২. নন্দনৰগ্গো
১. নন্দনসুত্তৰণ্ণনা
১১. ‘‘তত্র ভগৰা’’তি ৰুত্তে ন তথা ব্যঞ্জনানং সিলিট্ঠতা, যথা ‘‘তত্র খো ভগৰা’’তি ৰুত্তেতি আহ ‘‘ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাৰসেনা’’তি. পরিসজেট্ঠকেতি পরিসায জেট্ঠকে, যে তস্সা দেসনায ৰিসেসতো ভাজনভূতা. পরিসজেট্ঠকে ভিক্খূতি চতুপরিসজেট্ঠকে ভিক্খূ. চতুন্নং হি পরিসানং জেট্ঠা ভিক্খুপরিসা পঠমুপ্পন্নত্তা. আমন্তেসীতি সম্বোধেসি, সম্বোধনঞ্চ জানাপনন্তি আহ ‘‘জানাপেসী’’তি. ভদন্তেতি গরুগারৰসপ্পতিস্সৰৰচনমেতং, অত্থতো পন ভদন্তেতি ভদ্দং তৰ হোতু অত্তনো নিট্ঠানপরিযোসানত্তা পরেসঞ্চ সন্ততাৰহত্তা. ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি এত্থ ভগৰতোতি সামিৰচনং আমন্তনমেৰ সম্বন্ধিঅত্থপদং অপেক্খতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ভগৰতো ৰচনং পতিঅস্সোসু’’ন্তি. ভগৰতোতি পন ইদং পতিস্সৰনসম্বন্ধেন সম্পদানৰচনং যথা ‘‘দেৰদত্তস্স পটিস্সুণাতী’’তি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং নিদানৰগ্গস্স আদিসুত্তৰণ্ণনাযং আগমিস্সতি.
তাৰতিংসকাযোতি তাৰতিংসসঞ্ঞিতো দেৰনিকাযো. দুতিযদেৰলোকোতি ছসু কামলোকেসু দুতিযো দেৰলোকো. তেত্তিংস জনা সহপুঞ্ঞকারিনো তত্থ উপ্পন্না, তংসহচরিতট্ঠানং তাৰতিংসং, তন্নিৰাসিনোপি তাৰতিংসনামকা সহচরণঞাযেনাতি আহ ‘‘মঘেন মাণৰেনা’’তিআদি. অযং পন কেচিৰাদো ব্যাপন্নো হোতীতি তং অরোচেন্তেন ‘‘ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং. ব্যাপন্নতং দস্সেন্তো ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তথা হি ৰক্খতি ‘‘এৰং হি নিদ্দোসং পদং হোতী’’তি. নামপণ্ণত্তিযেৰাতি অত্থনিরপেক্খত্তা নিরুল়্হসমঞ্ঞা এৰ.
তং ৰনন্তি তং উপৰনং. পৰিট্ঠে পৰিট্ঠে দুক্খপ্পত্তেপি অত্তনো সম্পত্তিযা নন্দযতি, পগেৰ অদুক্খপ্পত্তেতি দস্সেতুং ‘‘পঞ্চসু হী’’তিআদি ৰুত্তং. পৰেসিতানন্তি পকোট্ঠৰারেন পৰেসিতানম্পীতি অধিপ্পাযো. চৰনকালেযেৰ থোকং দিস্সমানৰিকারা হুত্ৰা চৰন্তি, তে সন্ধায ‘‘হিমপিণ্ডো ৰিয ৰিলীযন্তী’’তি ৰুত্তং. যে পন অদিস্সমানৰিকারা সহসা অন্তরধাযন্তি, তে সন্ধায ‘‘দীপসিখা ৰিয ৰিজ্ঝাযন্তী’’তি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি. নন্দযতি পকতিযা সোমনস্সিতং দোমনস্সিতঞ্চ. নন্দনেতি এৰংঅন্ৰত্থনামকে উয্যানে. পরিৰুতাতি ‘‘দেৰতা’’তি ৰচনং উপাদায ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰুত্তং. দেৰপুত্তো হি সো.
দিৰি ভৰত্তা দিব্বাতি আহ ‘‘দেৰলোকে নিব্বত্তেহী’’তি. কামেতব্বতায কামবন্ধনেহি, তথা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসংকিণ্ণসভাৰতায কামকোট্ঠাসেহি. উপেতাতি উপগতা সমন্নাগতা. পরিচারযমানাতি পরিরমমানা. ইদঞ্হি পদং অপেক্খিত্ৰা ‘‘কামগুণেহী’’তি কত্তরি করণৰচনং, পুরিমানি অপেক্খিত্ৰা সহযোগে. রমমানা চরন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘রমমানা’’তি. পরিচারযমানাতি ৰা পরিতো সমন্ততো চারযমানাতি অত্থোতি আহ ‘‘ইন্দ্রিযানি সঞ্চারযমানা’’তি. পঠমনযে হি অনুভৰনত্থো পরিচরণসদ্দো, দুতিযনযে পরিৰত্তনত্থো. সো পনাতি ‘‘তাযং ৰেলায’’ন্তি ৰুত্তকালো. অধুনাতি সম্পতি. সো ৰিচরীতি সম্বন্ধো. কামগুণেহীতি হেতুম্হি করণৰচনং. ওৰুতোতি যথা তং ন ঞাযতি, এৰং পিহিতচিত্তো. নিৰুতো পরিযোনদ্ধোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. তেনাহ ‘‘লোকাভিভূতো’’তি. আসভিন্তি সেট্ঠং ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্সা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩১; ম. নি. ৩.২০৭) ভাসন্তো বোধিসত্তো ৰিয.
কেৰলং দস্সনং কিমত্থিযন্তি আহ – ‘‘যে…পে… ৰসেনা’’তি, তস্মিং নন্দনৰনে অৰট্ঠিতকামভাগানুভৰনৰসেনাতি অত্থো. নরদেৰানন্তি পুরিসভূতদেৰতানং. তেনাহ ‘‘দেৰপুরিসান’’ন্তি. অপ্পকং অধিকং ঊনং ৰা গণনূপগং নাম ন হোতীতি ‘‘তিক্খত্তুং দসন্ন’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘তেত্তিংসান’’ন্তি হি ৰত্তব্বে অযং রুল়্হী. পরিৰারসঙ্খাতেন, ন কিত্তিসঙ্খাতেনাতি অধিপ্পাযো. সীলাচারাদিগুণনেমিত্তিকা হি কিত্তি. ‘‘তাৰতিংসা দেৰা দীঘাযুকা ৰণ্ণৰন্তো সুখবহুলা’’তি এৰমাদিৰচনেন যসে ইচ্ছিতে অৰিসেসেত্ৰাৰ ‘‘যসেন সম্পন্নান’’ন্তি সক্কা ৰত্তুং.
অরিযসাৰিকাতি সোতাপন্না. ‘‘সকদাগামিনী’’তি কেচি. অধিপ্পাযং ৰিৰট্টেত্ৰাতি যথা ত্ৰং অন্ধবালে মঞ্ঞসি, ধম্মসভাৰো এৰং ন হোতীতি তস্সা দেৰতায অধিপ্পাযং ৰিপরিৰত্তেত্ৰা. একন্ততো সুখং নাম নিব্বানমেৰ. কামা হি দুক্খা ৰিপরিণামধম্মাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন তস্সা অধিপ্পাযং পটিক্খিপিত্ৰা. কামং চতুত্থভূমকাপি সঙ্খারা অনিচ্চা এৰ, তে পন সম্মসনূপগা ন হোন্তীতি তেভূমকগ্গহণং সম্মসনযোগ্গেন. হুত্ৰাতি পুব্বে অৰিজ্জমানা পচ্চযসমৰাযেন ভৰিত্ৰা উপ্পজ্জিত্ৰা. এতেন নেসং ভাৰভাগো দস্সিতো. অভাৰত্থেনাতি সরসনিরোধভূতেন ৰিদ্ধংসনভাৰেন.
