২. দেৰপুত্তসংযুত্তং

১. পঠমৰগ্গো

১. পঠমকস্সপসুত্তৰণ্ণনা

৮২. দেৰস্স পুত্তো দেৰপুত্তো. দেৰানং জনকজনেতব্বসম্বন্ধাভাৰতো কথমযং দেৰপুত্তোতি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘দেৰানং হী’’তিআদি. ‘‘অপাকটো অঞ্ঞতরোতি ৰুচ্চতী’’তি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং. পাকটোপি হি কত্থচি ‘‘অঞ্ঞতরো’’তি ৰুচ্চতি. হেট্ঠা দেৰতাসংযুত্তে ‘‘অপাকটা অঞ্ঞতরা দেৰতা’’তি ৰত্ৰা ইধ ‘‘পাকটো দেৰপুত্তো’’তি ৰুত্তং. তথা হিস্স কস্সপোতি গোত্তনামং গহিতং, তঞ্চ খো পুরিমজাতিসিদ্ধসমঞ্ঞাৰসেন. অনুসাসনং অনুসাসো, তং অনুসাসং. ভিক্খুনিদ্দেসন্তি ভিক্খুসদ্দস্স নিদ্দেসং. ভিক্খুওৰাদন্তি ভিক্খুভাৰাৰহং ওৰাদং. যদি পন ন অস্সোসি, কথমযং পঞ্হং কথেসীতি? অঞ্ঞতো সুতং নিস্সায পঞ্হং কথেসি, ন পন ভগৰতো সম্মুখা সুতভাৰেন.

তেসন্তি যথাৰুত্তানং তিণ্ণং পুগ্গলানং. ‘‘কথেতুকামো চেৰা’’তিআদিনা হি চতুত্থং ইধ উদ্ধটং. তত্থ আদিতো তিণ্ণং ভগৰা পঞ্হং ভারং ন করোতি একেকঙ্গৰেকল্লতো চেৰ অঙ্গদ্ৰযৰেকল্লতো চ, চতুত্থস্স পন উভযঙ্গপারিপূরত্তা ভারং করোতীতি আহ ‘‘অযং পনা’’তিআদি.

গাথাযং ‘‘সুভাসিতস্সা’’তি উপযোগত্থে সামিৰচনন্তি আহ ‘‘সুভাসিতং সিক্খেয্যা’’তি. চতুসচ্চাদিনিস্সিতং বুদ্ধৰচনং সিক্খন্তো চতুব্বিধং ৰচীসুচরিতং সিক্খতি নামাতি আহ ‘‘চতুসচ্চনিস্সিতং…পে… সিক্খেয্যা’’তি. অৰধারণেন তপ্পটিপক্খং পটিনিৰত্তেতি. উপাসিতব্বন্তি আসেৰিতব্বং ভাৰেতব্বং বহুলীকাতব্বং. অট্ঠতিংসভেদং কম্মট্ঠানন্তি ইদং তস্স ৰিপস্সনাপদট্ঠানতং হদযে ঠপেত্ৰা ৰুত্তং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘দুতিযপদেন অধিপঞ্ঞাসিক্খা কথিতা’’তি. যে পন ‘‘দুতিযপদেন অধিচিত্তসিক্খা চিত্তৰূপসমেন অধিপঞ্ঞাসিক্খা’’তি পঠন্তি, তেসং পদেন অট্ঠতিংসপ্পভেদকম্মট্ঠানং সুদ্ধসমথকম্মট্ঠানস্সেৰ গহণং দট্ঠব্বং. যদি এৰং ‘‘অট্ঠসমাপত্তিৰসেনা’’তি ইদং কথন্তি? ‘‘তং ৰিপস্সনাধিট্ঠানানং সমাপত্তীনং ৰসেন কথিত’’ন্তি ৰদন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘দুতিযপদেন অধিপঞ্ঞাসিক্খা’’তি ইদং ৰচনং সমত্থিতং হোতি. সিক্খনং নাম আসেৰনন্তি আহ ‘‘ভাৰেয্যাতি অত্থো’’তি. উপাসনন্তি পযিরুপাসনং. তঞ্চ খো অস্সুতপরিযাপুণনকম্মট্ঠানুগ্গহাদিৰসেন দস্সেন্তো ‘‘তম্পী’’তিআদিমাহ. অধিসীলসিক্খা কথিতা লক্খণহারনযেন. ৰচীসুচরিতস্স হি সীলসভাৰত্তা তগ্গহণেনেৰ তদেকলক্খণং কাযসুচরিতম্পি ইতরম্পি গহিতমেৰাতি. এত্থ চ অধিসীলসিক্খায চিত্তৰিৰেকো, অধিপঞ্ঞাসিক্খায উপধিৰিৰেকো, অধিচিত্তসিক্খায কাযৰিৰেকো কথিতো, কাযৰিৰেকো পন সরূপেনেৰ পাল়িযং গহিতোতি তিৰিধস্সপি ৰিৰেকস্স পকাসিতত্তং দট্ঠব্বং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

পঠমকস্সপসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযকস্সপসুত্তৰণ্ণনা

৮৩. দ্ৰীহি ঝানেহীতি আরম্মণলক্খণূপনিজ্ঝানলক্খণেহি দ্ৰীহি ঝানেহি. কম্মট্ঠানৰিমুত্তিযাতি কম্মট্ঠানানুযোগলদ্ধায ৰিমুত্তিযা. তেন তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিযো ৰদতি. সত্থুসাসনস্স হদযত্তা অব্ভন্তরত্তা হদযস্স মানসস্স, অনুপত্তিং পটিলাভমানসং. তং পন অত্থতো অঞ্ঞা এৰাতি আহ ‘‘অরহত্ত’’ন্তি. তং পত্তুকামেন একন্ততো ৰজ্জেতব্বতণ্হাদিট্ঠীনং ভাৰে তস্স অনিজ্ঝনতো, তদভাৰে ইজ্ঝনতো চ তে উপ্পাদনৰসেন যদগ্গেন নিস্সিতো, তদগ্গেন পনাযম্পি তেহি নিস্সিতো নাম হোতীতি আহ ‘‘অনিস্সিতো’’তিআদি. অরহত্তং আনিসংসিতব্বট্ঠেন আনিসংসং এতস্সাতি অরহত্তানিসংসো. অরহত্তং পত্তুকামস্স পুব্বভাগপটিপদা ইচ্ছিতব্বা. তত্থ চ সব্বপঠমো কম্মট্ঠানঅত্তানুযোগো, সো ইধ ন গহিতোতি আহ ‘‘তন্তিধম্মো পুব্বভাগো’’তি. তত্থ তন্তিধম্মোতি পরিযত্তিধম্মো.

দুতিযকস্সপসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. মঘসুত্তৰণ্ণনা

৮৪. মঘোতি সক্কস্সেতং নামং পুরিমজাতিঅনুগতং. স্ৰেৰাতি সক্কো এৰ. ৰতেনাতি মাতাপিতুউপট্ঠানাদিচারিত্তধম্মেন. অঞ্ঞেতি উপধিৰেপক্কপাপধম্মে অভিভৰিত্ৰা. অসুরন্তি ইন্দসত্তুভূতং অসুরং.

মঘসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. মাগধসুত্তৰণ্ণনা

৮৫. চতুত্থসুত্তং ৰুত্তত্থমেৰাতি দেৰতাসংযুত্তে সংৰণ্ণিতত্থমেৰ, তস্মা ইধ ন ৰত্তব্বো অত্থোতি অধিপ্পাযো.

মাগধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা

৫. দামলিসুত্তৰণ্ণনা

৮৬. তেন কারণেনাতি তেন পধানেন কারণভূতেন, পধানকরণনিমিত্তন্তি অত্থো. যং কিঞ্চি খুদ্দকম্পি মহন্তম্পি হীনম্পি পণীতম্পি ভৰং. আযতপগ্গহোতি দীঘরত্তস্স ৰীরিযারম্ভো. কিচ্চৰোসানন্তি কিচ্চনিট্ঠানং. তথেৰাতি যথা অরহত্তুপ্পত্তিতো পুব্বে, ততো পচ্ছাপি তথেৰ ‘‘বুদ্ধিপগ্গহো’’তি ৰীরিযং দল়্হং করোতূতি কুপ্পধম্মং ৰিয মঞ্ঞমানো ৰদতি. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারাদিঅত্থং পন ৰীরিযকরণং ইচ্ছিতব্বমেৰ.

অসংকিণ্ণাতি অৰোমিস্সা এৰং অঞ্ঞত্থ অনাগতত্তা. তেনাহ ‘‘ভগৰতা হী’’তিআদি. যদি এৰং ইধেৰ কস্মা এতং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ইধ পনা’’তিআদি. পতিট্ঠন্তি নদী নাম অনৰট্ঠিততীরা, তত্থ পতিট্ঠাতব্বট্ঠানং.

দামলিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. কামদসুত্তৰণ্ণনা

৮৭. পুব্বযোগাৰচরোতি পুব্বে যোগাৰচরো পুরিমত্তভাৰে ভাৰনমনুযুত্তো. অযং কির কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজিত্ৰাৰ বহূনি ৰস্সসহস্সানি সমণধম্মং অকাসি, ন পন ৰিসেসং নিব্বত্তেসি. তমত্থং কারণেন সদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘বহলকিলেসতাযা’’তিআদি ৰুত্তং. একন্তপরিসুদ্ধস্সাতি যথা ৰিসেসাৰহো হোতি, এৰং একন্তেন পরিসুদ্ধস্স সব্বসো অনুপক্কিলিট্ঠস্স. সীলেন সমাহিতাতি যথা সীলং উপরূপরি ৰিসেসাৰহং নিব্বেধভাগিযঞ্চ হোতি, এৰং সম্মদেৰ আহিতচিত্তা সুট্ঠু সম্পন্নচিত্তা. তথাভূতা তেন সমন্নাগতা হোন্তীতি আহ ‘‘সমুপেতা’’তি. পতিট্ঠিতসভাৰাতি সেক্খত্তা এৰ যথাধিগতধম্মেন নিচ্চলভাৰেন অধিট্ঠিতসভাৰা. মযা তুট্ঠিযা গহিতায দেৰপুত্তো ‘‘দুল্লভা তুট্ঠী’’তি ৰক্খতীতি ভগৰা ‘‘তুট্ঠি হোতি সুখাৰহা’’তি অৰোচাতি আহ ‘‘উপরি পঞ্হসমুট্ঠাপনত্থ’’ন্তি. পব্বজিতো রুক্খমূলিকো অব্ভোকাসিকো ৰা অনগারিযুপেতো নাম হোতি, সেনাসনে পন ৰসন্তো কথন্তি আহ ‘‘সত্তভূমিকে’’তিআদি. চতুপচ্চযসন্তোসোতি ভাৰনাভিযোগসিদ্ধো চতূসু পচ্চযেসু সন্তোসো. তেন চিত্তৰূপসমেন তুট্ঠি লদ্ধাতি দস্সেতি. চিত্তৰূপসমভাৰনাযাতি চিত্তকিলেসানং ৰূপসমকরভাৰনায, মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং নিব্বিসেৰনভাৰকরণেন সৰিসেসং চিত্তস্স ৰূপসমকরভাৰনায রতো মনোতি যোজনা.

