২. ভূতগামৰগ্গো
১. ভূতগামসিক্খাপদ-অত্থযোজনা
৮৯. দুতিযৰগ্গস্স পঠমে তস্সাতি দেৰতায. উক্খিত্তং ফরসুন্তি উদ্ধং খিত্তং কুঠারিং. নিগ্গহেতুন্তি সণ্ঠাতুং, নিৰত্তেতুং ৰা. চক্খুৰিসযাতীতেতি পসাদচক্খুস্স গোচরাতিক্কন্তে. মহারাজসন্তিকাতি ৰেস্সৰণমহারাজস্স সন্তিকা. থনমূলেযেৰাতি থনসমীপেযেৰ. হিমৰন্তেতি হিমউগ্গিরণে ৰনে, হিমযুত্তে ৰা. তত্থাতি হিমৰন্তে, দেৰতাসন্নিপাতে ৰা. রুক্খধম্মোতি রুক্খসভাৰো. রুক্খধম্মো চ নাম ছেদনভেদনাদীসু রুক্খানং অচেতনত্তা কোপস্স অকরণং, তস্মিং রুক্খধম্মে ঠিতা দেৰতা রুক্খধম্মে ঠিতা নাম, ছেদনভেদনাদীসু রুক্খস্স ৰিয রুক্খট্ঠকদেৰতায অকোপনং রুক্খধম্মে ঠিতা নামাতি অধিপ্পাযো. তত্থাতি তাসু সন্নিপাতদেৰতাসু. ইতীতি ইমস্স অলভনস্স, ইমস্মিং অলভনে ৰা, আদীনৰন্তি সম্বন্ধো. ভগৰতো চাতি চ-সদ্দো ‘‘পুব্বচরিত’’ন্তি এত্থ যোজেতব্বো. ইমঞ্চ আদীনৰং অদ্দস, ভগৰতো পুব্বচরিতঞ্চ অনুস্সরীতি ৰাক্যসম্পিণ্ডনৰসেন যোজনা কাতব্বা. তেনাতি দস্সনানুস্সরণকারণেন. অস্সাতি দেৰতায. সংৰিজ্জতি পিতা অস্সাতি সপিতিকো, পুত্তো. (তাৰাতি অতিৰিয, পটিসঞ্চিক্খন্তিযাতি সম্বন্ধো) ‘‘মরিযাদং বন্ধিস্সতী’’তি ৰত্ৰা তস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সতী’’তি. ইতি পটিসঞ্চিক্খন্তিযা অস্সা দেৰতায এতদহোসীতি যোজনা.
যোতি যো কোচি জনো. ৰেতি একন্তেন. উপ্পতিতন্তি উপ্পজ্জনৰসেন অত্তনো উপরি পতিতং. ভন্তন্তি ভমন্তং ধাৰন্তং, ৰারযেতি নিৰারেয্য নিগ্গণ্হেয্যাতি অত্থো. তন্তি জনং. অযং পনেত্থ যোজনা – সারথি ভন্তং রথং ৰারযে ইৰ, তথা যো ৰে উপ্পতিতং কোধং ৰারযে, তং অহং সারথিং ইতি ব্রূমি. ইতরো কোধনিৰারকতো অঞ্ঞো রাজউপরাজাদীনং সারথিভূতো জনো রস্মিগ্গাহো রজ্জুগ্গাহো নামাতি.
দুতিযগাথায ৰেজ্জো ৰিসটং ৰিত্থতং সপ্পৰিসং সপ্পস্স আসীৰিসস্স ৰিসং গরল়ং ওসধেহি ভেসজ্জেন, মন্তেন চ ৰিনেতি ইৰ, তথা যো ভিক্খৰে উপ্পতিতং কোধং মেত্তায ৰিনেতি, সো ভিক্খু উরগো ভুজগো পুরাণং পুরে ভৰং জিণ্ণং পুরাণত্তা জিণ্ণং তচং জহাতি ইৰ, তথা ওরপারং অপারসঙ্খাতং পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনং জহাতীতি যোজনা কাতব্বা.
তত্রাতি দ্ৰীসু গাথাসু. ৰত্থু পন ৰিনযে আরূল়্হন্তি যোজনা. অথাতি পচ্ছা. যস্স দেৰপুত্তস্সাতি যেন দেৰপুত্তেন. পরিগ্গহোতি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা গহিতো. সোতি দেৰপুত্তো. ততোতি উপগমনতো. যদা হোতি, তদাতি যোজনা. মহেসক্খদেৰতাসূতি মহাপরিৰারাসু দেৰতাসু, মহাতেজাসু ৰা. পটিক্কমন্তীতি অপেন্তি. দেৰতা যম্পি পঞ্হং পুচ্ছন্তীতি যোজনা. তত্থেৰাতি অত্তনো ৰসনট্ঠানেযেৰ. উপট্ঠানন্তি উপট্ঠানত্থায, সম্পদানত্থে চেতং উপযোগৰচনং. অথ ৰা উপগন্ত্ৰা তিট্ঠতি এত্থাতি উপট্ঠানং, ভগৰতো সমীপট্ঠানং, তং আগন্ত্ৰাতি অত্থো. নন্তি তং, অযমেৰ ৰা পাঠো.
৯০. ‘‘ভৰন্তী’’তি ইমিনা ৰিরূল়্হে মূলে নীলভাৰং আপজ্জিত্ৰা ৰড্ঢমানকে তরুণরুক্খগচ্ছাদিকে দস্সেতি. ‘‘অহুৰত্থু’’ন্তি ইমিনা পন ৰড্ঢিত্ৰা ঠিতে মহন্তরুক্খগচ্ছাদিকে দস্সেতি. ‘‘অহুৰত্থু’’ন্তি চ হিয্যত্তনিসঙ্খাতায ত্থুং-ৰিভত্তিযা হূ-ধাতুস্স ঊকারস্স উৰাদেসো হোতি. পোত্থকেসু পন ‘‘অহুৰতী’’তি পাঠো দিস্সতি, সো অপাঠোতি দট্ঠব্বো. ‘‘জাযন্তী’’তি ইমিনা ভূ-ধাতুস্স সত্তত্থভাৰং দস্সেতি, ‘‘ৰড্ঢন্তী’’তি ইমিনা ৰড্ঢনত্থভাৰং. এতন্তি ‘‘ভূতগামো’’তি নামং. পীযতে যথাকামং পরিভুঞ্জীযতে, পাতব্বং পরিভুঞ্জিতব্বন্তি ৰা পাতব্যং, পাসদ্দো যথাকামপরিভুঞ্জনত্থো. তেনাহ – ‘‘ছেদনভেদনাদীহি যথারুচি পরিভুঞ্জিতব্বতাতি অত্থো’’তি.
৯১. ‘‘ইদানী’’তি পদং ‘‘আহা’’তি পদে কালসত্তমী. যস্মিন্তি বীজে. তন্তি বীজং. পঞ্চ বীজজাতানীতি এত্থ জাতসদ্দস্স তব্ভাৰত্থতং সন্ধায অট্ঠকথাসু এৰং ৰুত্তং. তব্ভাৰত্থস্স ‘‘মূলে জাযন্তী’’তি ইমায পাল়িযা অসংসন্দনতং সন্ধায ৰুত্তং সঙ্গহকারেন ‘‘ন সমেন্তী’’তি. অট্ঠকথাচরিযানং মতেন সতি জাতসদ্দস্স তব্ভাৰত্থভাৰে ‘‘মূলে জাযন্তী’’তিআদীসু মূলে মূলানি জাযন্তীতি দোসো ভৰেয্যাতি মনসি কত্ৰা আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. তানীতি রুক্খাদীনি. তস্সাতি ‘‘ভূতগামো নাম পঞ্চ বীজজাতানী’’তি পদস্স. এতন্তি ‘‘বীজজাতানী’’তি নামং. বীজেসু জাতানি বীজজাতানীতি ৰুত্তে ‘‘মূলে জাযন্তী’’তিআদিনা সমেতি. এতেনাতি ‘‘বীজতো’’তিআদিনা সঙ্গহোতি সম্বন্ধো.
‘‘যেহী’’তি পদং ‘‘জাতত্তা’’তি পদে অপাদানং, হেতু ৰা ‘‘ৰুত্তানী’’তি পদে করণং, কত্তা ৰা. তেসন্তি বীজানং. রুক্খাদীনং ৰিরুহনং জনেতীতি বীজং. ‘‘বীজতো’’তিআদিনা কারিযোপচারেন কারণস্স দস্সিতত্তা কারণূপচারং পদীপেতি. অঞ্ঞানিপি যানি ৰা পন গচ্ছৰল্লিরুক্খাদীনি অত্থি সংৰিজ্জন্তি, তানি গচ্ছৰল্লিরুক্খাদীনি জাযন্তি সঞ্জাযন্তীতি যোজনা. তানীতি গচ্ছৰল্লিরুক্খাদীনি. তঞ্চ মূলং, পাল়িযং ৰুত্তহলিদ্দাদি চ অত্থি, সব্বম্পি এতং মূলবীজং নামাতি সম্বন্ধো. এত্থাতি বীজেসু, খন্ধবীজেসু ৰা.
