১. কম্মক্খন্ধকং

১. তজ্জনীযকম্মকথা

১. চূল়ৰগ্গস্স পঠমে কম্মক্খন্ধকে এৰমত্থো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. ‘‘চূল়ৰগ্গস্সা’’তি পদং ‘‘কম্মক্খন্ধকে’’তি পদে অৰযৰিসম্বন্ধো. তাৰাতি পারিৰাসিকক্খন্ধকাদিতো, পারিৰাসিক্খন্ধকাদীনং ৰা পঠমং. চেৰসদ্দো চ চসদ্দো চ ‘‘পণ্ডুকলোহিতকা’’তি পদস্স অসমাহারদ্ৰন্দৰাক্যং দীপেন্তি. নিস্সযানং নামং নিস্সিতেসু উপচারৰসেন তেসং সদ্ধিৰিহারিকঅন্তেৰাসিকাপি পণ্ডুকলোহিতকনামাযেৰ হোন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তেসং নিস্সিতকাপী’’তিআদি. পিসদ্দেন উপচারত্থং সম্পিণ্ডেতি. ‘‘সুট্ঠু বলৰ’’ন্তি ইমিনা বলৰাবলৰন্তি দ্ৰিন্নং সদ্দানং পরিযাযভাৰেন ৰুত্তত্তা অতিসযত্থোতি দস্সেতি. ‘‘বলৰবলৰ’’ন্তি ৰত্তব্বে ৰাচাসিলিট্ঠৰসেন দীঘং কত্ৰা এৰং ৰুত্তং. পটিৰদথাতি পটিচ্ছন্নট্ঠানে কথেথ. ইমিনা পটিমন্তেথাতি এত্থ মন্তধাতুযা গুত্তভাসনত্থং দস্সেতি. অত্থেসু করণভাসনকিচ্চেসু অলং সমত্থাতি অলমত্থা, তেসং ৰিসেসেনাতি অলমত্থতরাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সমত্থতরা’’তি.

অধম্মকম্মদ্ৰাদসককথা

৪. অসম্মুখা কতন্তিআদীসু এৰং ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. সম্মুখেহি ৰিরহিতা অসম্মুখাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সঙ্ঘধম্মৰিনযপুগ্গলসম্মুখানং ৰিনা কত’’ন্তি. ‘‘অপ্পটিপুচ্ছিত্ৰা’’তি ইমিনা অপ্পটিপুচ্ছাতি এত্থ ত্ৰাপচ্চযস্সাকারভাৰং দস্সেতি. তস্সেৰাতি চুদিতকস্সেৰ. অদেসনাগামিনিযাতি এত্থ অকারস্স অঞ্ঞত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পারাজিকা…পে… ৰা’’তি. এত্থাতি তজ্জনীযকম্মে. নৰ পদাতি নৰসু পদেসু, নিদ্ধারণে চেতং পচ্চত্তৰচনং. পুরিমকেসু তীসু তিকেসু ৰুত্তেসু নৰসু পদেসূতি যোজনা. ‘‘একেক’’ন্তি পদেন সম্বন্ধিতব্বং. ইমেহীতি ইমেহি দ্ৰীহি পদেহি. দ্ৰাদস তিকাতি পুরিমেহি তীহি তিকেহি নৰ তিকে মিস্সেত্ৰা দ্ৰাদস. সুক্কপক্খেসুপীতি পটিসেধৰিরহৰসেন সুক্কেসু পক্খেসুপি.

