৪. ৰিভঙ্গৰগ্গো

১. ভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনা

২৭২. একা রত্তি একরত্তো, ভদ্দো একরত্তো এতস্সাতি ভদ্দেকরত্তং, ৰিপস্সনং পরিব্রূহেন্তো পুগ্গলো. তেনাহ – ‘‘ৰিপস্সনানুযোগসমন্নাগতত্তা’’তি. তং উদ্দিস্স পৰত্তিযা পন ভদ্দেকরত্তসহচরণতো ভদ্দেকরত্তো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘ভদ্দেকরত্তস্স ৰো, ভিক্খৰে, উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ দেসেস্সামী’’তি. দেসেতব্বমত্থং উদ্দিসতি এতেনাতি উদ্দেসো, সঙ্খেপদেসনা এৰ. যস্মা পন নিদ্দেসপদানং জননিট্ঠানে ঠিতত্তা মাতা ৰিযাতি মাতিকাতি ৰুচ্চতি, তস্মাহ ‘‘উদ্দেসন্তি মাতিক’’ন্তি. উদ্দিট্ঠমত্থং ৰিভজতি এতেনাতি ৰিভঙ্গো ৰিত্থারদেসনা, তেনাহ – ‘‘ৰিত্থারভাজনিয’’ন্তি ‘‘যথাউদ্দিট্ঠমত্থং ৰিত্থারতো ভাজেতি ৰিভজতি এতেনা’’তি কত্ৰা.

উপ্পাদাদিখণত্তযং পত্ৰা অতিক্কমং অতিক্কন্তং অতীতং. তং পন অত্থতো ৰিগতং খন্ধপঞ্চকন্তি আহ ‘‘অতীতে খন্ধপঞ্চকে’’তি. তণ্হাদিট্ঠীহি নানুগচ্ছেয্যাতি তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনাহি নানুভৰেয্য, নাভিনন্দেয্যাতি অত্থো. যথা ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা ৰিপরীতগ্গাহৰসেন অতীতেসু রূপাদীসু মিচ্ছাঅভিনিৰিসনং পরামাসো দিট্ঠাভিনন্দনা; এৰং ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা ৰিপরীতগ্গাহৰসেন অনাগতেসু রূপাদীসু মিচ্ছাঅভিনিৰিসনং পরামাসো দিট্ঠি কম্মসমাদানং দিট্ঠিপত্থনাতি তং পটিক্খিপন্তো আহ – ‘‘তণ্হাদিট্ঠীহি ন পত্থেয্যা’’তি. যদতীতন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘অপত্ত’’ন্তি পদং সঙ্গণ্হাতি. তম্পি হি কারণৰচনং. তেনাহ ‘‘যস্মা চা’’তি. তত্থাযমধিপ্পাযো, ‘‘অতীতং তণ্হাদিৰসেন নাভিনন্দিতব্বং সব্বসো অৰিজ্জমানত্তা সসৰিসাণং ৰিয, তথা অনাগতম্পি ন পত্থেতব্ব’’ন্তি. তত্থ সিযা – অতীতং নাভিনন্দিতব্বং অভিনন্দনায নিপ্পযোজনত্তা, অনাগতপত্থনা পন সফলাপি সিযাতি ন সব্বসো পটিক্খিপিতব্বাতি? ন, তস্সাপি সৰিঘাতভাৰেন পটিক্খিপিতব্বতো. তেনাহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. তত্থ পহীনন্তি নিস্সট্ঠসভাৰং. নিরুদ্ধন্তি ভগ্গং. অত্থঙ্গতন্তি ৰিনাসং. অপ্পত্তন্তি সভাৰং উপ্পাদাদিকং অসম্পত্তং. অজাতন্তি ন জাতং. অনিব্বত্তন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং.