৯২. সঞ্ঞাৰসেনাতি ‘‘বীজ’’ন্তি সঞ্ঞাৰসেন. ‘‘তত্থা’’তি পদং ‘‘ৰেদিতব্বো’’তি পদে আধারো. ‘‘যথা’’তিআদিনা কারণোপচারেন কারিযস্স ৰুত্তত্তা ফলূপচারং দস্সেতি. যং বীজং ৰুত্তং, তং দুক্কটৰত্থূতি যোজনা. যদেতং আদিপদন্তি যোজেতব্বং. তেনাতি আদিপদেন. রৰীযতি ভগৰতা কথীযতীতি রুতং, পাল়ি, তস্স অনুরূপং যথারুতং, পাল়িঅনতিক্কন্তন্তি অত্থো.
এত্থাতি ‘‘বীজে বীজসঞ্ঞী’’তিআদিপদে, ইমস্মিং সিক্খাপদে ৰা. উদকে ঠাতি পৰত্ততীতি উদকট্ঠো, এৰং থলট্ঠোপি. তত্থাতি উদকট্ঠথলট্ঠেসু. সাসপস্স মত্তং পমাণং অস্স সেৰালস্সাতি সাসপমত্তিকো. তিলস্স বীজপমাণং অস্স সেৰালস্সাতি তিলবীজকো. পমাণত্থে কো. আদিসদ্দেন সঙ্খপণকাদযো সেৰালে সঙ্গণ্হাতি. তত্থ তিলবীজপমাণো জলসণ্ঠিতো নীলাদিৰণ্ণযুত্তো সেৰালো তিলবীজং নাম, সপত্তো অপ্পকণ্ডো উক্খলিপিধানাদিপমাণো সমূলো একো সেৰালৰিসেসো সঙ্খো নাম, ভমরসণ্ঠানো নীলৰণ্ণো একো সেৰালৰিসেসো পণকো নাম. উদকং সেৰতীতি সেৰালো. তত্থাতি সেৰালেসু. যোতি সেৰালো. পতিট্ঠিতং সেৰালন্তি সম্বন্ধো. যত্থ কত্থচীতি মূলে ৰা নল়ে ৰা পত্তে ৰা. উদ্ধরিত্ৰাতি উপ্পাটেত্ৰা. ‘‘হত্থেহী’’তি পদং ‘‘ৰিযূহিত্ৰা’’তি পদে করণং. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. তস্সাতি সেৰালস্স. এত্তাৰতাতি ইতো চিতো চ ৰিযূহনমত্তেন. যো সেৰালো নিক্খমতি, তং সেৰালন্তি যোজনা. পরিস্সাৰনন্তরেনাতি পরিস্সাৰনছিদ্দেন. উপ্পলানি অস্মিং গচ্ছেতি উপ্পলিনী. পদুমানি অস্মিং গচ্ছেতি পদুমিনী, ইনো, ইত্থিলিঙ্গজোতকো ঈ. তত্থেৰাতি উদকেযেৰ. তানীতি ৰল্লীতিণানি. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. অনন্তকোতি সাসপমত্তিকো সেৰালো. সো হি নত্থি অত্ততো অন্তো লামকো সেৰালো এতস্সাতি কত্ৰা ‘‘অনন্তকো’’তি ৰুচ্চতি. অত্তনাযেৰ হি সুখুমো, ততো সুখুমো সেৰালো নত্থীতি অধিপ্পাযো. তত্থাতি দুক্কটৰত্থুভাৰে. তম্পীতি ‘‘সম্পুণ্ণভূতগামং ন হোতী’’তি ৰচনম্পি. পিসদ্দো মহাপচ্চরিআদিঅট্ঠকথাচরিযানং ৰচনাপেক্খো. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. ন আগতো, তস্মা ন সমেতীতি যোজনা. অথাতি তস্মিং অনাগতে. এতন্তি অনন্তকসেৰালাদিং. গচ্ছিস্সতীতি ৰদেয্যাতি সম্বন্ধো. তম্পীতি ‘‘গচ্ছিস্সতী’’তি ৰচনম্পি. পিসদ্দো পুরিমট্ঠকথাচরিযানং ৰচনাপেক্খো.
অভূতগামমূলত্তা তাদিসস্স বীজগামস্সাতি এত্থ বীজগামো তিৰিধো হোতি – যো সযং ভূতগামতো হুত্ৰা অঞ্ঞম্পি ভূতগামং জনেতি, অম্বট্ঠিআদিকো. যো পন সযং ভূতগামতো হুত্ৰা অঞ্ঞং পন ভূতগামং ন জনেতি, তালনাল়িকেরাদিখাণু. যো পন সযম্পি ভূতগামতো অহুত্ৰা অঞ্ঞম্পি ভূতগামং ন জনেতি. পানীযঘটাদীনং বহি সেৰালোতি. ভূতগামো পন চতুব্বিধো হোতি – যো সযং বীজগামতো হুত্ৰা অঞ্ঞম্পি বীজগামং জনেতি, এতরহি অম্বরুক্খাদিকো. যো পন সযং বীজগামতো অহুত্ৰাৰ অঞ্ঞং বীজগামং জনেতি, আদিকপ্পকালে অম্বরুক্খাদিকো. যো পন সযং বীজগামতো হুত্ৰা অঞ্ঞং পন বীজগামং ন জনেতি, নীলৰণ্ণো ফলিতকদলীরুক্খাদিকো. যো পন সযম্পি বীজগামতো অহুত্ৰা অঞ্ঞম্পি বীজগামং ন জনেতি, ইধ ৰুত্তো অনন্তকসেৰালাদিকোতি. তত্থ চতুত্থং ভূতগামং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অভূতগামমূলকত্তা তাদিসস্স বীজস্সা’’তি. অযং পন ততিযবীজগামস্স চ চতুত্থভূতগামস্স চ ৰিসেসো – ততিযবীজগামে মূলপণ্ণানি ন পঞ্ঞাযন্তি, চতুত্থভূতগামে তানি পঞ্ঞাযন্তীতি. মূলপণ্ণানং অপঞ্ঞাযনত্তা বীজগামোতি ৰুত্তো, তেসং পঞ্ঞাযনত্তা ভূতগামোতি ৰুত্তো. ইতরথা হি ৰিরোধো ভৰেয্যাতি. অত্তনো ৰাদে পাচিত্তিযভাৰতো গরুকং, মহাপচ্চরিআদীনং ৰাদে দুক্কটমত্তভাৰতো লহুকং. এতন্তি ঠানং.
এৰং উদকট্ঠং দস্সেত্ৰা থলট্ঠং দস্সেন্তো আহ ‘‘থলট্ঠে’’তিআদি. থলট্ঠে ৰিনিচ্ছযো এৰং ৰেদিতব্বোতি যোজনা. তত্থাতি হরিতখাণূসু. উদ্ধং ৰড্ঢতীতি নৰসাখানিগ্গমনেন ছিন্নতো উপরি ৰড্ঢতি. সোতি খাণু. ফলিতায কদলিযা খাণু বীজগামেন সঙ্গহিতোতি যোজনা. ফলং সঞ্জাতং এতিস্সাতি ফলিতা. তথাতি ‘‘ভূতগামেনেৰ সঙ্গহিতা’’তি পদানি আকড্ঢতি. যদাতি যস্মিং কালে. রতনপ্পমাণাপীতি হত্থপ্পমাণাপি. অথাতি অপাদানত্থো, ততো রাসিকরণতো অঞ্ঞন্তি অত্থো. ভূমিযং নিখণন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘মূলেসু চেৰ পণ্ণেসু চা’’তি এত্থ চসদ্দো সমুচ্চযত্থোৰ, ন ৰিকপ্পত্থোতি আহ ‘‘মূলমত্তেসু পনা’’তিআদি.
বীজানীতি মূলাদিবীজানি. ঠপিতানি হোন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘উপরী’’তি পদেন হেট্ঠা মূলানি চাতি অত্থং নযেন ঞাপেতি. ন অঙ্কুরে নিগ্গতমত্তেযেৰ, অথ খো হরিতে নীলপণ্ণৰণ্ণে জাতেযেৰ ভূতগামসঙ্গহো কাতব্বোতি আহ ‘‘হরিতে’’তিআদি. তালট্ঠীনং মূলন্তি সম্বন্ধো. দন্তসূচি ৰিযাতি হত্থিদন্তসূচি ৰিয. যথা অসম্পুণ্ণভূতগামো ততিযো কোট্ঠাসো ন আগতো, ন এৰং অমূলকভূতগামো. সো পন আগতোযেৰাতি আহ ‘‘অমূলকভূতগামে’’তি. অমূলিকলতা ৰিয অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতীতি অত্থো.
ৰন্দাকাতি রুক্খাদনী. সা হি সযং রুক্খং নিস্সায জাযন্তীপি অত্তনো নিস্সযানং রুক্খানং অদনত্তা ভক্খনত্তা ৰদীযতি থুতীযতীতি ‘‘ৰন্দাকা’’তি ৰুচ্চতি. অঞ্ঞা ৰাতি ৰন্দাকায অঞ্ঞা ৰা. তন্তি ৰন্দাকাদিং. ততোতি রুক্খতো. ৰনন্তি খুদ্দকো গচ্ছো. পগুম্বোতি মহাগচ্ছো. দণ্ডকোতি রুক্খো দণ্ডযোগতো. তস্সাপীতি অমূলিকলতাযপি. অযমেৰ ৰিনিচ্ছযোতি ৰন্দাকাদিকস্স ৰিনিচ্ছযো ৰিয অযং ৰিনিচ্ছযো দট্ঠব্বোতি যোজনা. ‘‘দ্ৰে তীণি পত্তানী’’তি ৰুত্তত্তা একপত্তো সঞ্জাযন্তোপি অগ্গবীজসঙ্গহং গচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘অনুপসম্পন্নেনা’’তি পদং ‘‘লিত্তস্সা’’তি পদে কত্তা. নিদাঘসমযেতি গিম্হকালে. অব্বোহারিকোতি আপত্তিযা অঙ্গন্তি ন ৰোহরিতব্বো. ৰোহরিতুং ন অরহতীতি অত্থো. এতন্তি অব্বোহারিকতং, ‘‘সচে…পে… পমজ্জিতব্বা’’তি ৰচনং ৰা.
