, চত্তারো অরিযমগ্গা, চত্তারি অরিযফলানি, চতস্সো পটিসম্ভিদা, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণানি, চত্তারো অরিযৰংসা, চত্তারি ৰেসারজ্জঞাণানি, পঞ্চ পধানিযঙ্গানি, পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, পঞ্চ নিস্সারণীযা ধাতুযো, পঞ্চ ৰিমুত্তাযতনঞাণানি, পঞ্চ ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা সঞ্ঞা, ছ অনুস্সতিট্ঠানানি, ছ গারৰা, ছ নিস্সারণীযা ধাতুযো, ছ সততৰিহারা, ছ অনুত্তরিযানি, ছ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা, ছ অভিঞ্ঞা, ছ অসাধারণঞাণানি, সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা, সত্ত অরিযধম্মা, সত্ত অরিযধনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, সত্ত সপ্পুরিসধম্মা, সত্ত নিজ্জরৰত্থূনি, সত্ত সঞ্ঞা, সত্তদক্খিণেয্যপুগ্গলদেসনা, সত্তখীণাসৰবলদেসনা, অট্ঠপঞ্ঞাপটিলাভহেতুদেসনা অট্ঠ সম্মত্তানি, অট্ঠলোকধম্মাতিক্কমো, অট্ঠ আরম্ভৰত্থূনি, অট্ঠঅক্খণদেসনা, অট্ঠ মহাপুরিসৰিতক্কা, অট্ঠঅভিভাযতনদেসনা, অট্ঠ ৰিমোক্খা, নৰ যোনিসোমনসিকারমূলকা ধম্মা, নৰ পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি, নৰসত্তাৰাসদেসনা, নৰ আঘাতপটিৰিনযা, নৰ সঞ্ঞা, নৰনানত্তা, নৰ অনুপুব্বৰিহারা, দস নাথকরণা ধম্মা, দস কসিণাযতনানি, দস কুসলকম্মপথা, দস সম্মত্তানি, দস অরিযৰাসা, দস অসেক্খধম্মা, দস তথাগতবলানি, একাদস মেত্তানিসংসা, দ্ৰাদস ধম্মাচক্কাকারা, তেরস ধুতগুণা, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, পঞ্চদস ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা, সোল়সৰিধা আনাপানস্সতি, সোল়স অপরন্তপনীযা ধম্মা, অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা, একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণঞাণানি, চতুচত্তালীস ঞাণৰত্থূনি, পঞ্ঞাস উদযব্বযঞাণানি, পরোপঞ্ঞাস কুসলা ধম্মা, সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনি, চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খসমাপত্তিসঞ্চারিমহাৰজিরঞাণং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠান-পৰিচয-পচ্চৰেক্খণদেসনাঞাণানি, তথা অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযাদিৰিভাৰনঞাণানি চাতি এৰমাদযো অনন্তাপরিমাণভেদা অনঞ্ঞসাধারণা নিরতিসযা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা সংৰিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি, তস্মা যথাৰুত্তৰিভাগা গুণভাগা অস্স অত্থীতি ‘‘ভাগৰা’’তি ৰত্তব্বে আকারস্স রস্সত্তং কত্ৰা ‘‘ভগৰা’’তি ৰুত্তো. এৰং তাৰ ভাগৰাতি ভগৰা.

‘‘যস্মা সীলাদযো সব্বে, গুণভাগা অসেসতো;

ৰিজ্জন্তি সুগতে তস্মা, ভগৰাতি পৰুচ্চতি’’.

কথং ভতৰাতি ভগৰা? যে তে সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্নেহি মনুস্সত্তাদিকে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৰা সম্মাসম্বোধিযা কতমহাভিনীহারেহি মহাবোধিসত্তেহি পরিপূরিতব্বা দানপারমী, সীল, নেক্খম্ম, পঞ্ঞা, ৰীরিয, খন্তি, সচ্চ, অধিট্ঠান, মেত্তা, উপেক্খাপারমীতি দস পারমিযো, দস উপপারমিযো, দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংস পারমিযো, দানাদীনি চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনি, সচ্চাদীনি চত্তারি অধিট্ঠানানি, অঙ্গপরিচ্চাগো, জীৰিত, রজ্জ, পুত্ত, দারপরিচ্চাগোতি পঞ্চ মহাপরিচ্চাগা, পুব্বযোগো, পুব্বচরিযা, ধম্মক্খানং, ঞাতত্থচরিযা, লোকত্থচরিযা, বুদ্ধিচরিযাতি এৰমাদযো, সঙ্খেপতো ৰা সব্বে পুঞ্ঞঞাণসম্ভারা বুদ্ধকরধম্মা, তে মহাভিনীহারতো পট্ঠায কপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি যথা হানভাগিযা সংকিলেসভাগিযা ঠিতিভাগিযা ৰা ন হোন্তি, অথ খো উত্তরুত্তরি ৰিসেসভাগিযাৰ হোন্তি, এৰং সক্কচ্চং নিরন্তরং অনৰসেসতো ভতা সম্ভতা অস্স অত্থীতি ‘‘ভতৰা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘ভগৰা’’তি ৰুত্তো নিরুত্তিনযেন ত-কারস্স গ-কারং কত্ৰা. অথ ৰা ভতৰাতি তেযেৰ যথাৰুত্তে বুদ্ধকরধম্মে ৰুত্তনযেনেৰ ভরি, সম্ভরি, পরিপূরেসীতি অত্থো. এৰম্পি ভতৰাতি ভগৰা.

‘‘সম্মাসম্বোধিযা সব্বে, দানপারমিআদিকে;

সম্ভারে ভতৰা নাথো, তস্মাপি ভগৰা মতো’’.

কথং ভাগে ৰনীতি ভগৰা? যে তে চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা দেৰসিকং ৰল়ঞ্জনকসমাপত্তিভাগা, তে অনৰসেসতো লোকহিতত্থং অত্তনো চ দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থং নিচ্চকপ্পং ৰনি, ভজি, সেৰি, বহুলমকাসীতি ভাগে ৰনীতি ভগৰা. অথ ৰা অভিঞ্ঞেয্যধম্মেসু কুসলাদীসু খন্ধাদীসু চ যে তে পরিঞ্ঞেয্যাদিৰসেন সঙ্খেপতো ৰা চতুব্বিধা অভিসমযভাগা, ৰিত্থারতো পন ‘‘চক্খু পরিঞ্ঞেয্যং সোতং…পে… জরামরণং পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.২১) অনেকে পরিঞ্ঞেয্যভাগা, ‘‘চক্খুস্স সমুদযো পহাতব্বো…পে… জরামরণস্স সমুদযো পহাতব্বো’’তিআদিনা পহাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুস্স নিরোধো…পে… জরামরণস্স নিরোধো সচ্ছিকাতব্বো’’তিআদিনা সচ্ছিকাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুনিরোধগামিনীপটিপদা’’তিআদিনা, ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা চ অনেকভেদা ভাৰেতব্বভাগা চ ধম্মা, তে সব্বে ৰনি, ভজি, যথারহং গোচরভাৰনাসেৰনানং ৰসেন সেৰি. এৰম্পি ভাগে ৰনীতি ভগৰা. অথ ৰা ‘‘যে ইমে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা সাৰকেহি সাধারণা গুণকোট্ঠাসা গুণভাগা, কিন্তি নু খো তে ৰিনেয্যসন্তানেসু পতিট্ঠপেয্য’’ন্তি মহাকরুণায ৰনি অভিপত্থযি, সা চস্স অভিপত্থনা যথাধিপ্পেতফলাৰহা অহোসি. এৰম্পি ভাগে ৰনীতি ভগৰা.

‘‘যস্মা ঞেয্যসমাপত্তি-গুণভাগে তথাগতো;

ভজি পত্থযি সত্তানং, হিতায ভগৰা ততো’’.

কথং ভগে ৰনীতি ভগৰা? সমাসতো তাৰ কতপুঞ্ঞেহি পযোগসম্পন্নেহি যথাৰিভৰং ভজীযন্তীতি ভগা, লোকিযলোকুত্তরসম্পত্তিযো. তত্থ লোকিযে তাৰ তথাগতো সম্মাসম্বোধিতো পুব্বে বোধিসত্তভূতো পরমুক্কংসগতে, ৰনি, ভজি, সেৰি, যত্থ পতিট্ঠায নিরৰসেসতো বুদ্ধকরধম্মে সমন্নানেন্তো বুদ্ধধম্মে পরিপাচেসি, বুদ্ধভূতো পন তে নিরৰজ্জেসু উপসংহিতে অনঞ্ঞসাধারণে লোকুত্তরেপি, ৰনি, ভজি, সেৰি, ৰিত্থারতো পন পদেসরজ্জ-ইস্সরিযচক্কৰত্তিসম্পত্তি-দেৰরজ্জসম্পত্তিআদিৰসেন ঝান-ৰিমোক্খ-সমাধিসমাপত্তি-ঞাণদস্সন-মগ্গভাৰনা-ফলসচ্ছি-কিরিযাদি-উত্তরিমনুস্সধম্মৰসেন চ অনেকৰিহিতে অনঞ্ঞসাধারণে, ভগে, ৰনি, ভজি, সেৰি. এৰম্পি ভগে ৰনীতি ভগৰা.

‘‘যা তা সম্পত্তিযো লোকে, যা চ লোকুত্তরা পুথু;

সব্বা তা ভজি সম্বুদ্ধো, তস্মাপি ভগৰা মতো’’.

কথং সত্তৰাতি ভগৰা? ভত্তা দল়্হভত্তিকা অস্স বহূ অত্থীতি ভত্তৰা. তথাগতো হি মহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদি-অপরিমিতনিরুপমপ্পভাৰ-গুণৰিসেসসমঙ্গিভাৰতো সব্বসত্তুত্তমো, সব্বানত্থপরিহারপুব্বঙ্গমায নিরৰসেসহিতসুখৰিধানতপ্পরায নিরতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৰমনুস্সায পজায অচ্চন্তুপকারিতায দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণঅসীতি অনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাদি অনঞ্ঞসাধারণৰিসেসপটিমণ্ডিতরূপকাযতায যথাভুচ্চগুণাধিগতেন ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনযপ্পৰত্তেন লোকত্তযব্যাপিনা সুৰিপুলেন সুৰিসুদ্ধেন চ থুতিঘোসেন সমন্নাগতত্তা উক্কংসপারমিপ্পত্তাসু অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিআদীসু সুপ্পতিট্ঠিতভাৰতো দসবলচতুৰেসারজ্জাদি-নিরতিসযগুণৰিসেস-সমঙ্গীভাৰতো চ রূপপ্পমাণো রূপপ্পসন্নো, ঘোসপ্পমাণো ঘোসপ্পসন্নো, লূখপ্পমাণো লূখপ্পসন্নো, ধম্মপ্পমাণো ধম্মপ্পসন্নোতি এৰং চতুপ্পমাণিকে লোকসন্নিৰাসে সব্বথাপি পসাদাৰহভাৰেন সমন্তপাসাদিকত্তা অপরিমাণানং সত্তানং সদেৰমনুস্সানং আদরবহুমানগারৰাযতনতায পরমপেমসম্ভত্তিট্ঠানং. যে তস্স ওৰাদে পতিট্ঠিতা অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা হোন্তি, কেনচি অসংহারিযা তেসং পসাদভত্তি সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা. তথা হি তে অত্তনো জীৰিতপরিচ্চাগেপি তত্থ পসাদং ন পরিচ্চজন্তি, তস্স ৰা আণং দল়্হভত্তিভাৰতো.

তেনেৰাহ –

‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো;

কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো ঠিতধম্মো ৰেলং নাতিৰত্ততি, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং মযা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৰকা জীৰিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (উদা. ৪৫; চূল়ৰ. ৩৮৫) চ. –

এৰং ভত্তৰাতি ভগৰা নিরুত্তিনযেন একস্স ত-কারস্স লোপং কত্ৰা ইতরস্স গ-কারং কত্ৰা.

‘‘গুণাতিসযযুত্তস্স, যস্মা লোকহিতেসিনো;

সম্ভত্তা বহৰো সত্থু, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.

কথং ভগে ৰমীতি ভগৰা? যস্মা তথাগতো বোধিসত্তভূতোপি অপরিমাণাসু জাতীসু পারমিযো পরিপূরেন্তো ভগসঙ্খাতং সিরিং ইস্সরিযং যসঞ্চ ৰমি উগ্গিরি, খেল়পিণ্ডং ৰিয অনপেক্খো ছড্ডযি, চরিমত্তভাৰেপি হত্থগতং চক্কৰত্তিসিরিং দেৰলোকাধিপচ্চসদিসং চতুদীপিস্সরিযং চক্কৰত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযং সত্তরতনসমুজ্জলং যসঞ্চ তিণাযপি অমঞ্ঞমানো নিরপেক্খো পহায অভিনিক্খমিত্ৰা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা ইমে সিরীআদিকে ভগে ৰমীতি ভগৰা. অথ ৰা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি ভগা, সিনেরুযুগন্ধরউত্তরকুরুহিমৰন্তাদিভাজনলোকৰিসেসসন্নিস্সযা সোভা কপ্পট্ঠিযভাৰতো, তেপি ভগৰা ৰমি তন্নিৰাসিসত্তাৰাসসমতিক্কমতো তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপ্পহানেন পজহীতি. এৰম্পি ভগে ৰমীতি ভগৰা.