যত্থ যত্থাতি যস্মিং যস্মিং খণে, যস্মিং যস্মিং ৰা ধম্মপুঞ্জে উপ্পন্নং, তং সব্বম্পি অসেসেত্ৰা. অরঞ্ঞাদীসু ৰাতি ৰা-সদ্দো অনিযমত্থো. তেন অরঞ্ঞে ৰা রুক্খমূলে ৰা পব্বতকন্দরাদীসু ৰাতি ঠাননিযমাভাৰা অনুপস্সনায সাতচ্চকারিতং দস্সেতি. যমকাদিৰসেন পরিব্রূহিযমানা ৰিপস্সনা ৰিয পটিপক্খেহি অকোপনিযাৰ হোতীতি আহ – ‘‘অসংহীরং অসংকুপ্পন্তি ইদং ৰিপস্সনাপটিৰিপস্সনাদস্সনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি. গাথাযমযমত্থো ৰিপস্সনাৰসেন যুজ্জতীতি আহ – ‘‘ৰিপস্সনা হী’’তিআদি. কিং এতায পরিযাযকথাযাতি নিপ্পরিযাযতোৰ অসংহীরং অসংকুপ্পং দস্সেতুং, ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. কথং পন নিচ্চস্স নিব্বানস্স অনুব্রূহনা হোতীতি আহ ‘‘পুনপ্পুন’’ন্তিআদি. এতেন তদারম্মণধম্মা ব্রূহনায, তেসং আরম্মণম্পি অত্থতো অনুব্রূহিতং নাম হোতি বহুলং মনসিকারেনাতি দস্সেতি.

আদিতো তাপনং আতাপনং, তেন আরম্ভধাতুমাহ. পরিতো তাপনং পরিতাপনং, তেন নিক্কমধাতুপরক্কমধাতুযো চাতি. তস্স সেনাতি তস্স মচ্চুনো সহকরণট্ঠেন সেনা ৰিযাতি সেনা. সঙ্গরোতিআদীসু মিত্তাকারগ্গহণেন সামপযোগমাহ. লঞ্জগ্গহণেন লঞ্জদানং, তেন দানপ্পযোগং. বলরাসীতি হত্থিঅস্সাদিবলকাযো. তেন দণ্ডভেদানি ৰদতি. ভেদোপি হি বলৰতো এৰ ইজ্ঝতি, স্ৰাযং চতুব্বিধোপি উপাযযোগেন সম্পৰত্তীযতি. তত্থ তত্থ চ সঙ্গং আসত্তিং অরতি দেতীতি সঙ্গরো পুব্বভাগে ৰা সঙ্গরণৰসেন তস্স পটিজাননৰসেন পৰত্তনতো.

উট্ঠাহকং উট্ঠানৰীরিযসম্পন্নং. সপরহিতসীৰনলক্খণেন অসাধুভাৰপরম্মুখভাৰগমনেন ৰা সন্তো.

২৭৩. মনুঞ্ঞরূপৰসেনেৰ এৰংরূপো অহোসীন্তি অতীতং অন্ৰাগমেতি তত্থ নন্দিযাসমন্ৰানযনতো. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. কুসলসুখসোমনস্সৰেদনাৰসেনাতি কুসলৰেদনাৰসেন সুখৰেদনাৰসেন সোমনস্সৰেদনাৰসেনাতি পচ্চেকং ৰেদনাসদ্দো যোজেতব্বো. তণ্হাভিনন্দনায সতি দিট্ঠাভিনন্দনা সিদ্ধা এৰাতি – ‘‘তণ্হং সমন্ৰানেতি’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. হীনরূপাদি…পে… ন মঞ্ঞতি অমনুঞ্ঞোপি সমানো সমনুঞ্ঞভাৰস্সেৰ ৰসেন মঞ্ঞনায পৰত্তনতো. নানুপৰত্তযতি ৰিক্খম্ভনৰসেন নন্দিযা দূরীকতত্তা.

২৭৪. উল়ারসুন্দরভাৰমুখেনেৰ অনাগতেসুপি রূপাদীসু তণ্হাদিট্ঠিকপ্পনা পৰত্ততীতি আহ – ‘‘এৰংরূপো…পে… ৰেদিতব্বা’’তি.

