৫. চূল়কম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা
২৮৯. অঙ্গসুভতাযাতি অঙ্গানং হত্থপাদাদিসরীরাৰযৰানং সুন্দরভাৰেন. যং অপচ্চং কুচ্ছিতং মুদ্ধং ৰা, তত্থ লোকে মাণৰৰোহারো, যেভুয্যেন সত্তা দহরকালে সুদ্ধধাতুকা হোন্তীতি ৰুত্তং, ‘‘তরুণকালে ৰোহরিংসূ’’তি. অধিপতিত্তাতি ইস্সরভাৰতো.
সমাহারন্তি সন্নিচযং. পণ্ডিতো ঘরমাৰসেতি যস্মা অপ্পতরেপি ব্যযমানে ভোগা খীযন্তি, অপ্পতরেপি সঞ্চযমানে ৰড্ঢন্তি, তস্মা ৰিঞ্ঞুজাতিকো কিঞ্চি ব্যযং অকত্ৰা অযমেৰ উপ্পাদেন্তো ঘরাৰাসং অনুতিট্ঠেয্যাতি লোভাদেসিতমত্থং ৰদতি.
ধনলোভেন…পে… নিব্বত্তো. লোভৰসিকস্স হি গতি নিরযো ৰা তিরচ্ছানযোনি ৰা. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘নিমিত্তস্সাদগথিতং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি অনুব্যঞ্জনস্সাদগথিতং ৰা. তস্মিং সমযে কালঙ্করেয্য, দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরং গতিং ৰদামি – নিরযং ৰা তিরচ্ছানযোনিং ৰা’’তি (সং. নি. ৪.২৩৫). নিরযে নিব্বত্তিস্সতি কতোকাসস্স কম্মস্স পটিবাহিতুং অসক্কুণেয্যভাৰতো.
পত্তক্খন্ধঅধোমুখভাৰং সন্ধায ‘‘ওনামেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. ব্রাহ্মণচারিত্তস্স ভাৰিততং সন্ধাযাহ ‘‘ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো’’তি. তং পৰত্তিং পুচ্ছীতি সুতমেতং মযা, ‘‘ময্হং পিতা সুনখো হুত্ৰা নিব্বত্তো’’তি, এতং ভোতা গোতমেন ৰুত্তন্তি. কিমিদং ৰুত্তন্তি ইমং পৰত্তিং পুচ্ছি.
তথেৰ ৰত্ৰাতি যথা সুনখস্স ৰুত্তং, তথেৰ ৰত্ৰা. অৰিসংৰাদনত্থন্তি, ‘‘তোদেয্যব্রাহ্মণো সুনখো জাতো’’তি অত্তনো ৰচনস্স অৰিসংৰাদনত্থং, ৰিসংৰাদনাভাৰদস্সনত্থন্তি অধিপ্পাযো. ঞাতোম্হি ইমিনাতি ইমিনা মম পুত্তেন ময্হং পুরিমজাতিযং পিতাতি এৰং ঞাতো অম্হীতি জানিত্ৰা. বুদ্ধানুভাৰেন কির সুনখো তথা দস্সেতি, ন জাতিস্সরতায. ভগৰন্তং দিস্ৰা ভুক্করণং পন পুরিমজাতিসিদ্ধৰাসনায. ভৰপটিচ্ছন্নন্তি ভৰন্তরভাৰেন পটিচ্ছন্নং. নাম-সদ্দো সম্ভাৰনে. পটিসন্ধিঅন্তরন্তি অঞ্ঞজাতিপটিসন্ধিগ্গহণেন হেট্ঠিমজাতং গতিং. অঙ্গৰিজ্জাপাঠকো কিরেস, তেন অপ্পাযুকদীঘাযুকতাদিৰসেন চুদ্দস পঞ্হে অভিসঙ্খরি; এৰং কিরস্স অহোসি, ‘‘ইমেসং সত্তানং অপ্পাযুকতাদযো ৰিসেসা অঙ্গপচ্চঙ্গৰসেন সল্লক্খিযন্তি. ন খো পনেতং যুত্তং ‘অঙ্গপচ্চঙ্গানি যাৰ তেসং তেসং কারণ’ন্তি; তস্মা ভৰিতব্বমেত্থ অঞ্ঞেনেৰ কারণেন. সমণো গোতমো তং কারণং ৰিভজিত্ৰা কথেস্সতি, এৰাযং সব্বঞ্ঞূতি নিচ্ছযো মে অপণ্ণকো ভৰিস্সতী’’তি. অপরে পন ভণন্তি, ‘‘তিরচ্ছানগতং মনুস্সং ৰা আৰিসিত্ৰা ইচ্ছিতত্থকসাৰনং নাম মহামন্তৰিজ্জাৰসেন হোতি; তস্মা ন এত্তাৰতা সমণস্স গোতমস্স সব্বঞ্ঞুতা সুনিচ্ছিতা হোতি. যং নূনাহং কম্মফলমস্স উদ্দিস্স পঞ্হং পুচ্ছেয্যং, তত্থ চ মে চিত্তং আরাধেন্তো পঞ্হং ব্যাকরিস্সতি. এৰাযং সব্বঞ্ঞূতি ৰিনিচ্ছযো মে ভৰিস্সতীতি তে পঞ্হে পুচ্ছতী’’তি.