অনিচ্চা অদ্ধুৰা, ততো এৰ ‘‘ময্হং ইমে সুখা’’তি ৰা ন ইচ্চাতি অনিচ্চা. উপ্পাদৰযসভাৰাতি খণে খণে উপ্পজ্জননিরুজ্ঝনসভাৰা. তেনাহ ‘‘উপ্প…পে… ৰেৰচন’’ন্তি. পুরিমস্স ৰা পচ্ছিমং কারণৰেৰচনন্তি আহ ‘‘যস্মা ৰা’’তিআদি. তদনন্তরাতি তেসং উপ্পাদৰযানং অন্তরে. ৰেমজ্ঝট্ঠানন্তি ঠিতিক্খণং ৰদতি. যে পন ‘‘সঙ্খারানং ঠিতি নত্থী’’তি ৰদন্তি, তেসং তং মিচ্ছা. যথা হি তস্সেৰ ধম্মস্স উপ্পাদাৰত্থায ভিন্না ভঙ্গাৰত্থা ইচ্ছিতা, অঞ্ঞথা অঞ্ঞং উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞং নিরুজ্ঝতীতি আপজ্জতি, এৰং উপ্পন্নস্স ভঙ্গাভিমুখাৰত্থা ইচ্ছিতব্বা, সাৰ ঠিতিক্খণো. ন হি উপ্পজ্জমানো ভিজ্জতীতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি. ৰূপসমসঙ্খাতন্তি অচ্চন্তং ৰূপসমসঙ্খাতং নিব্বানমেৰ সুখং, ন তযা অধিপ্পেতা কামাতি অধিপ্পাযো.
নন্দনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. নন্দতিসুত্তৰণ্ণনা
১২. নন্দতীতি এত্থ নন্দনং সপ্পীতিককামতণ্হাকিচ্চন্তি আহ – ‘‘তুস্সতী’’তি, তস্মা কামপরিতোসেন হট্ঠতুট্ঠো হোতীতি অত্থো. পুত্তিমাতি পুত্তৰা. পহূতে চাযং মা-সদ্দোতি আহ ‘‘বহুপুত্তো’’তি. বহুপুত্ততাগহণেন ইদং পযোজনন্তি দস্সেন্তো ‘‘তস্স হী’’তিআদিমাহ. পূরেন্তীতি পদং অপেক্খিত্ৰা ধঞ্ঞস্সাতি সামিৰচনং. ইতি আহাতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ, এৰংঅধিপ্পাযো হুত্ৰাতি অত্থো. গোসামিকোতি গোমা. ইধাপি পহূতে মা-সদ্দো. গোরসসম্পত্তিন্তি গোরসেহি নিপ্ফজ্জনসম্পত্তিং. উপধীতি পচ্চত্তবহুৰচনং. হীতি হেতুঅত্থে নিপাতো. নন্দযন্তি পীতিসোমনস্সং জনযন্তীতি নন্দনা. কামং দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো নিপ্পরিযাযতো কামা ‘‘উপধী’’তি ৰত্তব্বতং অরহন্তি, তস্সা পন দেৰতায অধিপ্পাযৰসেনাহ ‘‘সুখস্স অধিট্ঠানভাৰতো’’তি. কিলেসৰত্থুহেতুকত্তা সেসপদদ্ৰযস্স কিঞ্চাপি সব্বং সংসারদুক্খং কিলেসহেতুকং, ৰিসেসতো পন পাপধম্মা অপাযূপপত্তিং নিব্বত্তেন্তীতি আহ – ‘‘কিলেসাপি অপাযদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো’’তি. উপসংহরমানাতি উপনেন্তা উপ্পাদেন্তা. মনুস্সজাতিকোপি দুল্লভঘাসচ্ছাদনতায দুক্খবহুলো পেতো ৰিযাতি মনুস্সপেতো. মনুস্সজাতিকোপি ৰুত্তরূপো অনত্থপাতিতো পরেহি হিংসিতো সমানো নেরযিকো ৰিযাতি মনুস্সনেরযিকো.
ফলেন রুক্খতো ফলং পাতেন্তো ৰিয. তথেৰ নৰহাকারেহীতি যথা তীসু কালেসু নাসমরণভেদনৰসেন পুত্তিমা পুত্তনিমিত্তং, তথেৰ গোমা গোনিমিত্তং সোচতি নৰপ্পকারেহি. পঞ্চ কামগুণোপধীপি নরং সোচেন্তীতি যোজনা. তস্সাতি যো উত্তরি অনুগিজ্ঝতি তস্স. কামযানস্সাতি জাতকামচ্ছন্দস্স. জন্তুনোতি সত্তস্স. পরিহাযন্তি চে ৰিনস্সন্তি চে. সল্লৰিদ্ধোৰাতি সল্লেন ৰিদ্ধো ৰিয. রুপ্পতীতি ৰিকারং আপজ্জতি, সোচতীতি অত্থো. নরস্স সোচনা সোকঘট্টনপচ্চযো. উপধযো নত্থীতি কামং কিলেসাভিসঙ্খারূপধযো তাৰ খীণাসৰস্স নত্থেৰ মগ্গাধিগমেন নিরোধিতত্তা, খন্ধূপধযো পন কথন্তি? তেপি তস্স সউপাদিসেসকালেপি অট্ঠুপ্পত্তিহেতুভূতা ন সন্তেৰ, অযঞ্চ অনুপাদিসেসকালে. তেনাহ ‘‘সো নিরুপধি মহাখীণাসৰো’’তি.
নন্দতিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. নত্থিপুত্তসমসুত্তৰণ্ণনা
১৩. পুত্তপেমং পুত্তগ্গহণেন গহিতং উত্তরপদলোপেনাতি আহ ‘‘পুত্তপেমসম’’ন্তি. গোসমিতন্তি গোহি সমং কতং. তেনাহ ‘‘গোহি সম’’ন্তি. সূরিযস্স সমাতি সূরিযসমা. অৰযৰসম্বন্ধে চেতং সামিৰচনং. অৰযৰো চেত্থ আভা এৰাতি ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘অনন্তরং আভা’’তি ৰুচ্চমানত্তাতি আহ ‘‘সূরিযাভায সমা’’তিআদি. মহোঘভাৰেন সরন্তি সৰন্তীতি সরা, মহন্তা জলাসযা. সব্বে তে সমুদ্দপরমা ওরিমজনেহি অদিট্ঠপরতীরত্তা তস্স.
