১. পারাজিককণ্ডঅত্থযোজনা
এৰং ভিক্খুৰিভঙ্গস্স, কত্ৰান যোজনানযং;
ভিক্খুনীনং ৰিভঙ্গস্স, করিস্সং যোজনানযং.
যোতি ৰিভঙ্গো. ৰিভঙ্গস্সাতি ৰিভঙ্গো অস্স. অস্সাতি হোতি. তস্সাতি ভিক্খুনীনং ৰিভঙ্গস্স. যতোতি যস্মা. অযং পনেত্থ যোজনা – ভিক্খূনং ৰিভঙ্গস্স অনন্তরং ভিক্খুনীনং যো ৰিভঙ্গো সঙ্গহিতো অস্স, তস্স ভিক্খুনীনং ৰিভঙ্গস্স সংৰণ্ণনাক্কমো পত্তো যতো, ততো তস্স ভিক্খুনীনং ৰিভঙ্গস্স অপুব্বপদৰণ্ণনং কাতুং তাৰ পারাজিকে অযং সংৰণ্ণনা হোতীতি. অপুব্বানং পদানং ৰণ্ণনা অপুব্বপদৰণ্ণনা, তং.
১. পঠমপারাজিকসিক্খাপদং
৬৫৬. ‘‘তেন…পে… সাল়্হো’’তি এত্থ ‘‘এত্থা’’তি পাঠসেসো যোজেতব্বো. দব্বগুণকিরিযাজাতিনামসঙ্খাতেসু পঞ্চসু সদ্দেসু সাল়্হসদ্দস্স নামসদ্দভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘সাল়্হোতি তস্স নাম’’ন্তি. মিগারমাতুযাতি ৰিসাখায. সা হি মিগারসেট্ঠিনা মাতুট্ঠানে ঠপিতত্তা মিগারমাতা নাম. নৰকম্মং অধিট্ঠাতীতি নৰকম্মিকন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘নৰকম্মাধিট্ঠাযিক’’ন্তি. ‘‘পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা’’তিইমিনা পণ্ডা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, সা সঞ্জাতা ইমিস্সাতি পণ্ডিতাতি ৰচনত্থং দস্সেতি. ৰেয্যত্তিকেনাতি ৰিসেসেন অঞ্জতি পাকটং গচ্ছতীতি ৰিযত্তো, পুগ্গলো, তস্স ইদং ৰেয্যত্তিকং, ঞাণং, তেন. ‘‘পণ্ডা’’তি ৰুত্তপঞ্ঞায ‘‘মেধা’’তি ৰুত্তপঞ্ঞায ৰিসেসভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘পাল়িগহণে’’তিআদি. ‘‘মেধা’’তি হি ৰুত্তপঞ্ঞা ‘‘পণ্ডা’’তি ৰুত্তপঞ্ঞায ৰিসেসো হোতি সতিসহাযত্তা. তত্রুপাযাযাতি অলুত্তসমাসো ‘‘তত্রমজ্ঝত্ততা’’তিআদীসু (ধ. স. অট্ঠ. যেৰাপনকৰণ্ণনা) ৰিয. ‘‘কম্মেসূ’’তি ইমিনা তসদ্দস্স ৰিসযং দস্সেতি. কত্তব্বকম্মুপপরিক্খাযাতি কত্তব্বকম্মেসু ৰিচারণায. চসদ্দেন ‘‘কতাকত’’ন্তি পদস্স দ্ৰন্দৰাক্যং দস্সেতি. পরিৰেসনট্ঠানেতি পরিভুঞ্জিতুং ৰিসন্তি পৰিসন্তি এত্থাতি পরিৰেসনং, তমেৰ ঠানং পরিৰেসনট্ঠানং, তস্মিং. নিকূটেতি এত্থ কূটসঙ্খাতসিখরৰিরহিতে ওকাসেতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কোণসদিসং কত্ৰা দস্সিতে গম্ভীরে’’তি. ৰিত্যূপসগ্গো ৰিকারৰাচকো, সরসদ্দো সদ্দৰাচকোতি আহ ‘‘ৰিপ্পকারসদ্দো’’তি. চরতি অনেনাতি চরণং পাদো, তস্মিং উট্ঠিতো গিলানো এতিস্সাতি চরণগিলানাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পাদরোগেন সমন্নাগতা’’তি.