ভণ্ডকন্তি সাপতেয্যং, সন্তকন্তি অত্থো. কম্মুনা দাতব্বং আদিযন্তীতি কম্মদাযাদা, অত্তনা কতূপচিতকম্মফলভাগীতি অত্থো. তং পন কম্মদাযজ্জং কারণোপচারেন ৰদন্তো, ‘‘কম্মং এতেসং দাযজ্জং ভণ্ডকন্তি অত্থো’’তি আহ – যথা ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তি (দী. নি. ৩.৮০). যৰতি ফলং সভাৰতো ভিন্নম্পি অভিন্নং ৰিয মিস্সিতং হোতি, এতেনাতি যোনীতি আহ – ‘‘কম্মং এতেসং যোনি কারণ’’ন্তি. মমত্তৰসেন বজ্ঝতি সংবজ্ঝতীতি বন্ধু, ঞাতি সালোহিতো চ. কম্মং পন একন্তসম্বন্ধমেৰাতি আহ – ‘‘কম্মং এতেসং বন্ধূ’’তি. পতিট্ঠাতি অৰস্সযো. কম্মসদিসো হি সত্তানং অৰস্সযো নত্থি, অঞ্ঞো কোচি ইস্সরো ব্রহ্মা ৰা ন করোতি তাদিসং কত্তুং সজ্জিতুং অসমত্থভাৰতো. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. কম্মমেৰাতি কস্মা অৰধারিতং, ননু কিলেসাপি সত্তানং হীনপণীতভাৰকারণং, ন কেৰলন্তি? সচ্চমেতং, কিলেসপযোগেন ৰিপাকৰট্টং নিব্বত্তং কম্মপৰত্তিতমেৰাতি কত্ৰা ৰুত্তং. ‘‘কথিতস্স অত্থং ন সঞ্জানাসী’’তি সঙ্খেপতো ৰত্ৰা ননু ভগৰা মহাকারুণিকো পরেসং ঞাপনত্থমেৰ ধম্মং দেসেতীতি আহ – ‘‘মাননিস্সিতো কিরেসা’’তিআদি.
২৯০. সমত্তেনাতি পরিযত্তেন, যথা তং ফলং দাতুং সমত্থং হোতি, এৰং কতেন, উপচিতেনাতি অত্থো. তাদিসং পন অত্তনো কিচ্চে অনূনং নাম হোতীতি আহ ‘‘পরিপুণ্ণেনা’’তি. সমাদিন্নেনাতি এত্থ সমাদানং নাম তণ্হাদিট্ঠীহি গহণং পরামসনন্তি আহ – ‘‘গহিতেন পরামট্ঠেনা’’তি. পটিপজ্জতি এতায সুগতিদুগ্গতীতি পটিপদা, কম্মং. তথা হি তং ‘‘কম্মপথো’’তি ৰুচ্চতি.
