১. মুসাৰাদসিক্খাপদ-অত্থযোজনা
খুদ্দকানন্তি সুখুমাপত্তিপকাসকত্তা অপ্পকানং, গণনতো ৰা পচুরত্তা বহুকানং. যেসং সিক্খাপদানন্তি সম্বন্ধো. ‘‘যেস’’ন্তি পদং ‘‘সঙ্গহো’’তি পদে সাম্যত্থছট্ঠী. সঙ্গহীযতে সঙ্গহো. ‘‘নৰহি ৰগ্গেহী’’তিপদং ‘‘সঙ্গহো, সুপ্পতিট্ঠিতো’’তি পদদ্ৰযে করণং. দানীতি কালৰাচকো সত্তম্যন্তনিপাতো ইদানি-পরিযাযো, ইমস্মিং কালেতি অত্থো. তেসন্তি খুদ্দকানং, অযং ৰণ্ণনাতি সম্বন্ধো. ভৰতীতি এত্থ তি-সদ্দো একংসত্থে অনাগতকালিকো হোতি ‘‘নিরযং নূন গচ্ছামি, এত্থ মে নত্থি সংসযো’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৩৩১) ৰিয. কিঞ্চাপেত্থ হি যথা একংসৰাচকো নূনসদ্দো অত্থি, ন এৰং ‘‘ভৰতী’’তি পদে, অত্থতো পন অযং ৰণ্ণনা নূন ভৰিস্সতীতি অত্থো গহেতব্বো. অথ ৰা অৰস্সম্ভাৰিযত্থে অনাগতকালৰাচকো হোতি ‘‘ধুৰং বুদ্ধো ভৰামহ’’ন্তিআদীসু (বু. ৰং. ২.১০৯-১১৪) ৰিয. কামঞ্হেত্থ যথা অৰস্সম্ভাৰিযত্থৰাচকো ধুৰসদ্দো অত্থি, ন এৰং ‘‘ভৰতী’’তি পদে, অত্থতো পন ধুৰং ভৰিস্সতি অযং ৰণ্ণনাতি অত্থো গহেতব্বোতি দট্ঠব্বং.
১. ‘‘তত্থা’’তি পদং ‘‘মুসাৰাদৰগ্গস্সা’’তি পদে নিদ্ধারণসমুদাযো, তেসু নৰসু ৰগ্গেসূতি অত্থো. পঠমসিক্খাপদেতি ৰা, তেসু খুদ্দকেসু সিক্খাপদেসূতি অত্থো. সক্যানং পুত্তোতি ভগিনীহি সংৰাসকরণতো লোকমরিযাদং ছিন্দিতুং, জাতিসম্ভেদতো ৰা রক্খিতুং সক্কুণন্তীতি সক্যা. সাকৰনসণ্ডে নগরং মাপেন্তীতি ৰা সক্যা, পুব্বরাজানো. তেসং ৰংসে ভূতত্তা এতরহিপি রাজানো সক্যা নাম, তেসং পুত্তোতি অত্থো. ‘‘বুদ্ধকালে’’তি পদং ‘‘পব্বজিংসূ’’তি পদে আধারো. সক্যকুলতো নিক্খমিত্ৰাতি সম্বন্ধো. ‘‘ৰাদক্খিত্তো’’ত্যাদিনা ৰাদেন খিত্তো, ৰাদম্হি ৰাতি অত্থং দস্সেতি. যত্র যত্রাতি যস্সং যস্সং দিট্ঠিযং পৰত্ততীতি সম্বন্ধো. অৰজানিত্ৰাতি পটিস্সৰেন ৰিযোগং কত্ৰা. অৰসদ্দো হি ৰিযোগত্থৰাচকো. ‘‘অপজানিত্ৰা’’তিপি পাঠো, পটিঞ্ঞাতং অপনীতং কত্ৰাতি অত্থো. দোসন্তি অযুত্তিদোসং, সল্লক্খেন্তো হুত্ৰাতি সম্বন্ধো. কথেন্তো কথেন্তোতি অন্তসদ্দো মানসদ্দকারিযো. কথিযমানো কথিযমানোতি হি অত্থো. পটিজানিত্ৰাতি পটিঞ্ঞাতং কত্ৰা. আনিসংসন্তি নিদ্দোসং গুণং. পটিপুব্বো চরসদ্দো পটিচ্ছাদনত্থোতি আহ ‘‘পটিচরতি পটিচ্ছাদেতী’’তি. ‘‘কিং পন রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৰদতি. কস্মাতি ৰুত্তে ‘‘জানিতব্বতো’’তি ৰদতি. যদি এৰং নিব্বানম্পি জানিতব্বত্তা অনিচ্চং নাম সিযাতি ৰুত্তে অত্তনো হেতুম্হি দোসং দিস্ৰা অহং ‘‘জানিতব্বতো’’তি হেতুং ন ৰদামি, ‘‘জাতিধম্মতো’’তি পন ৰদামি. তযা পন দুস্সুতত্তা এৰং ৰুত্তন্তি ৰত্ৰা অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতি. ‘‘কুরুন্দিয’’ন্তি পদং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি পদে আধারো. এতস্সাতি ‘‘রূপং অনিচ্চং জানিতব্বতো’’তি ৰচনস্স. তত্রাতি কুরুন্দিযং. তস্সাতি পটিজাননাৰজাননস্স. ‘‘পটিচ্ছাদনত্থ’’ন্তি পদং ‘‘ভাসতী’’তিপদে সম্পদানং. ‘‘মহাঅট্ঠকথায’’ন্তিপদং ‘‘ৰুত্ত’’ন্তি পদে আধারো. ‘‘দিৰাট্ঠানাদীসূ’’তি পদং উপনেতব্বং. ইদং ‘‘অসুকস্মিং নামপদেসে’’তি পদে নিদ্ধারণসমুদাযো.