অহিং সপ্পং ছাদেতীতি অহিচ্ছত্তং, তংযেৰ অহিচ্ছত্তকং. যথাকথঞ্চি হি ব্যুপ্পত্তি, রুল়্হিযা অত্থৰিনিচ্ছযো. তস্মাতি ততো ৰিকোপনতো. তত্থাতি অহিচ্ছত্তকে. হেট্ঠা ‘‘উদকপপ্পটকো’’তি ৰত্ৰা ইধ ‘‘রুক্খপপ্পটিকাযপী’’তি ৰুত্তত্তা পপ্পটকসদ্দো দ্ৰিলিঙ্গোতি দট্ঠব্বো. তন্তি পপ্পটিকং. ঠিতং নিয্যাসন্তি সম্বন্ধো. এৰং ‘‘লগ্গ’’ন্তি এত্থাপি. হত্থকুক্কুচ্চেনাতি হত্থলোলেন. ‘‘ছিন্দন্তস্সাপী’’তি পদে হেতু.
ৰাসত্থিকেনাতি ৰাসং ইচ্ছন্তেন. ‘‘ওচিনাপেতব্বা’’তি পদে কত্তা. উপ্পাটেন্তেহীতি উদ্ধরন্তেহি. তেসন্তি সামণেরানং. সাখং গহিতন্তি সম্বন্ধো. ঠপিতস্স সিঙ্গীৰেরস্সাতি যোজনা.
ছিজ্জনকন্তি ছিজ্জনযুত্তং, ছিজ্জনারহন্তি অত্থো. ‘‘চঙ্কমিতট্ঠানং দস্সেস্সামী’’তি ইমিনা ৰত্তসীসেন চঙ্কমনং ৰট্টতীতি দস্সেতি. ‘‘ভিজ্জতী’’তি ইমিনা অভিজ্জমানে গণ্ঠিপি কাতব্বোতি দস্সেতি. দারুমক্কটকন্তি মক্কটস্স হত্থো মক্কটো উপচারেন, মক্কটো ৰিযাতি মক্কটকো, সদিসত্থে কো. দারুসঙ্খাতো মক্কটকো দারুমক্কটকো. তং আকোটেন্তীতি সম্বন্ধো. অনিযামিতত্তাতি ইমন্তি অনিযামিতত্তা ৰচনস্স. ইদং মহাসামঞ্ঞং, ৰিসেসসামঞ্ঞম্পি ৰট্টতীতি আহ ‘‘নামং গহেত্ৰাপী’’তিআদি. সব্বন্তি সব্বং ৰচনং.
‘‘ইমং জানাতিআদীসূ’’তি পদং ‘‘এৰমত্থো দট্ঠব্বো’’তি পদে আধারো. ইমং মূলভেসজ্জং জানাতি ইমং মূলভেসজ্জং যোজিতুং জানাতি যোজনা. এত্তাৰতাতি ‘‘ইমং জানা’’তিআদিৰচনমত্তেন. কপ্পিযন্তি সমণৰোহারেন, ৰোহারস্স ৰা যুত্তং অনুরূপং. এত্থাতি ‘‘কপ্পিযং কাতব্ব’’ন্তি ৰচনে. নিব্বট্টবীজমেৰাতি ফলতো নিব্বট্টেত্ৰা ৰিসুং কতং বীজং এৰ. তত্থাতি সুত্তে. করোন্তেন ভিক্খুনা কাতব্বন্তি যোজনা. ‘‘কপ্পিযন্তি ৰত্ৰাৰা’’তি ইমিনা পঠমং কত্ৰা অগ্গিসত্থনখানি উদ্ধরিত্ৰা পচ্ছা ৰত্তুং ন ৰট্টতীতি দস্সেতি. লোহমযসত্থস্সাতি অযতম্বাদিলোহমযস্স সত্থস্স. তেহীতি মনুস্সাদীনং নখেহি. তেহীতি অস্সাদীনং খুরেহি. তেহীতি হত্থিনখেহি. যেহীতি নখেহি. তত্থজাতকেহিপীতি তস্মিং সত্থে জাতকেহিপি, নখেহীতি সম্বন্ধো.
তত্থাতি পুরিমৰচনাপেক্খং. ‘‘কপ্পিযং করোন্তেনা’’তিআদিৰচনমপেক্খতি. ‘‘উচ্ছুং কপ্পিযং করিস্সামী’’তি উচ্ছুমেৰ ৰিজ্ঝতি, পগেৰ. ‘‘দারুং কপ্পিযং করিস্সামী’’তি উচ্ছুং ৰিজ্ঝতি, ‘‘দারুং কপ্পিযং করিস্সামী’’তি দারুমেৰ ৰা ৰিজ্ঝতি, ৰট্টতি একাবদ্ধত্তাতি ৰদন্তি. তন্তি রজ্জুং ৰা ৰল্লিং ৰা. সব্বং খণ্ডন্তি সম্বন্ধো. তত্থাতি মরিচপক্কেসু. কটাহন্তি একায ভাজনৰিকতিযা নামমেতং. ইধ পন বীজানং ভাজনভাৰেন তংসদিসত্তা ফলফেগ্গুপি ‘‘কটাহ’’ন্তি ৰুচ্চতি. একাবদ্ধন্তি কটাহেন একতো আবদ্ধং.
তানীতি তিণানি. তেনাতি রুক্খপৰট্টনাদিনা. তত্রাতি তস্মিং ঠপনপাতনট্ঠানে. ‘‘মনুস্সৰিগ্গহপারাজিকৰণ্ণনায’’ন্তি পদং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি পদে সামঞ্ঞাধারো. ভিক্খু অজ্ঝোত্থটো হোতীতি সম্বন্ধো. ওপাতেতি আৰাটে. সো হি অৰপতনট্ঠানত্তা ‘‘ওপাতো’’তি ৰুচ্চতি. রুক্খন্তি অজ্ঝোত্থটরুক্খং. ভূমিন্তি ওপাতথিরভূমিং. জীৰিতহেতূতি নিমিত্তত্থে পচ্চত্তৰচনং, জীৰিতকারণাতি অত্থো. ‘‘ভিক্খুনা’’তি পদং ‘‘নিক্খামেতু’’ন্তি পদে ভাৰকত্তা, কারিতকত্তা ৰা. ‘‘অজ্ঝোত্থটভিক্খু’’ন্তি ৰা ‘‘ওপাতভিক্খু’’ন্তি ৰা কারিতকম্মং অজ্ঝাহরিতব্বং. তত্থাতি অনাপত্তিভাৰে, অনাপত্তিভাৰস্স ৰা. এতস্সাতি সুত্তস্স. পরো পন কারুঞ্ঞেন করোতীতি সম্বন্ধো. এতম্পীতি কারুঞ্ঞম্পি. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰাতি. পঠমং.
২. অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদং
৯৪. দুতিযে অনাচারন্তি অচরিতব্বং কাযৰচীদ্ৰারৰীতিক্কমং. সব্বনামস্স অনিযমত্থত্তা ইধ ৰচনন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞেন ৰচনেন অঞ্ঞং ৰচন’’ন্তি. সোতি ভিক্খু, ৰদতীতি সম্বন্ধো. কোতি কো পুগ্গলো. কিন্তি কিং আপত্তিং. কিস্মিন্তি কিস্মিং ৰত্থুস্মিং. কিন্তি কিং কম্মং. কন্তি কং পুগ্গলং. কিন্তি কিং ৰচনং.
এত্থাতি ‘‘কো আপন্নো’’তিআদিপাল়িযং. ‘‘ভিক্খূহী’’তি পদং ‘‘ৰুত্তো’’তি পদে কত্তা. অসারুপ্পন্তি ভিক্খূনং অসারুপ্পং. এসোতি এসো অত্থো, ৰিভৰোতি অত্থো. এতন্তি ৰত্থু. ভণন্তো ৰা হুত্ৰা অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতীতি সম্বন্ধো. এত্থাতি পটিচ্ছন্নাসনে. সোতন্তি সোতদ্ৰারং. চক্খুন্তি চক্খুদ্ৰারং.
৯৮. অঞ্ঞন্তি পুচ্ছিতত্থতো অঞ্ঞং অপুচ্ছিতমত্থং. ভাৰপ্পধানোযং কত্তুনিদ্দেসোতি আহ ‘‘অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণস্সেতং নাম’’ন্তি. তুণ্হীভাৰস্সাতি অভাসনস্স. আত্যূপসগ্গো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি আহ ‘‘আরোপেতূ’’তি. এৰং ‘‘অরোপিতে’’তি এত্থপি. তেনাহ ‘‘অনারোপিতে’’তি.
১০১. তন্তি অঞ্ঞৰাদকৰিহেসকরোপনকম্মং. অস্সাতি ভৰেয্য, হোতি ৰা.