৬৫৭. ‘‘তিন্তা’’তি ইমিনা অৰস্সুতসদ্দো ইধ কিলিন্নত্থে এৰ ৰত্ততি, ন অঞ্ঞত্থেতি দস্সেতি. অস্সাতি ‘‘অৰস্সুতা’’তিপদস্স. পদভাজনে ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. তত্থাতি পদভাজনে. ৰত্থং রঙ্গজাতেন রত্তং ৰিয, তথা কাযসংসগ্গরাগেন সুট্ঠু রত্তাতি যোজনা. ‘‘অপেক্খায সমন্নাগতা’’তি ইমিনা অপেক্খা এতিস্সমত্থীতি অপেক্খৰতীতি অত্থং দস্সেতি. পটিবদ্ধং চিত্তং ইমিস্সন্তি পটিবদ্ধচিত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পটিবন্ধিত্ৰা ঠপিতচিত্তা ৰিযা’’তি. দুতিযপদৰিভঙ্গেপীতি ‘‘অৰস্সুতো’’তি দুতিযপদভাজনেপি. পুগ্গলসদ্দস্স সত্তসামঞ্ঞৰাচকত্তা পুরিসসদ্দেন ৰিসেসেতি. অধোউব্ভইতি নিপাতানং ছট্ঠিযা সমসিতব্বভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘অক্খকানং অধো’’তিআদি. ননু যথা ইধ ‘‘অক্খকানং অধো’’তি ৰুত্তং, এৰং পদভাজনেপি ৰত্তব্বং, কস্মা ন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘পদভাজনে’’তিআদি. পদপটিপাটিযাতি ‘‘অধো’’তি চ ‘‘অক্খক’’ন্তি চ পদানং অনুক্কমেন. এত্থাতি অধক্খকউব্ভজাণুমণ্ডলেসু. সাধারণপারাজিকেহীতি ভিক্খুভিক্খুনীনং সাধারণেহি পারাজিকেহি. নামমত্তন্তি নামমেৰ.
৬৫৯. এৰন্তি ইমায পাল়িযা ৰিভজিত্ৰাতি সম্বন্ধো. তত্থাতি ‘‘উভতোঅৰস্সুতে’’তিআদিৰচনে. ‘‘উভতোঅৰস্সুতে’’তি পাঠো মূলপাঠোযেৰ, নাঞ্ঞোতি দস্সেন্তেন ৰিসেসমকত্ৰা ‘‘উভতোঅৰস্সুতেতি উভতো অৰস্সুতে’’তি ৰুত্তং. উভতোতি এত্থ উভসরূপঞ্চ তোসদ্দস্স ছট্ঠ্যত্থে পৰত্তিঞ্চ দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘ভিক্খুনিযা চেৰ পুরিসস্স চা’’তি. তত্থ ভিক্খুনীপুরিসসদ্দেহি উভসরূপং দস্সেতি. ‘‘যা’’তি চ ‘‘স’’ইতি চ দ্ৰীহি সদ্দেহি তোপচ্চযস্স ছট্ঠ্যত্থং, উভিন্নং অৰস্সুতভাৰে সতীতি অত্থো. ভাৰপচ্চযেন ৰিনা ভাৰত্থো ঞাতব্বোতি আহ ‘‘অৰস্সুতভাৰে’’তি. যথাপরিচ্ছিন্নেনাতি ‘‘অধক্খকং, উব্ভজাণুমণ্ডল’’ন্তি যেন যেন পরিচ্ছিন্নেন. অত্তনোতি ভিক্খুনিযা. তস্স ৰাতি পুরিসস্স ৰা. ইধাপীতি কাযপটিবদ্ধেন কাযামসনেপি.