‘‘চক্কৰত্তিসিরিং যস্মা, যসং ইস্সরিযং সুখং;

পহাসি লোকচিত্তঞ্চ, সুগতো ভগৰা ততো’’.

কথং ভাগে ৰমীতি ভগৰা? ভাগা নাম সভাগধম্মকোট্ঠাসা, তে খন্ধাযতনধাতাদিৰসেন, তত্থাপি রূপৰেদনাদিৰসেন পথৰিযাদিৰসেন অতীতাদিৰসেন চ অনেকৰিধা, তে চ ভগৰা সব্বং পপঞ্চং সব্বং যোগং সব্বং গন্থং সব্বং সংযোজনং সমুচ্ছিন্দিত্ৰা অমতধাতুং সমধিগচ্ছন্তো ৰমি উগ্গিরি, অনপেক্খো ছড্ডযি ন পচ্চাৰমি. তথা হেস ‘‘সব্বত্থকমেৰ পথৰিং আপং তেজং ৰাযং, চক্খুং সোতং ঘানং জিৰ্হং কাযং মনং, রূপে সদ্দে গন্ধে রসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে, চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং, চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৰেদনং, চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞং…পে… মনোসম্ফস্সজং সঞ্ঞং, চক্খুসম্ফস্সজং চেতনং…পে… মনোসম্ফস্সজং চেতনং, রূপতণ্হং…পে… ধম্মতণ্হং, রূপৰিতক্কং…পে… ধম্মৰিতক্কং, রূপৰিচারং…পে… ধম্মৰিচার’’ন্তিআদিনা অনুপদধম্মৰিভাগৰসেনপি সব্বেৰ ধম্মকোট্ঠাসে অনৰসেসতো ৰমি উগ্গিরি, অনপেক্খপরিচ্চাগেন ছড্ডযি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যং তং, আনন্দ, চত্তং ৰন্তং মুত্তং পহীনং পটিনিস্সট্ঠং, তং তথাগতো পুন পচ্চাৰমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (দী. নি. ২.১৮৩). এৰম্পি ভাগে ৰমীতি ভগৰা. অথ ৰা ভাগে ৰমীতি সব্বেপি কুসলাকুসলে সাৰজ্জানৰজ্জে হীনপণীতে কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে অরিযমগ্গঞাণমুখেন ৰমি উগ্গিরি, অনপেক্খো পরিচ্চজি পজহি, পরেসঞ্চ তথত্তায ধম্মং দেসেসি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘ধম্মাপি ৰো, ভিক্খৰে, পহাতব্বা, পগেৰ অধম্মা (ম. নি. ১.২৪০). কুল্লূপমং ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামি নিত্থরণত্থায, নো গহণত্থাযা’’তিআদি (ম. নি. ১.২৪০). এৰম্পি ভাগে ৰমীতি ভগৰা.

‘‘খন্ধাযতনধাতাদি-ধম্মভাগা-মহেসিনা;

কণ্হসুক্কা যতো ৰন্তা, ততোপি ভগৰা মতো’’.

তেন ৰুত্তং –

‘‘ভাগৰা ভতৰা ভাগে, ভগে চ ৰনি ভত্তৰা;

ভগে ৰমি তথা ভাগে, ৰমীতি ভগৰা জিনো’’তি.

ধম্মসরীরং পচ্চক্খং করোতীতি ‘‘যো ৰো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা’’তি ৰচনতো ধম্মস্স সত্থুভাৰপরিযাযো ৰিজ্জতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. ৰজিরসঙ্ঘাতসমানকাযো পরেহি অভেজ্জসরীরত্তা. ন হি ভগৰতো রূপকাযে কেনচি সক্কা অন্তরাযং কাতুন্তি. দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ৰক্খমানস্স সকলস্স সুত্তস্স ‘‘এৰ’’ন্তি নিদস্সনতো. সাৰকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি পটিসম্ভিদাপ্পত্তেন পঞ্চসু ঠানেসু ভগৰতা এতদগ্গে ঠপিতেন মযা মহাসাৰকেন সুতং, তঞ্চ খো মযাৰ সুতং, ন অনুস্সুতং ন পরংপরাভতন্তি ইমস্সত্থস্স দীপনতো. কালসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ভগৰাসদ্দসন্নিধানে পযুত্তস্স সমযসদ্দস্স বুদ্ধুপ্পাদপটিমণ্ডিতভাৰদীপনতো. বুদ্ধুপ্পাদপরমা হি কালসম্পদা. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘কপ্পকসাযে কলিযুগে, বুদ্ধুপ্পাদো অহো মহচ্ছরিযং;

হুতাৰহমজ্ঝে জাতং, সমুদিতমকরন্দমরৰিন্দ’’ন্তি.

ভগৰাতি দেসকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি গুণৰিসিট্ঠসত্তুত্তমভাৰদীপনতো গরুগারৰাধিৰচনভাৰতো.

অৰিসেসেনাতি ন ৰিসেসেন, ৰিহারভাৰসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ইরিযাপথ…পে… ৰিহারেসূতি ইরিযাপথৰিহারো, দিব্বৰিহারো, ব্রহ্মৰিহারো, অরিযৰিহারোতি এতেসু চতূসু ৰিহারেসু. সমঙ্গীপরিদীপনন্তি সমঙ্গীভাৰপরিদীপনং. এতন্তি ‘‘ৰিহরতী’’তি এতং পদং. তথা হি তং ‘‘ইধেকচ্চো গিহীহি সংসট্ঠো ৰিহরতি সহনন্দী সহসোকী’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) ইরিযাপথৰিহারে আগতং. ‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি (ধ. স. ১৬০; ৰিভ. ৬২৪) এত্থ দিব্বৰিহারে. ‘‘সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৫৫৬; ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭; ২.৩০৯; ৩.২৩০) ব্রহ্মৰিহারে. ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তস্সাযেৰ কথায পরিযোসানে তস্মিং এৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি একোদিং করোমি সমাদহামি, যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অরিযৰিহারে.

তত্থ ইরিযনং ৰত্তনং ইরিযা, কাযপ্পযোগো. তস্সা পৰত্তনুপাযভাৰতো ঠানাদি ইরিযাপথো. ঠানসমঙ্গী ৰা হি কাযেন কিঞ্চি করেয্য গমনাদীসু অঞ্ঞতরসমঙ্গী ৰা. অথ ৰা ইরিযতি পৰত্ততি এতেন অত্তভাৰো কাযকিচ্চং ৰাতি ইরিযা, তস্সা পৰত্তিউপাযভাৰতো ইরিযা চ সো পথো চাতি ইরিযাপথো, ঠানাদি এৰ. সো চ অত্থতো গতিনিৰত্তিআদিআকারেন পৰত্তো চতুসন্ততিরূপপবন্ধো এৰ. ৰিহরণং, ৰিহরতি এতেনাতি ৰা ৰিহারো, ইরিযাপথো এৰ ৰিহারো ইরিযাপথৰিহারো. দিৰি ভৰো দিব্বো, তত্থ বহুলপ্পৰত্তিযা ব্রহ্মপারিসজ্জাদিদেৰলোকে ভৰোতি অত্থো. তত্থ যো দিব্বানুভাৰো, তদত্থায সংৰত্ততীতি ৰা দিব্বো, অভিঞ্ঞাভিনীহারৰসেন মহাগতিকত্তা ৰা দিব্বো, দিব্বো চ সো ৰিহারো চাতি দিব্বৰিহারো, চতস্সো রূপাৰচরসমাপত্তিযো. আরুপ্পসমাপত্তিযোপি এত্থেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ব্রহ্মূনং, ব্রহ্মানো ৰা ৰিহারা ব্রহ্মৰিহারা, চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. অরিযানং, অরিযা ৰা ৰিহারা অরিযৰিহারা, চত্তারি সামঞ্ঞফলানি. সো হি একং ইরিযাপথবাধনন্তিআদি যদিপি ভগৰা একেনপি ইরিযাপথেন চিরতরং কালং অত্তভাৰং পৰত্তেতুং সক্কোতি, তথাপি উপাদিন্নকসরীরস্স নাম অযং সভাৰোতি দস্সেতুং ৰুত্তং. যস্মা ৰা ভগৰা যত্থ কত্থচি ৰসন্তো ৰিনেয্যানং ধম্মং দেসেন্তো, নানাসমাপত্তীহি চ কালং ৰীতিনামেন্তো ৰসতীতি সত্তানং অত্তনো চ ৰিৰিধং হিতসুখং হরতি উপনেতি উপ্পাদেতি, তস্মা ৰিৰিধং হরতীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

পচ্চত্থিকে জিনাতীতি জেতো. জেত-সদ্দো হি সোত-সদ্দো ৰিয কত্তুসাধনোপি অত্থীতি. রঞ্ঞো ৰা পচ্চত্থিকানং জিতকালে জাতত্তা জেতো. রঞ্ঞো হি অত্তনো জযং তত্থ আরোপেত্ৰা জিতৰাতি জেতোতি কুমারো ৰুত্তো. মঙ্গলকামতায ৰা জেতোতিস্স নামং কতং, তস্মা ‘‘জেয্যো’’তি এতস্মিং অত্থে ‘‘জেতো’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তস্স জেতস্স রাজকুমারস্স. ৰনেতিআদিতো পট্ঠাযেৰ তং তস্স সন্তকন্তি দস্সেতুং ‘‘তং হী’’তিআদি ৰুত্তং. সব্বকামসমিদ্ধিতায ৰিগতমলমচ্ছেরতায করুণাদিগুণসমঙ্গিতায চ নিচ্চকালং উপট্ঠপিতো অনাথানং পিণ্ডো এতস্স অত্থীতি অনাথপিণ্ডিকো, তস্স অনাথপিণ্ডিকস্স. যদি জেতৰনং, কথং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামোতি আহ ‘‘অনাথপিণ্ডিকেনা’’তিআদি. পঞ্চৰিধসেনাসনঙ্গসম্পত্তিযা আরমন্তি এত্থ পব্বজিতাতি আরামো, তস্মিং আরামে. যদিপি সো ভূমিভাগো কোটিসন্থরেন মহাসেট্ঠিনা কীতো, রুক্খা পন জেতেন ন ৰিক্কীতাতি তং ‘‘জেতৰন’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভতীতি ৰদন্তি. উভিন্নম্পি ৰা তত্থ পরিচ্চাগৰিসেসকিত্তনত্থং উভযৰচনং, জেতেনপি হি ভূমিভাগৰিক্কযেন লদ্ধধনং তত্থ দ্ৰারকোট্ঠককরণৰসেন ৰিনিযুত্তং. সাৰত্থিজেতৰনানং ভূমিভাগৰসেন ভিন্নত্তা ৰুত্তং ‘‘ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৰিহরিতু’’ন্তি.

অপাকটাতি সক্কো সুযামোতিআদিনা অনভিঞ্ঞাতা. অভিঞ্ঞাতানম্পি অঞ্ঞতরসদ্দো দিস্সতেৰ একসদিসাযত্তত্তাতি দস্সেতুং ‘‘অভিজানাতি নো’’তিআদি ৰুত্তং. অহুনা ইদানেৰ. সাধারণৰচনং দিব্বতং অন্তোনীতং কত্ৰা. দেৰো এৰ দেৰতা পুরিসেপি ৰত্তনতো. তেনেৰাহ ‘‘ইমস্মিং পনত্থে’’তিআদি. ননু চ রূপাৰচরসত্তানং পুরিসিন্দ্রিযং নত্থি, যেন তে পুরিসাতি ৰুচ্চেয্যুং? যদিপি পুরিসিন্দ্রিযং নত্থি, পুরিসসণ্ঠানস্স পন পুরিসৰেসস্স চ ৰসেন পুরিসপুগ্গলাত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি পুরিসপকতিভাৰতো.

অভিক্কন্তাতি অতিক্কন্তা, ৰিগতাতি অত্থোতি আহ ‘‘খযে দিস্সতী’’তি. তেনেৰ হি ‘‘নিক্খন্তো পঠমো যামো’’তি উপরি ৰুত্তং. অভিক্কন্ততরোতি অতিৰিয কন্ততরো. তাদিসো চ সুন্দরো ভদ্দকো নাম হোতীতি আহ ‘‘সুন্দরে দিস্সতী’’তি. কোতি দেৰনাগযক্খগন্ধব্বাদীসু কো কতমো? মেতি মম. পাদানীতি পাদে. ইদ্ধিযাতি ইমায এৰরূপায দেৰিদ্ধিযা. যসসাতি ইমিনা এদিসেন পরিৰারেন পরিচ্ছদেন চ. জলন্তি ৰিজ্জোতমানো. অভিক্কন্তেনাতি অতিৰিয কন্তেন কমনিযেন অভিরূপেন. ৰণ্ণেনাতি ছৰিৰণ্ণেন সরীরৰণ্ণনিভায. সব্বা ওভাসযং দিসাতি সব্বাপি দিসা পভাসেন্তো চন্দো ৰিয সূরিযো ৰিয চ একোভাসং একালোকং করোন্তোতি গাথায অত্থো. অভিরূপেতি উল়াররূপে সম্পন্নরূপে.