৩. সম্মা ৰদতি অনেনাতি সংৰাদনং, উজুজাতিকচিত্তং, ন সংৰাদনং ৰিসংৰাদনং, ৰঞ্চনাধিপ্পাযৰসপ্পৰত্তং চিত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰিসংৰাদনচিত্ত’’ন্তি. ‘‘ৰাচা’’ত্যাদিনা ৰচতি এতাযাতি ৰাচাতি অত্থং দস্সেতি. হীতি দল়্হীকরণজোতকং, তদমিনা সচ্চন্তি অত্থো. ‘‘ৰাচাযেৰা’’তি পদং ‘‘ব্যপ্পথো’’তি পদে তুল্যত্থং, ‘‘ৰুচ্চতী’’তি পদে কম্মং. পথসদ্দপরত্তা ৰাচাসদ্দস্স ব্যাদেসো কতো. সুদ্ধচেতনা কথিতাতি সম্বন্ধো. তংসমুট্ঠিতসদ্দসহিতাতি তায চেতনায সমুট্ঠিতেন সদ্দেন সহ পৰত্তা চেতনা কথিতাতি যোজনা.
‘‘এৰ’’ন্তি পদং ‘‘দস্সেত্ৰা’’তি পদে নিদস্সনং, করণং ৰা. ‘‘দস্সেত্ৰা’’তি পদং ‘‘দস্সেন্তো আহা’’তি পদদ্ৰযে পুব্বকালকিরিযা. অন্তেতি ‘‘ৰাচা’’তিআদীনং পঞ্চন্নং পদানং অৰসানে. ‘‘আহা’’তি এত্থ ৰত্তমান-তিৰচনস্স অকারো পচ্চুপ্পন্নকালৰাচকেন ‘‘ইদানী’’তি পদেন যোজিতত্তা. ‘‘তত্থা’’তি পদং ‘‘অত্থো ৰেদিতব্বো’’তি পদে আধারো. এত্থাতি ‘‘অদিট্ঠং দিট্ঠং মে’’তিআদীসু. ‘‘পাল়িয’’ন্তি পদং ‘‘দেসনা কতা’’তি পদে আধারো. নিস্সিতৰিঞ্ঞাণৰসেন অৰত্ৰা নিস্সযপসাদৰসেন ‘‘চক্খুনা দিট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ওল়ারিকেনেৰা’’তি.
৪. তস্সাতি ‘‘তীহাকারেহী’’তিআদিৰচনস্স. ‘‘অত্থো’’তি পদং ‘‘ৰেদিতব্বো’’তি পদে কম্মং. হীতি ৰিসেসজোতকং, ৰিসেসং কথযিস্সামীতি অত্থো. তত্থাতি চতুত্থপারাজিকে. ইধাতি ইমস্মিং সিক্খাপদে.
৯. আদীনম্পীতি পিসদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো.
১১. মন্দসদ্দো জল়ত্থৰাচকোতি আহ ‘‘মন্দত্তা জল়ত্তা’’তি. যো পন অঞ্ঞং ভণতীতি সম্বন্ধো. ‘‘সামণেরেনা’’তি পদং ‘‘ৰুত্তো’’তি পদে কত্তা. অপিসদ্দো পুচ্ছাৰাচকো, ‘‘পস্সিত্থা’’তি পদেন যোজেতব্বো, অপি পস্সিত্থাতি অত্থো. ‘‘অদিট্ঠং দিট্ঠং মে’’তিআদিৰচনতো অঞ্ঞা পূরণকথাপি তাৰ অত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অঞ্ঞা পূরণকথা নাম হোতী’’তি. অপ্পতায ঊনস্স অত্থস্স পূরণৰসেন পৰত্তা কথা পূরণকথা. এসা পূরণকথা নাম কাতি আহ ‘‘একো’’তিআদি. এসা হি গামে অপ্পকম্পি তেলং ৰা পূৰখণ্ডং ৰা পস্সিত্ৰা ৰা লভিত্ৰা ৰা বহুকং কত্ৰা পূরণৰসেন কথিতত্তা পূরণকথা নাম. বহুকানি তেলানি ৰা পূৰে ৰা পস্সন্তোপি লভন্তোপি অপ্পকং কত্ৰা ঊনৰসেন কথিতত্তা ঊনকথাপি অত্থীতি সক্কা ৰত্তুং. অট্ঠকথাসু পন অৰুত্তত্তা ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং. বহুকায পূরণস্স অত্থস্স ঊনৰসেন পৰত্তা কথা ঊনকথাতি ৰিগ্গহো কাতব্বোতি. পঠমং.