এসাতি পটিপদা. দুব্বলং উপঘাতকমেৰ সিযাতি উপপীল়কস্স ৰিসযং দস্সেতুং, ‘‘বলৰকম্মেনা’’তিআদি ৰুত্তং. বলৰকম্মেনাতি পুঞ্ঞকম্মেন. ৰদতি নামাতি ৰদন্তো ৰিয হোতি. নিব্বত্তাপেয্যন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু উপপীল়কসভাৰং কম্মং জনকসভাৰং ন হোতীতি? সব্বমেতং পরিকপ্পনৰচনং, যথা মনুস্সা পচ্চত্থিকং পটিপক্খং কিঞ্চি কাতুং অসমত্থাপি কেচি আলম্বনৰসেন সমত্থা ৰিয অত্তানং দস্সেন্তি, এৰংসম্পদমিদন্তি কেচি. অপরে পন ভণন্তি – যস্সিদং কম্মস্সৰিপাকং পীল়েতি, সচে তস্মিং অনোকাসে এৰ সযং ৰিপচ্চিতুং ওকাসং লভেয্য, অপাযেসু এৰ তংসমঙ্গিপুগ্গলং নিব্বত্তাপেয্য, যস্মা তং কম্মং বলৰং হুত্ৰা অৰসেসপচ্চযসমৰাযেন ৰিপচ্চিতুং আরদ্ধং, তস্মা ইতরং তস্স ৰিপাকং ৰিবাধেন্তং উপপীল়কং নাম জাতং. এতদত্থমেৰ চেত্থ ‘‘বলৰকম্মেন নিব্বত্ত’’ন্তি বলৰগ্গহণং কতং. কিচ্চৰসেন হি নেসং কম্মানং এতা সমঞ্ঞা, যদিদং উপপীল়কং উপচ্ছেদকং জনকং উপত্থম্ভকন্তি, ন কুসলানি ৰিয উপত্থম্ভানি হোন্তি নিব্বত্তত্থায. পীল়েত্ৰাতি ৰিহেঠেত্ৰা পটিঘাটনাদিৰসেন উচ্ছুতেলযন্তাদযো ৰিয উচ্ছুতিলাদিকে ৰিবাধেত্ৰা. নিরোজন্তি নিত্তেজং. নিযূসন্তি নিরসং. কসটন্তি নিস্সারং. পরিস্সযন্তি উপদ্দৰং.
ইদানি পরিস্সযস্স উপনযনাকারং দস্সেন্তেন তত্থ, ‘‘দারকস্সা’’তিআদিং ৰত্ৰা ভোগানং ৰিনাসনাকারং দস্সেতুং, পুন ‘‘দারকস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. কুম্ভদোহনাতি কুম্ভপূরখীরা. গোমণ্ডলেতি গোযূথে.
অট্ঠুসভগমনং কত্ৰাতি অট্ঠউসভপ্পমাণং পদেসং পচ্চত্থিকং উদ্দিস্স ধনুগ্গহো অনুযাযিং কত্ৰা. তন্তি সরং. অঞ্ঞোতি পচ্চত্থিকো. তত্থেৰ পাতেয্য অচ্চাসন্নং কত্ৰা সরস্স খিত্তত্তা. ৰাল়মচ্ছোদকন্তি মকরাদিৰাল়মচ্ছৰন্তং উদকং.
পটিসন্ধিনিব্বত্তকং কম্মং জনককম্মং নাম পরিপুণ্ণৰিপাকদাযিভাৰতো, ন পৰত্তিৰিপাকমত্তনিব্বত্তকং. ভোগসম্পদাদীতি আদি-সদ্দেন আরোগ্যসম্পদাদি-পরিৰারসম্পদাদীনি গণ্হাতি. ন দীঘাযুকতাদীনি হি অপ্পাযুকতাসংৰত্তনিকেন কম্মুনা নিব্বত্তানি; অঞ্ঞং দীঘাযুকতাকরণেন উপত্থম্ভেতুং সক্কোতি; ন অতিদুব্বণ্ণং অপ্পেসক্খং নীচকুলীনং দুপ্পঞ্ঞং ৰা ৰণ্ণৰন্ততাদিৰসেন. তথা হি ৰক্খতি, ‘‘ইমস্মিং পন পঞ্হৰিস্সজ্জনে’’তিআদি, তং পন নিদস্সনৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