তত্রাতি তেসু ভিক্খুভিক্খুনীসু. ন কারেতব্বো ‘‘কাযসংসগ্গং সাদিযেয্যা’’তি অৰুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. অচোপযমানাপীতি অচালযমানাপি, পিসদ্দো সম্ভাৰনত্থো, তেন চোপযমানা পগেৰাতি দস্সেতি. এৰং পন সতীতি চিত্তেনেৰ অধিৰাসযমানায সতি পন. কিরিযসমুট্ঠানতাতি ইমস্স সিক্খাপদস্স কিরিযসমুট্ঠানভাৰো. তব্বহুলনযেনাতি ‘‘ৰনচরকো (ম. নি. অট্ঠ. ২.২০১; ৩.১৩৩), সঙ্গামাৰচরো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১০৮) ৰিয তস্সং কিরিযাযং বহুলতো সমুট্ঠাননযেন. সাতি কিরিযসমুট্ঠানতা.
৬৬০. এত্থাতি উব্ভক্খকঅধোজাণুমণ্ডলেসু.
৬৬২. ‘‘একতো অৰস্সুতে’’তি এত্থাপি তোপচ্চযো ছট্ঠ্যত্থে হোতি. সামঞ্ঞৰচনস্সাপি ৰিসেসে অৰট্ঠানতো, ৰিসেসত্থিনা চ ৰিসেসস্স অনুপযোজিতব্বতো আহ ‘‘ভিক্খুনিযা এৰা’’তি. তত্রাতি ‘‘একতো অৰস্সুতে’’তিআদিৰচনে. ‘‘তথেৰা’’তিইমিনা কাযসংসগ্গরাগেন অৰস্সুতোতি অত্থং অতিদিসতি. চতূসূতি মেথুনরাগ কাযসংসগ্গরাগগেহসিতপেম সুদ্ধচিত্তসঙ্খাতেসু চতূসু. যত্থাতি যস্মিং ঠানে.
৬৬৩. অযং পুরিসো ইতি ৰা ইত্থী ইতি ৰা অজানন্তিযা ৰাতি যোজনাতি. পঠমং.
২. দুতিযপারাজিকসিক্খাপদং
৬৬৪. দুতিযে কচ্চি নো সাতি এত্থ নোসদ্দো নুসদ্দত্থোতি আহ ‘‘কচ্চি নু সা’’তি. পরিৰারৰিপত্তীতি পরিজনস্স ৰিনাসনং. ‘‘অকিত্তী’’তি এত্থ সম্মুখা নিন্দং গহেত্ৰা ‘‘অযসো’’তিইমিনা পরম্মুখা নিন্দা গহেতব্বাতি দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘পরম্মুখগরহা ৰা’’তি.
৬৬৬. ‘‘যা পারাজিকং আপন্না’’তিইমিনা ‘‘সা ৰা’’তি এত্থ তসদ্দস্স ৰিসযং দস্সেতি. চতুন্নন্তি নিদ্ধারণত্থে চেতং সামিৰচনং, চতূসূতি অত্থো. পচ্ছাতি সব্বপারাজিকানং পচ্ছা. ইমস্মিং ওকাসেতি পঠমততিযপারাজিকানমন্তরে ঠানে. ঠপিতন্তি সঙ্গীতিকারেহি নিক্খিত্তং. এত্থাতি ইমস্মিং সিক্খাপদে. তত্রাতি দুট্ঠুল্লসিক্খাপদেতি. দুতিযং.