এত্থ চ ইন্দ্রিযূপসমেন চিত্তসমাধানং পরিপুণ্ণং হোতি ইন্দ্রিযভাৰনায চিত্তসমাধানস্স অকারকানং দূরীকরণতো. অধিচিত্তসমাধানেন চতুপচ্চযসন্তোসো সৰিসেসং পরিসুদ্ধো পরিপুণ্ণো চ হোতি পচ্চযানং অলাভলাভেসু পরিচ্চাগসভাৰতো. ৰুত্তনযেন পন সন্তুট্ঠস্স যথাসমাদিন্নং সীলং ৰিসুজ্ঝতি পারিপূরিঞ্চ উপগচ্ছতি, তথাভূতো চতুসচ্চকম্মট্ঠানে যুত্তো মগ্গপটিপাটিযা সব্বসো কিলেসে সমুচ্ছিন্দন্তো নিব্বানদিট্ঠো হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘যে রত্তিন্দিৰ’’ন্তিআদিনা. কিং ন গচ্ছিস্সন্তি? গমিস্সন্তেৰাতি অরিযমগ্গভাৰনং পহায সম্মাপটিপত্তিযা দুক্করভাৰং সন্ধায সাসঙ্কং ৰদতি. তেনাহ ‘‘অযং পন দুগ্গমো ভগৰা ৰিসমো মগ্গো’’তি.

তত্থ কেচি ‘‘অযং পনাতি দেৰপুত্তো. সো হি ভগৰতো ‘অরিযা গচ্ছন্তী’তি ৰচনং সুত্ৰা ‘দুগ্গমো ভগৰা’তিআদিমাহা’’তি ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি. যস্মা ‘‘সচ্চমেত’’ন্তি এৰমাদিপি তস্সেৰ ৰেৰচনং কত্ৰা দস্সিতং, তস্মা ‘‘যেন মগ্গেন অরিযা গচ্ছন্তী’’তি তুম্হেহি ৰুত্তং, অযং পন ‘‘দুগ্গমো ভগৰা ৰিসমো মগ্গো’’তি আহ দেৰপুত্তো. অরিযমগ্গো কামং কদাচি অতিদুক্খা পটিপদাতিপি ৰুচ্চতি, তঞ্চ খো পুব্বভাগপটিপদাৰসেন, অযং পন অতীৰ সুগমো সব্বকিলেসদুগ্গৰিৰজ্জনতো কাযদুচ্চরিতাদিৰিসমস্স রাগাদিৰিসমস্স চ দূরীকরণতো ন ৰিসমো. তেনাহ ‘‘পুব্বভাগপটিপদাযা’’তিআদি. অস্সাতি অরিযমগ্গস্স. অরিযমগ্গস্স হি অধিসীলসিক্খাদীনং পরিবুন্ধিতব্বভাগেন বহূ পরিস্সযা হোন্তীতি. এৰং ৰুত্তোতি ‘‘দুগ্গমো ৰিসমো’’তি চ এৰং ৰুত্তো.

অৰংসিরাতি অনুট্ঠহনেন অধোভূতউত্তমঙ্গা. কুসলঙ্গেসু হি সম্মাদিট্ঠি উত্তমঙ্গা সব্বসেট্ঠত্তা, তঞ্চ অনরিযা পতন্তি ন উট্ঠহন্তি মিচ্ছাপটিপজ্জনতো. তেনাহ ‘‘ঞাণসিরেনা’’তিআদি. অনরিযমগ্গেতি মিচ্ছামগ্গে. তেনাহ ‘‘ৰিসমে মগ্গে’’তি. তং মগ্গনতো অনরিযা অরিযানং মগ্গতো অপাপুণনেন পরিচ্চত্তা হুত্ৰা অপাযে সকলৰট্টদুক্খে চ পতন্তি. স্ৰেৰাতি স্ৰাযং অনরিযেহি কদাচিপি গন্তুং অসক্কুণেয্যো মগ্গো অরিযানং ৰিসুদ্ধসত্তানং সব্বসো সমধিগমেন সমো হোতি. কাযৰিসমাদীহি সমন্নাগতত্তা ৰিসমে সত্তকাযে তেসং সব্বসোৰ পহানেন সব্বত্থ সমাযেৰ.

কামদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. পঞ্চালচণ্ডসুত্তৰণ্ণনা

৮৮. সম্বাধেতি সম্পীল়িততণ্হাকিলেসাদিনা সউপ্পীল়তায পরমসম্বাধে. অতিৰিয সঙ্কারট্ঠানভূতো হি নীৰরণসম্বাধো অধিপ্পেতো. সো হি দুগ্গহনো তস্মিং অসতি কামগুণসম্বাধো অনৰসরো এৰ সেয্যথাপি মহাকস্সপাদীনং. ওকাসন্তি ঝানস্সেতং নামং নীৰরণসম্বাধাভাৰতো. অসম্বাধভাৰেন হি ঝানং ইধ ‘‘ওকাসো’’তি ৰুত্তং, তঞ্চ খো অচ্চন্তাসম্বাধট্ঠানতায ৰিপস্সনাপাদকতায. তথা হি পাল়িযং ‘‘অৰিন্দী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অৰিন্দীতি ৰিন্দি পটিলভি. ভূরিমেধসোতি মহাপঞ্ঞো, সপঞ্ঞোতি অত্থো. অবুজ্ঝীতি বুজ্ঝি পটিৰিজ্ঝি. পটিলীনো হুত্ৰা সেট্ঠো, পটিলীনানং ৰা সেট্ঠোতি পটিলীনসেট্ঠো. মানুস্সযৰসেন উন্নতভাৰতো পটিলীনো নাম পহীনমানো. পটিলভিংসূতি কামগুণসম্বাধেপি ‘‘ইমে কামগুণা মাদিসানং কিং করিস্সন্তী’’তি? তে অভিভুয্য নিব্বানপ্পত্তিযা সম্মাসতিং পটিলভিংসু. তেন সম্পযুত্তেন লোকুত্তরসমাধিনাপি সুট্ঠু সমাহিতা.

অযং কির দেৰপুত্তো ইতো পুরিমৰারে অত্তভাৰে পঠমজ্ঝানলাভী হুত্ৰা ততো চৰিত্ৰা ব্রহ্মকাযিকাসু নিব্বত্তিত্ৰা তত্থ ঝানসুখং অনুভৰিত্ৰা ততো চুতো ইদানি কামভৰে নিব্বত্তো, তস্মা তং ঝানং সম্ভাৰেন্তো ‘‘তাদিসস্স নাম ঝানসুখস্স লাভী ভগৰা’’তি তেন গুণেন ভগৰন্তং অভিত্থৰন্তো ‘‘সম্বাধে ৰতা’’তি গাথং অভাসি. অথস্স ভগৰা যথা নাম অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধসিনেরুপব্বতরাজং উপাদায সাসপো ন কিঞ্চি হোতি, এৰং অনন্তাপরিমেয্যবুদ্ধগুণে উপাদায রূপাৰচরপঠমজ্ঝানং ন কিঞ্চি হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘যে সতি’’ন্তিআদিনা অনুত্তরগুণাধিগমং পৰেদেসি. তত্থ সতিন্তি ৰিপস্সনাসতিযা সদ্ধিং অরিযমগ্গসতিং. সুসমাহিতাতি লোকিযসমাধিনা চেৰ লোকুত্তরসমাধিনা চ সুট্ঠু সমাহিতা. তে হি অচ্চন্তং সুসমাহিতা, ন ঝানমত্তলাভিনো অকুপ্পধম্মত্তা. কেচি ‘‘কম্মন্তে সুসমাহিতা’’তি পাঠং ৰত্ৰা ‘‘মগ্গসমাহিতা’’তি অত্থং ৰদন্তি.

পঞ্চালচণ্ডসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. তাযনসুত্তৰণ্ণনা

৮৯. অতীতজাতিযং সযংকারৰসেন তায দিট্ঠিযা উপ্পাদিতত্তা পুব্বে তিত্থকরো. তেনাহ ‘‘দিট্ঠি উপ্পাদেত্ৰা’’তি. অপরে আহু ‘‘অযং মে সত্থাতি গহণৰসেন তিত্থকরো অস্স অত্থীতি পুব্বে তিত্থকরো, অতীতত্তভাৰে তিত্থকরসাৰকো’’তি. তে ‘‘দিট্ঠিং উপ্পাদেত্ৰাতি তস্স সত্থুনো দিট্ঠিং আদায গহেত্ৰাতি অত্থো’’তি ৰদন্তি. তিত্থং নাম দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো তব্বিনিমুত্তস্স মিচ্ছাৰাদস্স অভাৰতো. তিত্থে নিযুত্তাতি তিত্থিকা, তে এৰ তিত্থিযাতি ৰুত্তা ক-কারস্স য-কারং কত্ৰা. তস্সাতি যথাৰুত্তস্স কল্যাণকম্মস্স. নিস্সন্দেনাতি ফলভাৰেন. ৰীরিযপ্পটিসংযুত্তাতি ৰীরিযদীপনাতি অত্থো.

অনিযমিতআণত্তীতি অনিযমৰিধানং অনিযমৰসেন ৰিধিৰচনং. তণ্হাসোতন্তি তণ্হাপ্পবন্ধনং. নীহরাতি সমেহি পজহ. একত্তন্তি একগ্গং. তেনাহ ‘‘ঝান’’ন্তি. উপপজ্জতীতি ন উপ্পজ্জতি ন পাপুণাতীতি আহ ‘‘ন পটিলভতী’’তি. ন ওসক্কেয্যাতি ন সঙ্কোচং আপজ্জেয্য. ঘরাৰাসতো পরিব্বজনং পরিতো অপগমোতি পরিব্বজো. পব্বজিতৰতসমাদানস্স অদল়্হতায চ তত্থ চ অসক্কচ্চকিরিযায সিথিলগহিতা. অতিরেকন্তি পব্বজ্জায পুরিমকালতোপি অধিকং. উপরীতি উপরূপরি. দুক্কটং অকতমেৰ সেয্যোতি দুচ্চরিতং নাম সব্বেন সব্বং অকতমেৰ হিতাৰহং.

যং কিঞ্চীতি যং কিঞ্চি কম্মং. সিথিলং কতন্তি অসক্কচ্চকারিতায সিথিলং কত্ৰা পৰত্তিতং. এৰরূপমেৰাতি এৰরূপং পরামট্ঠসামঞ্ঞসদিসমেৰ পচ্ছানুতাপচরিযাদিপটিভাগতো. সংকিলিট্ঠমেৰ তণ্হাসংকিলেসউপক্কিলিট্ঠত্তা. আসঙ্কিতপরিসঙ্কিতন্তিআদিতো সমন্ততোপি পরেহি সঙ্কিতং. ব্রহ্মচরিযস্স আদি আদিব্রহ্মচরিযং, তত্থ নিযুত্তাতি আদিব্রহ্মচরিযিকা, মগ্গব্রহ্মচরিযস্স পুব্বভাগপটিপদাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মগ্গব্রহ্মচরিযস্স আদিভূতা’’তি. পুব্বপধানভূতাতি পঠমারম্ভভূতা.

তাযনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. চন্দিমসুত্তৰণ্ণনা

৯০. ৰিমানে গহিতে তংনিৰাসীপি গহিতো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘চন্দৰিমানৰাসী দেৰপুত্তো’’তি. সব্বধীতি সব্বস্মা দুগ্গট্ঠানা ৰিপ্পমুত্তোসি ভগৰা ত্ৰং, তস্মা ময্হম্পি ইতো সম্বাধট্ঠানতো ৰিপ্পমোক্খং করোহীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তস্স মে সরণং ভৰা’’তি. লোকানুকম্পকাতি সব্বস্স লোকস্স অনুগ্গহা, তস্মা তুয্হম্পি এতস্সপি চন্দস্স. তাদিসা এৰাতি সমানা এৰ. পমুঞ্চসীতি পমুঞ্চিত্থ. তেনাহ ‘‘অতীতত্থে ৰত্তমানৰচন’’ন্তি.

চন্দিমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. সূরিযসুত্তৰণ্ণনা

৯১. অন্ধভাৰকরণেতি লোকস্স অন্ধকরণেতিপি অপরে. তেনাহ ‘‘তমসী’’তি. ৰিরোচতীতি ৰিজ্জোততি. কামং দেৰপুত্তৰসেন পঠমং দেৰতা উদ্ধটা, রাহুনো পন পযোগো তস্স ৰিমানেতি আহ ‘‘মণ্ডলীতি মণ্ডলসণ্ঠানো’’তি. ৰদতি তদা মুখেন গহিতত্তা. মুখেন গহণঞ্চেত্থ ‘‘গিলী’’তি অধিপ্পেতং, ন চ অজ্ঝোহরণন্তি আহ ‘‘গিলীতি ৰদতী’’তি. ইদানি তস্স মুখেন গহণসমত্থতং দস্সেতুং ‘‘রাহুস্স হী’’তিআদি ৰুত্তং. সোতিআদি তস্স চন্দিমসূরিযানং গহণকারণদস্সনং. অধিৰত্থা দেৰতাতি চন্দিমসূরিযানং পরিচারকদেৰতা. ৰেগন্তি জৰং. সো হি কেনচি অভিমুখং অতিদুন্নিৰারো কম্মনিযামসিদ্ধো. মত্থকন্তি কণ্ঠস্স উপরিমদেসং. কেচি ‘‘সীসমত্থকমেৰা’’তি ৰদন্তি. নিক্খমেয্য ৰেগস্স তিক্খসীঘথামভাৰতো. আকড্ঢিত্ৰাতি অত্তনো গমনদিসাভিমুখং আকড্ঢিত্ৰা. নন্তি রাহুং. উদ্ধং উল্লঙ্ঘেতুকামম্পি ওনমেয্য. পদদ্ৰযেনপি সো মহাসরীরো মহাবলো, চন্দিমসূরিযানং পন গমনৰেগো তেন সব্বথাপি দুন্নিৰারিযোৰাতি দস্সেতি. ৰিমানেনাতি চন্দগ্গহে চন্দৰিমানেন, সূরিযগ্গহে সূরিযৰিমানেন উভিন্নম্পি ৰিমানেন সহেৰ. অমাৰাসিযঞ্হি দ্ৰে ৰিমানানি যোজনমত্তন্তরিতানি হুত্ৰা সহেৰ পৰত্তন্তি. যদি দ্ৰেপি দেৰপুত্তা সোতাপত্তিফলং পত্তা, অথ কস্মা সূরিযসুত্তে এৰ ‘‘পজং মম’’ন্তি ৰুত্তং, ন চন্দসুত্তেতি? ‘‘সো চ কির ন চিরস্সেৰ ততো চৰিত্ৰা অঞ্ঞত্থ নিব্বত্তো, অঞ্ঞা এৰ চ দেৰতা তত্থ ৰসি, যস্মিং চন্দগ্গহে ভগৰা তং গাথং অভাসি, ন তথা সূরিযো, অপরভাগে পন তত্থপি কালেন কালং রাহুগ্গহো হোতী’’তি ৰদন্তি.

সূরিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অনাথপিণ্ডিকৰগ্গো

১. চন্দিমসসুত্তৰণ্ণনা

৯২. পব্বততটা সন্দমানো তথারূপো নদীনিৰত্তনপদেসোপি সম্বাধট্ঠানতায কচ্ছো ৰিযাতি আহ ‘‘পব্বতকচ্ছেপী’’তি. পটিপক্খদূরীভাৰেন সেট্ঠট্ঠেন চ একো উদেতীতি একোদি, একগ্গতা. তস্মিং যোগতো একগ্গচিত্তা ইধ একোদী. পটিপক্খতো অত্তানং নিপযন্তি ৰিসোধেন্তীতি নিপকা, পঞ্ঞৰন্তো. তেনাহ ‘‘একগ্গচিত্তা চেৰা’’তিআদি. কাযাদিভেদং আরম্মণং সাতিসযায সতিযা সরন্তীতি সতা. তেনাহ ‘‘সতিমন্তো’’তি. সোত্থিং গমিস্সন্তীতি যথাৰুত্তপদেসে মগা সোত্থিমনুপদ্দৰেন ৰত্তিস্সন্তি, এৰং ঝানলাভিনো সোত্থিং কিলেসেহি অনুপদ্দুতা ৰত্তিস্সন্তি. অযং কির দেৰপুত্তো ব্রহ্মলোকে নিব্বানসঞ্ঞী, তস্মা এৰমাহ. ভগৰা ‘‘অযং দেৰপুত্তো অনিব্বানগামী সমানো নিব্বানগামিসঞ্ঞী, হন্দস্স নিব্বানগামিনো দস্সেমী’’তি দুতিযং গাথমাহ. চতুন্নং ওঘানং, সংসারমহোঘস্সেৰ ৰা পরতীরভাৰতো পরতীরন্তি নিব্বানং. অম্বুনি জাতো অম্বুজো, মচ্ছো. সুত্তজালং ছিন্দিত্ৰা মচ্ছা ৰিয কিলেসজালং ভিন্দিত্ৰা গমিস্সন্তীতি.

চন্দিমসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৰেণ্ডুসুত্তৰণ্ণনা

৯৩. পযিরুপাসিযাতি পযিরুপাসহেতু. সিক্খন্তীতি তিস্সোপি সিক্খা সিক্খন্তি. সিট্ঠিপদেতি কিলেসানং সাসনতো ৰট্টদুক্খপরিত্তাসনতো চ সিট্ঠিসঞ্ঞিতে যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জিতব্বতো পদে, সদ্ধম্মেতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অনুসিট্ঠিপদে’’তি. তত্থ অনুসিট্ঠীতি সদ্ধম্মো. কালেতি যুত্তপত্তকালে. অপ্পমাদোনাম সমথৰিপস্সনাভাৰনা.

ৰেণ্ডুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. দীঘলট্ঠিসুত্তৰণ্ণনা

৯৪. তথেৰ পঞ্ঞাযীতি দীঘলট্ঠিত্ৰেৰ পঞ্ঞাযি, তথাসমঞ্ঞা এৰ অহোসি.

দীঘলট্ঠিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. নন্দনসুত্তৰণ্ণনা

৯৫. নত্থি এতস্স আৰট্টং আৰরণন্তি অনাৰটং. রুক্খো ৰা পব্বতো ৰাতি সত্তানং পকতিচক্খুস্স আৰরণভূতো রুক্খো ৰিয পব্বতো ৰিয চ অভিভৰিতুং সমত্থো ঞেয্যাৰরণো নত্থি. কথংৰিধন্তি কথংসণ্ঠিতং, কথংপকারং ৰা. দুক্খন্তি ৰট্টদুক্খং.

নন্দনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. চন্দনসুত্তৰণ্ণনা

৯৬. হেট্ঠাতি কামভৰে. তত্থ হি পরিব্ভমন্তস্স পতিট্ঠা দুল্লভা যেভুয্যেন তত্থ সত্তা নিমুগ্গা এৰ হোন্তি, তস্মা হেট্ঠা অপ্পতিট্ঠো সংসারো. উপরীতি মহগ্গতভৰে. তত্থ হি নিব্বত্তস্স নিব্বানং আরুহিতুং আলম্বনা দুল্লভা, ঝানাভিরতিযা তত্থেৰ নিকন্তি তেসং বলৰতী হোতি, তস্মা উপরি অনালম্বনো সংসারো. পেসিতত্তোতি নিব্বানং পতি পেসিতচিত্তো. তযো কম্মাভিসঙ্খারাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদযো তযো অভিসঙ্খারা. তেন ‘‘নন্দীপুব্বকো কম্মভৰো’’তি ৰত্ৰা ‘‘নন্দিং জনেত্ৰা’’তি ৰুত্তো. কামসঞ্ঞাসীসেন কামচ্ছন্দস্স গহণং, কামচ্ছন্দপমুখানি চ ওরম্ভাগিযসংযোজনানি গহিতানীতি আহ ‘‘কামসঞ্ঞাগহণেন পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনানী’’তি. রূপভৰো রূপং ভৰপদলোপেন. রূপভৰগ্গহণেন চেত্থ সেসভৰস্সপি গহণং. তস্স সংযোজনগ্গহণেন পঞ্চ উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি গহিতানি. মহোঘেতি সংসারমহোঘে. তেসন্তি কামভৰাদীনং গহণেন ভৰভাৰেন তদেকলক্খণতায. অরূপভৰো গহিতো লক্খণহারনযেন. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

চন্দনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ৰাসুদত্তসুত্তৰণ্ণনা

৯৭. ছট্ঠং হেট্ঠা দেৰতাসংযুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তত্থমেৰ.

ৰাসুদত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সুব্রহ্মসুত্তৰণ্ণনা

৯৮. সুব্রহ্মাতি তস্স দেৰপুত্তস্স নামং. তস্স সত্থু সন্তিকূপসঙ্কমনস্স কারণং দস্সেন্তো ‘‘সো কিরা’’তিআদিমাহ. তদেৰ সোকং তস্স দেৰপুত্তস্স অট্ঠুপ্পত্তি. অচ্ছরাসঙ্ঘপরিৰুতোতি সহস্সমত্তেন অচ্ছরাসঙ্ঘেন পরিৰুতো. নন্দনকীল়িকন্তি নন্দনৰনকীল়িকং. হত্থং আগচ্ছতীতি হত্থগয্হুপগো হোতি. গন্থেন্তীতি এত্থ মালাৰেঠনম্পি খিড্ডাপসুততাযাতি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞথা পুপ্ফানিযেৰ তায তায চিত্তস্স ৰসেন মালাভাৰেন হত্থং উপগচ্ছন্তীতি. উপচ্ছেদককম্মৰসেনাতি তস্মিং দেৰলোকে আযুসেসে সতি এৰ তস্স পন উপঘাতকস্স লদ্ধোকাসস্স পাপকম্মস্স ৰসেন. ‘‘পহারো’’তি দিৰসস্স ততিযো ভাগো ৰুচ্চতি, তস্মা একপ্পহারেনেৰাতি একৰেলাযমেৰাতি অত্থো.