কঞ্চনসন্নিভত্তচতা সুৰণ্ণৰণ্ণগ্গহণেন গহিতাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ছৰিয’’ন্তি. ছৰিগতা পন ৰণ্ণধাতু এৰ ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণো’’তি এত্থ ৰণ্ণগ্গহণেন গহিতাতি অপরে. ৰণ্ণনং কিত্তিযা উগ্ঘোসনন্তি ৰণ্ণো, থুতি. ৰণ্ণীযতি অসঙ্করতো ৰৰত্থপীযতীতি ৰণ্ণো, কুলৰগ্গো. ৰণ্ণীযতি ফলং এতেন যথাসভাৰতো ৰিভাৰীযতীতি ৰণ্ণো, কারণং. ৰণ্ণনং দীঘরস্সাদিৰসেন সণ্ঠহনন্তি ৰণ্ণো, সণ্ঠানং. ৰণ্ণীযতি অণুমহন্তাদিৰসেন পমীযতীতি ৰণ্ণো, পমাণং. ৰণ্ণেতি ৰিকারং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি ৰণ্ণো, রূপাযতনং. এৰং তেন তেন পৰত্তিনিমিত্তেন ৰণ্ণসদ্দস্স তস্মিং তস্মিং অত্থে পৰত্তি ৰেদিতব্বা. ইদ্ধিং মাপেত্ৰাতি ৰত্থালঙ্কারকাযাদীহি ওভাসমুঞ্চনাদিৰসেন দিব্বং ইদ্ধানুভাৰং নিম্মিনিত্ৰা. কামাৰচরা অনভিসঙ্খতেনপি আগন্তুং সক্কোন্তি ওল়ারিকরূপত্তা. তথা হি তে কবল়ীকারভক্খা. রূপাৰচরা ন সক্কোন্তি ততো সুখুমতররূপত্তা. তেনাহ ‘‘তেসং হী’’তিআদি. তত্থ ‘‘অতিসুখুমো’’তি মূলপটিসন্ধিরূপং সন্ধায ৰদতি. ন তেন ইরিযাপথকপ্পনং হোতীতি এতেন ব্রহ্মলোকেপি ব্রহ্মানো যেভুয্যেন নিম্মিতরূপেনেৰ পৰত্তন্তীতি দস্সেতি. ইতরঞ্হি অতিৰিয সুখুমং রূপং কেৰলং চিত্তুপ্পাদস্স নিস্সযাধিট্ঠানভূতং সণ্ঠানৰন্তং হুত্ৰা তিট্ঠতি.

অনৰসেসত্তং সকলতা. যেভুয্যতা বহুলভাৰো. অব্যামিস্সতা ৰিজাতিযেন অসঙ্করো. সুখেন হি অৰোকিণ্ণতা তত্থ অধিপ্পেতা. অনতিরেকতা তংপরমতা ৰিসেসাভাৰো. কেৰলকপ্পন্তি কেৰলং দল়্হং কত্ৰাতি অত্থো. সঙ্ঘভেদাযাতি সঙ্ঘে ৰিৰাদায, ৰিৰাদুপ্পাদাযাতি অত্থো. কেৰলং ৰুচ্চতি নিব্বানং সব্বসঙ্খতৰিৰিত্তত্তা, এতস্স তং অত্থীতি কেৰলী, সচ্ছিকতনিরোধো খীণাসৰো. তেনাহ ‘‘ৰিসংযোগো অত্থো’’তি.

কপ্পসদ্দো পনাযং সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চাতি অধিপ্পাযেন ওকপ্পনিযপদে লব্ভমানং কপ্পসদ্দমত্তং দস্সেতি, অঞ্ঞথা কপ্পপদং অনিদস্সনমেৰ সিযা. সমণকপ্পেহীতি ৰিনযসিদ্ধেহি সমণৰোহারেহি. নিচ্চকপ্পন্তি নিচ্চকালং. পঞ্ঞত্তীতি নামং. নামঞ্হেতং তস্স আযস্মতো, যদিদং কপ্পোতি. কপ্পিতকেসমস্সূতি কত্তরিকায ছেদিতকেসমস্সু. দ্ৰঙ্গুলকপ্পোতি মজ্ঝন্হিকৰেলায ৰীতিক্কন্তায দ্ৰঙ্গুলতাৰিকপ্পো. লেসোতি অপদেসো. অনৰসেসং ফরিতুং সমত্থস্সপি ওভাসস্স কেনচিপি কারণেন একদেসফরণম্পি সিযা, অযং পন সব্বসোৰ ফরতীতি দস্সেতুং সমন্তত্থো কপ্প-সদ্দো গহিতোতি আহ ‘‘অনৰসেসং সমন্ততো’’তি. ঈসং অসমত্তং, কেৰলং ৰা কেৰলকপ্পং. ভগৰতো আভায অনোভাসিতমেৰ হি পদেসং দেৰতা অত্তনো পভায ওভাসেন্তি. ন হি ভগৰতো পভা কাযচি পভায অভিভুয্যতি, সূরিযাদীনম্পি পভং সা অভিভুয্য তিট্ঠতীতি.

যেন ৰা কারণেনাতি হেতুম্হি ইদং করণৰচনং. হেতুঅত্থো হি কিরিযায কারণং, ন করণং ৰিয কিরিযত্থো, তস্মা নানপ্পকার-গুণৰিসেসাধিগমনত্থা ইধ উপসঙ্কমনকিরিযাতি ‘‘অন্নেন ৰসতি, ৰিজ্জায ৰসতী’’তিআদীসু ৰিয হেতুঅত্থমেৰ তং করণৰচনং যুত্তং ন করণত্থং তস্স অযুজ্জমানত্তাতি ৰুত্তং ‘‘যেন ৰা কারণেনা’’তিআদি. ভগৰতো সততপ্পৰত্তনিরতিসয-সাদুৰিপুলমতরস-সদ্ধম্মফলতায সাদুফলনিচ্চফলিতমহারুক্খেন ভগৰা উপমিতো. সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযগ্গহণেনেৰ হি মহাকারুণিকস্স সাদুফলতা গহিতাতি. উপসঙ্কমীতি উপসঙ্কন্তা. সম্পত্তকামতায হি কিঞ্চি ঠানং গচ্ছন্তো তংতংপদেসাতিক্কমনেন উপসঙ্কমি, উপসঙ্কন্তোতি ৰত্তব্বতং লভতি. তেনাহ ‘‘গতাতি ৰুত্তং হোতী’’তি, উপগতাতি অত্থো. উপসঙ্কমিত্ৰাতি পুব্বকালকিরিযানিদ্দেসোতি আহ ‘‘উপসঙ্কমনপরিযোসানদীপন’’ন্তি. ততোতি যং ঠানং পত্তা ‘‘উপসঙ্কমী’’তি ৰুত্তা, ততো উপগতট্ঠানতো.

গতিনিৰত্তিঅত্থতো সামঞ্ঞতো আসনম্পি ঠানগ্গহণেন গয্হতীতি ৰুত্তং ‘‘আসনকুসলতায একমন্তং তিট্ঠন্তী’’তি. নিসিন্নাপি হি গমনতো নিৰত্তা নাম হোন্তি ঠত্ৰা নিসীদিতব্বত্তা, যথাৰুত্তট্ঠানাদযোপি আসনেনেৰ সঙ্গহিতাতি. অতিদূরঅচ্চাসন্নপটিক্খেপেন নাতিদূরনচ্চাসন্নং নাম গহিতং. তং পন অৰকংসতো উভিন্নং পসারিতহত্থসঙ্ঘট্টনেন দট্ঠব্বং. গীৰং পসারেত্ৰাতি গীৰং পরিৰত্তনৰসেন পসারেত্ৰা.

কামং ‘‘কথ’’ন্তি অযমাকারপুচ্ছা, তরণাকারো ইধ পুচ্ছিতো. সো পন তরণাকারো অত্থতো কারণমেৰাতি আহ ‘‘কথং নূতি কারণপুচ্ছা’’তি? পাকটো অভিসম্বোধিযং মহাপথৰীকম্পনাদিঅনেকচ্ছরিযপাতুভাৰাদিনা.

মরিসনট্ঠেন পাপানং রোগাদিঅনত্থানং অভিভৰনট্ঠেন মারিসো, দুক্খরহিতো. তেনাহ ‘‘নিদ্দুক্খাতি ৰুত্তং হোতী’’তি. নিরযপক্খে পিযালপনৰচনৰসেন উপচারৰচনঞ্চেতং যথা ‘‘দেৰানং পিযা’’তি. তেনেৰাহ ‘‘যদি এৰ’’ন্তিআদি. সঙ্কুনা সঙ্কূতি মত্থকতো সমকোট্টিতেন যাৰ হদযপদেসা নিব্বিজ্ঝিত্ৰা ওতিণ্ণেন সঙ্কুনা পাদতলতো সমকোট্টিতো সঙ্কু নিব্বিজ্ঝিত্ৰা আরোহন্তো হদযে হদযস্স পদেসে সমাগচ্ছেয্য, অথ নেসং সঙ্কূনং সমাগমসমকালে নং যথাতিক্কন্তসঙ্কুকরণকালং জানেয্যাসি. কিঞ্চি নিমিত্তং উপাদায কিস্মিঞ্চি অত্থে পৰত্তস্স সদ্দস্স তন্নিমিত্তরহিতে পৰত্তি রুল়্হী নাম গমনকিরিযারহিতে সাসনাদিমতি পটিপিণ্ডে যথা গোসদ্দস্স.

ওঘমতরীতি যেসং ওঘানং তরণং পুচ্ছিতং, তে গণনপরিচ্ছেদতো সরূপতো চ দস্সেতুং ‘‘চত্তারো’’তিআদি ৰুত্তং. কস্মা পনেত্থ চত্তারো এৰ ওঘা ৰুত্তা, তে চ কামাদযো এৰাতি? ন চোদেতব্বমেতং, যস্মা ধম্মানং সভাৰকিচ্চৰিসেসঞ্ঞুনা ভগৰতা সব্বং ঞেয্যং যাথাৰতো অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা এত্তকাৰ ওঘা দেসিতা, ইমে এৰ চ দেসিতাতি. ৰট্টস্মিং ওহনন্তি ওসীদাপেন্তীতি ওঘা, ওহনন্তি হেট্ঠা কত্ৰা হনন্তি গামেন্তি, তথাভূতা সত্তে অধো গামেন্তি নাম. অযঞ্চ অত্থো ‘‘সব্বোপি চেসা’’তিআদিনা পরতো অট্ঠকথাযমেৰ আগমিস্সতি. কামনট্ঠেন কামো, কামো চ সো যথাৰুত্তেনত্থেন ওঘো চাতি, কামেসু ওঘোতি ৰা কামোঘো. ভৰোঘো নাম ভৰরাগোতি দস্সেতুং ‘‘রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ঝাননিকন্তি চা’’তি ৰুত্তং. সুমঙ্গলৰিলাসিনীআদীসু (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩১২) পন ‘‘সস্সতদিট্ঠিসহগতরাগো চা’’তি ৰুত্তং. তত্থ পঠমো উপপত্তিভৰেসু রাগো, দুতিযো কম্মভৰে. ভৰদিট্ঠিৰিনিমুত্তস্স দিট্ঠিগতস্স অভাৰতো. ‘‘দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিযো দিট্ঠোঘো’’তি ৰুত্তং, চতুসচ্চন্তোগধত্তা সব্বস্স ঞেয্যস্স ‘‘চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জোঘো’’তি আহ.

ইদানি তেসং ওঘসঙ্খাতানং পাপধম্মানং উপ্পত্তিট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং, পৰত্তিট্ঠানং পন কামগুণাদযো দস্সিতা এৰ. ‘‘পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দরাগো কামোঘো’’তি এত্থ ভৰোঘং ঠপেত্ৰা সব্বো লোভো কামোঘোতি যুত্তং সিযা. সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো ভৰদিট্ঠিসম্পযুত্তত্তা ভৰোঘোতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তো, ভৰোঘো পন দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তেসু এৰ উপ্পজ্জতীতি পাল়িযং ৰুত্তো. তেনেৰাহ – ‘‘ভৰোঘো চতূসু দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি. তস্মা দিট্ঠিসহগতলোভোপি কামোঘোতি যুত্তং সিযা. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকদুক্খানঞ্হি কারণভূতা কামাসৰাদযোপি দ্ৰিধা ৰুত্তা, আসৰা এৰ চ ওঘা. কামাসৰনিদ্দেসে চ কামেসূতি কামরাগদিট্ঠিরাগাদীনং আরম্মণভূতেসু তেভূমকেসু ৰত্থুকামেসূতি অত্থো সম্ভৰতি. তত্থ হি উপ্পজ্জমানা সাযং তণ্হা সব্বাপি ন কামচ্ছন্দাদিনামং ন লভতীতি.