২৭৫. ৰত্তব্বং সিযাতি যথা নন্দিযা অসমন্ৰানযনজোতনং ব্যতিরেকমুখেন পতিট্ঠপেতুং, ‘‘অতীতং ন ন্ৰাগমেয্যা’’তি উদ্দেসস্স, ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, অতীতং অন্ৰাগমেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৭৩) ৰিভঙ্গো ৰুত্তো, এৰং ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্ম’’ন্তিআদিকস্স উদ্দেসস্স ব্যতিরেকমুখেন ৰিভঙ্গে ৰুচ্চমানে ৰিপস্সনাপটিক্খেপৰসেন, ‘‘কথঞ্চ…পে… ৰত্তব্বং সিযা’’তি ৰুত্তং. তযিদং পরমগম্ভীরং সত্থুদেসনানযং অনুপধারেত্ৰা চোদিতং, যস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্ম’’ন্তিআদিকস্স উদ্দেসস্স ব্যতিরেকমুখেনেৰ ৰিপস্সনাপটিক্খেপৰসেন, ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পচ্চুপ্পন্নেসূ’’তি ৰিভঙ্গদেসনা সম্পৰত্ততি. তেনাহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. তত্থ তস্সা এৰাতি ৰিপস্সনায এৰ. অভাৰং দস্সেতুং সংহীরতীতি মাতিকং উদ্ধরিত্ৰাতি কথেতুকম্যতায মাতিকাৰসেন পদুদ্ধারং কত্ৰা, ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, অসুতৰা সুতৰা’’তি চ আদিনা ৰিত্থারো ৰুত্তো. ৰিপস্সনায অভাৰতোতি ৰিপস্সনায অভাৰিততায অৰিক্খম্ভিততায তণ্হাদিট্ঠীহি সপত্তেহি ৰিয তত্থ তত্থ ঠপনায আকড্ঢীযতি, তত্থ তত্থ ৰিসযে ততো এৰ অপাযসমুদ্দং সংসারসমুদ্দং আনীযতি. সুক্কপক্খো ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

ভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

২. আনন্দভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনা

২৭৬. বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণতো নিৰত্তেত্ৰা একস্মিংযেৰ আরম্মণে চিত্তস্স সম্মদেৰ লযনং অপ্পনং পটিসল্লানং, যো কোচি সমাপত্তিৰিহারো, ইধ পন অরিযৰিহারো অধিপ্পেতোতি আহ – ‘‘পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো’’তিআদি. জানন্তোৰ ভগৰা কথাসমুট্ঠাপনত্থং পুচ্ছি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তি, জানন্তাপি ন পুচ্ছন্তী’’তিআদি (পারা. ১৬).

২৭৮. সাধুকারমদাসীতি সাধুসদ্দং সাৰেসি. তং পন পসংসা হোতীতি পসংসত্থো সাধুসদ্দো. তেনাহ ‘‘দেসনং পসংসন্তো’’তি. ৰিজ্জমানেহি ৰণ্ণেহি গুণৰন্তে উদগ্গতাকরণং সম্পহংসনং, কেৰলং গুণসংকিত্তনৰসেন থোমনা পসংসাতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

আনন্দভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৩. মহাকচ্চানভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনা

২৭৯. উণ্হভাৰেন তপনতো তপং উদকং এতস্সাতি তপোদা, রহদো. তেনাহ ‘‘তত্তোদকস্স রহদস্সা’’তি. সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং, ‘‘ৰেভারপব্বতস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. ততো উদকরহদতো, তং রহদং উপনিস্সাযাতি অত্থো. নাগভৰনাগতোপি হি সো রহদো ততো উপরি মনুস্সলোকে জলাসযেন সম্বদ্ধো হোতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তপোদা নাম নদী সন্দতী’’তি. এদিসাতি কুথিতা উণ্হা, অন্ৰত্থনামৰসেন তপোদাতি চ ৰুচ্চতীতি অত্থো. পেতলোকোতি পেতানং ৰসনট্ঠানং পচ্চেকনিরযং সন্ধাযাহ. ইমস্স পন আরামস্সাতি তপোদারামস্স. ততোতি তপোদাসঙ্খাতনদিতো. মহাউদকরহদোতি মহাউদকভরিতং পল্ললং.

২৮০. সমিদ্ধোতি উল়ারো, পরিপুণ্ণোযেৰাতি অত্থো. আদিম্হি ব্রহ্মচরিযমস্সাতি আদিব্রহ্মচরিযো, সো এৰ আদিব্রহ্মচরিযকো. তেনাহ ‘‘পুব্বভাগপ্পটিপত্তিভূতো’’তি. ‘‘অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি অদ্ধভেদমুখেন সঙ্খতধম্মবোধৰচনং.