পিযৰত্থুকসোকেনাতি পিযৰত্থুনিমিত্তকেন সোকেন. রুপ্পমানোতি পীল়িযমানো. সত্তমে দিৰসেতি মনুস্সগণনায সত্তমে দিৰসে. তত্থেৰাতি তস্মিংযেৰ নিরযে নিব্বত্তিতব্বং ইমিনা তাহি চ সহেৰ পুব্বে তস্স পাপকম্মস্স কতত্তা. রুপ্পীতি চিত্তসন্তাসং আপজ্জি. নিদ্ধমিতুন্তি নীহরিতুং অপনেতুং. সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰাতি তাহি পঞ্চসতাহি অচ্ছরাহি সদ্ধিং ভগৰতো সন্তিকং গন্ত্ৰা.

ইদন্তি অত্তনো চিত্তং দস্সেতি আসন্নপচ্চক্খভাৰতো. নিচ্চন্তি সদা. স্ৰাযং নিচ্চত্থো অধিপ্পাযৰসেন গহেতব্বোতি তত্থ পহাতব্বং গহেতব্বঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘দেৰলোকে’’তিআদিমাহ. ন গহেতব্বো হেতুপৰত্তিতো পুব্বে তস্স উত্রাসস্স অভাৰতো. তেসূতি দুক্খেসু. তানি হি হেতুপচ্চযেহি কত্তব্বতো গাথাযং ‘‘কিচ্ছেসূ’’তি ৰুত্তানি. কিচ্ছেসূতি ৰা কিচ্ছনিমিত্তং. যাসঞ্হি পযোগৰিপত্তীনং ৰসেনস্স তানি দুক্খানি উপ্পজ্জেয্যুং, তংনিমিত্তন্তি অত্থো. তা হি অস্স পযোগৰিপত্তিযো গতিৰিপত্তিযো সত্থু সন্তিকং উপগমনেন হাযেয্যুং. নিব্বত্তানং দিট্ঠানীতি নিব্বত্তানং ৰসেন দিট্ঠানি দুক্খানি. তেসু চ দুক্খেসু. সব্বত্থ নিমিত্তত্থে ভুম্মং. ডয্হমানো ৰিয চিত্তসন্তাপেন.

চত্তারিপি সচ্চানি বুজ্ঝতি পটিৰিজ্ঝতীতি বোধি, সতিআদিধম্মসামগ্গী, তস্মা বোজ্ঝা বোধিতো. সা পন বোধি ভাৰনাকারেনেৰ পৰত্ততি, অঞ্ঞত্রসদ্দযোগেন চ ‘‘বোজ্ঝা’’তি নিস্সক্কৰচনন্তি তদত্থং দস্সেন্তো মুঞ্চিত্ৰাপদং অপেক্খিত্ৰা ‘‘বোজ্ঝঙ্গভাৰন’’ন্তি আহ. তপোগুণন্তি ধুতধম্মমাহ. সো হি তণ্হালোলুপ্পস্স তপনতো তপো, সযং গুণসভাৰত্তা গুণসন্নিস্সযতো চ গুণন্তি. তেনাহ ‘‘ধুতঙ্গসঙ্খাতং তপোগুণ’’ন্তি. সব্বে সঙ্খারগতা নিস্সজ্জীযন্তি এত্থাতি সব্বনিস্সগ্গো, অসঙ্খতধাতূতি আহ ‘‘সব্বনিস্সগ্গাতি নিব্বানতো’’তি.

ইন্দ্রিযসংৰরোৰ পঠমং ৰেদিতব্বো পটিপত্তিক্কমৰসেন তস্সেৰ পঠমত্তা. তং পন পটিপত্তিক্কমং দস্সেতুং ‘‘ইন্দ্রিযসংৰরে হী’’তিআদিমাহ. নিপ্পরিযাযতো মগ্গপরিযাপন্না এৰ বোজ্ঝঙ্গাতি আহ ‘‘সহৰিপস্সনায বোজ্ঝঙ্গে’’তি. তস্সাতি তথাভাৰেন তস্স যোগিনো. যস্মা দেৰপুত্তস্স সত্থা তং গাথং ৰত্ৰা উপরি চ সচ্চানি পকাসেসি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ভগৰা চতুসচ্চৰসেন দেসনং ৰিনিৰত্তেসী’’তি. দেৰপুত্তো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহীতি কামং তস্সেৰ ৰিসেসাধিগমো ইধাগতো, পঞ্চসতমত্তাহি পন অচ্ছরাহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহীতি ৰেদিতব্বং. তেনাহ মহাসতিপট্ঠানসুত্তৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬) ‘‘সো দেসনাপরিযোসানে পঞ্চহি অচ্ছরাসতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায তং সম্পত্তিং থাৰরং কত্ৰা দেৰলোকমেৰ অগমাসী’’তি.

সুব্রহ্মসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ককুধসুত্তৰণ্ণনা

৯৯. ‘‘নন্দামী’’তি ৰুত্তে নন্দী নাম পব্বজিতস্স মলন্তি চোদেতুকামো দেৰপুত্তো ‘‘নন্দসী’’তি পুচ্ছি. অথস্স ভগৰা তং পটিক্খিপন্তো ‘‘কিং লদ্ধা’’তি? আহ. তেন ‘‘তযা মম অধিপ্পেতনন্দিযা ইধ পচ্চযো এৰ নত্থি, কুতো সা নন্দী’’তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘তুট্ঠি নামা’’তিআদি. অথ দেৰপুত্তো নন্দিযা অসতি সোকেন ভৰিতব্বং, সোকো চ পব্বজিতস্স মলন্তি চোদেন্তো আহ ‘‘তেন হি, সমণ, সোচসী’’তি. ভগৰা তম্পি পটিক্খিপন্তো ‘‘কিং জীযিত্থা’’তিআদিমাহ. কিং মং জিনাতীতি অত্থো?

যদি তে নন্দিসোকা ন সন্তি হাসৰত্থুনো লাভস্স জানিযা চ অভাৰতো, একৰিহারিনো পন অরতিযা ভৰিতব্বন্তি আহ – ‘‘কচ্চি তং একমাসীনং, অরতী নাভিকীরতী’’তি. তস্মিম্পি ভগৰতা পটিক্খিত্তে অথ নেসম্পি নন্দিসোকারতীনং অভাৰে কারণং পুচ্ছন্তো ‘‘কথং ত্ৰ’’ন্তি গাথমাহ? অথস্স ভগৰা তং কারণং পৰেদেন্তো ‘‘অঘজাতস্সা’’তি গাথমাহ. তত্থ অঘজাতস্সাতি অঘে জাতস্স. তেনাহ ‘‘ৰট্টদুক্খে ঠিতস্সা’’তি. জাততণ্হস্স অপ্পহীনতণ্হস্স ৰট্টদুক্খং আগতমেৰ কারণস্স অপ্পহীনত্তা. তস্সেৰ হি কারণস্স অপ্পহীনতং দস্সেন্তো ‘‘দুক্খী সুখং পত্থযতীতি হি ৰুত্ত’’ন্তি আহ. দুক্খপ্পৰত্তিযা সাপি তণ্হাপ্পৰত্তি তেন দস্সিতা. ইতীতিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং নিগমনৰসেন দস্সেতি.

ককুধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. উত্তরসুত্তৰণ্ণনা

১০০. নৰমন্তি উত্তরসুত্তং হেট্ঠা দেৰতাসংযুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তত্থমেৰ.

উত্তরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. অনাথপিণ্ডিকসুত্তৰণ্ণনা

১০১. দসমে কামং দেৰতাসংযুত্তেপি ‘‘ইদং হি তং জেতৰন’’ন্তিআদিনা ইমা এৰ গাথা আগতা. তত্থ ‘‘অঞ্ঞতরা দেৰতা’’তি নিদানং আরোপিতং. হেট্ঠা আগতনযত্তা এৰ হি পোত্থকেসু ন লিখিতং, ইধ পন দেৰপুত্তসংযুত্তে ‘‘অনাথপিণ্ডিকো দেৰপুত্তো’’তি নিদানে নিগমে চ আগতং, তত্থ দেৰপুত্তেন সত্থু ৰুত্তপ্পকারগুণপৰেদনৰসেন ৰুত্তং. সত্থা পন ভিক্খূনং তমত্থং পৰেদেন্তো ‘‘অঞ্ঞতরো দেৰপুত্তো’’তি আহ. তথা পৰেদনে পন কারণং দস্সেন্তো ‘‘আনন্দত্থেরস্সা’’তিআদিমাহ. অনুমানবুদ্ধিযাতি অনুমানঞাণস্স. আনুভাৰপ্পকাসনত্থন্তি বলদীপনত্থং.

অনাথপিণ্ডিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুতিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. নানাতিত্থিযৰগ্গো

১. সিৰসুত্তৰণ্ণনা

১০২. ততিযৰগ্গস্স পঠমন্তি ততিযৰগ্গে পঠমসুত্তং. ৰুত্তত্থমেৰ হেট্ঠা সতুল্লপকাযিকৰগ্গে পঠমসুত্তে.

সিৰসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. খেমসুত্তৰণ্ণনা

১০৩. পঠমংযেৰাতি জরামরণাদিভাৰতো পগেৰ. বলৰচিন্তনং চিন্তেতীতি যথা সাকটিকো অজানিত্ৰা ৰিসমে মগ্গে সকটং পাজেন্তো অক্খে ছিন্নে পতিকাতুং অৰিসহন্তো দুক্খী দুম্মনো বলৰচিন্তনং চিন্তেতি, মহন্তং চিত্তসন্তাপং পাপুণাতি, এৰং অধম্মৰাদী মচ্চুমুখং পত্তো বলৰচিত্তসন্তাপং পাপুণাতি, তস্মা ধম্মচরিযায নপ্পমজ্জিতব্বন্তি.

খেমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সেরীসুত্তৰণ্ণনা

১০৪. যং দানং দেমীতি যং দেয্যধম্মং পরস্স দেমি. তস্স পতি হুত্ৰাতি তব্বিসযং লোভং সুট্ঠু অভিভৰন্তো তস্স অধিপতি হুত্ৰা দেমি তেন অনাকড্ঢনীযত্তা. ‘‘ন দাসো ন সহাযো’’তি ৰত্ৰা তদুভযং অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো দস্সেতুং ‘‘যো হী’’তিআদি ৰুত্তং. দাসো হুত্ৰা দেতি তণ্হায দাসব্যস্স উপগতত্তা. সহাযো হুত্ৰা দেতি তস্স পিযভাৰাৰিস্সজ্জনতো. সামী হুত্ৰা দেতি তণ্হাদাসব্যতো অত্তানং মোচেত্ৰা অভিভুয্য পৰত্তনতো. সামিপরিভোগসদিসা হেতস্সাযং পৰত্ততীতি.