৬. ‘‘পব্বজিতান’’ন্তি ইমিনা গিহীনং অননুলোমিকতং নিৰত্তেতি. সহসোকিতাদীহীতি আদিসদ্দেন সহনন্দিং সঙ্গণ্হাতি. ইমস্মিং ঠানে সব্বঅট্ঠকথাপোত্থকেসু ‘‘ন উপসম্পাদেতব্বন্তি উপজ্ঝাযেন হুত্ৰা ন উপসম্পাদেতব্ব’’ন্তি পাঠতো পট্ঠায যাৰ ‘‘ন সম্পযোজেতব্বন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং যোজেত্ৰা কলহো ন কারেতব্বো’’তি পাঠো অত্থি, তাৰ অট্ঠারসসম্মাৰত্তনৰত্তানং সংৰণ্ণনাপাঠো লিখিতো, সো পাঠো ইমস্মিং ঠানে ন লিখিতব্বো. কস্মা? পাল়িক্কমানুপ্পত্তাভাৰতো, অট্ঠকথাযমেৰ ‘‘অট্ঠারস সম্মাৰত্তনৰত্তানি পারিৰাসিকক্খন্ধকে ৰণ্ণযিস্সামা’’তি ৰক্খমানত্তা, যথাৰচনঞ্চ পারিৰাসিকক্খন্ধকে (চূল়ৰ. অট্ঠ. ৭৬) সংৰণ্ণিতত্থা চ. তস্মা সো পাঠো ন পোরাণপাঠো হোতি, পচ্ছা পক্খিত্তপাঠোতি দট্ঠব্বো.

তিণ্ণং ভিক্খৰে ভিক্খূনন্তিআদি ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. একেকেনাপীতি তীসু অঙ্গেসু একেকেনাপি. ইমিনা অৰযৰৰাক্যনিব্বত্তিৰসেন কম্মারহভাৰং দস্সেতি. হীতি সচ্চং. নিযস্সস্স ৰিসেসেন অভিণ্হাপত্তিকত্তং অঙ্গং ইতি ৰুত্তন্তি যোজনা. এত্থ আকারৰাচকো ইতিসদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দট্ঠব্বং. এসেৰ নযো অনন্তরেপি. তজ্জীযতি অনেন ৰিনযকম্মেনাতি তজ্জনীযং, তমেৰ কম্মং তজ্জনীযকম্মং. ‘‘নিস্সায তে ৰত্থব্ব’’ন্তি নিযস্সীযতি বালো ভজাপীযতি অনেন ৰিনযকম্মেনাতি নিযস্সং, দিৰাদিগণিকত্তা সকারস্স দ্ৰেভাৰো হোতি ‘‘নস্সং ৰস্স’’ন্তিআদীসু ৰিয, নিযস্সমেৰ কম্মং নিযস্সকম্মং. গামাদিতো পব্বাজিযতি অনেন ৰিনযকম্মেনাতি পব্বাজনীযং, তমেৰ কম্মং পব্বাজনীযকম্মং. তীসূতি ভণ্ডনকারকঅভিণ্হাপত্তিককুলদূসকৰসেন তিৰিধেসু অঙ্গেসু. যেন কেনচি অঙ্গেনাতি সম্বন্ধো. যদি সব্বানি কম্মানি কাতুং ৰট্টতীতি যোজনা. এৰং সতি চম্পেয্যক্খন্ধকে (মহাৰ. ৪০০ আদযো) ৰুত্তং ইদং ৰচনং ৰিরুজ্ঝতীতি সম্বন্ধো. ৰচনত্থনানত্ততোতি ৰচনস্স চ অত্থস্স চ নানাভাৰতো. তমেৰত্থং ৰিত্থারেন্তো আহ ‘‘তজ্জনীযকম্মারহস্সাতি ইমস্স হী’’তিআদি. তত্থ ‘‘তিণ্ণং ভিক্খৰে’’তিআদিৰচনস্স অঙ্গসম্ভৰো অত্থোতি যোজনা. তস্মাতি যস্মা ন ৰিরুজ্ঝতি, তস্মা. সঙ্ঘেন কতং হোতীতি সম্বন্ধো. ইমিনা লক্খণেন তজ্জনীযাদিকম্মারহস্স তস্স ভিক্খুস্সাতি যোজনা. এৰং কম্মসন্নিট্ঠানত্থং দস্সেত্ৰা অঙ্গসম্ভৰত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যস্স পনা’’তিআদি. তত্থ যস্সাতি ভিক্খুস্স, অত্থীতি সম্বন্ধো. ভণ্ডনকারকাদীসূতিআদিসদ্দেন অভিণ্হাপত্তিককুলদূসকানি সঙ্গণ্হাতি. আকঙ্খমানো সঙ্ঘো করেয্যাতি সম্বন্ধো. কম্মারহন্তি কম্মস্স, কম্মে ৰা অরহং. এত্থাতি কম্মক্খন্ধকে. পুব্বেনাতি পুব্বে ৰুত্তেন চম্পেয্যক্খন্ধকেন. অপরন্তি অপরে ৰুত্তং কম্মক্খন্ধকং. সমেতীতি সমং গচ্ছতি.