৩. ততিযপারাজিকসিক্খাপদং
৬৬৯. ততিযে অস্সাতি ‘‘ধম্মেন ৰিনযেনা’’তি পদস্স. পদভাজনং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. ঞত্তিসম্পদা চেৰ অনুসাৰনসম্পদা চ সত্থুসাসনং নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ঞত্তি…পে… সম্পদায চা’’তি. সত্থুসাসনেনাতি চ সত্থু আণায. কম্মন্তি উক্খেপনীযকম্মং. তত্থাতি সঙ্ঘে. ‘‘ৰচনং নাদিযতী’’তিআদীসু ৰিয সঙ্ঘং ৰা নাদিযতীতি এত্থ নাদিযনং নাম নানুৰত্তনমেৰাতি আহ ‘‘নানুৰত্ততী’’তি. তত্থাতি সঙ্ঘাদীসু. অযং তাৰ সংৰাসোতি সহ ভিক্খূ ৰসন্তি এত্থাতি সংৰাসোতি অত্থেন অযং এককম্মাদি সংৰাসো নাম. ‘‘সহ অযনভাৰেনা’’তিইমিনা সহ অযন্তি পৰত্তন্তীতি সহাযাতি ৰচনত্থং দস্সেতি. তেতি ভিক্খূ. যেহি চাতি ভিক্খূহি চ. তস্সাতি উক্খিত্তকস্স. তেনাতি উক্খিত্তকেন. অত্তনোতি উক্খিত্তকস্সাতি. ততিযং.
৪. চতুত্থপারাজিকসিক্খাপদং
৬৭৫. চতুত্থে মেথুনরাগেন অৰস্সুতা নাধিপ্পেতা, কাযসংসগ্গরাগেন অৰস্সুতাৰাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘কাযসংসগ্গরাগেন অৰস্সুতা’’তি. ‘‘পুরিসপুগ্গলস্সা’’তিপদং ন হত্থসদ্দেন সম্বন্ধিতব্বং, গহণসদ্দেনেৰ সম্বন্ধিতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘যং পুরিসপুগ্গলেনা’’তিআদি. তন্তি গহণং, ‘‘হত্থগ্গহণ’’ন্তি ৰুত্তৰচনং উপলক্খণমত্তমেৰাতি আহ ‘‘অঞ্ঞম্পী’’তিআদি. তত্থ ‘‘অঞ্ঞম্পী’’তি হত্থগহণতো ইতরম্পি. অপারাজিকক্খেত্তেতি উব্ভক্খকে অধোজাণুমণ্ডলে. অস্সাতি ‘‘হত্থগ্গহণ’’ন্তিপদস্স. এত্থাতি ‘‘অসদ্ধম্মস্স পটিসেৰনত্থাযা’’তিপদে. কাযসংসগ্গোতি কাযসংসগ্গো এৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘ন মেথুনধম্মো’’তি. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. এত্থাতি কাযসংসগ্গগহণে. সাধকন্তি ঞাপকং.
তিস্সিত্থিযোতি ভুম্মত্থে চেতং উপযোগৰচনং. তীসু ইত্থীসূতি হি অত্থো, তিস্সো ইত্থিযো উপগন্ত্ৰাতি ৰা যোজেতব্বো. এসেৰ নযো পরতোপি. যং মেথুনং অত্থি, তং ন সেৰেতি যোজনা. ন সেৰেতি চ ন সেৰতি. তিকারস্স হি একারো. তযো পুরিসেতি তীসু পুরিসেসু, তে ৰা উপগন্ত্ৰা. তযো চ অনরিযপণ্ডকেতি তীসু অনরিযসঙ্খাতেসু উভতোব্যঞ্জনকেসু চ পণ্ডকেসু চ, তে ৰা উপগন্ত্ৰাতি যোজনা. ন চাচরে মেথুনং ব্যঞ্জনস্মিন্তি অত্তনো নিমিত্তস্মিং মেথুনং ন চ আচরতি. ইদং অনুলোমপারাজিকং সন্ধায ৰুত্তং. ছেজ্জং সিযা মেথুনধম্মপচ্চযাতি মেথুনধম্মকারণা ছেজ্জং সিযা, পারাজিকং ভৰেয্যাতি অত্থো. কুসলেহীতি পঞ্হাৰিসজ্জনে ছেকেহি, ছেককামেহি ৰা. অযং পঞ্হো অট্ঠৰত্থুকং সন্ধায ৰুত্তো.