অথ ৰা যো দানসীলতায দাযকো পুগ্গলো, সো দানে পৰত্তিভেদেন দানদাসো দানসহাযো দানপতীতি তিপ্পকারো হোতীতি দস্সেতি. তদস্স তিপ্পকারতং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যো হী’’তিআদি ৰুত্তং. দাতব্বট্ঠেন দানং, অন্নপানাদি. তত্থ যং অত্তনা পরিভুঞ্জতি তণ্হাধিপন্নতায, তস্স ৰসে ৰত্তনতো দাসো ৰিয হোতি. যং পরেসং দীযতি, তত্থপি অন্নপানসামঞ্ঞেন ইদং ৰুত্তং ‘‘দানসঙ্খাতস্স দেয্যধম্মস্স দাসো হুত্ৰা দেতী’’তি. সহাযো হুত্ৰা দেতি অত্তনা পরিভুঞ্জিতব্বস্স পরেসং দাতব্বস্স চ সমসমট্ঠপনেন. পতি হুত্ৰা দেতি সযং দেয্যধম্মস্স ৰসে অৰত্তিত্ৰা তস্স অত্তনো ৰসে ৰত্তাপনতো.

অপরো নযো – যো অত্তনা পণীতং পরিভুঞ্জিত্ৰা পরেসং নিহীনং দেতি, সো দানদাসো নাম তন্নিমিত্তনিহীনভাৰাপত্তিতো. যো যাদিসং অত্তনা পরিভুঞ্জতি, তাদিসমেৰ পরেসং দেতি, সো দানসহাযো নাম তন্নিমিত্তনিহীনাধিকভাৰৰিস্সজ্জনেন সদিসভাৰাপত্তিতো. যো অত্তনা নিহীনং পরিভুঞ্জিত্ৰা পরেসং পণীতং দেতি, সো দানপতি নাম তন্নিমিত্তসেট্ঠভাৰপ্পত্তিতো. কম্মসরিক্খকো হি ৰিপাকো, তস্মা দেৰপুত্তো ‘‘দানপতী’’তি ৰদন্তো ‘‘অহং তাদিসো অহোসি’’ন্তি দস্সেতি.

‘‘চতূসু দ্ৰারেসু দানং দীযিত্থা’’তি পাল়িযং সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তস্স কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. দানন্তি যিট্ঠং, তঞ্চ খো সব্বসাধারণৰসেন কতন্তি আহ ‘‘সমণ …পে… যাচকান’’ন্তি. পব্বজ্জূপগতাতি যং কিঞ্চি পব্বজ্জং উপগতা. ভোৰাদিনোতি জাতিমত্তব্রাহ্মণে ৰদতি. নালত্থ বুদ্ধসুঞ্ঞত্তা তদা লোকস্স. দুগ্গতাতি দুক্খজীৰিককপ্পকা কসিরৰুত্তিকা. তেনাহ ‘‘দলিদ্দমনুস্সা’’তি. কসিৰাণিজ্জাদিজীৰিকং অনুট্ঠাতুং অসমত্থা ইধ ‘‘কপণা’’তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘কাণকুণিআদযো’’তি. পথাৰিনোতি অদ্ধিকা. ৰনিব্বকাতি দাযকানং গুণকিত্তনকম্মফলকিত্তনৰসেন যাচকা সেয্যথাপি নগ্গাদযো. তেনাহ ‘‘ইট্ঠং দিন্ন’’ন্তিআদি. পসতমত্তন্তি ৰীহিতণ্ডুলাদিৰসেন ৰুত্তং. সরাৰমত্তন্তি যাগুভত্তাদিৰসেন. যথা গামলাভো গামে উপ্পজ্জনকো আযলাভো, এৰং তত্থ দ্ৰারলাভোতি আহ ‘‘তত্থ উপ্পজ্জনকসতসহস্সে’’তি. মহন্ততরং দানং অদংসু অঞ্ঞস্সপি ধনস্স ৰিনিযোগং গতত্তা. তং সন্ধাযাতি তং মহন্ততরং দানং কতং সন্ধায. রঞ্ঞো হি তত্থ দানং ইত্থাগারস্স দানেন মহতা অভিভূতং ৰিয পটিনিৰত্তং হোতীতি আহ ‘‘পটিনিৰত্তী’’তি. কোচীতি ভুম্মত্থে পচ্চত্তৰচনং. তেনাহ ‘‘কত্থচী’’তি. অনেকৰস্সসহস্সাযুককালে তস্স উপ্পন্নত্তা অসীতিৰস্সসহস্সানি সো রাজা দানমদাসীতি.

সেরীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ঘটীকারসুত্তৰণ্ণনা

১০৫. চতুত্থং হেট্ঠা দেৰতাসংযুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তত্থমেৰ.

ঘটীকারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. জন্তুসুত্তৰণ্ণনা

১০৬. যে ৰিনযে অপকতঞ্ঞুনো সংকিলেসিকেসু ৰোদানিযেসু ধম্মেসু ন কুসলা যং কিঞ্চি ন কারিনো ৰিপ্পটিসারবহুলা. তেসং অনুপ্পন্নঞ্চ উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ ভিয্যোভাৰং ৰেপুল্লং আপজ্জতীতি আহ ‘‘অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতায…পে… উদ্ধচ্চপকতিকা’’তি. সারাভাৰেন তুচ্ছত্তা চ নল়ো ৰিযাতি নল়ো, মানোতি আহ ‘‘উন্নল়াতি উগ্গতনল়া’’তি. তেনাহ ‘‘উট্ঠিততুচ্ছমানা’’তি. মানো হি সেয্যস্স সেয্যোতি সদিসোতি চ পৰত্তিযা ৰিসেসতো তুচ্ছো. চাপল্লেনাতি চপলভাৰেন, তণ্হালোলুপ্পেনাতি অত্থো. মুখখরাতি মুখেন ফরুসা, ফরুসৰাদিনোতি অত্থো. ৰিকিণ্ণৰাচাতি ৰিসটৰচনা, সম্ফপ্পলাপতায অপরিযন্তৰচনা. তেনাহ ‘‘অসংযতৰচনা’’তিআদি. চণ্ডসোতে বদ্ধনাৰাসদিসাতি এতেন অনৰট্ঠিতকিরিযতং দস্সেতি. যেন সমন্নাগতা সত্তা একস্মিং ঠানে ঠাতুং ৰা নিসীদিতুং ৰা ন সক্কোন্তি, ইতো চিতো চ ৰিচরন্তি. অনৰট্ঠিতচিত্তাতি একস্মিং আরম্মণে ন অৰট্ঠিতচিত্তা. ৰিৰটইন্দ্রিযাতি অসংৰুতচক্খাদিইন্দ্রিযা.

গুণকথায সদ্ধিং কথিযমানো নিগ্গুণস্স অগুণো পাকটো হোতি জাতিমণিসমীপে ঠিতস্স ৰিয কাচমণিনো দোসো. সুখজীৰিনোতি সুখে ঠিতা. যথা দাযকানং সুভরং হোতি, এৰং সুখেন অকিচ্ছেন পৰত্তজীৰিকা. তেনাহ ‘‘পুব্বে ভিক্খূ’’তিআদি.

অত্তনো রুচিৰসেন গামকিচ্চং নেতীতি গামণি, তে পন হীল়েন্তো ৰদতি ‘‘গামণিকা’’তি. ৰিস্সজ্জেত্ৰাতি সতিৰোস্সগ্গৰসেন ৰিস্সজ্জেত্ৰা কিলেসমুচ্ছাযাতি মহিচ্ছাসঙ্খাতায তণ্হামুচ্ছায. সীলৰন্তানংযেৰ হি দুপ্পটিপত্তিং সন্ধায দেৰপুত্তো ৰদতি. ৰত্তব্বযুত্তকেযেৰাতি ওৰাদেন মযা অনুগ্গহেতব্বমেৰ. ছড্ডিতকাতি পরিচ্চত্তা আচরিযুপজ্ঝাযাদীহি. ততো এৰ অনাথা অপ্পতিট্ঠা. পেতাতি ৰিগতজীৰিতা মতা. যথা পেতা, তথেৰ হোন্তি অত্তহিতাসমত্থতায ৰিঞ্ঞূনং জিগুচ্ছিতব্বতায চ.

জন্তুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. রোহিতস্সসুত্তৰণ্ণনা

১০৭. একোকাসেতি চক্কৰাল়স্স পরিযন্তসঞ্ঞিতে একস্মিং ওকাসে. ভুম্মন্তি ‘‘যত্থা’’তি ইদং ভুম্মৰচনং, সামঞ্ঞতো ৰুত্তম্পি ‘‘সো লোকস্স অন্তো’’তি ৰচনতো ৰিসিট্ঠৰিসযমেৰ হোতি. ‘‘ন জাযতি ন মীযতী’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ন চৰতি ন উপপজ্জতী’’তি কস্মা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ইদং অপরাপরং…পে… গহিত’’ন্তি. পদগমনেনাতি পদসা গমনেন. সঙ্খারলোকস্স অন্তং সন্ধায ৰদতি উপরি সচ্চানি পকাসেতুকামো. সঙ্খারলোকস্স হি অন্তো নিব্বানং.

দল়্হং থিরং ধনু এতস্সাতি দল়্হধন্ৰা. সো এৰ দল়্হধম্মোতি ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘দল়্হধনূ’’তি. উত্তমপ্পমাণেনাতি সহস্সথামপ্পমাণেন. ধনুসিপ্পসিক্খিততায ধনুগ্গহো, ন ধনুগ্গহমত্তেনাতি আহ ‘‘ধনুগ্গহোতি ধনুআচরিযো’’তি. ‘‘ধনুগ্গহো’’তি ৰত্ৰা ‘‘সিক্খিতো’’তি ৰুত্তে ধনুসিক্খায সিক্খিতোতি ৰিঞ্ঞাযতি, সিক্খা চ এত্তকে কালে সমত্থস্স উক্কংসগতো হোতীতি আহ ‘‘দস দ্ৰাদস ৰস্সানি ধনুসিপ্পং সিক্খিতো’’তি. উসভপ্পমাণেপীতি ৰীসতিযট্ঠিযো উসভং, তস্মিং উসভপ্পমাণে পদেসে. ৰালগ্গন্তি ৰাল়কোটিং. কতহত্থোতি পরিচিতহত্থো. কতসরক্খেপোতি ৰিৰটসরক্খেপপদেসদস্সনৰসেন সরক্খেপকতাৰী. তেনাহ ‘‘দস্সিতসিপ্পো’’তি. ‘‘কতসিপ্পো’’তি কেচি. অসন্তি এতেনাতি অসনং, কণ্ডো. তালচ্ছাযন্তি তালচ্ছাদিং, সা পন রতনমত্তা, ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলা ৰা.