পুরিমানীতি উপপীল়কোপচ্ছেদকানি. উপপীল়কুপঘাতা নাম কুসলৰিপাকপটিবাহকাতি অধিপ্পাযেন ‘‘দ্ৰে অকুসলানেৰা’’তি ৰুত্তং. উপত্থম্ভকং কুসলমেৰাতি এত্থ যথা জনকং উভযসভাৰং, এৰং ইতরেসম্পি উভযসভাৰতায ৰুচ্চমানায ন কোচি ৰিরোধো. দেৰদত্তাদীনঞ্হি নাগাদীনং ইতো অনুপ্পৰচ্ছিতানং পেতাদীনঞ্চ নরকাদীসু অকুসলকম্মৰিপাকস্স উপত্থম্ভনুপপীল়নুপঘাতনানি ন ন সম্ভৰন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা যা হেট্ঠা বহূসু আনন্তরিযেসু একেন গহিতপটিসন্ধিকস্স ইতরেসং তস্স অনুবলপ্পদাযিতা ৰুত্তা, সাপি সমত্থিতা হোতি. যস্মিঞ্হি কম্মে কতে জনকনিব্বত্তং কুসলফলং ৰা অকুসলফলং ৰা ব্যাধিধাতুসমতাদিনিমিত্তং ৰিবাধীযতি, তমুপত্থম্ভকং. যস্মিং পন কতে জাতিসমত্থস্স পটিসন্ধিযং পৰত্তিযঞ্চ ৰিপাককটত্তারূপানং উপ্পত্তি হোতি, তং জনকং. যস্মিং পন কতে অঞ্ঞেন জনিতস্স ইট্ঠস্স ৰা অনিট্ঠস্স ৰা ফলস্স ৰিবাধাৰিচ্ছেদপচ্চযানুপ্পত্তিযা উপব্রূহনপচ্চযুপ্পত্তিযা চ জনকসামত্থিযানুরূপং পরিৰুত্তিচিরতরপবন্ধা হোতি, এতং উপত্থম্ভকং. তথা যস্মিং কতে জনকনিব্বত্তং কুসলফলং অকুসলফলং ৰা ব্যাধিধাতুসমতাদিনিমিত্তং ৰিবাধীযতি, তং উপপীল়কং. যস্মিং পন কতে জনকসামত্থিযৰসেন চিরতরপবন্ধারহম্পি সমানং ফলং ৰিচ্ছেদকপচ্চযুপ্পত্তিযা ৰিচ্ছিজ্জতি, তং উপঘাতকন্তি অযমেত্থ সারো.
তত্থাতি তেসু কম্মেসু. উপচ্ছেদককম্মেনাতি আযুনো উপঘাতককম্মেন. স্ৰাযমুপঘাতকভাৰো দ্ৰিধা ইচ্ছিতব্বোতি তং দস্সেতুং ‘‘পাণাতিপাতিনা’’তিআদি ৰুত্তং. ন সক্কোতি পাণাতিপাতকম্মুনা সন্তানস্স তথাভিসঙ্খতত্তা. যস্মিঞ্হি সন্তানে নিব্বত্তং, তস্স তেন অভিসঙ্খততা অৰস্সং ইচ্ছিতব্বা তত্থেৰ তস্স ৰিপাকস্স ৰিনিবন্ধনতো. এতেন কুসলস্স কম্মস্স আযূহনক্খণেযেৰ পাণাতিপাতো তাদিসং সামত্থিযুপঘাতং করোতীতি দস্সেতি, ততো কম্মং অপ্পফলং হোতি. ‘‘দীঘাযুকা’’তিআদিনা উপঘাতসামত্থিযেন খেত্তে উপ্পন্নসস্সং ৰিয উপপত্তিনিযামকা ধম্মাতি দস্সেতি. উপপত্তি নিযতৰিসেসে ৰিপচ্চিতুং ওকাসে করোন্তে এৰ কুসলকম্মে আকড্ঢিযমানপটিসন্ধিকং পাণাতিপাতকম্মং অপ্পাযুকত্থায নিযমেতীতি আহ – ‘‘পটিসন্ধিমেৰ ৰা নিযামেত্ৰা অপ্পাযুকং করোতী’’তি. পাণাতিপাতচেতনায অচ্চন্তকটুকৰিপাকত্তা সন্নিট্ঠানচেতনায নিরযে নিব্বত্ততি তস্সা অত্থস্স খীণাভাৰতো; ইতরে পন ন তথা ভারিযাতি আহ – ‘‘পুব্বা…পে… হোতী’’তি. ইধ পন যং হেট্ঠা ৰুত্তসদিসং, তং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.