তত্থাতি কম্মেসু, তজ্জনীযকম্মেতি সম্বন্ধো, অঙ্গেসু ৰা, ভণ্ডনকারকৰসেনাতি সম্বন্ধো. অথ খোতি তথা ৰুত্তাপীতি অত্থো. করোন্তেন কম্মৰাচাৰাচকেনাতি সম্বন্ধো. হীতি ফলজোতকো. ভূতেন ৰত্থুনাতি তচ্ছেন ৰত্থুনা. অঞ্ঞস্স কম্মস্সাতি তজ্জনীযকম্মতো অঞ্ঞস্স কম্মস্স. কস্মা বালস্স অব্যত্তস্স আপত্তিবহুলস্স তজ্জনীযকম্মং কাতব্বন্তি যোজনা. ইদম্পীতি তজ্জনীযকম্মম্পি. সব্বত্থাতি সব্বেসু কম্মেসু.

নপ্পটিপ্পস্সম্ভেতব্বঅট্ঠারসকাদিকথা

৮. পন্নলোমাতি পতিতমানলোমা. এতন্তি ৰত্তং. নেত্থারন্তি এত্থ অফুট্ঠক্খরসংযোগে পরস্স তকারস্স থকারো হোতি, তস্মা দুতিযক্খরেন পাঠো যুত্তো. যেনাতি ৰত্তেন. নিস্সারণাতি নিস্সারণতো. দস ৰা দিৰসানি, পঞ্চ ৰা দিৰসানি পূরেতব্বন্তি যোজনা. হীতি সচ্চং. এত্তকেনাতি এতপ্পমাণেন দসপঞ্চদিৰসেন.

২. নিযস্সকম্মকথা

১১. অপিস্সু ভিক্খূ পকতাতি এত্থ নিপাতানমনেকত্থত্তা ইধ অপিস্সুসদ্দো নিচ্চত্থো হোতি. পকতসদ্দো ‘‘কুক্কুচ্চপকতা’’তিআদীসু (পারা. অট্ঠ. ১.ততিযসঙ্গীতিকথা; পাচি. অট্ঠ. ৪৩৮) অভিভৰনত্থো, ইধ পন ব্যাৰটত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘নিচ্চং ব্যাৰটা হোন্তী’’তি.