পুরত্থিমসমুদ্দাতি একস্মিং চক্কৰাল়ে পুরত্থিমসমুদ্দা. সমুদ্দসীসেন পুরত্থিমচক্কৰাল়মুখৰট্টিং ৰদতি. পচ্ছিমসমুদ্দোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. নিপ্পপঞ্চতন্তি অদন্ধকারিতং. সম্পত্তেতি তাদিসেন জৰেন গচ্ছন্তেন সম্পত্তে. অনোতত্তেতি এত্থাপি ‘‘সম্পত্তে’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধো, তথা ‘‘নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৰা’’তি এত্থাপি. তদাতি যদা সো লোকন্তগৰেসকো অহোসি, তদা. দীঘাযুককালোতি অনেকৰস্সসহস্সাযুককালো. চক্কৰাল়লোকস্সাতি সামঞ্ঞৰসেন একৰচনং, চক্কৰাল়লোকন্তি অত্থো. ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে নিব্বত্তি পুব্বপরিচরিযসিদ্ধায নিকন্তিযা. সসঞ্ঞিম্হি সমনকেতি ন রূপধম্মমত্তকে, অথ খো পঞ্চক্খন্ধসমুদাযেতি দস্সেতি. সমিতপাপোতি সমুচ্ছিন্নসংকিলেসধম্মো.

রোহিতস্সসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭-৮. নন্দসুত্তনন্দিৰিসালসুত্তৰণ্ণনা

১০৮-১০৯. নন্দসুত্তৰিসালসুত্তানি সত্তমঅট্ঠমানি হেট্ঠা সংৰণ্ণিতরূপত্তা ৰুত্তত্থানেৰ.

নন্দসুত্তনন্দিৰিসালসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. সুসিমসুত্তৰণ্ণনা

১১০. তুয্হম্পি নোতি তুয্হম্পি নু, নু-সদ্দো পুচ্ছাযং, তস্মা ৰণ্ণং কথেতুকামো পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. ন ৰট্টতীতি ন যুজ্জতি, কথিতোতি কথেতুং আরদ্ধো, তেনাহ ‘‘মত্থকং ন পাপুণাতী’’তি. তমেৰ মত্থকাপাপুণনং দস্সেতুং ‘‘সো হী’’তিআদি ৰুত্তং. সতিসম্পজঞ্ঞাযোগতো গোরূপসীলো, মূল়্হো খলিতপঞ্ঞো, গোরূপস্স ৰিয সীলং এতস্সাতি হি গোরূপসীলো. সভাগো একরূপচিত্ততায. অরিযানং সভাগতা নাম গুণৰন্তৰসেনাতি আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গুণেসু পসীদিত্ৰা’’তি. সোল়সৰিধং পঞ্ঞন্তি মহাপঞ্ঞাদিকা ছ, নৰ অনুপুব্বৰিহারসমাপত্তিপঞ্ঞা, আসৰক্খযপঞ্ঞাতি ইমং সোল়সৰিধং পঞ্ঞং. তেসট্ঠি সাৰকসাধারণঞাণানিপি এত্থেৰ সঙ্গহং সমোসরণং গচ্ছন্তি.

আনন্দাতি থেরং আহ. আচারোতি চারিত্তসীলমাহ. গোচরোতি গোচরসম্পত্তি. ৰিহারোতি সমাপত্তিৰিহারো. অভিক্কমোতিআদিনা ইরিযাপথৰিহারং. তুয্হম্পীতি পি-সদ্দেন ভগৰতা অত্তানং আদিং কত্ৰা তদঞ্ঞেসং ৰিঞ্ঞূনং সব্বেসং থেরস্স রুচ্চনসভাৰো দীপিতোতি দস্সেন্তো ‘‘ময্হং রুচ্চতী’’তিআদিমাহ. তত্থ সতিপি আনন্দত্থেরস্সপি অসীতিযা মহাথেরানং অন্তোগধভাৰে ‘‘অসীতিযা মহাথেরানং রুচ্চতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘তুয্হম্পি রুচ্চতী’’তি ৰচনং তেন ধম্মসেনাপতিনো ৰণ্ণং কথাপেতুকামতাযাতি দট্ঠব্বং.

সাটকন্তরেতি নিৰত্থৰত্থন্তরে. লদ্ধোকাসোতি নিব্বুদ্ধং করোন্তো সাটকন্তরে লদ্ধং গহেতুং লদ্ধাৰসরো. লভিস্সামিনোতি লভিস্সামি ৰত. দীপধজভূতন্তি সতযোজনৰিত্থিণ্ণং জম্বুদীপস্স ধজভূতং. পুগ্গলপলাপেতি অন্তোসারাভাৰতো পলাপভূতে পুগ্গলে হরন্তো. বালতাযাতি রুচিখন্তিআদিঅভাৰতায. দোসতাযাতি দুস্সকভাৰেন. মোহেনাতি মহামূল়্হতায. কেচি পন ‘‘বালো বালতাযাতি মূল়্হতায পকতিবালভাৰেন ন জানাতি. মূল়্হো মোহেনাতি সযং অবালো সমানোপি যদা মোহেন পরিযুট্ঠিতো হোতি, তদা মোহেন ন জানাতি, অযং পদদ্ৰযস্স ৰিসেসো’’তি ৰদন্তি. ৰিপল্লত্থচিত্তোতি যক্খুম্মাদেন পিত্তুম্মাদেন ৰা ৰিপরীতচিত্তো.

‘‘চতূসু কোসল্লেসূ’’তি ৰুত্তং চতুব্বিধং কোসল্লং পাল়িযা এৰ দস্সেতুং ‘‘ৰুত্তং হেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যো অট্ঠারস ধাতুযো সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৰতো নিস্সরণতো চ যথাভূতং পজানাতি, অযং ধাতুকুসলো. ৰুত্তনযেন আযতনেসু কুসলো আযতনকুসলো. অৰিজ্জাদীসু দ্ৰাদসপটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু কুসলো পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলো. ‘‘ইদং ইমস্স ফলস্স ঠানং কারণং, ইদং অট্ঠানং অকারণ’’ন্তি এৰং ঠানঞ্চ ঠানতো, অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানতো ঠানাট্ঠানকুসলো. যো পন ইমেসু ধাতুআদীসু পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন নিস্সঙ্গগতিযা পণ্ডাতি লদ্ধনামেন ঞাণেন ইতো গতো পৰত্তো, অযং পণ্ডিতো নাম.

মহন্তানং অত্থানং পরিগ্গণ্হনতো মহতী পঞ্ঞা এতস্সাতি মহাপঞ্ঞো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযোতি আহ ‘‘মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতোতি অত্থো’’তি. নানত্তন্তি যাহি মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতত্তা থেরো ‘‘মহাপঞ্ঞো’’তিআদিনা কিত্তিতো, তাসং মহাপঞ্ঞাদীনং ইদং নানত্তং অযং ৰেমত্ততা. যস্স কস্সচি ৰিসেসতো অরূপধম্মস্স মহত্তং নাম কিচ্চসিদ্ধিযা ৰেদিতব্বন্তি তদস্স কিচ্চসিদ্ধিযা দস্সেন্তো ‘‘মহন্তে সীলক্খন্ধে পরিগ্গণ্হাতী’’তিআদিমাহ. তত্থ হেতুমহন্ততায পচ্চযমহন্ততায নিস্সযমহন্ততায পভেদমহন্ততায কিচ্চমহন্ততায ফলমহন্ততায আনিসংসমহন্ততায চ সীলক্খন্ধস্স মহন্তভাৰো ৰেদিতব্বো. তত্থ হেতূ অলোভাদযো. পচ্চযা হিরোত্তপ্পসদ্ধাসতিৰীরিযাদযো. নিস্সযা সাৰকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধিনিযততা, তংসমঙ্গিনো চ পুরিসৰিসেসা. পভেদো চারিত্তাদিৰিভাগো. কিচ্চং তদঙ্গাদিৰসেন পটিপক্খস্স ৰিধমনং. ফলং সগ্গসম্পদা নিব্বানসম্পদা চ. আনিসংসো পিযমনাপতাদি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৮-৯) আকঙ্খেয্যসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.৬৪ আদযো) চ আগতনযেন ৰেদিতব্বো. ইমিনা নযেন সমাধিক্খন্ধাদীনম্পি মহন্ততা যথারহং নিদ্ধারেত্ৰা ৰেদিতব্বা. ঠানাট্ঠানাদীনং পন মহন্তভাৰো মহাৰিসযতায ৰেদিতব্বো. তত্থ ঠানাট্ঠানানং মহাৰিসযতা বহুধাতুকসুত্তাদীসু আগতনযেন, ৰিহারসমাপত্তীনং সমাধিক্খন্ধে নিদ্ধারিতনযেন ৰেদিতব্বা. অরিযসচ্চানং সকলসাসনসঙ্গণ্হনতো সচ্চৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১৮৯ আদযো) তংসংৰণ্ণনাসু (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯ আদযো) আগতনযেন; সতিপট্ঠানাদীনং সতিপট্ঠানৰিভঙ্গাদীসু (ৰিভ. ৩৫৫ আদযো) তংসংৰণ্ণনাদীসু (ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৫ আদযো) চ আগতনযেন; সামঞ্ঞফলানং মহতো হিতস্স মহতো সুখস্স মহতো অত্থস্স মহতো যোগক্খেমস্স নিপ্ফত্তিভাৰতো সন্তপণীতনিপুণঅতক্কাৰচরপণ্ডিতৰেদনীযভাৰতো চ; অভিঞ্ঞানং মহাসম্ভারতো মহাৰিসযতো মহাকিচ্চতো মহানুভাৰতো মহানিপ্ফত্তিতো চ; নিব্বানস্স মদনিম্মদনাদিমহত্থসিদ্ধিতো মহন্ততা ৰেদিতব্বা. পরিগ্গণ্হাতীতি সভাৰাদিতো পরিচ্ছিজ্জ গণ্হাতি জানাতি পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো. সা পনাতি মহাপঞ্ঞতা.