২৮২. কামং খন্ধাদিৰসেন ৰিভজনং সাধারণং, পঠমদুতিযচতুত্থসুত্তেসু পন খন্ধৰসেন ৰিভজনং কত্ৰা ইধ তথা অকত্ৰা এৰং দেসনায ঠপনং ততো অঞ্ঞথা আযতনৰসেন ৰিভজনত্থং. এৰং ৰিভিন্না হি সঙ্খেপৰিত্থারতো অনৰসেসা সম্মসনুপগা ধম্মা ৰিভজিত্ৰা দস্সিতা হোন্তি; অযং কিরেত্থ ভগৰতো অজ্ঝাসযো থেরেন নযতো গহিতোতি দস্সেতুং, ‘‘ইমস্মিং কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দ্ৰাদসাযতনৰসেনেৰ মাতিকং ঠপেসীতি লোকিযানি দ্ৰাদসাযতনানি এৰ সন্ধায মাতিকং ঠপেসি, যথা তীসু সুত্তেসু খন্ধৰসেন ৰিভত্তং, এৰং যদি ভগৰতা ইধাপি ৰিভজনং ইচ্ছিতং সিযা, তথা ৰিভজেয্য, যস্মা পন তথা অৰিভজিত্ৰাৰ গন্ধকুটিং পৰিট্ঠো, তস্মা দ্ৰাদসাযতনৰসেনেৰেত্থ ৰিভজনং ভগৰতা চ অধিপ্পেতন্তি নযগ্গাহে ঠত্ৰা থেরো ৰিভজি. তেনাহ – ‘‘নযং পটিলভিত্ৰা এৰমাহা’’তি. ভারিযং কতন্তি দুক্করং কতং. অপদে পদং দস্সিতং আকাসে পদং কতং সাধারণস্স অত্থস্স ৰিসিট্ঠৰিসযতায দস্সিতত্তা. নিকন্তিৰিঞ্ঞাণন্তি নিকন্তিতণ্হায সম্পযুত্তং ৰিঞ্ঞাণং, ‘‘ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধং হোতী’’তি ৰচনতো. মনোতি ভৰঙ্গচিত্তং মনোদ্ৰারিকজৰনানং দ্ৰারভূতং.

২৮৩. পত্থনাৰসেন ঠপেসীতি পত্থনাৰসেন চিত্তং পৰত্তেসি.

মহাকচ্চানভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা

সমত্তা.

৪. লোমসককঙ্গিযভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনা

২৮৬. ঘননিচিতলোমো লোমসো, অযং পন অপ্পতায লোমসকোতি আহ – ‘‘ঈসকলোমসাকারতাযা’’তি, লোমসকো অঙ্গিকো লোমসককঙ্গিযো, পঠমো ক-কারো অপ্পত্থো, দুতিযং পন পদৰড্ঢনমেৰ. রত্তকম্বলসিলাযন্তি রত্তকম্বলৰণ্ণসিলাযং. ওরুয্হাতি আকাসতো ওতরিত্ৰা. পাটিহারিযং দিস্ৰা দিন্নলাভসক্কারস্স অসাদিযনতো মনুস্সপথে ন ৰসন্তি.

দসহি চক্কৰাল়সহস্সেহীতি নিস্সক্কৰচনতো আগন্ত্ৰাতি অধিপ্পাযো. সন্নিপতিতাহি দেৰতাহীতি করণৰচনং. পঞ্ঞাপযোগমন্দতায পটিৰিজ্ঝিতুং অসক্কোন্তানং দেৰানং ঞাণস্স তিক্খৰিসদভাৰাপাদনেন সমুত্তেজেতুং সংৰেগজননত্থং…পে… অভাসি. তত্রাতি তস্মিং দেৰসন্নিপাতে, তিস্সং ৰা দেসনাযং. দেৰত্তস্সাতি দেৰভাৰস্স, দিব্বসম্পত্তিযাতি অত্থো. ভদ্দেকরত্তস্স সুত্তস্স এতাতি ভদ্দেকরত্তিযা.