যদি পন পঞ্চকামগুণিকো চ রাগো কামোঘোতি ৰুত্তোতি কত্ৰা ব্রহ্মানং ৰিমানাদীসু রাগস্স দিট্ঠিরাগস্স চ কামোঘভাৰো পটিসেধিতব্বো সিযা, এৰং সতি কামোঘভৰোঘৰিনিমুত্তেন নাম লোভেন ভৰিতব্বং. সো যদা দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তেসু উপ্পজ্জতি, তদা তেন সম্পযুত্তো অৰিজ্জোঘো ওঘৰিপ্পযুত্তোতি দোমনস্সৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তস্স ৰিয তস্সপি ওঘৰিপ্পযুত্ততা ৰত্তব্বা সিযা ‘‘চতূসুপি দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তলোভসহগতেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পন্নো মোহো সিযা ওঘসম্পযুত্তো সিযা ওঘৰিপ্পযুত্তো’’তি. ‘‘কামোঘো অট্ঠসু লোভসহগতেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি, ‘‘কামোঘং পটিচ্চ দিট্ঠোঘো অৰিজ্জোঘো’’তি চ ৰচনতো দিট্ঠিসহগতো কামোঘো ন হোতীতি ন সক্কা ৰত্তুং. তথা হেত্থ ‘‘রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ঝাননিকন্তি চ ভৰোঘো নামাতি এত্তকমেৰ ৰুত্তং, ন ৰুত্তং সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো’’তি.

অধোগমনট্ঠেনাতি হেট্ঠাপৰত্তনট্ঠেন. হেট্ঠাপৰত্তনঞ্চেত্থ ন কেৰলং অপাযগমনিযভাৰেন, অথ খো সংসারতরকাৰরোধনেনপীতি দস্সেতুং ‘‘উপরিভৰঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. কামং নিব্বানং অরূপিভাৰা অদেসং, ন তস্স ঠানৰসেন উপরিগহণং, সব্বসঙ্খতৰিনিস্সটত্তা পন সব্বস্সপি ভৰস্স উপরীতি ৰত্তব্বতং অরহতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘উপরিভৰং নিব্বান’’ন্তি. ‘‘মহাউদকোঘো’’তিআদীসু রাসট্ঠো ওঘ-সদ্দোতি ‘‘মহা হেসো কিলেসরাসী’’তি ৰুত্তং সেসেসুপীতি ভৰোঘাদীসুপি.

অপ্পতিট্ঠহন্তোতি কিলেসাদীনং ৰসেন অসন্তিট্ঠন্তো, অসংসীদন্তোতি অত্থো. অনাযূহন্তোতি অভিসঙ্খারাদিৰসেন ন আযূহন্তো মজ্ঝিমং পটিপদং ৰিলঙ্ঘিত্ৰা নিব্বুয্হন্তো. তেনাহ – ‘‘অৰাযমন্তো’’তি, মিচ্ছাৰাযামৰসেন অৰাযমন্তোতি অধিপ্পাযো. গূল়্হন্তি সংৰুতং. পটিচ্ছন্নন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. অত্থৰসেন ৰা সংৰুত্তং গূল়্হং, সদ্দৰসেনপি অপাকটং পটিচ্ছন্নং অন্তরদীপাদিকে ঠাতব্বট্ঠানে. আযূহন্তাতি হত্থেহি চ পাদেহি চ ৰাযমন্তা. এতং অত্থজাতং, এতং ৰা ৰিস্সজ্জনং.

ইদানি যেনাধিপ্পাযেন ভগৰতা তথাগূল়্হং কত্ৰা পঞ্হো কথিতো, তং দস্সেতুং ‘‘কিং পনাতিআদি ৰুত্তং. নিগ্গহমুখেনাতি ৰেনেয্যানং ৰিনযউপাযভূতনিগ্গহৰসেন. তেনাহ যে পণ্ডিতমানিনো’’তিআদি. পৰয্হ পৰয্হাতি ওফুণিত্ৰা ওফুণিত্ৰা.

সোতি দেৰপুত্তো নিহতমানো অহোসি যথাৰিস্সজ্জিতস্স অত্থস্স অজানন্তো. যথাতি অনিযমৰচনং নিযমনিদ্দিট্ঠং হোতি, তংসম্বন্ধঞ্চ কথন্তি পুচ্ছাৰচনন্তি তদুভযস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যথাহং জানামি, এৰং মে কথেহী’’তি আহ.

যদাস্ৰাহন্তি যদা সু অহং, সু-কারো নিপাতমত্তং ‘‘যদিদং কথং সূ’’তিআদীসু ৰিয. সব্বপদেসূতি ‘‘তদাস্সু সংসীদামী’’তিআদীসু তীসুপি পদেসু. অতরন্তোতি ওঘানং অতিক্কমনত্থং তরণপ্পযোগং অকরোন্তো. তত্থেৰাতি ওঘনিযওঘেসু এৰ. ওসীদামীতি নিমুজ্জামি ওঘেহি অজ্ঝোত্থটো হোমি. নিব্বুয্হামীতি ওঘেহি নিব্বূল়্হো হোমি. ঠাতুং অসক্কোন্তো অসংসীদন্তো. অতিৰত্তামীতি অনুপযোগং অতিক্কমামি, অপনিধানৰসেন সম্মাপটিপত্তিং ৰিরাধেমীতি অত্থো. ঠানে চ ৰাযামে চাতি ৰক্খমানৰিভাগে পতিট্ঠহনে ৰাযামে চ দোসং দিস্ৰাতি পতিট্ঠানাযূহনেসু সংসীদননিব্বুয্হনসঙ্খাতং তরণস্স ৰিবন্ধনভূতং আদীনৰং দিস্ৰান. ইদং ভগৰতা বোধিমূলে অত্তনা পৰত্তিত-পুব্বভাগ-মনসিকারৰসেন ৰুত্তং. অতিট্ঠন্তো অৰাযমন্তোতি পতিট্ঠানাযূহনকরণকিলেসাদীনং পরিৰজ্জনেন অসংসীদন্তো অনিব্বুয্হন্তো. দেৰতাযপি পটিৰিদ্ধো তদত্থো উপনিস্সযসম্পন্নতায ৰিমুত্তিপরিপাচনীযধম্মানং পরিপক্কত্তা. ন পন পাকটো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূআদীনং, উগ্ঘটিতঞ্ঞূনং পন যথা তস্সা দেৰতায, তথা পাকটো এৰাতি. সত্ত দুকা ইদানি ৰুচ্চমানরূপা দস্সিতা পোরাণট্ঠকথাযং. কিলেসৰসেন সন্তিট্ঠন্তোতি লোভাদীহি অভিভূততায সংসারে পতিট্ঠহন্তো সম্মা অপ্পটিপজ্জনেন তত্থেৰ সংসীদতি নাম. অভিসঙ্খারৰসেনাতি তত্থেৰাভিসঙ্খারচেতনায চেতেন্তো সম্মাপটিপত্তিযোগ্যস্স খণস্স অতিৰত্তনেন নিব্বুয্হতি নাম. ইমিনা নযেন সেসদুকেসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো.

এত্থ চ ৰট্টমূলকা কিলেসাতি তেসং ৰসেন সংসারে অৰট্ঠানং তংতংকম্মুনা তত্থ তত্থ ভৰে অভিনিব্বত্তি, কিলেসা পন তেসং পচ্চযমত্তং. তত্থ তত্থ ভৰে অপরাপরং নিব্বত্তেন্তো সংসারে নিব্বুয্হতি নামাতি ইমস্স অত্থস্স দস্সনৰসেন পঠমদুকো ৰুত্তো. ইমে সত্তা সংসারে পরিব্ভমন্তা দুৰিধা তণ্হাচরিতা দিট্ঠিচরিতা চাতি তেসং সংসারনাযিকভূতানং ধম্মানং ৰসেন সন্তিট্ঠনং, তদঞ্ঞেসং পৰত্তিপচ্চযানং ৰসেন আযূহনন্তি ইমস্স অত্থস্স দস্সনৰসেন দুতিযদুকো ৰুত্তো. সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদদস্সনসভাৰায তণ্হায ৰসেন ৰিসেসতো পতিট্ঠানং, অমুত্তিমগ্গে মুত্তিমগ্গপরামাসতো তথা আযূহনম্পি দিট্ঠিযা ৰসেন হোতীতি দস্সেতুং ততিযদুকো ৰুত্তো. চতুত্থদুকে পন অধিপ্পাযো অট্ঠকথায এৰ ৰিভাৰিতো. যস্মা ‘‘সস্সতো অত্তা’’তি অভিনিৰিসন্তো অরূপরাগং, অসঞ্ঞূপগং ৰা অৰিমোক্খংযেৰ ৰিমোক্খোতি গহেত্ৰা সংসারে এৰ ওলীযতি. তেনাহ ‘‘ওলীযনাভিনিৰেসা হি ভৰদিট্ঠী’’তি. যস্মা পন কামভৰাদীসু যং ৰা তং ৰা ভৰং পত্ৰা অত্তা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণাতি অভিনিৰিসন্তো ভৰৰিপ্পমোক্খাৰহায সম্মাপটিপত্তিযা অপ্পটিপজ্জনেন তং অতিৰত্ততি. তেন ৰুত্তং ‘‘অতিধাৰনাভিনিৰেসা ৰিভৰদিট্ঠী’’তি.

লীনৰসেন সন্তিট্ঠন্তোতি কোসজ্জাদিৰসেন সংকোচাপজ্জনেন সম্মা অপ্পটিপজ্জন্তো. উদ্ধচ্চৰসেন আযূহন্তোতি সম্মাসমাধিনো অভাৰেন ৰিক্খেপৰসেন পঞ্চমো দুকো ৰুত্তো. যথা কামসুখং পৰিট্ঠস্স সমাধানং নত্থি চিত্তস্স উপক্কিলিট্ঠত্তা, এৰং অত্তপরিতাপনমনুযুত্তস্স কাযস্স উপক্কিলিট্ঠত্তা. ইতি চিত্তকাযপরিক্কিলেসকরা দ্ৰে অন্তা তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযতায সংসীদননিব্বুয্হননিমিত্তা ৰুত্তা ছট্ঠদুকে. পুব্বে সপ্পদেসতোৰ সংকিলেসধম্মা ‘‘সংসীদননিমিত্ত’’ন্তি দস্সিতাতি ইদানি নিপ্পদেসতো দস্সনৰসেন, পুব্বে চ সাধারণতো অভিসঙ্খারধম্মা ‘‘নিব্বুয্হননিমিত্ত’’ন্তি দস্সিতাতি ইদানি পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারে এৰ ‘‘আযূহননিমিত্ত’’ন্তি দস্সনৰসেন সত্তমদুকো ৰুত্তো. এৰঞ্হি দুগ্গতিসুগতূপপত্তিৰসেন সংসীদননিব্বুয্হনানি ৰিভজ্জ দস্সিতানি হোন্তীতি. তেনেৰাহ ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি. অধোভাগং দুগ্গতিং গমেন্তীতি অধোভাগঙ্গমনীযা অনুনাসিকলোপং অকত্ৰা. তথা উপরিভাগং গমেন্তীতি উপরিভাগঙ্গমনীযা.

এত্থ চ ওঘতরণং পুচ্ছিতেন ভগৰতা ‘‘অপ্পতিট্ঠং অনাযূহ’’ন্তি তস্স পহানঙ্গমেৰ দস্সিতং, ন সম্পযোগঙ্গন্তি? ন এৰং দট্ঠব্বং, যাৰতা যেন পতিট্ঠানং হোতি, যেন চ আযূহনং, তদুভযপটিক্খেপমুখেন তপ্পটিপক্খধম্মদস্সনমেতন্তি. ন হেস অ-কারো কেৰলং পটিসেধে, অথ খো পটিপক্খে ‘‘অকুসলা ধম্মা, অহিতো, অধম্মো’’তিআদীসু ৰিয, তস্মা অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি পতিট্ঠানাযূহনানং পটিপক্খৰসেন পৰত্তমানো তথাপৰত্তিহেতূৰাতি অযমেত্থ অত্থো. খোতি চ অৰধারণত্থে নিপাতো ‘‘অস্সোসি খো’’তিআদীসু (পারা. ১) ৰিয. তেন অপ্পতিট্ঠানস্স একংসিকতং দস্সেতি. সোযং খো-সদ্দো ‘‘অনাযূহ’’ন্তি এত্থাপি আনেত্ৰা ৰত্তব্বো. অনাযূহনম্পি হি একংসিকমেৰাতি তস্স পটিপক্খো সহ ৰিপস্সনায অরিযমগ্গো. তেন হি ওঘতরণং হোতি, ন অঞ্ঞথা. এৰমযং যথানুসন্ধিদেসনা কতা, দেৰতা চ সহৰিপস্সনং মগ্গং পটিৰিজ্ঝীতি পঠমফলে পতিট্ঠাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইমং পঞ্হৰিস্সজ্জন’’ন্তিআদি.