পুথুপঞ্ঞাতি এত্থ নানাখন্ধেসু ঞাণং পৰত্ততীতি অযং রূপক্খন্ধো নাম…পে… অযং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো নামাতি এৰং পঞ্চন্নং খন্ধানং নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তেসু একৰিধেন রূপক্খন্ধো, একাদসৰিধেন রূপক্খন্ধো, একৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো, বহুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো, একৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খারক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি এৰং একেকস্স খন্ধস্স একৰিধাদিৰসেন অতীতাদিৰসেনপি নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তথা ইদং চক্খাযতনং নাম…পে… ইদং ধম্মাযতনং নামং. তত্থ দসাযতনা কামাৰচরা, দ্ৰে চতুভূমকাতি এৰং আযতনানং নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. নানাধাতূসূতি অযং চক্খুধাতু নাম…পে… অযং মনোৰিঞ্ঞাণধাতু নাম. তত্থ সোল়স ধাতুযো কামাৰচরা, দ্ৰে চতুভূমকাতি এৰং ধাতুনানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি, তং উপাদিণ্ণধাতুৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং পচ্চেকবুদ্ধানঞ্হি দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানঞ্চ উপাদিণ্ণধাতূসু এৰ নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি. তঞ্চ খো একদেসমত্ততো, ন নিপ্পদেসতো, অনুপাদিণ্ণকধাতূনং পন নানাকরণং ন জানন্তি এৰ. ইতরসাৰকেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানংযেৰ পন ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তাৰ ইমস্স রুক্খস্স খন্ধো সেতো হোতি, ইমস্স কাল়ো, ইমস্স মট্ঠো, ইমস্স বহলত্তচো, ইমস্স তনুত্তচো, ইমস্স পত্তং ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন এৰরূপং; ইমস্স পুপ্ফং নীলং পীতকং লোহিতকং ওদাতং, সুগন্ধং দুগ্গন্ধং; ফলং খুদ্দকং মহন্তং দীঘং ৰট্টং সুসণ্ঠানং মট্ঠং ফরুসং সুগন্ধং মধুরং তিত্তকং অম্বিলং কটুকং কসাৰং; কণ্টকো তিখিণো অতিখিণো উজুকো কুটিলো তম্বো লোহিতো ওদাতো হোতীতি ধাতুনানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি.

অত্থেসূতি রূপাদীসু আরম্মণেসু. নানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসূতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো চ সণ্ঠানভেদতো চ নানপ্পভেদেসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু. অৰিজ্জাদিঅঙ্গানঞ্হি পচ্চেকং পটিচ্চসমুপ্পাদসঞ্ঞিতাতি. তেনাহ সঙ্খারপিটকে ‘‘দ্ৰাদস পচ্চযা দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি. নানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসূতি নানাসভাৰেসু নিচ্চসারাদিৰিরহতো সুঞ্ঞসভাৰেসু, ততো এৰ ইত্থিপুরিসঅত্তঅত্তনিযাদিৰসেন অনুপলব্ভেসু সভাৰেসু. ম-কারো হেত্থ পদসন্ধিকরো. নানাঅত্থেসূতি অত্থপটিসম্ভিদাৰিসযেসু পচ্চযুপ্পন্নাদিভেদেসু নানাৰিধেসু অত্থেসু. ধম্মেসূতি ধম্মপটিসম্ভিদাৰিসযেসু পচ্চযাদিনানাধম্মেসু. নিরুত্তীসূতি তেসংযেৰ অত্থধম্মানং নিদ্ধারণৰচনসঙ্খাতাসু নিরুত্তীসু. পটিভানেসূতি অত্থপটিসম্ভিদাদীসু ৰিসযভূতেসু ‘‘ইমানি ইদমত্থজোতকানী’’তি তথা তথা পটিভানতো পতিট্ঠানতো পটিভানানীতি লদ্ধনামেসু ঞাণেসু. পুথু নানাসীলক্খন্ধেসূতিআদীসু সীলস্স পুথুত্তং নানত্তঞ্চ ৰুত্তমেৰ. ইতরেসং পন ৰুত্তনযানুসারেন সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা পাকটমেৰ. যং পন অভিন্নং একমেৰ নিব্বানং, তত্থ উপচারৰসেন পুথুত্তং গহেতব্বন্তি আহ ‘‘পুথু জনসাধারণে ধম্মে সমতিক্কম্মা’’তি. তেনস্স ইধ মদনিম্মদনাদিপরিযাযেন পুথুত্তং দীপিতং হোতি.

এৰং ৰিসযৰসেন পঞ্ঞায মহত্তং পুথুত্তঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি সম্পযুত্তধম্মৰসেন হাসভাৰং, পৰত্তিআকারৰসেন জৰনভাৰং, কিচ্চৰসেন তিক্খাদিভাৰঞ্চ দস্সেতুং ‘‘কতমা হাসপঞ্ঞা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ হাসবহুলোতি পীতিবহুলো. সেসপদানি তস্স ৰেৰচনানি. সীলং পরিপূরেতীতি হট্ঠপহট্ঠো উদগ্গুদগ্গো হুত্ৰা পীতিসহগতায পঞ্ঞায পাতিমোক্খসীলং ঠপেত্ৰা হাসনীযতরস্সেৰ ৰিসুং গহিতত্তা ইতরং তিৰিধং সীলং পরিপূরেতি. পীতিসোমনস্সসহগতা হি পঞ্ঞা অভিরতিৰসেন তদারম্মণে ফুল্লিতা ৰিকসিতা ৰিয ৰত্ততি, ন উপেক্খাসহগতা. সীলক্খন্ধং সমাধিক্খন্ধন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. থেরোতিআদিনা অভিনীহারসিদ্ধা থেরস্স হাসপঞ্ঞতাতি দস্সেতি.

সব্বং রূপং অনিচ্চলক্খণতো খিপ্পং জৰতীতি রূপক্খন্ধং অনিচ্চন্তি সীঘৰেগেন পৰত্তিযা পটিপক্খদূরীভাৰেন পুব্বাভিসঙ্খারস্স সাতিসযত্তা ইন্দেন ৰিসট্ঠৰজিরং ৰিয লক্খণং পটিৰিজ্ঝন্তী অদন্ধাযন্তী রূপক্খন্ধে অনিচ্চলক্খণং ৰেগেন পটিৰিজ্ঝতি, তস্মা সা জৰনপঞ্ঞা নামাতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. এৰং লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাৰসেন জৰনপঞ্ঞং দস্সেত্ৰা বলৰৰিপস্সনাৰসেন দস্সেতুং ‘‘রূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ খযট্ঠেনাতি যত্থ যত্থ উপ্পজ্জতি, তত্থ তত্থেৰ খণেনেৰ ভিজ্জনতো খযসভাৰতো. ভযট্ঠেনাতি ভযানকতো. অসারকট্ঠেনাতি অত্তসারৰিরহতো নিচ্চসারাদিৰিরহতো চ. তুলযিত্ৰাতি তুলাভূতায ৰিপস্সনায তুলযিত্ৰা. তীরযিত্ৰাতি তায এৰ তীরণভূতায তীরেত্ৰা. ৰিভাৰযিত্ৰাতি যাথাৰতো পকাসেত্ৰা পঞ্চক্খন্ধং ৰিভূতং কত্ৰা পাকটং কত্ৰা. রূপনিরোধেতি রূপক্খন্ধস্স নিরোধভূতে নিব্বানে নিন্নপোণপব্ভারভাৰেন. ইদানি সিখাপ্পত্তৰিপস্সনাৰসেন জৰনপঞ্ঞং দস্সেতুং পুন ‘‘রূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাৰসেনা’’তি কেচি.

ঞাণতিক্খভাৰো নাম সৰিসেসং পটিপক্খসমুচ্ছিন্দনে ৰেদিতব্বোতি ‘‘খিপ্পং কিলেসে ছিন্দতীতি তিক্খপঞ্ঞো’’তি ৰত্ৰা তে পন কিলেসে ৰিভাগেন দস্সেন্তো ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্ক’’ন্তিআদিমাহ. তিক্খপঞ্ঞো খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি, পটিপদা চস্স ন চলতীতি আহ ‘‘একস্মিং আসনে চত্তারো চ অরিযমগ্গা অধিগতা হোন্তী’’তিআদি. থেরো চাতিআদিনা ধম্মসেনাপতিনো তিক্খপঞ্ঞতা সিখাপ্পত্তাতি দস্সেতি.

‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা’’তি যাথাৰতো দস্সনেন সচ্চসম্পটিৰেধো ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথাতি কারণমুখেন নিব্বেধিকপঞ্ঞং দস্সেতুং ‘‘সব্বসঙ্খারেসু উব্বেগবহুলো হোতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উব্বেগবহুলোতি ৰুত্তনযেন সব্বসঙ্খারেসু অভিণ্হপ্পৰত্তসংৰেগো. উত্তাসবহুলোতি ঞাণুত্তাসৰসেন সব্বসঙ্খারেসু বহুসো উত্রস্তমানসো. তেন আদীনৰানুপস্সনমাহ. উক্কণ্ঠনবহুলোতি ইমিনা পন নিব্বিদানুপস্সনমাহ, অরতিবহুলোতিআদিনা তস্সা এৰ অপরাপরুপ্পত্তিং. বহিমুখো সব্বসঙ্খারতো বহিভূতং নিব্বানং উদ্দিস্স পৰত্তঞাণমুখো, তথা ৰা পৰত্তিতৰিমোক্খমুখো. নিব্বিজ্ঝনং নিব্বেধো, সো এতিস্সা অত্থি, নিব্বিজ্ঝতীতি ৰা নিব্বেধা, সা এৰ পঞ্ঞা নিব্বেধিকা. যং পনেত্থ অত্থতো ন ৰিভত্তং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

অপ্পিচ্ছোতি সন্তগুণনিগুহনতাতি অত্তনি ৰিজ্জমানানং বাহুসচ্চধুতধম্মসীলাদিগুণানঞ্চেৰ পটিৰেধগুণস্স চ নিগুহনং, পটিগ্গহণে চ মত্তঞ্ঞুতাতি এতেনেৰ পরিযেসনপরিভোগমত্তঞ্ঞুতাপি ৰুত্তা হোতি. তীহি সন্তোসেহীতি চতূসু পচ্চযেসু পচ্চেকং তীহি সন্তোসেহি, সব্বে পন দ্ৰাদস. পটিসল্লীনেন ৰিৰেকট্ঠকাযানং ন সঙ্গণিকারামানং. নেক্খম্মাভিরতানন্তি পব্বজ্জং উপগতানং. পরিসুদ্ধচিত্তানং ৰিগতচিত্তসংকিলেসানং. পরমৰোদানপ্পত্তানং অট্ঠসমাপত্তিসমধিগমেন অতিৰিয ৰোদানং ৰিসুদ্ধিং পত্তানং. কিলেসুপধিআদীনং অভাৰতো নিরুপধীনং. ফলসমাপত্তিৰসেন সব্বসঙ্খারৰিনিস্সটত্তা ৰিসঙ্খারং নিব্বানং. উপগতানং, ইমেসং তিণ্ণং ৰিৰেকানং লাভী পৰিৰিত্তো ‘‘পকারেহি ৰিৰিত্তো’’তি কত্ৰা. সমাসজ্জনং পরিসিনেহুপ্পাদো সংসগ্গো, সৰনৰসেন উপ্পজ্জনকসংসগ্গো সৰনসংসগ্গো. এস নযো সেসেসুপি. সমুল্লপনং আলাপসল্লপনং. সংসগ্গৰত্থুনা ইমিনা তস্স পরিভোগো পরিভোগসংসগ্গো.