১০২. কিন্তি কিং ৰচনং. যেনাতি যেন ব্যাধিনা কথেতুং ন সক্কোতি, তাদিসো ব্যাধি মুখে হোতীতি যোজনা. তপ্পচ্চযাতি ততো কথিতকারণাতি. দুতিযং.
৩. উজ্ঝাপনকসিক্খাপদং
১০৩. ততিযে ভিক্খূ উজ্ঝাপেন্তীতি এত্থ ‘‘ভিক্খূ’’তি কারিতকম্মত্তা করণত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘তেহি ভিক্খূহী’’তি. ওকারৰিপরীতো উকারোতি চ ঝেসদ্দো ঞাণত্থোতি চ দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰজানাপেন্তী’’তি. ‘‘তং আযস্মন্ত’’ন্তি পদং ‘‘অৰজানাপেন্তী’’তি পদে ধাতুকম্মং. অনেকত্থত্তা ধাতূনং ঝেসদ্দো ওলোকনত্থো চ চিন্তনত্থো চ হোতি, তেনাহ ‘‘ওলোকাপেন্তী’’তিআদি. এত্থাতি ‘‘ভিক্খূ উজ্ঝাপেন্তী’’তি পদে. ছন্দাযাতি ছন্দত্থং. যেসং সেনাসনানি চ পঞ্ঞপেতি, ভত্তানি চ উদ্দিসতি, তেসং অত্তনি পেমত্থন্তি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ছন্দাযাতি ছন্দেনা’’তি ৰুত্তং. ইমিনা লিঙ্গৰিপল্লাসনযো ৰুত্তো. পরেসং অত্তনো পেমেনাতি অত্থো. পক্খপাতেনাতি অত্তনো পক্খে পাতাপনেন.
১০৫. উজ্ঝাপেন্তি অনেনাতি উজ্ঝাপনকং. খিয্যন্তি অনেনাতি খিয্যনকন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘যেন ৰচনেনা’’তিআদি.
১০৬. উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন সম্মতং মঙ্কুকত্তুকামোতি সম্বন্ধং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন সম্মত’’ন্তিআদি. সম্বজ্ঝনং সম্বন্ধো, কাতব্বোতি যোজনা. উপসম্পন্নস্স সঙ্ঘেন সম্মতস্স অৰণ্ণং কত্তুকামো অযসং কত্তুকামোতি ৰিভত্তিৰিপরিণামেন সম্বন্ধং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰিভত্তিৰিপরিণামো কাতব্বো’’তি. ‘‘ৰসেনা’’তি পদং ৰিভত্তিৰিপরিণামো কাতব্বো’’তি পদে ৰিসেসনং. যস্মা ৰিসেসো নত্থি, তস্মা কতন্তি যোজনা. তন্তি ‘‘খিয্যনক’’ন্তি পদং. সো চ ভিক্খূতি উজ্ঝাপনকো চ খিয্যনকো চ সো চ ভিক্খু. অথাতি তস্মা উজ্ঝাপনকখিয্যনককরত্তা. অস্সাতি ভিক্খুনো. অস্সাতি ভৰেয্য.
‘‘উপসম্পন্ন’’ন্তি পদং ‘‘উজ্ঝাপেতী’’তি পদে ধাতুকম্মং ‘‘অনুপসম্পন্ন’’ন্তি পদং কারিতকম্মং, ‘‘অনুপসম্পন্ন’’ন্তি পদং ‘‘উজ্ঝাপেতী’’তি কারিতকিরিযং অপেক্খিত্ৰা কম্মং হোতি. ‘‘খিয্যতী’’তি সুদ্ধকিরিযায অপেক্খায ৰিভত্তিৰিপল্লাসো হোতীতি আহ ‘‘তস্স ৰা’’তিআদি. তস্সাতি অনুপসম্পন্নস্স সন্তিকেতি সম্বন্ধো. তন্তি সঙ্ঘেন সম্মতং উপসম্পন্নং. ‘‘সঙ্ঘেন অসম্মত’’ন্তি এত্থ ন অপলোকনকম্মেন অসম্মতং, কম্মৰাচায পন অসম্মতন্তি আহ ‘‘কম্মৰাচাযা’’তিআদি. দ্ৰে তযো হুত্ৰা কম্মৰাচায সম্মনিতুমসক্কুণেয্যত্তা অসম্মতন্তি চ দস্সেন্তো আহ ‘‘যত্রা’’তিআদি. যত্রাতি যস্মিং ৰিহারে. ‘‘অনুপসম্পন্নং সঙ্ঘেন সম্মত’’ন্তি এত্থ অনুপসম্পন্নস্স সম্মুতিযো দাতুমসক্কুণেয্যত্তা পুব্বৰোহারৰসেন সম্মতন্তি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. তন্তি অনুপসম্পন্নভাৰে ঠিতং. ব্যত্তস্সাতি ৰিযত্তস্স. সঙ্ঘেন ৰা কতোতি যোজনাতি. ততিযং.
৪. পঠমসেনাসনসিক্খাপদং
১০৮. চতুত্থে হিমমেৰ হিমন্তো, হিমন্তে নিযুত্তো হেমন্তিকো, কালোতি আহ ‘‘হেমন্তকালে’’তি. ওতাপেন্তা পক্কমিংসূতি সম্বন্ধো. কালসদ্দস্স সম্বন্ধিসদ্দত্তা সম্বন্ধাপেক্খোতি আহ ‘‘যস্স কস্সচী’’তি. হিমৰস্সেনাতি হিমেন চ ৰস্সেন চ.
১১০. ‘‘ৰস্সিকো’’তি ন সঙ্কেতাতি অৰস্সিকসঙ্কেতা. ‘‘অট্ঠ মাসে’’তি সামঞ্ঞতো ৰুত্তেপি ‘‘অৰস্সিকসঙ্কেতে’’তি ৰিসেসিতত্তা হেমন্তিকগিম্হিকমাসাযেৰ গহেতব্বাতি আহ ‘‘চত্তারো হেমন্তিকে’’তিআদি. যত্থাতি যস্মিং রুক্খে. ন ঊহদন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘কাকা ৰা’’তি এত্থ ৰাসদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞে ৰা সকুন্তা’’তি. তস্মাতি যস্মা অনুজানাতি, তস্মা. যত্থাতি যস্মিং রুক্খে, ৰিস্সমিত্ৰা গচ্ছন্তীতি যোজনা. যস্মিন্তি রুক্খে, কত্ৰা ৰসন্তীতি যোজনা. অট্ঠ মাসে এৰাতি সম্ভৰতো আহ ‘‘যেসু জনপদেসূ’’তিআদি. তেসুপীতি জনপদেসুপি. অৰস্সিকসঙ্কেতে এৰাতি সম্ভৰতো আহ ‘‘যত্থা’’তিআদি. যত্থাতি যেসু জনপদেসু. ‘‘ৰিগতৰলাহকং ৰিসুদ্ধং নভং হোতী’’তি ইমিনা সচে অৰিগতৰলাহকং অৰিসুদ্ধং নভং হোতি, নিক্খিপিতুং ন ৰট্টতীতি দীপেতি. ‘‘এৰরূপে কালে’’তি পদং ‘‘নিক্খিপিতুং ৰট্টতী’’তি পদে আধারো.
অব্ভোকাসিকেনাপীতি অব্ভোকাসধুতঙ্গযুত্তেনাপি. পিসদ্দো রুক্খমূলিকস্স অপেক্খকো. ৰত্তং ৰিত্থারেন্তো আহ ‘‘তস্স হী’’তিআদি. তস্সাতি অব্ভোকাসিকস্স. হিসদ্দো ৰিত্থারজোতকো. তত্থেৰাতি পুগ্গলিকমঞ্চকেযেৰ. সঙ্ঘিকং মঞ্চন্তি সম্বন্ধো. ৰীতমঞ্চকোতি ৰাযিতমঞ্চকো. তস্মিন্তি ৰীতমঞ্চকে. পুরাণমঞ্চকো নস্সন্তোপি অনগ্ঘোতি আহ ‘‘পুরাণমঞ্চকো গহেতব্বো’’তি. চম্মেন অৰনহিতব্বোতি ওনদ্ধো, সো এৰ ওনদ্ধকো. গহেত্ৰা চ পন পঞ্ঞপেত্ৰা নিপজ্জিতুং ন ৰট্টতীতি যোজনা. অসমযেতি ৰস্সিকসঙ্খাতে অকালে. চতুগ্গুণেনাপীতি চতুপটলেনপি. ৰট্টন্তি ৰলাহকা আৰট্টন্তি অস্মিং সমযেতি ৰট্টুলো, সো এৰ ৰট্টলিকো, সত্তাহং ৰট্টলিকো, সত্তাহো ৰা ৰট্টলিকো সত্তাহৰট্টলিকো, সো আদি যেসং তানীতি সত্তাহৰট্টলিকাদীনি. আদিসদ্দেন সত্তাহতো ঊনাধিকানি গহেতব্বানি. কাযানুগতিকত্তাতি কাযং অনুগমকত্তা কাযসদিসত্তাতি অত্থো.