‘‘চিরস্সা’’তি ইমিনা সমানত্থং পদন্তরমেতন্তি আহ ‘‘চিরস্স কালস্সা’’তি যথা ‘‘মমং ৰা, ভিক্খৰে’’তি (দী. নি. ১.৫-৬) এত্থ ‘‘মমা’’তি ইমিনা সমানত্থং পদন্তরং মমন্তি. ন দিট্ঠপুব্বাতি অদস্সাৰী. অদস্সাৰিতা চ দিস্ৰা কত্তব্বকিচ্চস্স অসিদ্ধতায ৰেদিতব্বা. অঞ্ঞথা কা নাম সা দেৰতা, যা ভগৰন্তং ন দিট্ঠৰতী? তেনাহ ‘‘কিং পনিমাযা’’তিআদি. দস্সনং উপাদায এৰং ৰত্তুং ৰত্ততীতি যদা কদাচি কঞ্চি পিযজাতিকং দিস্ৰা তং দস্সনং উপাদায ‘‘চিরেন ৰত মযং আযস্মন্তং পস্সামা’’তি অদিট্ঠপুব্বং দিট্ঠপুব্বং ৰা এৰং ৰত্তুং যুজ্জতি, অযং লোকে নিরুল়্হে সমুদাচারোতি দস্সেতি. ব্রহ্মং ৰা ৰুচ্চতি অরিযমগ্গো, তস্স অণনতো জাননতো পটিৰিজ্ঝনতো ব্রাহ্মণো. কিলেসনিব্বানেনাতি কিলেসানং অচ্চন্তসমুচ্ছেদসঙ্খাতেন নিব্বানেন নিব্বুতং সম্মদেৰ ৰূপসন্ত-সব্বকিলেসদরথ-পরিল়াহং. আসত্তৰিসত্তাদীহীতি আদি-সদ্দেন ৰিসতাদিআকারে সঙ্গণ্হাতি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘ৰিসতাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসটাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসালাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসক্কতীতি ৰিসত্তিকা, ৰিসংৰাদিকাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসং হরতীতি ৰিসত্তিকা, ৰিসমূলাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসফলাতি ৰিসত্তিকা, ৰিসপরিভোগোতি ৰিসত্তিকা, ৰিসালা ৰা পন সা তণ্হা রূপে সদ্দে গন্ধে রসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে কুলে গণে ৰিসতা ৰিত্থতাতি ৰিসত্তিকা’’তি (মহানি. ৩).

তত্থ ৰিসতাতি ৰিত্থতা রূপাদীসু তেভূমকধম্মেসু অভিব্যাপনৰসেন ৰিসটাতি পুরিমৰচনমেৰ ত-কারস্স ট-কারং কত্ৰা ৰুত্তং. ৰিসালাতি ৰিপুলা. ৰিসক্কতীতি পরিসক্কতি, সহতি ৰা. রত্তো হি রাগৰত্থুনা পাদেন তাল়িযমানোপি সহতীতি. ওসক্কনং ৰিপ্ফন্দনং ৰা ‘‘ৰিসক্কন’’ন্তিপি ৰদন্তি. অনিচ্চাদিং নিচ্চাদিতো. গণ্হাতীতি ৰিসংৰাদিকা হোতি. ৰিসং হরতীতি তথা তথা কামেসু আনিসংসং পস্সন্তী ৰিৰিধেহি আকারেহি নেক্খম্মাভিমুখপ্পৰত্তিতো চিত্তং সংহরতি সংখিপতি, ৰিসং ৰা দুক্খং, তং হরতি, ৰহতীতি অত্থো. দুক্খনিব্বত্তককম্মস্স হেতুভাৰতো ৰিসমূলা. ৰিসং ৰা দুক্খাভিভূতা ৰেদনা মূলং এতিস্সাতি ৰিসমূলা. দুক্খসমুদযত্তা ৰিসং ফলং এতিস্সাতি ৰিসফলা. তণ্হায রূপাদিকস্স দুক্খস্সেৰ পরিভোগো হোতি, ন অমতস্সাতি ৰিসপরিভোগোতি ৰুত্তা, সব্বত্থ নিরুত্তিৰসেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. যো পনেত্থ পধানো অত্থো, তং দস্সেতুং পুন ‘‘ৰিসালা ৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তন্তি এৰমেত্থ ৰিসত্তিকাপদস্স অত্থো ৰেদিতব্বো. তিণ্ণং পঠমদুতিযমগ্গেহি. নিত্তিণ্ণং ততিযমগ্গেন. উত্তিণ্ণং চতুত্থমগ্গেন.

সমনুঞ্ঞোতি সম্মদেৰ কতানুঞ্ঞো. তেনাহ ‘‘একজ্ঝাসযো অহোসী’’তি. অন্তরধাযীতি অদস্সনং অগমাসি. যথা পন অন্তরধাযি, তং দস্সেতুং ‘‘অভিসঙ্খতকায’’ন্তিআদি ৰুত্তং. মালেহীতি লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং, ‘‘মালাহী’’তি কেচি পঠন্তি, ‘‘মল্যেহী’’তি ৰত্তব্বে য-কারলোপং কত্ৰা নিদ্দেসো. অযং তাৰ অট্ঠকথায লীনত্থৰণ্ণনা.

নেত্তিনযৰণ্ণনা

ইদানি পকরণনযেন পাল়িযা অত্থৰণ্ণনং করিস্সাম. সা পন অত্থৰণ্ণনা যস্মা দেসনায সমুট্ঠানপ্পযোজনভাজনেসু পিণ্ডত্থেসু চ নিদ্ধারিতেসু সুকরা হোতি সুৰিঞ্ঞেয্যা চ, তস্মা সুত্তদেসনায সমুট্ঠানাদীনি পঠমং নিদ্ধারযিস্সাম. তত্থ সমুট্ঠানং তাৰ দেসনানিদানং, তং সাধারণং অসাধারণন্তি দুৰিধং. তত্থ সাধারণম্পি অব্ভন্তরবাহিরভেদতো দুৰিধং. তত্থ সাধারণং অব্ভন্তরসমুট্ঠানং নাম লোকনাথস্স মহাকরুণা. তায হি সমুস্সাহিতস্স ভগৰতো ৰেনেয্যানং ধম্মদেসনায চিত্তং উদপাদি, যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘সত্তেসু চ কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেসী’’তিআদি (ম. নি. ১.২৮৩; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৯). এত্থ চ হেতুঅৰত্থাযপি মহাকরুণায সঙ্গহো দট্ঠব্বো যাৰদেৰ সংসারমহোঘতো সদ্ধম্মদেসনাহত্থদানেহি সত্তসন্তারণত্থং তদুপ্পত্তিতো. যথা চ মহাকরুণা, এৰং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং দসবলঞাণাদীনি চ দেসনায অব্ভন্তরসমুট্ঠানভাৰেন ৰত্তব্বানি. সব্বঞ্হি ঞেয্যধম্মং তেসং দেসেতব্বপ্পকারং সত্তানঞ্চ আসযানুসযাদিং যাথাৰতো জানন্তো ভগৰা ঠানাট্ঠানাদীসু কোসল্লেন ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং ৰিচিত্তনযদেসনং পৰত্তেসীতি. বাহিরং পন সাধারণং সমুট্ঠানং দসসহস্সমহাব্রহ্মপরিৰার-সহম্পতিমহাব্রহ্মুনো অজ্ঝেসনং. তদজ্ঝেসনুত্তরকালঞ্হি ধম্মগম্ভীরতাপচ্চৰেক্খণাজনিতং অপ্পোস্সুক্কতং পটিপ্পস্সম্ভেত্ৰা ধম্মস্সামী ধম্মদেসনায উস্সাহজাতো অহোসি. অসাধারণম্পি অব্ভন্তরবাহিরভেদতো দুৰিধমেৰ. তত্থ অব্ভন্তরং যায মহাকরুণায যেন চ দেসনাঞাণেন ইদং সুত্তং পৰত্তিতং, তদুভযং ৰেদিতব্বং বাহিরং পন তস্সা দেৰতায পুচ্ছা, পুচ্ছাৰসিকো হেস সুত্তনিক্খেপো. তযিদং পাল়িযং আগতমেৰ.

পযোজনম্পি সাধারণাসাধারণতো দুৰিধং. তত্থ সাধারণং অনুক্কমেন যাৰ অনুপাদাপরিনিব্বানং ৰিমুত্তিরসত্তা ভগৰতো দেসনায. তেনেৰাহ ‘‘এতদত্থা কথা, এতদত্থা মন্তনা’’তিআদি (পরি. ৩৬৬). অসাধারণং পন তস্সা দেৰতায দস্সনমগ্গসমধিগমো, উভযম্পেতং বাহিরমেৰ. সচে পন ৰেনেয্যসন্তানগতম্পি দেসনাবলসিদ্ধিসঙ্খাতং পযোজনং অধিপ্পাযসমিজ্ঝনভাৰতো যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিযা মহাকারুণিকস্স ভগৰতোপি পযোজনমেৰাতি গণ্হেয্য, ইমিনা পরিযাযেনস্স অব্ভন্তরতাপি সিযা.

অপিচ তস্সা দেৰতায ওঘতরণাকারস্স যাথাৰতো অনৰবোধো ইমিস্সা দেসনায সমুট্ঠানং, তদৰবোধো পযোজনং. সো হি ইমায দেসনায ভগৰন্তং পযোজেতি তন্নিপ্ফাদনপরাযং দেসনাতি কত্ৰা. যঞ্হি দেসনায সাধেতব্বং ফলং, তং আকঙ্খিতব্বত্তা দেসকং দেসনায পযোজেতীতি পযোজনন্তি ৰুচ্চতি. তথা দেৰতায তদঞ্ঞেসঞ্চ ৰিনেয্যানং পতিট্ঠানাযূহনৰিস্সজ্জনঞ্চেত্থ পযোজনং. তথা সংসারচক্কনিৰত্তি-সদ্ধম্মচক্কপ্পৰত্তিসস্সতাদিমিচ্ছাচার-নিরাকরণং সম্মাৰাদপুরেক্খারো অকুসলমূলসমূহননং কুসলমূলসমারোপনং অপাযদ্ৰারপিদহনং সগ্গমোক্খদ্ৰারৰিৰরণং পরিযুট্ঠানৰূপসমনং অনুসযসমুগ্ঘাতনং ‘‘মুত্তো মোচেস্সামী’’তি পুরিমপটিঞ্ঞাঅৰিসংৰাদনং তপ্পটিপক্খমারমনোরথৰিসংৰাদনং তিত্থিযসমযনিম্মথনং বুদ্ধধম্মপতিট্ঠাপনন্তি এৰমাদীনিপি পযোজনানি ইধ ৰেদিতব্বানি.

যথা দেৰতা ওঘতরণে সংসযপক্খন্দা, তাদিসা অঞ্ঞে চ সঙ্খাতধম্মানং সম্মাসম্বুদ্ধস্স চ পটিপত্তিং অজানন্তা অসদ্ধম্মস্সৰন-ধারণ-পরিচয-মনসিকারৰিপল্লত্থবুদ্ধিকা সদ্ধম্মস্সৰন-ধারণ-পরিচযৰিমুখা চ ভৰৰিমোক্খেসিনো ৰিনেয্যা ইমিস্সা দেসনায ভাজনং.

পিণ্ডত্থা পন ‘‘অপ্পতিট্ঠং অনাযূহ’’ন্তি পদদ্ৰযে চতুসচ্চকম্মট্ঠানানুযোগৰসেন যোনিসোমনসিকারবহুলীকারো কুসলমূলসমাযোগো ওলীযনাতিধাৰনাৰিস্সজ্জনং উপাযৰিনিবন্ধৰিধমনং মিচ্ছাভিনিৰেসদূরীভাৰো তণ্হাৰিজ্জাৰিসোধনং ৰট্টত্তযৰিচ্ছেদনুপাযো আসৰোঘ-যোগ-গন্থাগতি-তণ্হুপ্পাদুপাদানৰিযোগো চেতোখিলৰিৰেচনং অভিনন্দননিৰারণং সংসগ্গাতিক্কমো ৰিৰাদমূলপরিচ্চাগো অকুসলকম্মপথৰিদ্ধংসনং মিচ্ছত্তাতিৰত্তনং অনুসযমূলচ্ছেদো. সব্বকিলেস-দরথপরিল়াহ-সারম্ভপটিপ্পস্সম্ভনং দস্সনসৰননিদ্দেসো ৰিজ্জূপমৰজিরূপমধম্মাপদেসো অপচযগামিধম্মৰিভাৰনা পহানত্তযদীপনা সিক্খত্তযানুযোগো সমথৰিপস্সনানুট্ঠানং ভাৰনাসচ্ছিকিরিযাসিদ্ধি সীলক্খন্ধাদিপারিসুদ্ধীতি এৰমাদযো ৰেদিতব্বা.

তত্থ যেসং কিলেসাদীনং ৰসেন পতিট্ঠাতি সংসীদতি, যেসঞ্চ অভিসঙ্খারাদীনং ৰসেন আযূহতি নিব্বুয্হতি, উভযমেতং সমুদযসচ্চং, তপ্পভাৰিতা তদুভযনিস্সিতা চ খন্ধা দুক্খসচ্চং, তদুভযমত্থো, ‘‘অপ্পতিট্ঠং অনাযূহ’’ন্তি অধিপ্পেতস্স অত্থস্স পটিচ্ছন্নং কত্ৰা দেসনা উপাযো মাননিগ্গণ্হনৰসেন তস্সা দেৰতায সচ্চাভিসমযকারণভাৰতো পতিট্ঠানাযূহনপটিক্খেপোপদেসেন চতুরোঘনিরত্থরণত্থিকেহি অন্তদ্ৰযরহিতা মজ্ঝিমা পটিপত্তি পটিপজ্জিতব্বাতি অযমেত্থ ভগৰতো আণত্তীতি অযং দেসনাহারো.