নত্থি অত্তসমং পেমন্তি গাথায পঠমগাথাযং ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অত্তপেমেন সমং পেমং নাম নত্থীতি অযমত্থো. অনুদককন্তারে ঘম্মসন্তাপং অসহন্তিযা অঙ্কে ঠপিতপুত্তকং কন্দন্তং ভূমিযং নিপজ্জাপেত্ৰা তস্স উপরি ঠত্ৰা মতইত্থিৰত্থুনা দীপেতব্বং. তেনাহ – ‘‘মাতাপিতাদযো হি ছড্ডেত্ৰাপি পুত্তধীতাদযো’’তি. তথা চাহ –
‘‘সব্বা দিসা অনুপরিগম্ম চেতসা,
নেৰজ্ঝগা পিযতরমত্তনা ক্ৰচি;
এৰং পিযো পুথু অত্তা পরেসং,
তস্মা ন হিংসে পরমত্তকামো’’তি. (সং. নি. ১.১১৯; উদা. ৪১; নেত্তি. ১১৩);
ধঞ্ঞেন সমং ধনং নাম নত্থি, যস্মা তপ্পটিবদ্ধা আহারূপজীৰীনং সত্তানং জীৰিতৰুত্তি. তথারূপে কালেতি দুব্ভিক্খকালে. একদেসংযেৰ ওভাসন্তীতি একস্মিং খণে চতূসু মহাদীপেসু ওভাসং ফরিতুং অসমত্থত্তা সূরিযস্সপি, পগেৰ ইতরেসং. বোধিসত্তস্স উদযব্বযস্স ঞাণানুভাৰেন সকলজাতিখেত্তং একালোকং অহোসীতি আহ ‘‘পঞ্ঞা…পে… সক্কোতী’’তি. তমং ৰিধমতীতি পুব্বেনিৰাসঞাণাদযো পঞ্ঞা যত্থ পৰত্তন্তি, তমনৰসেসং ব্যাপেত্ৰা একপ্পহারেন পৰত্তনতো. ‘‘ৰুট্ঠিযা পন পৰত্তমানায যাৰ আভস্সরভৰনা’’তি পচুরৰসেন ৰুত্তং.
নত্থিপুত্তসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. খত্তিযসুত্তৰণ্ণনা
১৪. খেত্ততো ৰিৰাদা সত্তে তাযতীতি খত্তিযো. ৰদতি দেৰতা অত্তনো অজ্ঝাসযৰসেন. দ্ৰিপদাদীনন্তি আদি-সদ্দেন চতুপ্পদভরিযপুত্তা গহিতা. বুদ্ধাদযোতি আদি-সদ্দেন আজানীযসুস্সূসভরিযস্সৰপুত্তা. দ্ৰিপদানং সেট্ঠোতি এত্থ দ্ৰিপদানং এৰ সেট্ঠোতি নাযং নিযমো ইচ্ছিতো, সেট্ঠো এৰাতি পন ইচ্ছিতো, তস্মা সম্বুদ্ধো দ্ৰিপদেসু অঞ্ঞেসু তত্থ চ উপ্পজ্জনতো সেট্ঠো এৰ সব্বেসম্পি উত্তরিতরস্স অভাৰতোতি অযমেত্থ অত্থো. তেনাহ ‘‘উপ্পজ্জমানো পনেসা’’তিআদি. কারণাকারণং আজানাতীতি আজানীযো. গণ্হাপেথাতি যথা উদকো ন তেমিস্সতি, এৰং ৰাল়ং গণ্হাপেথ. ‘‘অসুস্সূসা’’তি কেচি পঠন্তি. আসুণমানোতি সপ্পটিস্সৰো হুত্ৰা ৰচনসম্পটিচ্ছকো.
খত্তিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সণমানসুত্তৰণ্ণনা
১৫. ঠিতে মজ্ঝন্হিকেতি পুব্বদ্ধং নিক্খমিত্ৰা অপরদ্ধং অপ্পত্ৰা ঠিতমজ্ঝন্হে. সন্নিসীৰেসূতি পরিস্সমৰিনোদনত্থং সব্বসো সন্নিসীদন্তেসু. দ-কারস্স হি ৰ-কারং কত্ৰা নিদ্দেসো. তেনাহ ‘‘সন্নিসিন্নেসু ৰিস্সমমানেসূ’’তি. সব্বসত্তানন্তি সব্বেসঞ্চ আহারূপজীৰিতসত্তানং ঘম্মতাপনে সন্তত্তকাযানং ইরিযাপথদুব্বল্যকালোতি ঠানাদিইরিযাপথস্স অসমত্থকালো. সণতি ৰিযাতি সদ্দং করোতি ৰিয, যথা তং অঞ্ঞম্পি মহাৰনং ৰক্খমাননযেন. তেনাহ ‘‘তপ্পটিভাগং নামেত’’ন্তি ছিদ্দৰেণুপব্বানন্তি রন্ধজাতকীচকমহাৰেল়ুপব্বানং. দুতিযকং সহাযং অলভন্তী অনভিরতিপরিতস্সনায এৰমাহ. অনপ্পকং সুখন্তি ৰিপুলং উল়ারং ৰিৰেকসুখং.
একৰিহারতায সুঞ্ঞাগারং পৰিট্ঠস্স. তেন কাযৰিৰেকং দস্সেতি. অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাদিপ্পহানেন সন্তচিত্তস্স. তেন চিত্তৰিৰেকং দস্সেতি. সংসারে ভযং ইক্খনতো ভিক্খুনো উভযৰিৰেকসম্পন্নস্স, ততো এৰ উত্তরিং মনুস্সধম্মতো রতিং লাভিনো. অমানুসী রতীতি ভাৰনারতি. পুরতোতি পুরিমভাগে. পচ্ছতোতি পচ্ছিমভাগে. অপরোতি অঞ্ঞো. পুরতোতি ৰা অনাগতে, অনাগতং আরব্ভাতি অত্থো. পচ্ছতোতি অতীতে অতীতং আরব্ভ পটিপত্তিযা ৰিবাধনতো. পরোতি কোধো চিত্তপটিদুস্সনতায. ন পরোতি অপরো, লোভো, সো চে ন ৰিজ্জতি. এতেন অনাগতপ্পজপ্পনায অতীতানুসোচনায চ অভাৰং দস্সেতি. অতীৰ ফাসু ভৰতীতি নীৰরণজেট্ঠকস্স কামচ্ছন্দস্স ৰিগমেন ৰিক্খম্ভিতনীৰরণস্স ঝানস্স ৰসেন অতিৰিয ফাসুৰিহারো হোতি. একস্স ৰসতো ৰনেতি তণ্হাদুতিযিকাভাৰেন একস্স অরঞ্ঞে ৰিৰেকৰাসং ৰসতো. সেসং তাদিসমেৰাতি সেসমেত্থ যং ৰত্তব্বং, তং পঠমগাথাযং ৰুত্তসদিসমেৰ.
সণমানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. নিদ্দাতন্দীসুত্তৰণ্ণনা
১৬. পচ্ছিমে মাসে পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানোতি এত্তকং পাঠং সঙ্খিপিত্ৰা ‘‘নিদ্দং ওক্কমিতা’’তি ৰুত্তং. কিরিযামযচিত্তেহি অৰোমিস্সো ভৰঙ্গসোতো অব্যাকতনিদ্দা. সা হি খীণাসৰানং উপ্পজ্জনারহা, তস্সা পুব্বভাগাপরভাগেসু…পে… উপ্পন্নং থিনমিদ্ধং ইধাধিপ্পেতা নিদ্দা, সা অখীণাসৰানং যেভুয্যেন অনিযতকালা, তব্বিধুরনিযতসব্ভাৰং দস্সেন্তো ‘‘অতিচ্ছাত…পে… আগন্তুকং আলসিয’’ন্তি আহ. কাযালসিযপচ্চযা ৰীরিযস্স পটিপক্খভূতা চত্তারো অকুসলক্খন্ধা তন্দী নাম. তন্দীতি সভাৰনিদ্দেসো. তন্দিযনাতি আকারনিংদ্দেসো. তন্দীমনতাতি তন্দীভূতচিত্ততা. আলস্যন্তি অলসভাৰাহরণং. আলস্যাযিতত্তন্তি অলসভাৰপ্পত্তি. কাযৰিজম্ভনাতি কাযস্স ৰিনামনা. অকুসলপক্খা উক্কণ্ঠিততাতি অকুসলপক্খিযা অনভিরতি. ভত্তকিলমথোতি যথাৰুত্তস্স ভত্তৰত্থুকস্স আহারস্স ৰসেন সরীরে উপ্পজ্জনকখেদো. উপক্কিলিট্ঠোতি পঞ্ঞায দুব্বলীকরণেন উপক্কিলিট্ঠচিত্তো. চিত্তস্স অসমাহিতত্তা নিৰারিতপাতুভাৰো. অরিযমগ্গস্স জোতনং নাম উপ্পজ্জনমেৰাতি আহ ‘‘ন জোততি, ন পাতুভৰতীতি অত্থো’’তি. ন হি অরিযমগ্গো জোতিঅজোতিনামো পৰত্ততি.
মগ্গসহজাতৰীরিযেনাতি লোকিযলোকুত্তরমগ্গসহজাতৰীরিযেন. মিস্সকমগ্গো হি ইধ অধিপ্পেতো. নীহরিত্ৰাতি নীহরণহেতু. হেতুঅত্থো হি অযং ত্ৰা-সদ্দো ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭১) ৰিয. তেন ‘‘মগ্গো ৰিসুজ্ঝতী’’তি ৰচনং সমত্থিতং হোতি. ‘‘অরিযমগ্গং ৰিসুজ্ঝতী’’তি কেচি পঠন্তি.
নিদ্দাতন্দীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. দুক্করসুত্তৰণ্ণনা
১৭. দুক্খং তিতিক্খন্তি দুত্তিতিক্খং. তঞ্চ দুক্খমং দুস্সহনং আরম্ভৰসেন দুক্করং, অনুযুঞ্জনৰসেন দুত্তিতিক্খন্তি. অব্যত্তেনাতি সামঞ্ঞস্স উপকারানুপকারে ধম্মে জাননসমত্থায ৰেয্যত্তিযসঙ্খাতায পঞ্ঞায অভাৰতো ন ব্যত্তেন. তেনাহ ‘‘বালেনা’’তি. যস্মিং ধম্মে সতি সমণোতি ৰুচ্চতি, তং সামঞ্ঞন্তি আহ ‘‘সমণধম্মো’’তি. ইমিনাতি ‘‘দুক্করং দুত্তিতিক্খঞ্চ, অব্যত্তেন চ সামঞ্ঞ’’ন্তি ইমিনা গাথদ্ধেন ইদং দস্সেতীতি ইদং ইদানি ৰুচ্চমানং অত্থজাতং দস্সেতি. অভিদন্তন্তি অভিভৰনদন্তং, উপরিদন্তন্তি অত্থো. সো হি ইতরং মুসলং ৰিয উদুক্খলং ৰিসেসতো কস্সচি খাদনকালে অভিভুয্য ৰত্ততি. আধাযাতি নিপ্পীল়নৰসেনেৰ ঠপেত্ৰা. তালুং আহচ্চাতি তালুপদেসমাহনিত্ৰা ৰিয. চেতসাতি কুসলচিত্তেন. চিত্তন্তি অকুসলচিত্তং. অভিনিগ্গণ্হিত্ৰাতি যথা অতিসমুদাচারো ন হোতি, এৰং ৰিবাধনৰসেন নিগ্গহেত্ৰা. আপাণকোটিকন্তি পাণকোটিপরিযোসানং, পরিজীৰন্তি অত্থো. সম্বাধেতীতি সম্বাধো, অন্তরাযিকো. বহূ পরিস্সযাতি অযোনিসো কামৰিতক্কাদিৰসেন.
পজ্জতি চিত্তমেত্থাতি পদং, আরম্মণং. ইরিযাপথং এৰ পদং ইরিযাপথপদং.
গীৰা চত্তারো পাদাতি গীৰপঞ্চমানি. সমোদহন্তি ৰা সমোধানহেতূতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ – ‘‘সমোদহিত্ৰা ৰা’’তি, সম্মা ওধায অন্তো পৰেসেত্ৰাতি অত্থো. সকে আরম্মণকপালেতি গোচরজ্ঝত্তং ৰদতি. সমোদহন্তি সমোদহন্তো. অনিস্সিতোতি তেভূমকধম্মেসু কঞ্চিপি ধম্মং তণ্হাদিট্ঠাভিনিৰেসৰসেন অনিস্সিতো. অৰিহিংসমানো ৰিহিংসানিমিত্তানং পজহনেন. উল্লুম্পনসভাৰসণ্ঠিতেনাতি সীলব্যসনতো উদ্ধরণরূপে সণ্ঠিতেন, করুণাযুত্তেনাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘কারুঞ্ঞতং পটিচ্চা’’তি.
দুক্করসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. হিরীসুত্তৰণ্ণনা
১৮. নিসেধেতীতি নিৰারেতি পৰত্তিতুং ন দেতি. পুচ্ছতি দেৰতা. অপহরন্তোতি অপনেন্তো, যথা সব্বেন সব্বং অক্কোসৰত্থু ন হোতি, এৰং পরিহরন্তোতি অত্থো. বুজ্ঝতি সারথিৰিধং. অত্তনি নিপাতং ন দেতি, আজানীযো হি যুত্তং পজানাতি. অভূতেন অভূতক্কোসেন পরিমুত্তো নাম নত্থি বালানঞ্চ জনানং পরাপৰাদে যুত্তপযুত্তভাৰতো. তেনাহ ভগৰা –
‘‘নিন্দন্তি তুণ্হিমাসীনং, নিন্দন্তি বহুভাণিনং;
মিতভাণিম্পি নিন্দন্তি, নত্থি লোকে অনিন্দিতো’’তি. (ধ. প. ২২৭);
তনুযাতি ৰা কতিপযা. তেনাহ ‘‘অপ্পকা’’তি. সদা সতাতি হিরিনিসেধভাৰে কারণৰচনং. পপ্পুয্যাতি পত্ৰা অধিগন্ত্ৰা. ৰানতো নিক্খন্তত্তা নিব্বানং, অসঙ্খতধাতু.
হিরীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. কুটিকাসুত্তৰণ্ণনা
১৯. অন্তোতি কুচ্ছিঅব্ভন্তরে. ৰসনট্ঠানট্ঠেনাতি ৰসনভাৰেন. কুলপৰেণিন্তি কুলাচারং কুলতন্তিং. সন্তানকট্ঠেনাতি কুলসন্ততিযা বন্ধনভাৰেন. এৰং সব্বপদেহি পুচ্ছিতত্থস্স অনুজাননৰসেন ‘‘একংসৰচনে নিপাতো’’তি ৰুত্তং. আপাদিকা পোসিকা মাতুচ্ছা মহাপজাপতি মাতা এৰাতি কত্ৰা ‘‘পহায পব্বজিতত্তা’’তি অৰিসেসতো ৰুত্তং. পহায পব্বজিতত্তা নত্থীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. পুন মাতুকুচ্ছিৰাসাদীনং অভাৰৰচনেনেৰ ৰট্টম্হি বন্ধনস্স অভাৰো দীপিতো হোতীতি ন গহিতো. অযং কির দেৰতা যথা পুথুজ্জনা বুদ্ধানং গুণে ন জানন্তি, এৰং ন জানাতি, তস্মা ‘‘মযা সন্নাহং বন্ধিত্ৰা’’তিআদিমাহ.
কুটিকাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. সমিদ্ধিসুত্তৰণ্ণনা
২০. তপনভাৰেন তপনোদকত্তা তপোদাতি তস্স রহদস্স নামং. তেনাহ ‘‘তত্তোদকস্স রহদস্সা’’তি. ততোতি নাগভৰনে উদকরহদতো তপোদা নাম নদী সন্দতি. সা হি নদী ভূমিতলং আরোহতি. ‘‘এদিসা জাতা’’তি ৰচনসেসো. পেতলোকোতি লোহকুম্ভিনিরযা ইধাধিপ্পেতাতি ৰদন্তি. রহদস্স পন আদিতো পব্বতপাদৰনন্তরেসু বহূ পেতা ৰিহরন্তি, স্ৰাযমত্থো পেতৰত্থুপাল়িযালক্খণসংযুত্তেন চ দীপেতব্বো. যতাযন্তি যতো রহদতো অযং. সাতোদকোতি মধুরোদকো. সেতোদকোতি পরিসুদ্ধোদকো, অনাৰিলোদকোতি অত্থো. ততোতি তপোদানদিতো.
সমিদ্ধোতি অৰযৰানং সম্পুণ্ণতায সংসিদ্ধিযাৰ সম্মা ইদ্ধো. তেনাহ ‘‘অভিরূপো’’তিআদি. পধানে সম্মসনধম্মে নিযুত্তো, তং ৰা এত্থ অত্থীতি পধানিকো. সেনাসনং সুট্ঠপিতদ্ৰারৰাতপানং, তেসং পিদহনেন উতুং গাহাপেত্ৰা.
পুব্বাপযমানোতি ন্হানতো পুব্বভাগে ৰিয ৰোদকভাৰং আপজ্জমানো গমেন্তো. অৰত্তং পটিক্খিপিত্ৰা ৰত্তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ…পে… ন ওতরিতব্ব’’ন্তি পঠমং ৰুত্তং. সব্বদিসাপলোকনং যথা ন্হাযনট্ঠানস্স মনুস্সেহি ৰিৰিত্তভাৰজাননত্থং. খাণুআদিৰৰত্থাপনং চীৰরাদীনং ঠপনত্থং উদকসমীপেতি অধিপ্পাযো. উক্কাসনং অমনুস্সানং অপগমনত্থং. অৰকুজ্জট্ঠানং তঙ্খণেপি উপরিমকাযস্স উজুকং অৰিৰটকরণত্থং. চীৰরপিট্ঠেযেৰ ঠপেতব্বং যত্থ ৰা তত্থ ৰা অট্ঠপেত্ৰা. উদকন্তেতি উদকসমীপে. সিন্নট্ঠানন্তি সেদগতপদেসো. পসারেতব্বং তস্স সুক্খাপনত্থং. সংহরিত্ৰা ঠপনং পুন সুখেন গহেত্ৰা নিৰাসনত্থং. নাভিপ্পমাণমত্তংওতরণং তাৰতা উদকপটিচ্ছাদিলক্খণপ্পত্ততো. ৰীচিং অনুট্ঠাপেন্তেনাতিআদি সংযতকারিতাদস্সনং. নিৰাসনং পরিক্খিপিত্ৰাতি অন্তরৰাসকং কটিপ্পদেসস্স যথা পরিতো হোতি, এৰং খিপিত্ৰা পরিৰসিত্ৰা.
সরীরৰণ্ণোপি ৰিপ্পসীদি সম্মদেৰ ভাৰনানুস্সতিম্পি ৰিন্দন্তস্সাতি অধিপ্পাযো. সমনং নিগ্গহেতুন্তি কিলেসৰসং গতং অত্তনো চিত্তং নিগ্গণ্হিতুং. কামূপনীতাতি কামং উপগতচিত্তা. অথ ৰা কিলেসকামেন থেরে উপনীতচিত্তা.
অপরিভুঞ্জিত্ৰাতি অননুভোত্ৰা. অনুভৰিতব্বন্তি অত্থতো আপন্নমেৰাতি আহ ‘‘পঞ্চকামগুণে’’তি. ভিক্খসীতি যাচসি. তঞ্চ ভিক্খাচরিযৰসেনাতি আহ ‘‘পিণ্ডায চরসী’’তি. কামপরিভোগগরুগমনকালো নাম ৰিসেসতো পঠমযোব্বনাৰত্থাতি আহ ‘‘দহরযোব্বনকালো’’তি. ওভগ্গেনাতি মজ্ঝে সংভগ্গকাযেন. জিণ্ণকালে হি সত্তানং কটিযং কাযো ওভগ্গো হোতি.
ৰোতি নিপাতমত্তং ‘‘যে হি ৰো অরিযা’’তিআদীসু ৰিয. সত্তানন্তি সামঞ্ঞৰচনং, ন মনুস্সানং এৰ. দেহনিক্খেপনন্তি কল়েৰরট্ঠপিতট্ঠানং. নত্থি এতেসং নিমিত্তন্তি অনিমিত্তা, ‘‘এত্তকং অযং জীৰতী’’তিআদিনা সঞ্জানননিমিত্তরহিতাতি অত্থো. ন নাযরেতি ন ঞাযন্তি. ইতো পরন্তি এত্থ পরন্তি অঞ্ঞং কালং. তেন ওরকালস্সপি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. পরমাযুনো ওরকালে এৰ চেত্থ পরন্তি অধিপ্পেতং ততো পরং সত্তানং জীৰিতস্স অভাৰতো. ৰৰত্থানাভাৰতোতি কালৰসেন ৰৰত্থানাভাৰতো. ৰৰত্থানন্তি চেত্থ পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো, ন অসঙ্করতো ৰৰত্থানং, নিচ্ছযো ৰা. অব্বুদপেসীতিআদীসু অব্বুদকালো পেসিকালোতিআদিনা কাল-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. কালোতি ইধ পুব্বণ্হাদিৰেলা অধিপ্পেতা. তেনাহ পুব্বণ্হেপি হীতিআদি. ইধেৰ দেহেন পতিতব্বন্তি সম্বন্ধো. অনেকপ্পকারতোতি নগরে জাতানং গামে, গামে জাতানং নগরে, ৰনে জাতানং জনপদে, জনপদে জাতানং ৰনেতিআদিনা অনেকপ্পকারতো. ইতো চুতেনাতি ইতো গতিতো চুতেন. ইধ ইমিস্সং গতিযং. যন্তে যুত্তগোণো ৰিযাতি যথা যন্তে যুত্তগোণো যন্তং নাতিৰত্ততি, এৰং কালো গতিপঞ্চকন্তি এৰং উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং.