সৰনমুখেন ব্যঞ্জনসো অত্থসো চ উপধারণং উগ্গণ্হনন্তি আহ – ‘‘তুণ্হীভূতো নিসীদিত্ৰা সুণন্তো উগ্গণ্হাতি নামা’’তি. ৰাচুগ্গতকরণং পরিযাপুণনন্তি আহ – ‘‘ৰাচায সজ্ঝাযং করোন্তো পরিযাপুণাতি নামা’’তি. গন্থস্স পরিহণং ধারণং, তং পন পরেসু পতিট্ঠাপনং পাকটং হোতীতি আহ – ‘‘অঞ্ঞেসং ৰাচেন্তো ধারেতি নামা’’তি. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.

লোমসককঙ্গিযভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা

সমত্তা.

৫. চূল়কম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

২৮৯. অঙ্গসুভতাযাতি অঙ্গানং হত্থপাদাদিসরীরাৰযৰানং সুন্দরভাৰেন. যং অপচ্চং কুচ্ছিতং মুদ্ধং ৰা, তত্থ লোকে মাণৰৰোহারো, যেভুয্যেন সত্তা দহরকালে সুদ্ধধাতুকা হোন্তীতি ৰুত্তং, ‘‘তরুণকালে ৰোহরিংসূ’’তি. অধিপতিত্তাতি ইস্সরভাৰতো.

সমাহারন্তি সন্নিচযং. পণ্ডিতো ঘরমাৰসেতি যস্মা অপ্পতরেপি ব্যযমানে ভোগা খীযন্তি, অপ্পতরেপি সঞ্চযমানে ৰড্ঢন্তি, তস্মা ৰিঞ্ঞুজাতিকো কিঞ্চি ব্যযং অকত্ৰা অযমেৰ উপ্পাদেন্তো ঘরাৰাসং অনুতিট্ঠেয্যাতি লোভাদেসিতমত্থং ৰদতি.

ধনলোভেন…পে… নিব্বত্তো. লোভৰসিকস্স হি গতি নিরযো ৰা তিরচ্ছানযোনি ৰা. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘নিমিত্তস্সাদগথিতং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি অনুব্যঞ্জনস্সাদগথিতং ৰা. তস্মিং সমযে কালঙ্করেয্য, দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরং গতিং ৰদামি – নিরযং ৰা তিরচ্ছানযোনিং ৰা’’তি (সং. নি. ৪.২৩৫). নিরযে নিব্বত্তিস্সতি কতোকাসস্স কম্মস্স পটিবাহিতুং অসক্কুণেয্যভাৰতো.

পত্তক্খন্ধঅধোমুখভাৰং সন্ধায ‘‘ওনামেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. ব্রাহ্মণচারিত্তস্স ভাৰিততং সন্ধাযাহ ‘‘ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো’’তি. তং পৰত্তিং পুচ্ছীতি সুতমেতং মযা, ‘‘ময্হং পিতা সুনখো হুত্ৰা নিব্বত্তো’’তি, এতং ভোতা গোতমেন ৰুত্তন্তি. কিমিদং ৰুত্তন্তি ইমং পৰত্তিং পুচ্ছি.