পঞ্হাৰিসজ্জনত্থায চিন্তেন্তানং সেদমোচনকারণত্তা ‘‘সেদমোচনগাথা’’তি ৰুত্তা. ৰিরুজ্ঝতীতি ‘‘ন মেথুনধম্মো’’তি ৰচনেন ‘‘ছেজ্জং সিযা মেথুনধম্মপচ্চযা’’তি ৰচনং ৰিরুজ্ঝতি, ন সমেতীতি অত্থো. ইতি চে ৰদেয্য, ন ৰিরুজ্ঝতি. কস্মা? মেথুনধম্মস্স পুব্বভাগত্তাতি যোজনা. ইমিনা মেথুনধম্মস্স পুব্বভাগভূতো কাযসংসগ্গোৰ উপচারেন তত্থ মেথুনধম্মসদ্দেন ৰুত্তো, ন দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তীতি দীপেতি. হিসদ্দো ৰিত্থারজোতকো. পরিৰারেযেৰ ৰুত্তানীতি সম্বন্ধো. ৰণ্ণাৰণ্ণোতি সুক্কৰিসট্ঠি. ধনমনুপ্পাদানন্তি সঞ্চরিত্তং. ‘‘ইমিনা পরিযাযেনা’’তি ইমিনা লেসেন সমীপূপচারেনাতি অত্থো. এতেনুপাযেনাতি ‘‘হত্থগ্গহণং সাদিযেয্যা’’তিপদে ৰুত্তউপাযেন. সব্বপদেসূতি সব্বেসু ‘‘সঙ্ঘাটিকণ্ণগ্গহণং সাদিযেয্যা’’তিআদীসু পদেসু. অপি চাতি একংসেন, ৰিসেসং ৰক্খামীতি অধিপ্পাযো. ‘‘এৰংনামকং ঠান’’ন্তি ইমিনা ‘‘ইত্থংনামং ইমস্স ঠানস্সা’’তি ৰচনত্থং দীপেতি.
৬৭৬. একন্তরিকায ৰাতি এত্থ ৰাসদ্দেন দ্ৰন্তরিকাদীনিপি সঙ্গয্হন্তি. যেন তেনাতি যেন ৰা তেন ৰা. দ্ৰিতিচতুপ্পঞ্চছৰত্থূনি পেয্যালৰসেন ৰা ৰাসদ্দেন ৰা গহেতব্বানি. অপি চাতি কিঞ্চ ভিয্যো, ৰত্তব্বৰিসেসং ৰক্খামীতি অধিপ্পাযো. এত্থাতি ‘‘আপত্তিযো দেসেত্ৰা’’তি ৰচনে. হীতি সচ্চং. ৰুত্তন্তি পরিৰারে ৰুত্তং. তত্রাতি পুরিমৰচনাপেক্খং. দেসিতা আপত্তি গণনূপিকাতি যোজনা. একং ৰত্থুং আপন্না যা ভিক্খুনীতি যোজনা. ধুরনিক্খেপং কত্ৰাতি ‘‘ইমঞ্চ ৰত্থুং, অঞ্ঞম্পি চ ৰত্থুং নাপজ্জিস্সামী’’তি ধুরনিক্খেপং কত্ৰা. যা পন সউস্সাহাৰ দেসেতীতি যোজনাতি. চতুত্থং.
সাধারণাতি ভিক্খুনীহি সাধারণা. এত্থাতি ‘‘উদ্দিট্ঠা খো অয্যাযো’’তিআদিৰচনে.
ইতি সমন্তপাসাদিকায ৰিনযসংৰণ্ণনায
ভিক্খুনিৰিভঙ্গে পারাজিককণ্ডৰণ্ণনায যোজনা সমত্তা.