পরসংসযপক্খন্দনতায ঞাতুকামতায চ কথং নূতি পুচ্ছাৰসেন ৰুত্তং? অভিমুখভাৰতো একপুগ্গলভাৰতো চ ‘‘ত্ৰ’’ন্তি ৰুত্তং. পরমুক্কংসগতস্স গরুভাৰস্স অনঞ্ঞযোগ্যস্স সদ্ধম্মধুরস্স পরিদীপনতো সাধূতি মরিসসীলাদিগুণতায ‘‘মারিসা’’তি ৰুত্তং. অৰহননতো রাসিভাৰতো চ ‘‘ওঘ’’ন্তি ৰুত্তং. ঞাতুং ইচ্ছিতস্স অত্থস্স কতত্তা পরিযোসাপিতত্তা ‘‘ইতী’’তি ৰুত্তং. সংসীদনলক্খণস্স পতিট্ঠানস্স অকাতব্বতো সব্বসো চ অকতত্তা. ‘‘অপ্পতিট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তং. তযিদং অকরণং একংসিকন্তি খোতি অৰধারণৰসেন ৰুত্তং. তস্স চ অপ্পতিট্ঠানস্স সসন্ততিগতত্তা ‘‘ত্ৰ’’ন্তি চ পুচ্ছিতত্তা ‘‘অহ’’ন্তি ৰুত্তং. দেৰতায সম্বোধনতো পিযালপনতো চ, ‘‘আৰুসো’’তি ৰুত্তং. নিব্বুয্হনলক্খণস্স আযূহনস্স অকাতব্বতো সব্বসো চ অকতত্তা অনাযূহন্তি ৰুত্তং. তিণ্ণাকারস্স ওঘানং অনিচ্ছিতভাৰতো এৰ তত্থ সংসযস্স অনপগতত্তা ওঘতরণস্স চ অৰিসেসত্তা ‘‘যথা কথং পনা’’তি ৰুত্তং. তথা সংসীদনলক্খণং পতিট্ঠানং সংসারে চ সণ্ঠানন্তি অনত্থন্তরত্তা অভিন্নকালিকং. তথা নিব্বুয্হনলক্খণং আযূহনং সম্মাপটিপত্তিযা অতিৰত্তনন্তি অনত্থন্তরত্তা অভিন্নকালিকন্তি ৰুত্তং ‘‘যদা স্ৰাহং…পে… তদাস্সু নিব্বুয্হামী’’তি. তদুভযস্স পটিপক্খভাৰতো পটিবাহনতো চ ওঘাতিণ্ণাতি ৰুত্তং ‘‘এৰং খ্ৰাহং…পে… ওঘমতরি’’ন্তি.

একবুদ্ধন্তরন্তরিকত্তা সুদূরকালিকতায ‘‘চিরস্স’’ন্তি ৰুত্তং. অন্তরা অদিট্ঠপুব্বতায ৰিম্হযনীযতায চ ‘‘ৰতা’’তি ৰুত্তং. তদা উপলব্ভমানতায অত্তপচ্চক্খতায চ ‘‘পস্সামী’’তি ৰুত্তং. বাহিতপাপতো ব্রহ্মস্স চ অরিযমগ্গস্স অণনতো পটিৰিজ্ঝনতো ‘‘ব্রাহ্মণ’’ন্তি ৰুত্তং. কিলেসসন্তাপৰূপসমনতো দুক্খসন্তাপৰূপসমনতো চ সব্বসো নিব্বুতত্তা ‘‘পরিনিব্বুত’’ন্তি ৰুত্তং. তরণপযোগস্স নিব্বত্তিতত্তা উপরি তরিতব্বাভাৰতো চ ‘‘তিণ্ণ’’ন্তি ৰুত্তং. ঞাণচক্খুনা ওলোকেতব্বতো লুজ্জনতো পলুজ্জনতো চ ‘‘লোকে’’তি ৰুত্তং. ৰিসযেসু সঞ্জনতো জাতভাৰতো ‘‘ৰিসত্তিক’’ন্তি ৰুত্তং. ঞাণস্স পচ্চক্খভাৰতো নিগমনতো চ ‘‘ইদ’’ন্তি ৰুত্তং. ভাসিতত্তা পরিসমত্তত্তা চ ‘‘অৰোচা’’তি ৰুত্তং. পঠমং গহিতত্তা পচ্চামসনতো চ ‘‘সা দেৰতা’’তি ৰুত্তং. পটিক্খেপস্স অভাৰতো অত্থস্স অনুমোদিতব্বতো ‘‘সমনুঞ্ঞো’’তি ৰুত্তং. ৰিনেয্যানং সাসনতো পরমত্থসম্পত্তিতো চ ‘‘সত্থা’’তি ৰুত্তং. চক্খুপথাতিক্কমেন তিরোভাৰূপগমনতো ‘‘অন্তরধাযী’’তি ৰুত্তন্তি অযং অনুপদৰিচযতো ৰিচযহারো.

অপ্পতিট্ঠানানাযূহনেহি ওঘতরণং যুজ্জতি কিলেসাভিসঙ্খারৰিজহনেন পারসম্পত্তিসমিজ্ঝনতো. সব্বকিলেস-তণ্হাদিট্ঠি-তণ্হাযতন-সস্সতাদিৰসেন সন্তিট্ঠতো সংসারে সংসীদনং হোতীতি যুজ্জতি কারণস্স সুপ্পতিট্ঠিতভাৰতো. অভিসঙ্খরণকিচ্চে কিলেসাভিসঙ্খারে ৰিজ্জমানে সব্বদিট্ঠাভিনিৰেস-অতিধাৰনাভিনিৰেসাদীনং ৰসেন আযূহন্তস্স সংসারমহোঘেন নিব্বুয্হনং হোতীতি যুজ্জতি সম্মাপটিপত্তিযা অতিৰত্তনতো. ব্রহ্মস্স অরিযমগ্গস্স অণনতো পটিৰিজ্ঝনতো ব্রাহ্মণভাৰো যুজ্জ্জতি বাহিতপাপত্তা. সম্মদেৰ সন্তধম্মসমধিগমতো পরিনিব্বুতভাৰো যুজ্জতি সব্বসো সৰাসনপহীনকিলেসত্তা. তথা চ ৰিসত্তিকায তিণ্ণভাৰো যুজ্জতি যথা যায লেসোপি ন দিস্সতি, এৰং অগ্গমগ্গেন তস্সা সমুচ্ছিন্নত্তাতি অযং যুত্তিহারো.

কিলেসৰট্টৰসেন পতিট্ঠানং ৰিসেসতো কম্মৰট্টস্স পদট্ঠানং. অভিসঙ্খারৰসেন আযূহনঞ্চ ৰিপাকৰট্টস্স পদট্ঠানং. অপ্পতিট্ঠানানাযূহনানি ওঘতরণস্স পদট্ঠানং, ওঘতরণং অনুপাদিসেসনিব্বানস্স. তণ্হাৰসেন পতিট্ঠানস্স অস্সাদানুপস্সিতা পদট্ঠানং. তেনাহ ভগৰা – ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৰড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২, ৫৬).

খন্ধাৰিজ্জা-ফস্স-সঞ্ঞা-ৰিতক্কাযোনিসোমনসিকার-পাপমিত্তপরতোঘোসা দিট্ঠিৰসেন পতিট্ঠানস্স পদট্ঠানং. যথাহ – পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.১২৪) ‘‘খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানং, অৰিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তিআদি. তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনঅৰসেসকিলেসাভিসঙ্খারৰসেন আযূহনস্স পদট্ঠানং. ইমিনা নযেন যথারহং তণ্হাদিট্ঠাদিৰসেন পতিট্ঠানাযূহনানং পদট্ঠানভাৰো ৰত্তব্বো. সেসমেত্থ পাল়িতো এৰ সুনিদ্ধারিযং. অযং পদট্ঠানহারো.

অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি পতিট্ঠানাযূহনপটিক্খেপেন ৰিস্সজ্জেন্তেন নিয্যানাৰহা সম্মাপটিপত্তি গহিতা একন্ততো ওঘনিত্থরণূপাযভাৰতো. তগ্গহণেন চ সব্বেপি সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা গহিতা হোন্তি নিয্যানলক্খণেন একলক্খণত্তাতি অযং লক্খণহারো.

নিদানমস্সা দেৰতায ওঘতরণাকারস্স যাথাৰতো অনৰবোধোতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. অঞ্ঞেপি যে ইমং দেসনং নিস্সায ওঘতরণূপাযং পটিৰিজ্ঝন্তি, তেপি ইমিস্সা দেসনায নিদানন্তি দট্ঠব্বা. ‘‘কথং নু খো ইমং দেসনং নিস্সায সম্মদেৰ পটিৰিজ্ঝন্তা চতুব্বিধম্পি ওঘং তরন্তা সকলসংসারমহোঘতো নিত্থরেয্যুং, পরে চ তত্থ পতিট্ঠপেয্যু’’ন্তি অযমেত্থ ভগৰতো অধিপ্পাযো. পদনিব্বচনং নিরুত্তং, তং ‘‘এৰ’’ন্তিআদিনিদানপদানং ‘‘কথ’’ন্তিআদিপাল়িপদানঞ্চ অট্ঠকথায তস্সা লীনত্থৰণ্ণনায চ ৰুত্তনযানুসারেন সুকরত্তা অতিৰিত্থারভযেন ন ৰিত্থারযিম্হ.

পদ-পদত্থ-দেসনা-নিক্খেপ-সুত্তসন্ধি-ৰসেন পঞ্চৰিধা সন্ধি. তত্থ পদস্স পদন্তরেন সম্বন্ধো পদসন্ধি. তথা পদত্থস্স পদত্থন্তরেন সম্বন্ধো পদত্থসন্ধি, যো ‘‘কিরিযাকারকসম্বন্ধো’’তি ৰুত্তো. নানানুসন্ধিকস্স তংতংঅনুসন্ধীতি সম্বন্ধো, একানুসন্ধিকস্স পন পুব্বাপরসম্বন্ধো দেসনাসন্ধি, যা অট্ঠকথাযং ‘‘পুচ্ছানুসন্ধি অজ্ঝাসযানুসন্ধি যথানুসন্ধী’’তি তিধা ৰিভত্তা. অজ্ঝাসযো চেত্থ অত্তজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযোতি দ্ৰিধা ৰেদিতব্বো. নিক্খেপসন্ধি চতুন্নং সুত্তনিক্খেপানং ৰসেন ৰেদিতব্বা. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং পপঞ্চসূদনীটীকাযং ৰুত্তনযেন গহেতব্বং. সুত্তসন্ধি ইধ পঠমনিক্খেপৰসেন ৰেদিতব্বা.

‘‘কস্মা পনেত্থ ওঘতরণসুত্তমেৰ পঠমং নিক্খিত্ত’’ন্তি নাযমনুযোগো কত্থচি ন পৰত্ততি? অপিচ ‘‘অপ্পতিট্ঠং অনাযূহং ওঘমতরি’’ন্তি পতিট্ঠানাযূহনপটিক্খেপৰসেন অন্তদ্ৰযৰিৰজ্জনমুখেন ৰা মজ্ঝিমায পটিপদায ৰিভাৰনতো সব্বপঠমমিদং সুত্তং ইধ নিক্খিত্তং. অন্তদ্ৰযং অনুপগম্ম মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা সঙ্কাসনপরঞ্হি বুদ্ধানং সাসনন্তি. যং পন একিস্সা দেসনায দেসনন্তরেন সদ্ধিং সংসন্দনং, অযম্পি দেসনাসন্ধি. সা ইধ এৰং ৰেদিতব্বা –

‘‘অপ্পতিট্ঠং…পে… অনাযূহং ওঘমতরি’’ন্তি অযং দেসনা –

‘‘সব্বদা সীলসম্পন্নো, পঞ্ঞৰা সুসমাহিতো;

আরদ্ধৰীরিযো পহিতত্তো, ওঘং তরতি দুত্তরং.

‘‘ৰিরতো কামসঞ্ঞায, রূপসংযোজনাতিগো;

নন্দীরাগপরিক্খীণো, সো গম্ভীরে ন সীদতি; (সং. নি. ১.৯৬);

সদ্ধায তরতি ওঘং, অপ্পমাদেন অণ্ণৰং. (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৬);

‘‘পঞ্চ ছিন্দে পঞ্চ জহে, পঞ্চ চুত্তরি ভাৰযে;

পঞ্চসঙ্গাতিগো ভিক্খু, ওঘতিণ্ণোতি ৰুচ্চতি. (সং. নি. ১.৫; ধ. প. ৩৭০);

‘‘তস্মা জন্তু সদা সতো, কামানি পরিৰজ্জযে;

তে পহায তরে ওঘং, নাৰং সিত্ৰাৰ পারগূ. (সু. নি. ৭৭৭; মহানি. ৬; নেত্তি. ৫);

‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী, মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;

এতেন মগ্গেন তরিংসু পুব্বে, তরিস্সন্তি যে চ তরন্তি ওঘ’’ন্তি. (সং. নি. ৫.৩৮৪, ৪০৯; মহানি. ১৯১; চূল়নি. পারাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭; পঠমৰগ্গ ১২১; নেত্তি. ১৭০) –

এৰমাদীহি দেসনাহি সংসন্দতীতি অযং চতুব্যূহো হারো.

অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি এত্থ সংকিলেসৰসেন পতিট্ঠানং আযূহনঞ্চ. তেন অযোনিসোমনসিকারো দীপিতো, সন্তকিলেসৰসেন অনাযূহনেন যোনিসোমনসিকারো. তত্থ অযোনিসোমনসিকরোতো তণ্হাৰিজ্জা পৰড্ঢতি. তেসু তণ্হাগহণেন চ তণ্হামূলকা ধম্মা আৰত্তন্তি. অৰিজ্জাগহণেন অৰিজ্জামূলকং সব্বং ভৰচক্কং আৰত্ততি. যোনিসোমনসিকারগ্গহণেন চ যোনিসোমনসিকারমূলকা ধম্মা আৰত্তন্তি চতুব্বিধঞ্চ সম্পত্তিচক্কং. পতিট্ঠানাযূহনপটিক্খেপেন পন সম্মাপটিপত্তি দীপিতা, সা চ সঙ্খেপতো সীলাদিসঙ্গহা. তত্থ সীলগ্গহণেন একাদস সীলানিসংসা আৰত্তন্তি, সমাধিগ্গহণেন পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি পঞ্চঞ্ঞাণিকো সম্মাসমাধি সমাধিপরিক্খারা চ আৰত্তন্তি. পঞ্ঞাগহণেন পঞ্ঞা চ সম্মাদিট্ঠীতি সম্মাদিট্ঠিসুদস্সনা সব্বেপি অরিযমগ্গধম্মা আৰত্তন্তীতি অযং আৰত্তো হারো.

পতিট্ঠানং কিলেসাদিৰসেন সত্তৰিধং. আযূহনং অভিসঙ্খারাদিৰসেন সত্তৰিধং. তথা তপ্পটিপক্খতো অপ্পতিট্ঠানং অনাযূহনঞ্চ. অযমেত্থ ধম্মৰিভত্তি. পদট্ঠানভূমিৰিভত্তিযো পন হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বা. অযং ৰিভত্তিহারো.

পুব্বভাগপ্পটিপদং সম্মদেৰ সম্পাদেত্ৰা সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং কত্ৰা ভাৰনং উস্সক্কেন্তো কিলেসাদীনং দূরীকরণতো তেসং ৰসেন অসংসীদন্তো অনিব্বুয্হন্তো অপ্পতিট্ঠং অনাযূহং ওঘং তরতি. কিলেসাদীনং ৰসেন পন সংসীদন্তো নিব্বুয্হন্তো সংসারে পতিট্ঠানতো আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযা আযূহনতো ওঘং ন তরতীতি অযং পরিৰত্তো হারো.

অপ্পতিট্ঠং অসন্তিট্ঠন্তো অসংসীদন্তো অনিব্বিসং অনৰিনিব্বিসন্তি পরিযাযৰচনং, অনাযূহং অনিব্বুয্হন্তো অচেতেন্তো অপকপ্পেন্তোতি পরিযাযৰচনং, ওঘং কিলেসসমুদ্দন্তি পরিযাযৰচনং, অতরি অতিক্কমি অচ্চৰাযীতি পরিযাযৰচনং. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি পরিযাযৰচনং ৰেদিতব্বন্তি অযং ৰেৰচনো হারো.

অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি এত্থ পতিট্ঠং আযূহন্তি কিলেসানং কিচ্চকরণপঞ্ঞত্তি. পরিযুট্ঠানানং ৰিভাৰনপঞ্ঞত্তি. অভিসঙ্খারানং ৰিরুহনপঞ্ঞত্তি. তণ্হায অস্সাদপঞ্ঞত্তি. দিট্ঠিযা পরিনিপ্ফন্দনপঞ্ঞত্তি. ভৰদিট্ঠিযা ভৰাভিনিৰেসপঞ্ঞত্তি. ৰিভৰদিট্ঠিযা ৰিপল্লাসপঞ্ঞত্তি. কামসুখানুযোগস্স কামেসু অনুগিজ্ঝনপঞ্ঞত্তি. অত্তকিলমথানুযোগস্স অত্তপরিতাপনপঞ্ঞত্তি. অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি পন অভিঞ্ঞেয্যধম্মানং অভিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি. পরিঞ্ঞেয্যধম্মানং পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি. ওঘমতরিন্তি পহাতব্বধম্মানং পহানপঞ্ঞত্তি. মগ্গস্স ভাৰনাপঞ্ঞত্তি. নিরোধস্স সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তীতি অযং পঞ্ঞত্তিহারো.

অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি এত্থ পতিট্ঠানাযূহনগ্গহণেন ওঘগ্গহণেন চ সমুদযসচ্চং গহিতং. অপ্পতিট্ঠং অনাযূহং অতরিন্তি পন পদত্তযেন মগ্গসচ্চং গহিতং, হেতুগহণেন চ হেতুমতো গহণং সিদ্ধমেৰাতি দুক্খনিরোধসচ্চানি অত্থতো গহিতানেৰাতি অযং সচ্চেহি ওতরণা. তত্থ যে লোকিযা পঞ্চক্খন্ধা, যেসং ৰসেন পতিট্ঠানাযূহনসিদ্ধি. যে লোকুত্তরা চত্তারো খন্ধা, যেসং ৰসেন ওঘতরণসিদ্ধি. অযং খন্ধমুখেন ওতরণা. যে এৰ পঞ্চক্খন্ধা দ্ৰাদসাযতনানি অট্ঠারস ধাতুযো, তে চত্তারো খন্ধা দ্ৰাযতনানি দ্ৰে ধাতুযোতি অযং আযতনমুখেন ধাতুমুখেন চ ওতরণা. তথা অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি এত্থ পতিট্ঠানাযূহনগ্গহণেন কিলেসাভিসঙ্খারাদীনং গহণং. কিলেসাভিসঙ্খারাদযো ওঘা চ সঙ্খারক্খন্ধা ধম্মাযতনং ধম্মধাতু চ, অপ্পতিট্ঠানানাযূহনগ্গহণেন ওঘতরণৰচনেন চ সহ ৰিপস্সনায মগ্গো কথিতো. এৰঞ্চ সঙ্খারক্খন্ধো ধম্মাযতনং ধম্মধাতু চ গহিতাতি এৰম্পি খন্ধমুখেন আযতনমুখেন ধাতুমুখেন ওতরণা. ৰিপস্সনা চে অনিচ্চানুপস্সনা, অনিমিত্তমুখেন ৰিমোক্খমুখং, দুক্খানুপস্সনা চে, অপ্পণিহিতৰিমোক্খমুখং, অনত্তানুপস্সনা চে, সুঞ্ঞতৰিমোক্খমুখন্তি এৰং ৰিমোক্খমুখেন ওতরণং. মগ্গে সেক্খা সীলক্খন্ধাদযো ধম্মাযতনধম্মধাতূ অনাসৰা চ এৰম্পি খো খন্ধাদিমুখেন ওতরণাতি অযং ওতরণো হারো.

অপ্পতিট্ঠন্তি আরম্ভো. অনাযূহন্তি পদসুদ্ধি, নো আরম্ভসুদ্ধি, তথা ওঘন্তি. অতরিন্তি পন পদসুদ্ধি চেৰ আরম্ভসুদ্ধি চাতি অযং সোধনো হারো.

অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং তণ্হাদিট্ঠিআদিৰসেন পতিট্ঠানাযূহনানং সাধারণতো পটিক্খেপচোদনাতি কত্ৰা ওঘমতরিন্তি তং ৰিকপ্পেত্ৰা ৰিসেসৰচনং. ওঘতরণঞ্হি চত্তারো অরিযমগ্গা. তত্থ পঠমদুতিযমগ্গা অৰিসেসেন দিট্ঠোঘতরণং, ততিযমগ্গো কামোঘতরণং, অগ্গমগ্গো সেসোঘতরণন্তি অযং অধিট্ঠানো হারো.

কিলেসৰসেন পতিট্ঠানস্স অযোনিসোমনসিকারো হেতু. অভিসঙ্খারৰসেন আযূহনস্স কিলেসা হেতূ. অপ্পতিট্ঠানানাযূহনানং পন যথাক্কমং যোনিসোমনসিকারপহানানি হেতূ. সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সনা তণ্হাৰসেন যথারহং তস্স হেতূ. তেনাহ ভগৰা – ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৰড্ঢতী’’তি. খন্ধাৰিজ্জাফস্সসঞ্ঞাৰিতক্কাযোনিসোমনসিকারপাপমিত্তপরতোঘোসা দিট্ঠিৰসেন পতিট্ঠানস্স হেতূ. তেনাহ – পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানং, অৰিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তিআদি. তণ্হাভিনন্দনা অৰসেসকিলেসাভিসঙ্খারৰসেন আযূহনস্স হেতূ. ইমিনা নযেন যথারহং তণ্হাদিট্ঠিৰসেন পতিট্ঠানাযূহনানং হেতুৰিভাগো নিদ্ধারেতব্বো, তব্বিপরিযাযেন অপ্পতিট্ঠানানাযূহনানং. কিলেসুপ্পাদনে হি সম্মদেৰ আদীনৰদস্সনং অপ্পতিট্ঠানস্স হেতূ, অভিসঙ্খরণে আদীনৰদস্সনং অনাযূহনস্স হেতূ, ৰিপস্সনায উস্সুক্কাপনং ওঘতরণস্স হেতূতি অযং পরিক্খারো হারো.

যথাৰুত্তৰিভাগেহি পতিট্ঠানাযূহনেহি চতুব্বিধস্সপি ওঘস্স পরিসুদ্ধি. অপ্পতিট্ঠানানাযূহনেহি পন সোতানং সংৰরো সব্বসো পিধানঞ্চাতি চতুব্বিধস্সপি ওঘস্স ৰিসেসতো পিধানং অপ্পৰত্তিকরণং. অরিযমগ্গস্স ভাৰনায হি কিলেসৰসেন পতিট্ঠানং অভিসঙ্খারৰসেন আযূহনং উপচ্ছিন্নং, তস্স সব্বেপি ওঘা তিণ্ণা সম্মতিণ্ণা পহীনা হোন্তীতি অযং সমারোপনো হারো.

অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি এত্থ পতিট্ঠাগহণেন তণ্হাৰিজ্জা গহিতা. তাসং হি ৰসেন সত্তো তত্থ তত্থ ভৰে পতিট্ঠাতি. আযূহনগ্গহণেন তপ্পচ্চযা অভিসঙ্খারধম্মা গহিতা. তত্থ তণ্হায ৰিসেসতো রূপধম্মা অধিট্ঠানং, অৰিজ্জায অরূপধম্মা. তেসং যথাক্কমং সমথো চ ৰিপস্সনা চ পটিপক্খা, তে ‘‘অপ্পতিট্ঠং অনাযূহং ওঘমতরি’’ন্তি পদেহি পকাসিতা হোন্তি, তেসু সমথস্স চেতোৰিমুত্তি ফলং, ৰিপস্সনায পঞ্ঞাৰিমুত্তি. তথা হি সা ‘‘রাগৰিরাগা অৰিজ্জাৰিরাগা’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুচ্চতি. তত্থ তণ্হাৰিজ্জা অভিসঙ্খারো চ সমুদযসচ্চং, তেসং অধিট্ঠানভূতা রূপারূপধম্মা দুক্খসচ্চং, তেসং অপ্পৰত্তি নিরোধসচ্চং, নিরোধপজাননা পটিপদা ওঘতরণপরিযাযেন ৰুত্তা মগ্গসচ্চং. তণ্হাগহণেন চেত্থ মাযা-সাঠেয্যমানাতিমান-মদপ্পমাদ-পাপিচ্ছতা-পাপমিত্ততা-অহিরিকানোত্তপ্পাদিৰসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো. অৰিজ্জাগহণেন ৰিপরীতমনসিকার-কোধূপনাহ-মক্খপল়াস-ইস্সামচ্ছরিয-সারম্ভ- দোৰচস্সতা-ভৰদিট্ঠিআদিৰসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো. ৰুত্তৰিপরিযাযেন অমাযাঅসাঠেয্যাদিঅৰিপরীতমনসিকারাদিৰসেন. তথা সমথপক্খিযানং সদ্ধিন্দ্রিযানং ৰিপস্সনাপক্খিযানং অনিচ্চসঞ্ঞাদীনঞ্চ ৰসেন ৰোদানপক্খো নেতব্বোতি অযং নন্দিযাৰত্তস্স নযস্স ভূমি.