পণ্ণকুটীসূতি পণ্ণেন ছাদিতকুটীসু. সভাগভিক্খূনন্তি অত্তনা সভাগভিক্খূনং, সন্তিকন্তি সম্বন্ধো. অনোৰস্সকে ঠানেতি যোজনা. লগ্গেত্ৰাতি লম্বেত্ৰা, অযমেৰ ৰা পাঠো. ‘‘সম্মজ্জনি’’ন্তি পদং ‘‘গহেত্ৰা’’তি পদে অৰুত্তকম্মং, ‘‘ঠপেতব্বা’’তি পদে ৰুত্তকম্মং. ধোৰিত্ৰাতি সম্মজ্জনিং সুদ্ধং কত্ৰা. উপোসথাগারাদীসূতিআদিসদ্দেন পরিৰেণাদীনি গহেতব্বানি.
যো পন ভিক্খু গন্তুকামো হোতি, তেনাতি যোজনা. তত্থাতি সালাযং. যত্থ কত্থচীতি যস্মিং কিস্মিঞ্চি ঠানে. পাকতিকট্ঠানেতি পকতিযা গহিতট্ঠানে. তত্র তত্রেৰাতি তেসু তেসু চেতিযঙ্গণাদীসুযেৰ. অসনসালন্তি অসন্তি ভক্খন্তি অস্সং সালাযন্তি অসনা, অসনা চ সা সালা চেতি অসনসালা, ভোজনসালাতি অত্থো. তত্রাতি তস্স সম্মজ্জন্তস্স, তস্মিং ‘‘ৰত্তং জানিতব্ব’’ন্তি পাঠে ৰা. মজ্ঝতোতি পৰিত্ততো, সুদ্ধট্ঠানতোতি অত্থো. পাদট্ঠানাভিমুখাতি সম্মজ্জন্তস্স পাদট্ঠানং অভিমুখা. ৰালিকা হরিতব্বাতি পংসু চ ৰালিকা চ অপনেতব্বা. সম্মুঞ্চনীসলাকায পরং পেল্লেতব্বাতি অধিপ্পাযো. বহীতি সম্মজ্জিতব্বতলতো বহি.
১১১. মসারকোতীতি এত্থ ইতিসদ্দো নামপরিযাযো, মসারকো নামাতি অত্থো. এৰং বুন্দিকাবদ্ধোতীতিআদীসুপি. পাদে মসিত্ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা তত্থ অটনিযো পৰেসেতব্বা এত্থাতি মসারকো. বুন্দো এৰ বুন্দিকো, পাদো, তস্মিং আবদ্ধা বন্ধিতা অটনী যস্সাতি বুন্দিকাবদ্ধো. কুল়ীরস্স পাদো ৰিয পাদো যস্সাতি কুল়ীরপাদকো, যথা কুল়ীরো ৰঙ্কপাদো হোতি, এৰং ৰঙ্কপাদোতি ৰুত্তং হোতি. আহচ্চ অঙ্গে ৰিজ্ঝিত্ৰা তত্থ পৰেসিতো পাদো যস্সাতি আহচ্চপাদকো. আণিন্তি অগ্গখিলং. মঞ্চতি পুগ্গলং ধারেতীতি মঞ্চো. পীঠতি ৰিসমদুক্খং হিংসতীতি পীঠং. পণৰোতি একো তূরিযৰিসেসো, তস্স সণ্ঠানং কত্ৰাতি অত্থো. তঞ্হি এতরহি বুদ্ধপটিমস্স পল্লঙ্কসণ্ঠানং হোতি. তন্তি কোচ্ছং. করোন্তি কিরাতি সম্বন্ধো. এত্থাতি সেনাসনপরিভোগে. হীতি সচ্চং. তন্তি কোচ্ছং মহগ্ঘং হোতি, মহগ্ঘত্তা ভদ্দপীঠন্তিপি ৰুচ্চতি. যেনাতি যেন ভিক্খুনা. ‘‘থামমজ্ঝিমস্সা’’তি পদেন পমাণমজ্ঝিমং নিৰত্তেতি.
এত্থাতি ‘‘অনাপুচ্ছং ৰা গচ্ছেয্যা’’তি পদে. থেরো আণাপেতীতি যোজনা. আণাপেতীতি চ আণ-ধাতুযা এৰ পেসনসঙ্খাতস্স হেত্ৰত্থস্স ৰাচকত্তা ণাপেসদ্দো স্ৰত্থোৰ. সোতি দহরো. তথাতি যথা থেরেন ৰুত্তো, তথা কত্ৰাতি অত্থো. তত্থাতি দিৰাট্ঠানে, মঞ্চপীঠে ৰা. ততোতি ঠপনকালতো. পরিবুন্ধেতি হিং সেতীতি পলিবোধো, পরিসদ্দো উপসগ্গো, সো ৰিকারৰসেন অঞ্ঞথা জাতো. সো পলিবোধো অঞ্ঞত্থ আৰাসাদিকো, ইধ পন সন্থরাপিতমঞ্চাদিকো. সাযন্তি সাযন্হে, ভুম্মত্থে চেতং উপযোগৰচনং. থেরো ভণতীতি সম্বন্ধো. তত্থাতি মঞ্চপীঠে. ‘‘বালো হোতী’’তি ৰত্ৰা তস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অনুগ্গহিতৰত্তো’’তি. অনুগ্গহিতং ৰত্তং যেনাতি অনুগ্গহিতৰত্তো, থেরো. তজ্জেতীতি উব্বেজেতি. তস্মিন্তি দহরে. অস্সাতি থেরস্স.
আণত্তিক্খণেযেৰাতি থেরস্স পেসনক্খণেযেৰ. দহরো ৰদতীতি যোজনা. ‘‘থেরো’’তি পদং ‘‘ৰত্ৰা গচ্ছতী’’তি পদদ্ৰযে কত্তা, ‘‘কারেতব্বো’’তি পদে কম্মং. নন্তি মঞ্চপীঠং, ‘‘পঞ্ঞপেত্ৰা’’তিপদমপেক্খিয এৰং ৰুত্তং. নন্তি দহরং ৰা. ‘‘ৰত্ৰা’’তি পদমপেক্খিয এৰং ৰুত্তং. তত্থেৰাতি মঞ্চপীঠেযেৰ. অস্সাতি থেরস্স. তত্থাতি দিৰাট্ঠানে. ভোজনসালতো অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তোতি ভোজনসালতো নিক্খমিত্ৰা মঞ্চপীঠপঞ্ঞাপনট্ঠানতো অঞ্ঞং ঠানং গচ্ছন্তো, থেরোতি যোজনা. তত্থেৰাতি দিৰাট্ঠানেযেৰ. যত্রিচ্ছতীতি যং ঠানং গন্তুমিচ্ছতীতি অত্থো. অন্তরসন্নিপাতেতি সকলং অহোরত্তং অসন্নিপাতেত্ৰা অন্তরে সন্নিপাতে সতীতি যোজনা.
তত্থাতি তস্মিং ঠানে. আগন্তুকা গণ্হন্তীতি সম্বন্ধো. ততোতি গণ্হনতো. তেসন্তি আগন্তুকানং. যেহীতি আৰাসিকো ৰা হোতু, আগন্তুকো ৰা, যেহি ভিক্খূহি. তেতি নিসিন্নকভিক্খূ. উদ্ধং পাল়িপাঠং সারেতি পৰত্তেতীতি উস্সারকো. ধম্মকথাযং সাধূতি ধম্মকথিকো. তস্মিন্তি উস্সারকে ৰা ধম্মকথিকে ৰা. অহোরত্তন্তি অহো চ রত্তি চ অহোরত্তং, অচ্চন্তসংযোগপদং. ইতরস্মিন্তি পঠমং নিসিন্নভিক্খুতো অঞ্ঞস্মিং ভিক্খুম্হীতি যোজনা. অন্তোউপচারট্ঠেযেৰাতি লেড্ডুপাতসঙ্খাতস্স উপচারস্স অন্তো ঠিতেযেৰ, অনাদরে চেতং ভুম্মং. সব্বত্থাতি আপত্তিৰারঅনাপত্তিৰারেসু.
১১২. চিমিলিকং ৰাতিআদীসু ৰিনিচ্ছযো এৰং ৰেদিতব্বোতি যোজনা. তন্তি চিমিলিকত্থরণং. উত্তরি অত্থরিতব্বন্তি উত্তরত্থরণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘উত্তরত্থরণং নামা’’তিআদি. ভূমিযন্তি সুধাদিপরিকম্মেন অকতাযং পকতিভূমিযং. চম্মখণ্ডোতি এত্থ চম্মংযেৰ অন্তে খণ্ডত্তা ছিন্নত্তা চম্মখণ্ডোতি ৰুচ্চতি. ননু সীহচম্মাদীনি ন কপ্পন্তীতি আহ ‘‘অট্ঠকথাসু হী’’তিআদি. হীতি সচ্চং. তস্মাতি যস্মা ন দিস্সতি, তস্মা. পরিহরণেযেৰাতি অত্তনো সন্তকন্তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা, পুগ্গলিকন্তি ৰা পরিগ্গহেত্ৰা তং তং ঠানং হরণেযেৰ. পাদো পুঞ্ছীযতি সোধীযতি এতাযাতি পাদপুঞ্ছনীতি কত্ৰা রজ্জুপিলোতিকাযো পাদপুঞ্ছনীতি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘পাদপুঞ্ছনী নামা’’তিআদি. মযসদ্দলোপং কত্ৰা ফলকপীঠন্তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ফলকপীঠং নাম ফলকমযং পীঠ’’ন্তি. ফলকঞ্চ পীঠঞ্চ ফলকপীঠন্তি ৰা দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘অথ ৰা’’তি. এতেনাতি ‘‘ফলকপীঠ’’ন্তি পদেন. ‘‘সঙ্গহিত’’ন্তি পদে করণং, কত্তা ৰা. বীজনিপত্তকন্তি চতুরস্সবীজনীযেৰ সকুণপত্তসদিসত্তা বীজনিপত্তকং, সদিসত্থে কো. ‘‘অজ্ঝোকাসে’’তি পদং ‘‘পচিত্ৰা’’তি পদে আধারো. অগ্গিসালাযন্তি অগ্গিনা পচনসালাযং. পব্ভারেতি লেণসদিসে পব্ভারে. যত্থাতি যস্মিং ঠানে.