তথেৰ ৰত্ৰাতি যথা সুনখস্স ৰুত্তং, তথেৰ ৰত্ৰা. অৰিসংৰাদনত্থন্তি, ‘‘তোদেয্যব্রাহ্মণো সুনখো জাতো’’তি অত্তনো ৰচনস্স অৰিসংৰাদনত্থং, ৰিসংৰাদনাভাৰদস্সনত্থন্তি অধিপ্পাযো. ঞাতোম্হি ইমিনাতি ইমিনা মম পুত্তেন ময্হং পুরিমজাতিযং পিতাতি এৰং ঞাতো অম্হীতি জানিত্ৰা. বুদ্ধানুভাৰেন কির সুনখো তথা দস্সেতি, ন জাতিস্সরতায. ভগৰন্তং দিস্ৰা ভুক্করণং পন পুরিমজাতিসিদ্ধৰাসনায. ভৰপটিচ্ছন্নন্তি ভৰন্তরভাৰেন পটিচ্ছন্নং. নাম-সদ্দো সম্ভাৰনে. পটিসন্ধিঅন্তরন্তি অঞ্ঞজাতিপটিসন্ধিগ্গহণেন হেট্ঠিমজাতং গতিং. অঙ্গৰিজ্জাপাঠকো কিরেস, তেন অপ্পাযুকদীঘাযুকতাদিৰসেন চুদ্দস পঞ্হে অভিসঙ্খরি; এৰং কিরস্স অহোসি, ‘‘ইমেসং সত্তানং অপ্পাযুকতাদযো ৰিসেসা অঙ্গপচ্চঙ্গৰসেন সল্লক্খিযন্তি. ন খো পনেতং যুত্তং ‘অঙ্গপচ্চঙ্গানি যাৰ তেসং তেসং কারণ’ন্তি; তস্মা ভৰিতব্বমেত্থ অঞ্ঞেনেৰ কারণেন. সমণো গোতমো তং কারণং ৰিভজিত্ৰা কথেস্সতি, এৰাযং সব্বঞ্ঞূতি নিচ্ছযো মে অপণ্ণকো ভৰিস্সতী’’তি. অপরে পন ভণন্তি, ‘‘তিরচ্ছানগতং মনুস্সং ৰা আৰিসিত্ৰা ইচ্ছিতত্থকসাৰনং নাম মহামন্তৰিজ্জাৰসেন হোতি; তস্মা ন এত্তাৰতা সমণস্স গোতমস্স সব্বঞ্ঞুতা সুনিচ্ছিতা হোতি. যং নূনাহং কম্মফলমস্স উদ্দিস্স পঞ্হং পুচ্ছেয্যং, তত্থ চ মে চিত্তং আরাধেন্তো পঞ্হং ব্যাকরিস্সতি. এৰাযং সব্বঞ্ঞূতি ৰিনিচ্ছযো মে ভৰিস্সতীতি তে পঞ্হে পুচ্ছতী’’তি.

ভণ্ডকন্তি সাপতেয্যং, সন্তকন্তি অত্থো. কম্মুনা দাতব্বং আদিযন্তীতি কম্মদাযাদা, অত্তনা কতূপচিতকম্মফলভাগীতি অত্থো. তং পন কম্মদাযজ্জং কারণোপচারেন ৰদন্তো, ‘‘কম্মং এতেসং দাযজ্জং ভণ্ডকন্তি অত্থো’’তি আহ – যথা ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তি (দী. নি. ৩.৮০). যৰতি ফলং সভাৰতো ভিন্নম্পি অভিন্নং ৰিয মিস্সিতং হোতি, এতেনাতি যোনীতি আহ – ‘‘কম্মং এতেসং যোনি কারণ’’ন্তি. মমত্তৰসেন বজ্ঝতি সংবজ্ঝতীতি বন্ধু, ঞাতি সালোহিতো চ. কম্মং পন একন্তসম্বন্ধমেৰাতি আহ – ‘‘কম্মং এতেসং বন্ধূ’’তি. পতিট্ঠাতি অৰস্সযো. কম্মসদিসো হি সত্তানং অৰস্সযো নত্থি, অঞ্ঞো কোচি ইস্সরো ব্রহ্মা ৰা ন করোতি তাদিসং কত্তুং সজ্জিতুং অসমত্থভাৰতো. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. কম্মমেৰাতি কস্মা অৰধারিতং, ননু কিলেসাপি সত্তানং হীনপণীতভাৰকারণং, ন কেৰলন্তি? সচ্চমেতং, কিলেসপযোগেন ৰিপাকৰট্টং নিব্বত্তং কম্মপৰত্তিতমেৰাতি কত্ৰা ৰুত্তং. ‘‘কথিতস্স অত্থং ন সঞ্জানাসী’’তি সঙ্খেপতো ৰত্ৰা ননু ভগৰা মহাকারুণিকো পরেসং ঞাপনত্থমেৰ ধম্মং দেসেতীতি আহ – ‘‘মাননিস্সিতো কিরেসা’’তিআদি.