তথা ৰুত্তনযেন গহিতেসু তণ্হাৰিজ্জাতপ্পক্খিযধম্মেসু তণ্হা লোভো, অৰিজ্জা মোহো, অৰিজ্জায সম্পযুত্তো লোহিতে সতি পুব্বো ৰিয তণ্হায সতি সিজ্ঝমানো আঘাতো দোসো ইতি তীহি অকুসলমূলেহি গহিতেহি, তপ্পটিপক্খতো ‘‘অপ্পতিট্ঠ’’ন্তিআদিৰচনেহি চ তীণি অকুসলমূলানি তীণি কুসলমূলানি চ সিদ্ধানি এৰ হোন্তি. ইধাপি লোভো সব্বানি সাসৰকুসলমূলানি আযূহনধম্মা চ সমুদযসচ্চং, তন্নিব্বত্তা তেসং অধিট্ঠানগোচরভূতা চ উপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চন্তিআদিনা সচ্চযোজনা যোজেতব্বা. ফলং পনেত্থ ৰিমোক্খত্তযৰসেন নিদ্ধারেতব্বং, তীহি অকুসলমূলেহি তিৰিধদুচ্চরিত-সংকিলেসমলৰিসমঅকুসলসঞ্ঞা-ৰিতক্কাদিৰসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো, তথা তীহি কুসলমূলেহি তিৰিধসুচরিত-সমকুসলসঞ্ঞা-ৰিতক্ক-সমাধি-ৰিমোক্খমুখাদিৰসেন ৰোদানপক্খো নেতব্বোতি অযং তিপুক্খলস্স নযস্স ভূমি.

তথা ৰুত্তনযেন গহিতেসু তণ্হাৰিজ্জাতপ্পক্খিযধম্মেসু ৰিসেসতো তণ্হাদিট্ঠীনং ৰসেন অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি চ ৰিপল্লাসা, অৰিজ্জাদিট্ঠীনং ৰসেন ‘‘অনিচ্চে নিচ্চ’’ন্তি অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি ৰিপল্লাসা ৰেদিতব্বা. তেসং পটিপক্খতো ‘‘অপ্পতিট্ঠ’’ন্তিআদিৰচনেহি চ লদ্ধেহি সতিৰীরিযসমাধিপঞ্ঞিন্দ্রিযেহি চত্তারি সতিপট্ঠানানি সিদ্ধানেৰ হোন্তি.

তত্থ চতূহি ইন্দ্রিযেহি চত্তারো পুগ্গলা নিদ্দিসিতব্বা. কথং? দুৰিধো হি তণ্হাচরিতো মুদিন্দ্রিযো তিক্খিন্দ্রিযোতি, তথা দিট্ঠিচরিতো. তেসু পঠমো অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি ৰিপরিযেসগ্গাহী সতিবলেন যথাভূতং কাযসভাৰং সল্লক্খেন্তো ভাৰনাবলেন তং ৰিপল্লাসং সমুগ্ঘাতেত্ৰা সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. দুতিযো অসুখে ‘‘সুখ’’ন্তি ৰিপরিযেসগ্গাহী ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তিআদিনা ৰুত্তেন ৰীরিযসংৰরভূতেন ৰীরিযবলেন পটিপক্খং ৰিনোদেন্তো ভাৰনাবলেন তং ৰিপল্লাসং ৰিদ্ধংসেত্ৰা সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. ততিযো অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি অযাথাৰগ্গাহী সমথবলেন সমাহিতচিত্তো সঙ্খারানং তঙ্খণিকভাৰং সল্লক্খেন্তো ভাৰনাবলেন তং ৰিপল্লাসং সমুগ্ঘাতেত্ৰা সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. চতুত্থো সন্ততি-সমূহ-কিচ্চারম্মণ-ঘনৰঞ্চিততায ফস্সাদিধম্মপুঞ্জমত্তে অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি মিচ্ছাভিনিৰেসী চতুকোটিকসুঞ্ঞতামনসিকারেন তং মিচ্ছাভিনিৰেসং ৰিদ্ধংসেত্ৰা সামঞ্ঞফলং সচ্ছিকরোতি. সুভসঞ্ঞাসুখসঞ্ঞাদীহি চতূহি ৰা ৰিপল্লাসেহি সমুদযসচ্চং, তেসমধিট্ঠানারম্মণভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চন্তিআদিনা সচ্চযোজনা ৰেদিতব্বা. ফলং পনেত্থ চত্তারি সামঞ্ঞফলানি, চতূহি চেত্থ ৰিপল্লাসেহি চতুরাসৰোঘযোগ-কাযগন্থ-অগতি-তণ্হুপ্পাদুপাদান-সত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি-অপরিঞ্ঞাদিৰসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো, তথা চতূহি সতিপট্ঠানেহি চতুব্বিধঝান-ৰিহারাধিট্ঠান-সুখভাগিযধম্ম-অপ্পমঞ্ঞাসম্মপ্পধানিদ্ধিপাদাদিৰসেন ৰোদানপক্খো নেতব্বোতি অযং সীহৰিক্কীল়িতস্স নযস্স ভূমি.

ইমেসং পন তিণ্ণং অত্থনযানং সিদ্ধিযা ৰোহারনযদ্ৰযং সিদ্ধমেৰ হোতি. তথা হি অত্থনযানং দিসাভূতধম্মালোচনং দিসালোচনং, তেসং সমানযনং অঙ্কুসোতি পঞ্চপি নযা ইধ নিযুত্তাতি ৰেদিতব্বা. ইদঞ্চ সুত্তং সোল়সৰিধে সুত্তন্তপট্ঠানে নিব্বেধসেক্খভাগিযং ব্যতিরেকমুখেন পতিট্ঠানাযূহনানি গহিতানীতি সংকিলেসনিব্বেধসেক্খভাগিযং চাতি দট্ঠব্বং. অট্ঠৰীসতিৰিধে পন সুত্তন্তপট্ঠানে লোকিযলোকুত্তরং সত্তাধিট্ঠানং ঞাণঞেয্যং দস্সনভাৰনং সকৰচনং ৰিস্সজ্জনীযং কুসলং অনুঞ্ঞাতন্তি ৰেদিতব্বং.

ওঘতরণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. নিমোক্খসুত্তৰণ্ণনা

২. পঠমমাগতন্তি সংৰণ্ণনাৰসেন পঠমসুত্তাদীসু পঠমং আগতপদং. উত্তানত্থন্তি পাকটত্থং. অপুব্বংযেৰ হি দুৰিঞ্ঞেয্যত্থঞ্চ পদং সংৰণ্ণেতব্বং. নোতি পুচ্ছাযং নু-সদ্দেন সমানত্থো নিপাতোতি আহ ‘‘জানাসি নোতি জানাসি নূ’’তি. ৰট্টতো নিমুচ্চন্তি তেন সত্তাতি নিমোক্খো, মগ্গো. সো চ পমুচ্চন্তি তেনাতি পমোক্খো, পমুচ্চনন্তে পন অধিগন্তব্বত্তাফলং ‘‘পমোক্খো’’তি ৰুত্তং, যথা অরহত্তং ‘‘রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’’তি ৰুত্তং. তেতি সত্তা. ৰিৰিচ্চতীতি ৰিসুং অসম্মিস্সো হোতি, ৰিগচ্ছতীতি অত্থো. ৰিৰিচ্চতি দুক্খং এতস্মাতি ৰিৰেকো. দুতিযৰিকপ্পে পন সকলৰট্টদুক্খতো সত্তা নিমুচ্চন্তি এত্থ পমুচ্চন্তি ৰিৰিচ্চন্তি চাতি নিমোক্খো পমোক্খো ৰিৰেকো, নিব্বানন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্থাতি চ নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনং দট্ঠব্বং. অৰধারণত্থো খো-কারো ‘‘অস্সোসি খো’’তিআদীসু ৰিয.

নন্দীমূলকো ভৰো নন্দীভৰো পুরিমপদে উত্তরপদলোপেন ‘‘সাকভক্খো পত্থৰো সাকপত্থৰো’’তি যথা. পঠমং কম্মৰট্টপধানং অত্থং ৰত্ৰা পুন কিলেসকম্মানং ৰসেন উভযপ্পধানং অত্থং ৰদন্তো ‘‘নন্দিযা চা’’তিআদিমাহ. পুরিমনযেতি নন্দীমূলকো কম্মভৰো নন্দীভৰোতি এতস্মিং পক্খে. নন্দীভৰেনাতি নন্দীভৰপদেন. তিৰিধকম্মাভিসঙ্খারৰসেনাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদিৰসেন কাযসঙ্খারাদিৰসেন চ তিপ্পকারস্স কম্মাভিসঙ্খারস্স ৰসেন. সঙ্খারক্খন্ধো গহিতো চেতনাপধানত্তা সঙ্খারক্খন্ধস্স. সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণেহীতি ‘‘সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণসঙ্খযা’’তি এৰং ৰুত্তসঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণপদেহি. তংসম্পযুত্তা চাতি তেন যথাৰুত্তসঙ্খারক্খন্ধেন সমং যুত্তা এৰ. দ্ৰে খন্ধাতি সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণক্খন্ধা.

ননু এত্থ ৰেদনাক্খন্ধো ন গহিতোতি? নো ন গহিতোতি দস্সেন্তো ‘‘তেহি পনা’’তিআদিমাহ. তীহি খন্ধেহীতি সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি. গহিতাৰ অৰিনাভাৰতো. ন হি ৰেদনারহিতো কোচি চিত্তুপ্পাদো অত্থি. অনুপাদিণ্ণকানন্তি কুসলাকুসলানং. ন হেত্থ কিরিযাখন্ধানং অপ্পৰত্তি অধিপ্পেতা. অপ্পৰত্তিৰসেনাতি অনুপ্পত্তিধম্মতাপত্তিৰসেন. নিব্বত্তনৰসেন কম্মকিলেসেহি উপাদীযতীতি উপাদি, পঞ্চক্খন্ধা. উপাদিনো সেসো উপাদিসেসো, সহ উপাদিসেসেনাতি সউপাদিসেসং. নিব্বানং কথিতং সকলকম্মকিলেসৰূপসমত্থস্স জোতিতত্তা. হেট্ঠা দ্ৰীহি পদেহি অনুপাদিণ্ণকক্খন্ধা গহিতাতি ‘‘ৰেদনান’’ন্তি এত্থ উপাদিণ্ণকগ্গহণং যুত্তন্তি আহ ‘‘উপাদিণ্ণকৰেদনান’’ন্তি. নিরোধেনাতি তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগনিরোধৰসেন নিরুজ্ঝনেন. উপসমেনাতি অচ্চন্তূপসমেন অপ্পৰত্তনেন. এৰঞ্চ কত্ৰা চ-সদ্দগ্গহণং সমত্থিতং হোতি. তেসন্তি তস্সা ৰেদনায তংসম্পযুত্তানঞ্চ তিণ্ণং খন্ধানং. ৰত্থারম্মণৰসেনাতি ৰত্থুভূতানং ছন্নং আরম্মণভূতানঞ্চ সব্বেসম্পি উপাদিণ্ণকরূপধম্মানং ৰসেন.

কস্মা পন হেট্ঠা চত্তারো অরূপক্খন্ধাযেৰ ৰুত্তা, রূপক্খন্ধো ন গহিতোতি? ৰিসেসভাৰতো. সউপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিযঞ্হি উপাদিণ্ণকরূপধম্মানং ৰিয অনুপাদিণ্ণকরূপধম্মানং অপ্পৰত্তিযেৰ নত্থি. দুতিযনযেতি নন্দিযা চ ভৰস্স চাতি এতম্হি পক্খে. নন্দিগ্গহণেন সঙ্খারক্খন্ধো গহিতো তংসহচরণতো. উপপত্তিভৰসঙ্খাতো রূপক্খন্ধোতি উপাদিণ্ণকরূপধম্মমেৰ ৰদতি. তগ্গহণেনেৰ চ তন্নিমিত্তকানি উতুআহারজানি, ৰিঞ্ঞাণগ্গহণেন চিত্তজানীতি চতুসন্ততিরূপস্সপেত্থ গহিততা ৰেদিতব্বা. সঞ্ঞাদীহীতি সঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণৰেদনাগহণেহি তযো খন্ধা গহিতা, তঞ্চ খো উপাদিণ্ণা অনুপাদিণ্ণাতি ৰিভাগং অকত্ৰা অৰিসেসতো. অৰিসেসেন হি পঞ্চন্নং খন্ধানং অপ্পৰত্তি নিব্বানং. তেনাহ ‘‘এৰং…পে… নিব্বানং কথিতং হোতী’’তি. ‘‘নিব্বান’’ন্তি হি ইধ অমতমহানিব্বানং অধিপ্পেতং. ইমমেৰ চ নযন্তি ইদং যথাৰুত্তং দুতিযমেৰ. চত্তারো মহানিকাযে ধারেতীতি চতুনিকাযিকো. ভণ্ডিকনামকো থেরো ভণ্ডিকত্থেরো. ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. নিব্বানৰসেনেৰাতি পঠমনযে সউপাদিসেসনিব্বানস্স অনুপাদিসেসনিব্বানস্স চ, দুতিযে পন ‘‘অমতমহানিব্বানস্সা’’তি সব্বথাপি নিব্বানস্সেৰ ৰসেন ভগৰা দেসনং নিট্ঠপেসি সমাপেসীতি.

নিমোক্খসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. উপনীযসুত্তৰণ্ণনা