অযং কালোতি অযং মরণকালো. পচ্ছিমে কালেতি পচ্ছিমে ৰযে. তিস্সো ৰযোসীমাতি. পঠমাদিকা তিস্সো ৰযস্স সীমা অতিক্কন্তেন. পুরিমানং হি দ্ৰিন্নং ৰযানং সব্বসো সীমা অতিক্কমিত্ৰা পচ্ছিমস্স আদিসীমং অতিক্কন্তো তথা ৰুত্তো. ‘‘অযঞ্হি সমণধম্মো…পে… ন সক্কা কাতু’’ন্তি ৰত্ৰা তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘তদা হী’’তিআদি ৰুত্তং. গণ্হিতুন্তি পাল়িতো অত্থতো চ হদযে ঠপনৰসেন গণ্হিতুং. পরিভুঞ্জিতুন্তি ৰুত্তধম্মপরিহরণসুখং অনুভৰিতুং. একস্স কথনতো পঠমং গাথং সুত্তং ৰা উস্সারেতি, তস্মিং নিট্ঠিতে ইতরো ধম্মকথিকো তংযেৰ ৰিত্থারেন্তো ধম্মং কথেতি, অযং সরভাণধম্মকথা. সুত্তগেয্যানুসারেন যাৰ পরিযোসানা উস্সারণং সরভঞ্ঞধম্মকথা. ‘‘মা মং কালো উপচ্চগা’’তি ৰদন্তো ‘‘সমণধম্মস্স করণস্স অযং মে কালো’’তি কথেতি, ততো পরো ‘‘পচ্ছিমৰযো অঞ্ঞো কালো’’তি কথেতি. ‘‘কালং ৰোহং…পে… তস্মা অভুত্ৰা ভিক্খামী’’তি ৰদন্তো অত্তনা কতং পটিপত্তিঞ্চ সহেতুকং সানিসংসং কথেতি.
তং গারৰকারণং সন্ধায. এতন্তি ‘‘অথ খো সা দেৰতা পথৰিযং পতিট্ঠহিত্ৰা’’তি এতং ৰুত্তং. দহরো ত্ৰন্তিআদিমাহ লোভাভিভূততায অধিগতত্তা. সব্বসম্পত্তিযুত্তোতি ভোগসম্পদা পরিৰারসম্পদাতি সব্বসম্পত্তীহি যুত্তো. অলঙ্কারপরিহারন্তি অলঙ্কারকরণং. অনিক্কীল়িতাৰীতি অকীল়িতপুব্বো. কীল়নঞ্চেত্থ কামানং পরিভোগোতি আহ ‘‘অভুত্তাৰী’’তি. অকতকামকীল়োতি অকতকামানুভৰনপ্পযোগো. সযং অত্তনা এৰ দিস্সন্তীতি সন্দিট্ঠা, সন্দিট্ঠা এৰ সন্দিট্ঠিকা, অত্তপচ্চক্খতো সন্দিট্ঠিকা. পকট্ঠো কালো পত্তো এতেসন্তি কালিকা, তে কালিকে.
চিত্তানন্তরন্তি ইচ্ছিতচিত্তানন্তরং, ইচ্ছিতিচ্ছিতারম্মণাকারেতি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘চিত্তানন্তরং ইচ্ছিতিচ্ছিতারম্মণানুভৰনং ন সম্পজ্জতী’’তিআদি. চিত্তানন্তরং লদ্ধব্বতাযাতি অনন্তরিতসমাধিচিত্তানন্তরং লদ্ধব্বফলতায. সমোহিতেসুপীতি সম্ভতেসুপি. সম্পন্নকামস্সাতি সমিদ্ধকামস্স. চিত্তকারা রূপলাভেন, পোত্থকারা পটিমাকারকা, রূপকারা দন্তরূপকট্ঠরূপ-লোহরূপাদিকারকা. আদিসদ্দেন নানারূপৰেসধারীনং নটাদীনং সঙ্গহো. সেসদ্ৰারেসূতি এত্থ গন্ধব্বমালাকারসূপকারাদযো ৰত্তব্বা.
সোতি সমিদ্ধিত্থেরো. সমোহিতসম্পত্তিনাতি সঙ্গাহভোগূপকরণসম্পত্তিনা. পত্তব্বদুক্খস্সাতি কামানং আপজ্জনরক্খণৰসেন লদ্ধব্বস্স কাযিকচেতসিকদুক্খস্স. উপাযাসস্সাতি দল়্হপরিস্সমস্স ৰিরতস্স. ‘‘ৰিস্সাতস্সা’’তি কেচি. ‘‘পচ্চৰেক্খণঞাণেনা’’তি কেচি পঠন্তি. অসুকস্মিং নাম কালে ফলং হোতীতি এৰং উদিক্খিতব্বো নস্স কালোতি অকালো. এত্থাতি এতেসু নৰসু লোকুত্তরধম্মেসু. এহিপস্সৰিধিন্তি ‘‘এহি পস্সা’’তি এৰং পৰত্তৰিধিৰচনং. উপনেতব্বোতি ৰা উপনেয্যো, সো এৰ ওপনেয্যিকো. ৰিঞ্ঞূহীতি ৰিদূহি পটিৰিদ্ধসচ্চেহি. তে একংসতো উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদযো হোন্তীতি আহ ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদীহী’’তি. ‘‘পচ্চত্ত’’ন্তি এতস্স পতিঅত্তনীতি ভুম্মৰসেন অত্থো গহেতব্বোতি আহ ‘‘অত্তনি অত্তনী’’তি.
সব্বপদেহি সম্বন্ধোতি ‘‘কথং আদীনৰো এত্থ ভিয্যো, কথং অকালিকো’’তিআদিনা সব্বেহি পচ্চেকং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো.
নৰোতি তরুণো ন চিরৰস্সো. যে ভিক্খুনোৰাদকলক্খণপ্পত্তা, তে সন্ধায ‘‘ৰীসতিৰস্সতো পট্ঠায থেরো’’তি ৰুত্তং. ইধ সাসনং নাম সিক্খত্তযসঙ্গহং পিটকত্তযন্তি আহ ‘‘ধম্মেন হী’’তিআদি. তত্থ ধম্মেন ৰিনযো এত্থ ৰিনা দণ্ডসত্থেহীতি ধম্মৰিনযো. ধম্মায ৰিনযো এত্থ ন আমিসত্থন্তি ধম্মৰিনযো. ধম্মতো ৰিনযো ন অধম্মতোতি ধম্মৰিনযো. ধম্মো ৰা ভগৰা ধম্মস্সামী ধম্মকাযত্তা, তস্স ধম্মসঞ্ঞিতস্স সত্থু ৰিনযো, ন তক্কিকানন্তি ধম্মৰিনযো. ধম্মে ৰিনযো ন অধম্মে ৰিনযো. ধম্মো চ সো যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে সত্তে অপাযেসু অপতমানে ধারেতীতি, সব্বে সংকিলেসতো ৰিনেতীতি ৰিনযো চাতি ধম্মৰিনযো. তেনাহ ‘‘উভযম্পেতং সাসনস্সেৰ নাম’’ন্তি.