যস্মিন্তি পুগ্গলে. ‘‘অত্তনো পুগ্গলিকমিৰ হোতী’’তি ইমিনা অনাপত্তীতি দস্সেতি.
১১৩. যো ভিক্খু ৰা লজ্জী হোতি, তথারূপং ভিক্খুং ৰা তি যোজনা. ‘‘লজ্জী হোতী’’তি ৰত্ৰা তস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্তনো পলিবোধং ৰিয মঞ্ঞতী’’তি. যোতি আপুচ্ছকো ভিক্খু. ‘‘কেনচি উপদ্দুতং হোতী’’তি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারেন্তো আহ ‘‘সচেপি হী’’তিআদি. হিসদ্দো ৰিত্থারজোতকো. ৰুড্ঢতরো ভিক্খু গণ্হাতীতি সম্বন্ধো. তং পদেসন্তি সেনাসনট্ঠপিতট্ঠানং. আপদাসূতি ৰিপত্তীসূতি. চতুত্থং.
৫. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদং
১১৬. পঞ্চমে মঞ্চকভিসীতি মঞ্চে অত্থরিতব্বো মঞ্চকো, সোযেৰ ভিসীতি মঞ্চকভিসি. এৰং পীঠকভিসিপি. পাৰারো কোজৰোতি দ্ৰেযেৰ পচ্চত্থরণন্তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘পাৰারো’’তিআদি. ৰুত্তন্তি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. দুতিযাতিক্কমেতি দুতিযপাদাতিক্কমে. সেনাসনতোতি সচে একং সেনাসনং হোতি, ততো. অথ বহূনি সেনাসনানি হোন্তি, সব্বপচ্ছিমসেনাসনতো. একো লেড্ডুপাতো সেনাসনস্স উপচারো হোতি, একো পরিক্খেপারহোতি আহ ‘‘দ্ৰে লেড্ডুপাতা’’তি.
সচে ভিক্খু, সামণেরো, আরামিকো চাতি তযো হোন্তি, ভিক্খুং অনাপুচ্ছিত্ৰা সামণেরো ৰা আরামিকো ৰা ন আপুচ্ছিতব্বো. অথ সামণেরো, আরামিকো চাতি দ্ৰে হোন্তি, সামণেরং অনাপুচ্ছিত্ৰা আরামিকোৰ ন আপুচ্ছিতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ভিক্খুম্হি সতী’’তিআদি. তীসুপি অসন্তেসু আপুচ্ছিতব্বৰিধিং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘তস্মিম্পি অসতী’’তিআদি. যেনাতি উপাসকেন, ‘‘কারিতো’’তি পদে কত্তা. তস্সাতি ৰিহারসামিকস্স. তস্মিম্পি অসতি গন্তব্বন্তি যোজনা. পাসাণেসূতি পাসাণফলকেসু. সচে উস্সহতীতি সচে সক্কোতি. উস্সহন্তেন ভিক্খুনা ঠপেতব্বন্তি যোজনা. তেপীতি উপাসকাপি, ন সম্পটিচ্ছন্তীতি সম্বন্ধো. তত্থাতি দারুভণ্ডাদীসু.
পরিচ্ছেদাকারেন ৰেণীযতি দিস্সতীতি পরিৰেণং. ‘‘অথ খো’’তি পদং ‘‘ৰেদিতব্ব’’ন্তি পদে অরুচিলক্খণং. ‘‘আসন্নে’’তি ইমিনা উপচারসদ্দস্স উপট্ঠানত্থঅঞ্ঞরোপনত্থে নিৰত্তেতি. যস্মা ৰম্মিকরাসিযেৰ হোতি, তস্মাতি যোজনা. উপচিনন্তীতি উপচিকা, তাহি নিমিত্তভূতাহি পলুজ্জতি নস্সতীতি অত্থো. সেনাসনন্তি ৰিহারং. খাযিতুন্তি খাদিতুং, অযমেৰ ৰা পাঠো. তন্তি মঞ্চপীঠং. মঞ্চপীঠং ৰিহারে অপঞ্ঞপেত্ৰা ৰিহারূপচারে পঞ্ঞাপনস্স ৰিসেসফলং দস্সেতুং আহ ‘‘ৰিহারূপচারে পনা’’তিআদি. ৰিহারূপচারে পঞ্ঞপিতন্তি সম্বন্ধো.
১১৮. ‘‘গচ্ছন্তেনা’’তি পদং ‘‘গন্তব্ব’’ন্তি পদে কত্তা. তথেৰাতি যথা পুরিমভিক্খু করোতি, তথেৰ. ৰসন্তেন ভিক্খুনা পটিসামেতব্বন্তি যোজনা. রত্তিট্ঠানন্তি রত্তিং ৰসনট্ঠানং.
যা দীঘসালা ৰা যা পণ্ণসালা ৰা উপচিকানং উট্ঠানট্ঠানং হোতি, ততোতি যোজনা. তস্মিন্তি দীঘসালাদিকে. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা, সন্তিট্ঠন্তীতি সম্বন্ধো. সিলুচ্চযোতি পব্বতো, তস্মিং লেণং সিলুচ্চযলেণং, পব্বতগুহাতি অত্থো. উপচিকাসঙ্কাতি উপচিকানং উট্ঠানট্ঠানন্তি আসঙ্কা. ততোতি পাসাণপিট্ঠিযং ৰা পাসাণথম্ভেসু ৰা কতসেনাসনাদিতো. আগন্তুকো যো ভিক্খু অনুৰত্তন্তো ৰসতীতি সম্বন্ধো. সোতি আগন্তুকো ভিক্খু. পুন সোতি আগন্তুকো ভিক্খুযেৰ. ততোতি গহেত্ৰা ইস্সরিযেন ৰসনতো. উভোপীতি আৰাসিকোপি আগন্তুকোপি দ্ৰে ভিক্খূ. তেসূতি দ্ৰীসু তীসু. পচ্ছিমস্সাতি সব্বপচ্ছিমস্স. আভোগেনাতি আভোগমত্তেন মুত্তি নত্থি, আপুচ্ছিতব্বমেৰাতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞতোতি অঞ্ঞাৰাসতো. অঞ্ঞত্রাতি অঞ্ঞস্মিং আৰাসে. তত্থেৰাতি আনীতাৰাসেযেৰ. তেনাতি ৰুড্ঢতরেন, ‘‘সম্পটিচ্ছিতে’’তি পদে কত্তা. সম্পটিচ্ছিতেতি ৰুড্ঢতরেন সম্পটিচ্ছিতেপি ইতরস্স গন্তুং ৰট্টতি আপুচ্ছিতত্তাতি ৰদন্তি. নট্ঠং ৰাতি নট্ঠে ৰা সেনাসনে সতি গীৰা ন হোতীতি যোজনা. অঞ্ঞস্সাতি অৰিস্সাসিকপুগ্গলস্স. নট্ঠানীতি নট্ঠেসু মঞ্চপীঠেসু সন্তেসু.
ৰুড্ঢতরো ভিক্খু চ ইস্সরিযো চ যক্খো চ সীহো চ ৰাল়মিগো চ কণ্হসপ্পো চ ৰুড্ঢ…পে… কণ্হসপ্পা, তে আদযো যেসং তেতি ৰুড্ঢ…পে… কণ্হসপ্পাদযো, তেসু. আদিসদ্দেন পেতাদযো সঙ্গণ্হাতি. যত্থাতি যস্মিং ঠানে. অস্সাতি ভিক্খুনো. ‘‘পলিবুদ্ধো’’তি পদস্স অত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘উপদ্দুতো’’তি. পঞ্চমং.
৬. অনুপখজ্জসিক্খাপদং
১১৯. ছট্ঠে রূম্ভিত্ৰাতি নিৰারেত্ৰা, আৰরণং কত্ৰাতি অত্থো. ৰস্সগ্গেনাতি ৰস্সগণনায. অনুপখজ্জাতি এত্থ খদ হিংসাযন্তি ধাতুপাঠেসু (সদ্দনীতিধাতুমালাযং ১৫ দকারন্তধাতু) ৰুত্তত্তা খদসদ্দো হিংসত্থো হোতি. অনুসমীপং উপগন্ত্ৰা খদনং হিং সনং নাম অনুসমীপং পৰিসনমেৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনুপৰিসিত্ৰা’’তি.