৩. পব্বাজনীযকম্মকথা

২৭. এত্থাতি অস্সজিপুনব্বসুকৰত্থুম্হি. কাযিকোতি এত্থ কাযেন কীল়তীতি কাযিকোতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কাযকীল়া ৰুচ্চতী’’তি. ‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা ৰাচায কীল়তীতি ৰাচসিকো, কাযিকো চ ৰাচসিকো চ কাযিকৰাচসিকোতি ৰচনত্থং অতিদিসতি. এত্থ চ পচ্ছিমৰচনত্থো সমাহারদ্ৰন্দো, সমাহারদ্ৰন্দেপি কত্থচি পুল্লিঙ্গমিচ্ছন্তি সদ্দৰিদূ ‘‘ধম্মৰিনযো’’তিআদীসু (ৰিভ. অট্ঠ. ৫০৯) ৰিয. কাযদ্ৰারপঞ্ঞত্তসিক্খাপদং ৰীতিক্কমতীতি কাযিকোতি ৰচনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কাযদ্ৰারে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদৰীতিক্কমো ৰুচ্চতী’’তি. কাযেন পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং ৰীতিক্কমেতীতি কাযিকোতি ৰচনত্থোপি যুজ্জতেৰ. ‘‘উপহননং ৰুচ্চতী’’তি ইমিনা উপহননং উপঘাতং, তমেৰ উপঘাতিকন্তি ৰচনত্থং দস্সেতি. ‘‘নাসন’’ন্তি ইমিনা হনধাতুযা হিংসনত্থং দস্সেতি. পটিক্খিত্তৰেজ্জকম্মাদিৰসেন তেলপচনঅরিট্ঠপচনাদীনি কাযিকো মিচ্ছাজীৰো নামাতি যোজনা. ইমিনা মিচ্ছাজীৰস্স সরূপং দস্সেতি.

৪. পটিসারণীযকম্মকথা

৩৩. সুধম্মৰত্থুস্মিং এৰমত্থো ৰেদিতব্বোতি যোজনা. অনপলোকেত্ৰাতি এত্থ অপপুব্বো লোকসদ্দো আপুচ্ছনত্থোতি আহ ‘‘ন আপুচ্ছিত্ৰা’’তি.

৩৪. কিন্তি কিং নাম খাদনীযভোজনীযং. ৰোতি তুম্হেহি. গহপতীতি আলপনপদং. থেরানং অত্থাযাতি সম্বন্ধো. পটিযত্তন্তি পটিযাদিতং. ‘‘এতং অৰোচা’’তি ইমিনা এতদৰোচাতি এত্থ নিগ্গহিতাদেসসন্ধিং দস্সেতি. যদিদন্তি সদ্দো ‘‘তিলসংগুল়িকা’’তি পদেন যোজিতত্তা ইত্থিলিঙ্গোতি আহ ‘‘যা অয’’ন্তি. তিলসক্খলিকাতি তিলেন সংসট্ঠা সক্খলিকা. ‘‘সা নত্থী’’তি ইমিনা উত্তরৰাক্যে যংসদ্দস্স পুব্বৰাক্যে তংসদ্দাপেক্খতং দস্সেতি. একো পুরিসোতি সম্বন্ধো. পূৰিযোতি পূৰং, পূৰেন ৰা কযৰিক্কযো. তেনাতি কারণেন. নন্তি গহপতিং. থেরোতি সুধম্মত্থেরো. যদেৰ কিঞ্চীতি এত্থ কিঞ্চি এৰ যং ৰচনন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কিঞ্চিদেৰ তিলসংগুল়িকাৰচন’’ন্তি. ইদন্তি ইমং অত্থং. সোতি কুক্কুটপোতকো. কাকৰস্সিতন্তি কাকস্স ৰস্সিতং, নেৰ অকাসীতি সম্বন্ধো. তযাপীতি পিসদ্দো কুক্কুটপোতকং অপেক্খতি. নেৰ ভিক্খুৰচনং ৰুত্তং, ন গিহিৰচনং ৰুত্তং, ইতি ইমমত্থং দস্সেতীতি যোজনা.