ধম্মৰিনযোতি ধম্মেন যুত্তো ৰিনযোতি ধম্মৰিনযো আজঞ্ঞরথো ৰিয. ধম্মো চ ৰিনযো চাতি ৰা ধম্মৰিনযো, তং ধম্মৰিনযং. ধম্মৰিনযানঞ্হি সত্থুভাৰৰচনতো ধম্মৰিনযত্তসংসিদ্ধি ধম্মৰিনযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসেসনতো. অভিধম্মেপি ৰিনযৰচনন্তি ধম্মৰিনযদ্ৰযসিদ্ধি, দেসিতপঞ্ঞত্তৰচনতো ধম্মৰিনযসিদ্ধি. ধম্মো চতুধা দেসিতো সন্দস্সন-সমাদাপন-সমুত্তেজন-সম্পহংসনৰসেন, ৰিনযো চতুধা পঞ্ঞত্তো সীলাচারতো পরাজিতৰসেন. ধম্মচরিযা সকৰিসযো, ৰিনযপঞ্ঞত্তি বুদ্ধৰিসযো. পরিযাযেন দেসিতো ধম্মো, নিপ্পরিযাযেন পঞ্ঞত্তো ৰিনযো. ধম্মদেসনা অধিপ্পাযত্থপ্পধানা, ৰিনযপঞ্ঞত্তি ৰচনত্থপ্পধানা. পরমত্থসচ্চপ্পধানো ধম্মো, সম্মুতিসচ্চপ্পধানো ৰিনযো. আসযসুদ্ধিপধানো ধম্মো, পযোগসুদ্ধিপধানো ৰিনযো.
কিরিযদ্ৰযসিদ্ধিযা ধম্মৰিনযসিদ্ধি. ধম্মেন হি অনুসাসনসিদ্ধি, ৰিনযেন ওৰাদসিদ্ধি. ধম্মেন ধম্মকথাসিদ্ধি, ৰিনযেন অরিযতুণ্হীভাৰসিদ্ধি. সাৰজ্জদ্ৰযপরিৰজ্জনতো ধম্মৰিনযসিদ্ধি. ধম্মেন হি ৰিসেসতো পকতিসাৰজ্জপরিচ্চাগসিদ্ধি, ৰিনযেন পঞ্ঞত্তিসাৰজ্জপরিচ্চাগসিদ্ধি. গহট্ঠপব্বজিতানং সাধারণাসাধারণগুণদ্ৰযসিদ্ধি. বহুস্সুতসুতপসন্নদ্ৰযতো পরিযত্তি-পরিযাপুণন-ধম্মৰিহার-ৰিভাগতো ধম্মধরৰিনযধরৰিভাগতো চ ধম্মৰিনযদ্ৰযসিদ্ধি, সরণদ্ৰযসিদ্ধিযা ধম্মৰিনযদ্ৰযসিদ্ধি. ইধ সত্তানং দুৰিধং সরণং ধম্মো অত্তা চ. তত্থ ধম্মো সুচিণ্ণো সরণং. ‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারি’’ন্তি (থেরগা. ৩০৩; জা. ১.১০.১০২; ১.১৫.৩৮৫) হি ৰুত্তং. সুদন্তো অত্তাপি সরণং ‘‘অত্তা হি অত্তনো নাথো’’তি (ধ. প. ১৬০, ৩৮০) ৰচনতো. তেন ৰুত্তং ‘‘সরণদ্ৰযসিদ্ধিযা ধম্মৰিনযসিদ্ধী’’তি. তত্থ যতস্স ধম্মসিদ্ধি, যতো চ ৰিনযসিদ্ধি, তদুভযং দস্সেন্তো আহ – ‘‘ধম্মেন হেত্থ দ্ৰে পিটকানি ৰুত্তানি, ৰিনযেন ৰিনযপিটক’’ন্তি. অধুনা আগতো ইদানেৰ ন চিরস্সেৰ উপগতো.
মহন্তে ঠানে ঠপেত্ৰাতি মহেসক্খতাদস্সনত্থং অত্তনো পরিৰারেন মহন্তট্ঠানে ঠপিতভাৰং পৰেদেত্ৰা. মহতিযাতি উপসঙ্কমনৰন্দনাদিৰচনাপজ্জনৰসেন সমাচিণ্ণায. সব্বেপি কির নিসীদন্তা তং ঠানং ঠপেত্ৰাৰ নিসীদন্তি. থিরকরণৰসেনাতি দল়্হীকরণৰসেন. অযং কির দেৰতা ঞাণসম্পন্না মানজাতিকা, তস্মা নাযং মানং অপ্পহায মম দেসনং পটিৰিজ্ঝিতুং সক্কোতীতি মাননিগ্গণ্হনত্থং আদিতো দুৰিঞ্ঞেয্যং কথেন্তো ভগৰা ‘‘অক্খেয্যসঞ্ঞিনো’’তিআদিনা তায ঞাতুমিচ্ছিতকামানং কালিকাদিভাৰং, ধম্মস্স চ সন্দিট্ঠিকাদিভাৰং ৰিভাৰেন্তো দ্ৰে গাথা অভাসি.
অক্খেয্যতোতি গিহিলিঙ্গপরিযাযনামৰিসেসাদিৰসেন তথা তথা অক্খাতব্বতো. তেনাহ ‘‘কথানং ৰত্থুভূততো’’তি. এতেসন্তি সত্তানং. পতিট্ঠিতাতি পৰত্তিতা আসত্তা. পঞ্চন্নং কামসঙ্গাদীনং ৰসেন আসত্তা হোন্তু, ইতরেসং পন কথন্তি? অনিট্ঠঙ্গতোপি হি ‘‘ইদং নু খো’’তিআদিনা কঙ্খতো তত্থ আসত্তো এৰ নাম অৰিজহনতো, তথা ৰিক্খেপগতো ৰিক্খেপৰত্থুস্মিং, অনুসযানং পন আসত্তভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. মচ্চুনো যোগন্তি, মচ্চুবন্ধনং, মরণধম্মতন্তি অত্থো. যস্মা অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকা অনতীতমরণত্তা মচ্চুনা যথারুচি পযোজেতব্বা, তত্থ তত্থ উপরূপরি চ খিপিতায আণায অব্ভন্তরে এৰ হোন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পযোগং…পে… আগচ্ছন্তী’’তি. যস্মা তেভূমকা ধম্মা কমনীযট্ঠেন কামা, নেসম্পি কালস্স লদ্ধব্বতায কালিকতা ইধ অক্খেয্যৰচনেন পৰেদিতা. তেনাহ – ‘‘এৰমিমায গাথায কালিকা কামা কথিতা’’তি. সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা কমনীযা, যস্মা চ কালিকানং কামানং তথাসভাৰতা কথিতা. অযম্পি গাথা তদত্থমেৰ দীপেতীতি ইমায তে কথিতা এৰ হোন্তি. যে চ সত্তা পঞ্চসু খন্ধেসু দিট্ঠিতণ্হাদিৰসেন পতিট্ঠিতা ‘‘ইত্থী, পুরিসো, অহং, মমা’’তি চ অভিনিৰিসিয কামে পরিভুঞ্জন্তি, তে মরণং নাতিৰত্তন্তি. এৰম্পেত্থ কামানং কালিকত্থো কথিতোতি আহ ‘‘কালিকা কামা কথিতা’’তি.
অযং ঞাতপরিঞ্ঞাতি রূপারূপধম্মে লক্খণাদিতো ঞাতে কত্ৰা পরিচ্ছিন্দনপঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘এৰং ঞাতং কত্ৰা’’তিআদি. পদট্ঠানগ্গহণেনেৰ চেত্থ তেসং রূপারূপধম্মানং পচ্চযো গহিতোতি পচ্চযপরিগ্গহস্সপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তীরেতি তুলেতি ৰীমংসতি. দ্ৰাচত্তালীসায আকারেহীতি ইমিনা মত্থকপ্পত্তং মহাৰিপস্সনং দস্সেতি. তে পন আকারা ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনায ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. ‘‘অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদিনা ৰিপস্সনাক্খণেপি একদেসেন পহানং লব্ভতেৰ, অনৰসেসতো পন পহানৰসেন পহানপরিঞ্ঞং দস্সেন্তো আহ ‘‘অগ্গমগ্গেন …পে… অযং পহানপরিঞ্ঞা’’তি. তথা চ আহ ‘‘এৰং তীহি পরিঞ্ঞাহী’’তিআদি.