মনুস্সামনুস্সপরিস্সযাতি মানুসকা অমানুসকা চ উপদ্দৰা. পুরতোতি পুব্বদ্ৰারতো. পচ্ছতোতি পচ্ছিমৰত্থুতো. পৰট্টমানাতি পরিজনস্স, দেৰতানং ৰা দেসেন পৰট্টমানা. পরেহীতি পুরাতনেহি পরেহি. সম্মুখীভাৰন্তি সামিভাৰৰসেন পচ্চক্খত্তং. আহরিত্ৰা দেন্তি ইণাযিকা. কম্মন্তাতি ৰণিজ্জাদিকম্মানি. অপাণাতিপাতকম্মন্তি পাণাতিপাতস্স পটিপক্খভূতং কম্মং; পাণাতিপাতা ৰিরতিৰসেন পৰত্তিতকম্মন্তি অত্থো. দীঘাযুকসংৰত্তনিকং হোতি ৰিপাকস্স কম্মসরিক্খভাৰতো. ইমিনা নযেনাতি ইমিনা অপ্পাযুকদীঘাযুকসংৰত্তনিকেসু কম্মেসু যথাৰুত্তেন তং সংৰত্তনিকৰিভাৰননযেন.
ৰিহেঠনকম্মাদীনিপীতি পি-সদ্দেন কোধইস্সামনকমচ্ছেরথদ্ধঅৰিদ্দসুভাৰৰসেন পৰত্তিতকম্মানি সঙ্গণ্হাতি. তথেৰাতি যথা পাণাতিপাতকম্মং অত্থতো এৰং ৰদতি নামাতি ৰুত্তং, তথেৰ ৰদমানানি ৰিয. ‘‘যং যদেৰাতিপত্থেন্তি, সব্বমেতেন লব্ভতী’’তি (খু. পা. ৮.১০) ৰচনতো যথা সব্বকুসলং সব্বাসং সম্পত্তীনং উপনিস্সযো, এৰং সব্বং অকুসলং সব্বাসং ৰিপত্তীনং উপনিস্সযোতি, ‘‘উপপীল়নেন নিব্ভোগতং আপাদেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তথা হি পাণাতিপাতকম্মৰসেনপি অযং নযো দস্সিতো. অৰিহেঠনাদীনীতি এত্থ আদি-সদ্দেন অক্কোধন-অনিস্সামন-দান-অনতিমান-ৰিদ্দসুভাৰেন পৰত্তকম্মানি সঙ্গণ্হাতি.
২৯৩. ইস্সা মনো এতস্সাতি ইস্সামনকোতি আহ ‘‘ইস্সাসম্পযুত্তচিত্তো’’তি. উপক্কোসন্তোতি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসন্তো. ইস্সং বন্ধতীতি ইস্সং অনুবন্ধতি ইস্সাসহিতমেৰ চিত্তং অনুপৰত্তেতি. অপ্পেসক্খোতি অপ্পানুভাৰো অপ্পঞ্ঞাতো. তেনাহ ‘‘ন পঞ্ঞাযতী’’তি. সা পনস্স অপ্পানুভাৰতা পরিৰারাভাৰেন পাকটা হোতীতি আহ ‘‘অপ্পপরিৰারো’’তি.
২৯৪. মচ্ছরিযৰসেন ন দাতা হোতীতি সব্বসো দেয্যধম্মস্স অভাৰেন ন দাতা ন হোতি. অমচ্ছরী হি পুগ্গলো সতি দেয্যধম্মে যথারহং দেতিযেৰ.
২৯৫. অভিৰাদেতব্বং খেত্তৰসেন মত্থকপ্পত্তং দস্সেতুং, ‘‘বুদ্ধং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. অঞ্ঞেপি মাতুপিতুজেট্ঠভাতরাদযো অভিৰাদনাদিঅরহা সন্তি, তেসু থদ্ধাদিৰসেন করণং নীচকুলসংৰত্তনিকমেৰ. ন হি পৰত্তে সক্কা কাতুন্তি সম্বন্ধো. তেন পৰত্তিৰিপাকদাযিনো কম্মস্স ৰিসযো এসোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিমেৰ পনা’’তিআদি.
২৯৬. অপরিপুচ্ছনেনাতি অপরিপুচ্ছামত্তেন নিরযে ন নিব্বত্ততি; অপরিপুচ্ছাহেতু পন কত্তব্বাকরণাদীহি সিযা নিরযনিব্বত্তীতি পাল়িযং, ‘‘ন পরিপুচ্ছিতা হোতী’’তিআদি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো, ‘‘অপরিপুচ্ছকো পনা’’তিআদিমাহ. যথানুসন্ধিং পাপেসীতি দেসনং যথানুসন্ধিনিট্ঠানং পাপেসি. সেসং ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
চূল়কম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.