অধম্মকম্মাদিদ্ৰাদসককথা

৩৯. পুরিমেহি কম্মেহীতি সম্বন্ধো. তত্থাতি অঙ্গেসু. যথা পরিসক্কিযমানে গিহিনো লাভং ন লভন্তীতি যোজনা. পরিপুব্বো সক্কধাতু পরক্কমত্থোতি আহ ‘‘পরক্কমন্তো’’তি. তত্থাতি অনত্থাদীসু. অত্থভঙ্গোতি গিহীনং অত্থস্স ভঙ্গো. অৰসনন্তি গিহীনং অৰসনং. গিহীনন্তি এত্থ সাম্যত্থে সামিৰচনন্তি আহ ‘‘গিহীনং সন্তিকে’’তি. যথা করিযমানে সচ্চো হোতি, এৰং ন করোতীতি যোজনা. একঙ্গেনাপীতি পিসদ্দো সম্ভাৰনত্থো, ততো অধিকেহি অঙ্গেহি কা নাম কথাতি দস্সেতি. এত্থাতি পটিসারণীযকম্মে. পটিমুখং অত্তনো দোসং সরাপেতব্বং অনেন ৰিনযকম্মেনাতি পটিসারণীযং, তমেৰ কম্মং পটিসারণীযকম্মং.

৫. আপত্তিযা অদস্সনে উক্খেপনীযকম্মকথা

৪৬. সংসথাতি এত্থ সংসধাতুযা কথনত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘আরোচেথা’’তি. তুম্হে সংসথ, কথেথাতি অত্থো.

৫০. ভণ্ডনকারকো হোতীতিআদি কারণূপচারৰসেন ৰুত্তোতি আহ ‘‘ভণ্ডনাদিপচ্চযা’’তিআদি. ভণ্ডনকারকাদি কারণং, তেন আপন্না আপত্তি ফলং, তস্সা অদস্সনে উক্খেপনীযকম্মং কাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. তস্সাতি আপত্তিযা.

৫১. এত্থাতি উক্খেপনীযকম্মে. তত্থাতি তেচত্তালীসৰত্তেসু. অনুদ্ধংসেতব্বোতি এত্থ ধংসধাতুযা গত্যত্থং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘ন চোদেতব্বো’’তি. ‘‘রজোনুদ্ধংসতী’’তিআদীসু (বু. ৰং. ২.১০১) হি ধংসধাতু গত্যত্থে ৰত্ততি. ‘‘ন ভিক্খু ভিক্খূহী’’তি এত্থ সোযেৰ ভিক্খু তেহেৰ ভিক্খূহীতি অত্থং নিৰারেন্তো আহ ‘‘অঞ্ঞো ভিক্খু অঞ্ঞেহি ভিক্খূহী’’তি. ন গিহিদ্ধজোতি এত্থ গিহীনং ধজো গিহিদ্ধজোতি ৰুত্তে ওদাতৰত্থাদীনীতি আহ ‘‘ওদাতৰত্থানী’’তিআদি. ন তিত্থিযাদিপদত্তযন্তি ‘‘ন তিত্থিযা সেৰিতব্বা, ভিক্খূ সেৰিতব্বা, ভিক্খুসিক্খায সিক্খিতব্ব’’ন্তি পদানং তযং. ‘‘ন অপসাদেতব্বো’’তি ইমিনা ন আসাদেতব্বোতি এত্থ আপুব্বসদধাতুযা অপপুব্বসদধাতুযা সমানভাৰং দস্সেতি. ‘‘অন্তো ৰা বহি ৰাতি’’ এত্থ কস্স অন্তো ৰা বহি ৰাতি আহ ‘‘ৰিহারস্সা’’তি. সেসং সব্বংৰত্তন্তি যোজনা. ইমিনাতি আপত্তিযা অদস্সনে উক্খেপনীযকম্মেন.

৬৫. তস্সাতি আপত্তিযা. ইধাতি পাপিকায দিট্ঠিযা অপ্পটিনিস্সগ্গে কতে উক্খেপনীযকম্মে. আপত্তিঅদস্সনাদীসু উদ্ধরিত্ৰা খিপীযতি অপনীযতি অনেন ৰিনযকম্মেনাতি উক্খেপনীযং, তমেৰ কম্মং উক্খেপনীযকম্মং.

ইতি কম্মক্খন্ধকৰণ্ণনায যোজনা সমত্তা.