আরদ্ধৰীরিযোতি এত্থ ৰীরিযারম্ভো নাম ৰীরিযস্স পগ্গণ্হনং পরিপুণ্ণকরণং. তং পন সব্বসো কিলেসানং নিগ্গণ্হনন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. ওধুননৰত্তাতি কিলেসানং যস্স কস্সচি সাৰজ্জস্স ওধুননৰসেন ৰত্তা. তেনাহ ‘‘ভিক্খূন’’ন্তিআদি. ওতিণ্ণং নাম ৰজ্জং অজ্ঝাচরিতন্তি আরোচিতং. অনোতিণ্ণং অনারোচিতং. তন্তিৰসেনাতি পাল়িধম্মৰসেন, যুত্তসদ্দস্স ৰসেনাতি অত্থো. পাপে লামকে পুগ্গলে ধম্মে চ গরহতি জিগুচ্ছতীতি পাপগরহী. তেনাহ ‘‘পাপপুগ্গলে’’তিআদি. একদস্সীতি একভৰদস্সী, ইধলোকমত্তদস্সী দিট্ঠধম্মিকসুখমত্তাপেক্খী. সমন্তাতি সমন্ততো, পরিতো মে কত্থচি মা অহূতি যোজনা.

সোল়সহি পদেহীতি সোল়সহি কোট্ঠাসেহি. অকুপ্পন্তি কেনচি অকোপনীযং. অযং ধম্মসেনাপতিনো গুণকথা সত্থু ৰচনানুসারেন দসসহস্সচক্কৰাল়ব্যাপিনী অহোসি, তং দস্সেতুং ‘‘এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. চতুব্বিধা ৰণ্ণনিভা পাতুভৰি উল়ারপীতিসোমনস্সসমুট্ঠানত্তা. সুট্ঠু ওভাসতীতি সুভো. ওভাসসম্পত্তিযা মণিনো ভদ্দকতাতি আহ ‘‘সুভোতি সুন্দরো’’তি. জাতিমা পরিসুদ্ধআকরসমুট্ঠিতত্তা. কুরুৰিন্দজাতিআদিজাতিৰিসেসোপি মণি আকরপরিসুদ্ধমূলকো এৰাতি আহ ‘‘জাতিসম্পন্নো’’তি. ধোৰনাদিপরিকম্মেনাতি চতূসু পাসাণেসু ধোৰনদোসনীহরণতাপনসণ্হকরণাদিপরিকম্মেন. রত্তকম্বলস্স ৰসেন সভাৰৰণ্ণসিদ্ধিযা ৰেল়ুরিযমণি অতিৰিয সোভতীতি আহ ‘‘পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তো’’তি. নিক্খন্তি ভণ্ডমাহ. তঞ্চ অপ্পকেন সুৰণ্ণেন কতং ভণ্ডং ন সোভতি সোভাৰিপুলেনাতি আহ ‘‘অতিরেকপঞ্চসুৰণ্ণেন কতপিল়ন্ধন’’ন্তি. সুৰণ্ণন্তি পঞ্চধরণস্স সমঞ্ঞা, তস্মা পঞ্চৰীসতিসুৰণ্ণসারিযা ৰিচিত্তআভরণং ইধ ‘‘নিক্খ’’ন্তি অধিপ্পেতং. তঞ্হি ৰিপুলং ন পরিত্তকং. মহাজম্বুসাখায পৰত্তনদিযন্তি মহাজম্বুসাখায হেট্ঠা সঞ্জাতনদিযং. তং কির রতনং রত্তং. সুকুসলেন…পে… সম্পহট্ঠন্তি সুট্ঠু কুসলেন সুৰণ্ণকারেন উক্কায তাপেত্ৰা সম্মা পহট্ঠং মজ্জনাদিৰসেন সুকতপরিকম্মং. ধাতুৰিভঙ্গেতি ধাতুৰিভঙ্গসুত্তে. কতভণ্ডন্তি আভরণভাৰেন কতং ভণ্ডং.

নাতিউচ্চো নাতিনীচো তরুণসূরিযো নাম. সত্থারা আভতৰণ্ণো উব্ভতগুণোতি অত্থো. নেৰ মরণং অভিনন্দতীতি অত্তনোপি মরণং নেৰ অভিনন্দতি অত্তৰিনিপাতস্স সাৰজ্জভাৰতো. বোধিসত্তো পন পরেসং অত্থায অত্তনো অত্তভাৰং পরিচ্চজতি করুণাৰসেন, এৰং ৰোসজ্জনং পরমত্থপারমীপারিপূরিং গচ্ছতীতি সাৰকা ন তথা কাতুং সক্কা সিক্খাপদতো. ন জীৰিতং পত্থেতি জীৰিতাসায সমুচ্ছিন্নত্তা. দিৰসসঙ্খেপন্তি অজ্জ ত্ৰং ইদং নাম কম্মং করোহি, ইদং তে ৰেতনন্তি দিৰসভাগেন পরিচ্ছিন্নং ৰেতনং. তাদিসো হি ভতকো দিৰসক্খযমেৰ উদিক্খতি, ন কম্মনিট্ঠানং. নিব্বিসং ভতকো যথাতি ৰেতনং ভতিং ইচ্ছন্তো কালক্খযং উদিক্খন্তো ভতকপুরিসো ৰিয.

সুসিমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. নানাতিত্থিযসাৰকসুত্তৰণ্ণনা

১১১. নানাতিত্থিযসাৰকাতি পুথুতিত্থিযানং সাৰকা. ছিন্দিতেতি হত্থচ্ছেদাদিৰসেন ছেদে. মারিতেতি মারণে. ন পাপং সমনুপস্সতীতি কিঞ্চি পাপং অত্থীতি ন পস্সতি, পরেসঞ্চ তথা পৰেদেতি. ৰিস্সাসন্তি ৰিস্সত্থভাৰং. ‘‘কতকম্মানম্পি ৰিপাকো নত্থী’’তি ৰদন্তো কতপাপানং অকতপুঞ্ঞানঞ্চ ৰিস্সত্থতং নিরাসঙ্কতং জনেতি.

তপোজিগুচ্ছাযাতি তপসা অচেলৰতাদিনা পাপতো জিগুচ্ছনেন, ‘‘পাপং ৰিরাজযামা’’তি অচেলৰতাদিসমাদানেনাতি অত্থো. তস্মিঞ্হি সমাদানে ঠিতেন সংৰরেন সংৰুতচিত্তো সমন্নাগতো পিহিতো চ নাম হোতীতি ‘‘সুসংৰুতত্তো’’তিআদি ৰুত্তং. চত্তারো যামা ভাগা চতুযামা, চতুযামা এৰ চাতুযামা. ভাগত্থো হি ইধ যাম-সদ্দো যথা ‘‘রত্তিযং পঠমো যামো’’তি. সো পনেত্থ ভাগো সংৰরলক্খণোতি আহ ‘‘চাতুযামেন সুসংৰুতো’’তি, চতুকোট্ঠাসেন সংৰরেন সুট্ঠু সংৰুতোতি অত্থো. পটিক্খিত্তসব্বসীতোদকোতি পটিক্খিত্তসব্বসীতুদকপরিভোগো. সব্বেন পাপৰারণেন যুত্তোতি সব্বপ্পকারেন সংৰরলক্খণেন পাপৰারণেন সমন্নাগতো. ধুতপাপোতি সব্বেন নিজ্জরলক্খণেন পাপৰারণেনপি ধুতপাপো. ফুট্ঠোতি অট্ঠন্নম্পি কম্মানং খেপনেন ৰিক্খেপপ্পত্তিযা কম্মক্খযলক্খণেন সব্বেন পাপৰারণেন ফুট্ঠো, তং ফুসিত্ৰা ঠিতো. ন নিগুহন্তোতি ন নিগুহনহেতু দিট্ঠসুতে তথেৰ কথেন্তো.

নানাতিত্থিযানংযেৰ উপট্ঠাকোতি পরৰাদীনং সব্বেসংযেৰ তিত্থিযানং উপট্ঠাকো, তেসু সাধারণৰসেন অভিপ্পসন্নো. কোটিপ্পত্তাতি মোক্খাধিগমেন সমণধম্মে পত্তব্বমরিযাদপ্পত্তা.

সহচরিতমত্তেনাতি সীহনাদেন সহ ৰস্সকরণমত্তেন. সীহেন সীহনাদং নদন্তেন সহেৰ সিঙ্গালেন অত্তনো সিঙ্গালরৰকরণমত্তেন. কোত্থুকোতি খুদ্দককোত্থু. আসঙ্কিতসমাচারোতি অত্তনা চ পরেহি চ আসঙ্কিতব্বসমাচারো. সপ্পুরিসানন্তি বুদ্ধাদীনং.

তস্সাতি ৰেগব্ভরিস্স দেৰপুত্তস্স. সরীরে অনুআৰিসীতি সরীরে অনুপৰিসিত্ৰা ৰিয আৰিসি. অধিমুচ্চীতি যথা গহিতস্স ৰসেন চিত্তং ন ৰত্ততি, অত্তনো এৰ ৰসে ৰত্ততি, এৰং অধিট্ঠহি. আযুত্তাতি দস্সনেন সংযুত্তা. পৰিৰেকিযন্তি কপ্পকৰত্থভুঞ্জনসেনাসনেহি পৰিৰিত্তভাৰং. তেনাহ ‘‘তে কিরা’’তিআদি. রূপে নিৰিট্ঠাতি চক্খুরূপধম্মে অভিনিৰিট্ঠা. তেনাহ ‘‘তণ্হাদিট্ঠীহি পতিট্ঠিতা’’তি. দেৰলোকপত্থনকামাতি দেৰলোকস্সেৰ অভিপত্থনকামা. মরণধম্মতায মাতিযা. তেনাহ ‘‘মাতিযাতি মচ্চা’’তি. পরলোকত্থাযাতি পরসম্পত্তিভাৰায লোকস্স অত্থায.

পভাসৰণ্ণাতি পভায সমানৰণ্ণা. কেসং পভাযাতি আহ ‘‘চন্দোভাসা’’তিআদি. সজ্ঝারাগপভাসৰণ্ণা ইন্দধনুপভাসৰণ্ণাতি পচ্চেকং যোজনা. আমো আমগন্ধো এতস্স অত্থীতি আমিসং. ৰধাযাতি ৰিদ্ধংসিতুং. রূপাতি রূপাযতনাদিরূপিধম্মা.

রাজগহসমীপপ্পৰত্তীনং রাজগহিযানং. ‘‘সেতো’’তি কেলাসকূটো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘সেতোতি কেলাসো’’তি. কেনচি ন ঘট্টেতীতি অঘং, অন্তলিক্খন্তি আহ ‘‘অঘগামীনন্তি আকাসগামীন’’ন্তি. উদকং ধীযতি এত্থাতি উদধি, মহোদধি. ৰিপুলোতি ৰেপুল্লপব্বতো. হিমৰন্তপব্বতানন্তি হিমৰন্তপব্বতভাগানং. বুদ্ধো সেট্ঠো সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণদস্সনাদীহি সব্বগুণেহি.

নানাতিত্থিযসাৰকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ততিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সারত্থপ্পকাসিনিযা সংযুত্তনিকায-অট্ঠকথায

দেৰপুত্তসংযুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.