অক্খাতারন্তি অক্খাতব্বং, ন অক্খেয্যকং. তেনাহ ‘‘কম্মৰসেন কারক’’ন্তিআদি. কারকন্তি চ সাধনমাহ. ন মঞ্ঞতীতি ৰা মঞ্ঞনং নপ্পৰত্তেতি অক্খাতারন্তি খীণাসৰং. অথ ৰা তঞ্হি তস্স ন হোতীতি তং কারণং তস্স খীণাসৰস্স ন হোতি ন ৰিজ্জতি, যেন দিট্ঠিতণ্হাদিকারণেন অক্খেয্যং খন্ধপঞ্চকং ‘‘তিস্সো’’তি ৰা ‘‘ফুস্সো’’তি ৰা ‘‘ইত্থী’’তি ৰা ‘‘পুরিসো’’তি ৰা অভিনিৰিস্স ৰদেয্যাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. মনুস্সনাগাদীহি পূজনীযত্তা ‘‘যক্খো’’তি সব্বদেৰানং সাধারণৰচনন্তি দেৰধীতাপি ‘‘যক্খী’’তি ৰুত্তা. অক্খেয্যন্তি পহানপরিঞ্ঞায পহানমগ্গো, তস্স আরম্মণভূতং নিব্বানম্পি গহিতং. ন মঞ্ঞতীতি খীণাসৰস্স অস্স ফলপ্পত্তীতি আহ ‘‘নৰৰিধো লোকুত্তরধম্মো কথিতো’’তি.
ৰিসেসীতি ৰিসেসজাতিআদিৰসেন সেয্যোতি অত্থো. তেসু গহিতেসূতি তেসু সেয্যমানাদীসু তীসু মানেসু গহিতেসু. তযো সেয্যমানা, তযো সদিসমানা, তযো হীনমানা গহিতাৰ হোন্তি. সো পুগ্গলোতি সো অপ্পহীনমঞ্ঞনপুগ্গলো. তেনেৰ মানেন হেতুভূতেন. উপড্ঢগাথাযাতি পুরিমদ্ধেন পন ৰত্থুকামা ৰুত্তাতি আহ ‘‘কালিকা কামা কথিতা’’তি.
ৰিধীযতি ৰিসদিসাকারেন ঠপীযতীতি ৰিধা, কোট্ঠাসো. কথংৰিধন্তি কথং পতিট্ঠিতং, কেন পকারেন পৰত্তিতন্তি অত্থো. ৰিদহনতো হীনাদিৰসেন ৰিৰিধেনাকারেন দহনতো উপধারণতো ৰিধা, মানো. মানেসূতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, মানহেতূতি অত্থো. ন চলতীতি ন ৰেধতি অত্তনো পরিসুদ্ধপকতিং অৰিজহনতো.
পঞ্ঞা ‘‘সঙ্খা’’তি আগতা, পঞ্ঞাতি যোনিসো পটিসঙ্খানং. সঙ্খাযকোতি সঙ্কলনপদুপ্পাদনাদি-পিণ্ডগণনাৰসেন গণকো পপঞ্চসঙ্খাতি মানাদিপপঞ্চভাগা. তে তে ধম্মা সম্মা যাথাৰতো সঙ্খাযন্তি উপতিট্ঠন্তি এতাযাতি সঙ্খা, পঞ্ঞা. একং দ্ৰেতিআদিনা সঙ্খানং গণনং পরিচ্ছিন্দনন্তি সঙ্খা, গণনা. সঙ্খাযতি ভাগসো কথীযতীতি সঙ্খা, কোট্ঠাসো. সঙ্খানং সত্তো পুগ্গলোতিআদিনা সঞ্ঞাপনন্তি সঙ্খা, রত্তোতিআদি পণ্ণত্তি. খীণাসৰো জহি পজহি রাগাদীনং সুপ্পহীনত্তা. নৰভেদং পভেদতো, সঙ্খেপতো তিৰিধমানন্তি অত্থো. নৰৰিধন্তি ৰা পাঠে নৰভেদত্তা অন্তরভেদৰসেন নৰৰিধন্তি অত্থো. পচ্চযৰিসেসেহি ইত্থিভাৰাদিৰিসেসেহি ৰিসেসেন মানীযতি গব্ভো এত্থাতি ৰিমানং, গব্ভাসযো. ন উপগচ্ছীতি ন উপগমিস্সতি. তেনাহ ‘‘অনাগতত্থে অতীতৰচন’’ন্তি. ‘‘নাজ্ঝগা’’তি হি অতীতং ‘‘ন গমিস্সতী’’তি এতস্মিং অত্থে. ছিন্দি অরিযমগ্গসত্থেন. ওলোকযমানা উপপত্তীসু. সত্তনিৰেসনেসূতি সত্তানং উপপজ্জট্ঠানেসু. লোকুত্তরধম্মমেৰ কথেসি অরহত্তস্স পৰেদিতত্তা.
‘‘গাথায অত্থং কথেতুং ৰট্টতী’’তি অত্থ-সদ্দো আহরিত্ৰা ৰত্তব্বো. অট্ঠঙ্গিকমগ্গৰসেনপীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. সতিসম্পজঞ্ঞং নাম কুসলধম্মানুযোগে কারণন্তি আহ ‘‘দসকুসলকম্মপথকারণ’’ন্তি.
অট্ঠঙ্গিকমগ্গৰসেন চ গাথাঅত্থৰচনে অযং ইদানি ৰুচ্চমানো ৰিত্থার-নযো. তস্মিং কির ঠানেতি তস্মিং কির দেৰতায পুচ্ছিতং পঞ্হং ৰিস্সজ্জনট্ঠানে. দেৰতায ঞাণপরিপাকং ওলোকেত্ৰা অনুপুব্বিযা কথায সদ্ধিং সামুক্কংসিকদেসনা মহতী ধম্মদেসনা অহোসি. ঞাণং পেসেত্ৰাতি সত্থুদেসনায অনুস্সরণৰসেন পত্তৰিসুদ্ধিপটিপাটিপৰত্তং ভাৰনাঞাণং বন্ধিত্ৰা. সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাযাতি সত্থুদেসনাৰিলাসেন অত্তনো চ পরিপক্কঞাণত্তা পঠমং ফলং পত্ৰা. এৰমাহাতি এৰং ‘‘পাপং ন কযিরা’’তিআদিপ্পকারেন গাথমাহ. অঙ্গং ন হোতি, আজীৰো যথা কুপ্পমানো ৰাচাকম্মন্তৰসেন কুপ্পতি, তথা সম্পজ্জমানোপীতি. সো ৰাচাকম্মন্তপক্খিকো, তস্মা তগ্গহণেন গহিতোৰ হোতি. ৰাযামসতিসমাধযো গহিতা সমাধিক্খন্ধসঙ্গহতো. সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পা গহিতা পঞ্ঞাক্খন্ধসঙ্গহতো. অন্তদ্ৰযৰিৰজ্জনং গহিতং সরূপেনেৰাতি অধিপ্পাযো. ইতীতিআদি নিগমনং.
সমিদ্ধিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নন্দনৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.