১২০. ‘‘জান’’ন্তি এত্থ জাননাকারং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘অনুট্ঠাপনীযো অয’’ন্তি. তেনেৰাতি জাননহেতুনা এৰ. অস্সাতি ‘‘জান’’ন্তিপদস্স. হীতি ৰিত্থারজোতকো. সঙ্ঘো পন দেতীতি সম্বন্ধো. যস্সাতি ৰুড্ঢাদীসু অঞ্ঞতরস্স. এত্থাতি ৰুড্ঢগিলানাদীসু. গিলানস্সপি দেতীতি যোজনা. ‘‘গিলানো’’তি পদং ‘‘ন পীল়েতব্বো, অনুকম্পিতব্বো’’তিপদদ্ৰযে ৰুত্তকম্মং. ‘‘কামঞ্চা’’তি পদস্স অনুগ্গহত্থজোতকত্তা পনসদ্দো গরহত্থজোতকো.
১২১. মঞ্চপীঠানং উপচারো নামাতি সম্বন্ধো. যতোতি যতো কুতোচি ঠানতো. যাৰ মঞ্চপীঠং অত্থি, তাৰ উপচারো নামাতি যোজনা. তস্মিং উপচারে ঠিতস্স ভিক্খুনো উপচারেতি সম্বন্ধো.
‘‘অভিনিসীদতি ৰা অভিনিপজ্জতি ৰা’’তি এত্থ ৰাসদ্দস্স অনিযমৰিকপ্পত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘অভিনিসীদনমত্তেনা’’তিআদি.
১২২. ইতোতি ৰারতো. ইধাতি ইমস্মিং পাচিত্তিযৰারে. যথা ৰুত্তো, এৰন্তি সম্বন্ধো. সব্বত্থেৰাতি সব্বেসু এৰ ৰিহারপরিৰেণেসু. অস্সাতি ৰিসভাগপুগ্গলস্স. ইধাপীতি ইমস্মিম্পি সিক্খাপদে. তত্থাতি ৰিস্সাসিকপুগ্গলে.
১২৩. পাল়িযং ‘‘আপদাসূ’’তিপদং ‘‘পৰিসতী’’তি অজ্ঝাহারপদেন সম্বন্ধিতব্বন্তি আহ ‘‘আপদাসূতিআদী’’তি. ছট্ঠং.
৭. নিক্কড্ঢনসিক্খাপদং
১২৬. সত্তমে যে পাসাদা ৰা যানি ৰা চতুস্সালানীতি যোজনা. চতস্সো ভূমিযো এতেসন্তি চতুভূমকা. এৰং পঞ্চভূমকা. কোট্ঠকানীতি দ্ৰারকোট্ঠকানি. ‘‘পাসাদা’’তিপদমপেক্খিয ৰুত্তং ‘‘যে’’তিপদং, ‘‘চতুস্সালানী’’তিপদে অপেক্খিতে ‘‘যানী’’তি লিঙ্গৰিপল্লাসো হোতি. সেনাসনেসু একেন পযোগেন বহুকে দ্ৰারে ভিক্খুং অতিক্কামেতীতি সম্বন্ধো. নানাপযোগেহি নানাদ্ৰারে ভিক্খুং অতিক্কামেন্তস্সাতি যোজনা. ‘‘দ্ৰারগণনাযা’’তিইমিনা পযোগগণনাযাতিপি অত্থং ঞাপেতি অত্থতো পাকটত্তা. অনামসিত্ৰাতি অছুপিত্ৰা.
এত্তকানীতি এতপমাণানি. তস্সাতি নিক্কড্ঢিযমানস্স ভিক্খুস্স. গাল়্হন্তি দল়্হং.
১২৭. ইধাপীতি ইমস্মিম্পি সিক্খাপদে. পিসদ্দো পুরিমসিক্খাপদাপেক্খো. সব্বত্থাতি সব্বেসু সিক্খাপদেসু. যত্রাতি যস্মিং সিক্খাপদে.
১২৮. সোতি ভণ্ডনকারককলহকারকো ভিক্খু. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. পক্খন্তি অত্তনো পক্খং. নিক্কড্ঢিযমানপুগ্গলপক্খে উম্মত্তকস্স নিক্কড্ঢতি ৰা নিক্কড্ঢাপেতি ৰাতি সম্বন্ধিতব্বং. নিক্কড্ঢকপুগ্গলপক্খে উম্মত্তকস্স অনাপত্তীতি সম্বন্ধিতব্বন্তি. সত্তমং.
৮. ৰেহাসকুটিসিক্খাপদং
১২৯. অট্ঠমে অচ্ছন্নতলত্তা উপরি ৰেহাসো এতিস্সাতি উপরিৰেহাসা, সা চ সা কুটি চেতি উপরিৰেহাসকুটীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘উপরিঅচ্ছন্নতলাযা’’তি. তস্সা কুটিযা সরূপং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘দ্ৰিভূমিককুটিযা ৰা’’তিআদি. ‘‘মঞ্চ’’ন্তি পদং ‘‘অভী’’তিউপসগ্গেন সম্বন্ধিতব্বন্তি আহ ‘‘অভিভৰিত্ৰা’’তি. ‘‘নিসীদতী’’তি কিরিযাপদেন ৰা যোজেতব্বোতি আহ ‘‘ভুম্মত্থে ৰা’’তিআদি. এতন্তি ‘‘মঞ্চ’’ন্তিপদে এতং ৰচনং উপযোগৰচনং. অথ ৰা এতন্তি ‘‘মঞ্চ’’ন্তিপদং উপযোগৰচনৰন্তং. এত্থ চ পচ্ছিমসম্বন্ধে অভীত্যূপসগ্গো পদালঙ্কারমত্তো পদৰিভূসনমত্তোতি আহ ‘‘অভীতি ইদং পনা’’তিআদি. পদসোভণত্থন্তি পদস্স অলঙ্কারত্থং ৰিভূসনত্থং পদস্স ফুল্লিতত্থন্তি অধিপ্পাযো. নিপতিত্ৰাতি এত্থ নীত্যূপসগ্গো ধাত্ৰত্থানুৰত্তকোতি আহ ‘‘পতিত্ৰা’’তি. অথ ৰা নিক্খন্তত্থৰাচকোতি আহ ‘‘নিক্খমিত্ৰা ৰা’’তি. ইমিনা নীত্যূপসগ্গস্স ধাত্ৰত্থৰিসেসকতং দীপেতি, নিক্খন্তো হুত্ৰা পতিত্ৰাতি অত্থো. হীতি যস্মা. আণীতি অগ্গখীলা.
১৩১. যা কুটি সীসং ন ঘট্টেতি, সা অসীসঘট্টা নামাতি যোজনা. ‘‘পমাণমজ্ঝিমস্সা’’তিইমিনা থামমজ্ঝিমং নিৰত্তেতি. সব্বহেট্ঠিমাহীতি সব্বেসং দব্বসম্ভারানং হেট্ঠা ঠিতাহি. তুলাহীতি গেহথম্ভানমুপরি ৰিত্থারৰসেন ঠিতেহি কট্ঠৰিসেসেহি. ইমিনা অট্ঠকথাৰচনেন চ তুলায সরূপং পাকটং. কেচি পন তুলায সরূপং অঞ্ঞথা ৰদন্তি. এতেনাতি ‘‘মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স অসীসঘট্টা’’তিৰচনেন দস্সিতা হোতীতি সম্বন্ধো. হীতি সচ্চং. যা কাচি কুটি ৰুচ্চতীতি যোজনা. উপরীতি দ্ৰিভূমিককুটিযং ভূমিতো উপরি ভূমিযং. অচ্ছন্নতলাতি অনুল্লোচতলা, অৰিতানতলাতি অত্থো. ইধ পনাতি ইমস্মিং পন সিক্খাপদে.
১৩৩. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. যাযন্তি যা অযং কুটি. তত্থাতি তস্সং সীসঘট্টকুটিযং. অনোণতেন ভিক্খুনাতি যোজনা. যস্সাতি কুটিযা. অপরিভোগন্তি ন পরিভুঞ্জিতব্বং, ন পরিভুঞ্জনারহন্তি অত্থো. পতাণীতি পতনস্স নিৰারণা আণি অগ্গখীলা. সা হি আবন্ধং নযতি পৰত্তেতীতি আণীতি ৰুচ্চতি. যত্থাতি যস্মিং মঞ্চপীঠে. ন নিপ্পতন্তীতি নিক্খন্তো হুত্ৰা ন পতন্তি. আহচ্চপাদকেতি অঙ্গে আহনিত্ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা তত্থ পৰেসিতপাদকে. নাগদন্তকাদীসূতি নাগস্স দন্তো ৰিযাতি নাগদন্তকো, সদিসত্থে কো, সো আদি যেসং তেতি নাগদন্তকাদযো, তেসু. আদিসদ্দেন ভিত্তিখীলাদযো সঙ্গণ্হাতীতি. অট্ঠমং.
৯. মহল্লকৰিহারসিক্খাপদং
১৩৫. নৰমে পিট্ঠসঙ্ঘাটস্সাতি দ্ৰারবাহায. সা হি পিট্ঠে দ্ৰিন্নং কৰাটানং সং একতো ঘাটো ঘটনং সমাগমো এতস্সত্থীতি পিট্ঠসঙ্ঘাটোতি ৰুচ্চতি. কুরুন্দিযং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তন্তি যোজনা. তন্তি মহাঅট্ঠকথায ৰুত্তৰচনং. এৰং ‘‘তদেৰা’’তি এত্থাপি. হীতি সচ্চং, যস্মা ৰা. ভগৰতাপীতি ন মহাঅট্ঠকথাচরিযেহি এৰ ৰুত্তং, অথ খো ভগৰতাপি কতোতি যোজনা. দ্ৰারবন্ধেন অগ্গল়স্স অৰিনাভাৰতো ‘‘অগ্গল়ট্ঠপনাযা’’তি ৰুত্তেপি অগ্গল়েন সহ দ্ৰারবন্ধট্ঠপনাযাতি অত্থোৰ গহেতব্বোতি আহ ‘‘সকৰাটকদ্ৰারবন্ধট্ঠপনাযা’’তি. অগ্গল়োতি কৰাটফলকো. ইমমেৰত্থন্তি মযা ৰুত্তং ইমং এৰ অত্থং সন্ধাযাতি সম্বন্ধো. এত্থাতি ‘‘অগ্গল়ট্ঠপনাযা’’তিৰচনে. অধিপ্পাযোতি ভগৰতো অভিসন্ধি. হি-সদ্দো ৰিত্থারজোতকো. কম্পতীতি ভুসং কম্পতি. চলতীতি ঈসং চলতি. তেনাতি তেন সিথিলপতনহেতুনা. মাতিকাযং, পদভাজনীযঞ্চ ‘‘অগ্গল়ট্ঠপনাযা’’তিপদস্স সম্বন্ধাভাৰতো তস্স সম্বন্ধং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘তত্থা’’তিআদি. তত্থ তত্থাতি ‘‘অগ্গল়ট্ঠপনাযা’’তিৰচনে ন ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. অত্থস্স কারণস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, সাযেৰ অট্ঠুপ্পত্তীতি ৰুচ্চতি ত্থকারস্স ট্ঠকারং কত্ৰা. অধিকারতো দট্ঠব্বোতি যোজনা.
যং পন ৰচনং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. যস্সাতি মহাৰিহারস্স. উপরীতি দ্ৰারতো উপরি. তীসু দিসাসূতি উভোসু পস্সেসু, উপরীতি তীসু দিসাসু. তত্রাপীতি খুদ্দকে ৰিহারেপি. সাতি ভিত্তি. অপরিপূরউপচারাপীতি সমন্তা কৰাটপমাণেন অপরিপূরউপচারাপি. উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেনাতি উক্কংসপমাণেন. হত্থপাসতো অতিরেকং ন লিম্পিতব্বোতি অধিপ্পাযো. তীসু দিসাসু এৰ লিম্পিতব্বো ন হোতি, লেপোকাসে সতি অধোভাগেপি লিম্পিতব্বোতি আহ ‘‘সচে পনস্সা’’তিআদি. অস্সাতি ৰিহারস্স. আলোকং সন্ধেন্তি পিদহন্তীতি ‘‘আলোকসন্ধী’’তি ৰুত্তে ৰাতপানকৰাটকাযেৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰাতপানকৰাটকা ৰুচ্চন্তী’’তি. ৰাতং পিৰতীতি ৰাতপানং, দ্ৰারং, তস্মিং ঠিতা কৰাটকা ৰাতপানকৰাটকা. তেতি ৰাতপানকৰাটকা পহরন্তীতি সম্বন্ধো. এত্থাতি আলোকসন্ধিম্হি. সব্বদিসাসূতি উভোসু পস্সেসু, হেট্ঠা, উপরীতি চতূসু দিসাসু. ‘‘তস্মা’’তিপদং ‘‘লিম্পিতব্বো ৰা লেপাপেতব্বো ৰা’’তিপদদ্ৰযে হেতু. এত্থাতি ‘‘আলোকসন্ধিপরিকম্মাযা’’তিপদে.
ইমিনাতি সেতৰণ্ণাদিনা. সব্বমেতন্তি এতং সব্বং সেতৰণ্ণাদিকং.
যন্তি কিচ্চং. কত্তব্বং কিচ্চন্তি সম্বন্ধো. সদ্দন্তরব্যৰহিতোপি দ্ৰত্তিসদ্দো পরিযাযসদ্দেন সমাসো হোতীতি আহ ‘‘ছদনস্স দ্ৰত্তিপরিযায’’ন্তি. দ্ৰে ৰা তযো ৰা পরিযাযা সমাহটাতি দ্ৰত্তিপরিযাযং, সমাহারে দিগু, তিসদ্দে পরে দ্ৰিস্স অকারো হোতি. পরিক্খেপোতি অনুক্কমেন পরিক্খেপো. অপত্যূপসগ্গস্স পটিসেধৰাচকত্তা ‘‘অহরিতে’’তি ৰুত্তং. এত্থাতি ‘‘অপহরিতে’’তি পদে. ‘‘হরিত’’ন্তি ইমিনা অধিপ্পেতন্তি সম্বন্ধো. আদিকপ্পকালে অপরণ্ণতো পুব্বে পৰত্তং অন্নং পুব্বণ্ণং, অপরস্মিং পুব্বণ্ণতো পচ্ছা পৰত্তং অন্নং অপরণ্ণং, নকারদ্ৰযস্স ণকারদ্ৰযং কত্ৰা. তেনেৰাতি অধিপ্পেতত্তা এৰ.
ৰুত্তন্তি ৰপিতং, যথা ‘‘সুমেধভূতো ভগৰা’’তিএত্থ বোধিং অসম্পত্তোপি বোধিসত্তো সুমেধভূতো ‘‘ভগৰা’’তি ৰুচ্চতি অৰস্সম্ভাৰিযত্তা, এৰং হরিতং অসম্পত্তম্পি খেত্তং ‘‘হরিত’’ন্তি ৰুচ্চতি অৰস্সম্ভাৰিযত্তাতি অত্থং দস্সেতি ‘‘যস্মিম্পি খেত্তে’’তিআদিনা.
অহরিতেযেৰাতি হরিতৰিরহে এৰ খেত্তেতি যোজনা. তত্রাপীতি অহরিতখেত্তেপি. ‘‘পিট্ঠিৰংসস্সা’’তিপদং ‘‘পস্সে’’তিপদে সাম্যত্থছট্ঠী, ইমিনা পকতিগেহং দস্সেতি. ‘‘কূটাগারকণ্ণিকাযা’’তিপদং ‘‘উপরি, থূপিকাযা’’তিপদে সাম্যত্থছট্ঠী, ইমিনা এককূটযুত্তে মাল়াদিকে দস্সেতি. ঠিতং ভিক্খুন্তি সম্বন্ধো. নিসিন্নকং যংকঞ্চি জনন্তি যোজনা. তস্সাতি ঠিতট্ঠানস্স. অন্তোতি অব্ভন্তরে, হি যস্মা অযং ওকাসো পতনোকাসোতি যোজনা.
১৩৬. ছাদিতং নামাতি এত্থ ছাদিতসদ্দো ভাৰত্থো হোতি, তেনাহ ‘‘ছাদন’’ন্তি. উজুকমেৰাতি ছদনুট্ঠাপনতো উদ্ধং উজুকং এৰ. তন্তি ছাদনং. অপনেত্ৰাপীতি নাসেত্ৰাপি. তস্মাতি যস্মা লব্ভতি, তস্মা, পক্কমিতব্বন্তি সম্বন্ধো. পরিক্খেপেনাতি পরিৰারেন ছাদেন্তস্সাতি যোজনা. ইধাপীতি পরিযাযছাদনেপি অধিট্ঠহিত্ৰাতি সম্বন্ধো. তুণ্হীভূতেনাতি তুণ্হীভূতো হুত্ৰা. ছদনুপরীতি ছদনস্স উপরি. হীতি সচ্চং. ‘‘ততো চে উত্তরি’’ন্তি এত্থ ততো দ্ৰত্তিপরিযাযতো উপরীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তিণ্ণং মগ্গানং ৰা’’তিআদি.
১৩৭. করেন হত্থেন লুনিতব্বো, ছিন্দিতব্বো, লাতব্বো গহেতব্বোতি ৰা করল়োতি কতে অত্থপকরণাদিতো তিণমুট্ঠি এৰাতি আহ ‘‘তিণমুট্ঠিয’’ন্তি. নৰমং.
১০. সপ্পাণকসিক্খাপদং
১৪০. দসমে ‘‘জান’’ন্তি গচ্ছন্তাদিগণোতি আহ ‘‘জানন্তো’’তি. সং ৰিজ্জতি পাণো এত্থাতি সপাণকং. এতন্তি উদকং. সযং জানন্তোপি পরেন জানাপেন্তোপি জানাতিযেৰ নামাতি আহ ‘‘যথা তথা ৰা’’তি. সপাণকং উদকন্তি করণত্থে চেতং উপযোগৰচনং, তেনাহ ‘‘তেন উদকেনা’’তি. পুব্বেতি পথৰিখণনসিক্খাপদাদিকে.
তত্থাতি ‘‘সিঞ্চেয্য ৰা সিঞ্চাপেয্য ৰা’’তিপদে. ধারন্তি সোতং. মাতিকং পমুখন্তি মাতিকং অভিমুখং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং ঠানে. অঞ্ঞতো ঠানতো অঞ্ঞং ঠানং নেতীতি যোজনা. ‘‘সপাণকং উদক’’ন্তি সামঞ্ঞৰচনস্সপি ৰিসেসে অৰট্ঠানতো, ৰিসেসত্থিনা চ ৰিসেসস্স অনুপযোজিতব্বতো ইধ ৰিসেসউদকন্তি সন্ধাযভাসিতত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ইদং পনা’’তিআদি. ইদং পন ন ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. যন্তি উদকং ‘‘গচ্ছতী’’তিপদে কত্তা. যত্থাতি যস্মিং উদকেতি. দসমং.
ভূতগামৰগ্গো দুতিযো.