২৯০. সমত্তেনাতি পরিযত্তেন, যথা তং ফলং দাতুং সমত্থং হোতি, এৰং কতেন, উপচিতেনাতি অত্থো. তাদিসং পন অত্তনো কিচ্চে অনূনং নাম হোতীতি আহ ‘‘পরিপুণ্ণেনা’’তি. সমাদিন্নেনাতি এত্থ সমাদানং নাম তণ্হাদিট্ঠীহি গহণং পরামসনন্তি আহ – ‘‘গহিতেন পরামট্ঠেনা’’তি. পটিপজ্জতি এতায সুগতিদুগ্গতীতি পটিপদা, কম্মং. তথা হি তং ‘‘কম্মপথো’’তি ৰুচ্চতি.

এসাতি পটিপদা. দুব্বলং উপঘাতকমেৰ সিযাতি উপপীল়কস্স ৰিসযং দস্সেতুং, ‘‘বলৰকম্মেনা’’তিআদি ৰুত্তং. বলৰকম্মেনাতি পুঞ্ঞকম্মেন. ৰদতি নামাতি ৰদন্তো ৰিয হোতি. নিব্বত্তাপেয্যন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু উপপীল়কসভাৰং কম্মং জনকসভাৰং ন হোতীতি? সব্বমেতং পরিকপ্পনৰচনং, যথা মনুস্সা পচ্চত্থিকং পটিপক্খং কিঞ্চি কাতুং অসমত্থাপি কেচি আলম্বনৰসেন সমত্থা ৰিয অত্তানং দস্সেন্তি, এৰংসম্পদমিদন্তি কেচি. অপরে পন ভণন্তি – যস্সিদং কম্মস্সৰিপাকং পীল়েতি, সচে তস্মিং অনোকাসে এৰ সযং ৰিপচ্চিতুং ওকাসং লভেয্য, অপাযেসু এৰ তংসমঙ্গিপুগ্গলং নিব্বত্তাপেয্য, যস্মা তং কম্মং বলৰং হুত্ৰা অৰসেসপচ্চযসমৰাযেন ৰিপচ্চিতুং আরদ্ধং, তস্মা ইতরং তস্স ৰিপাকং ৰিবাধেন্তং উপপীল়কং নাম জাতং. এতদত্থমেৰ চেত্থ ‘‘বলৰকম্মেন নিব্বত্ত’’ন্তি বলৰগ্গহণং কতং. কিচ্চৰসেন হি নেসং কম্মানং এতা সমঞ্ঞা, যদিদং উপপীল়কং উপচ্ছেদকং জনকং উপত্থম্ভকন্তি, ন কুসলানি ৰিয উপত্থম্ভানি হোন্তি নিব্বত্তত্থায. পীল়েত্ৰাতি ৰিহেঠেত্ৰা পটিঘাটনাদিৰসেন উচ্ছুতেলযন্তাদযো ৰিয উচ্ছুতিলাদিকে ৰিবাধেত্ৰা. নিরোজন্তি নিত্তেজং. নিযূসন্তি নিরসং. কসটন্তি নিস্সারং. পরিস্সযন্তি উপদ্দৰং.

ইদানি পরিস্সযস্স উপনযনাকারং দস্সেন্তেন তত্থ, ‘‘দারকস্সা’’তিআদিং ৰত্ৰা ভোগানং ৰিনাসনাকারং দস্সেতুং, পুন ‘‘দারকস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. কুম্ভদোহনাতি কুম্ভপূরখীরা. গোমণ্ডলেতি গোযূথে.

অট্ঠুসভগমনং কত্ৰাতি অট্ঠউসভপ্পমাণং পদেসং পচ্চত্থিকং উদ্দিস্স ধনুগ্গহো অনুযাযিং কত্ৰা. তন্তি সরং. অঞ্ঞোতি পচ্চত্থিকো. তত্থেৰ পাতেয্য অচ্চাসন্নং কত্ৰা সরস্স খিত্তত্তা. ৰাল়মচ্ছোদকন্তি মকরাদিৰাল়মচ্ছৰন্তং উদকং.

পটিসন্ধিনিব্বত্তকং কম্মং জনককম্মং নাম পরিপুণ্ণৰিপাকদাযিভাৰতো, ন পৰত্তিৰিপাকমত্তনিব্বত্তকং. ভোগসম্পদাদীতি আদি-সদ্দেন আরোগ্যসম্পদাদি-পরিৰারসম্পদাদীনি গণ্হাতি. ন দীঘাযুকতাদীনি হি অপ্পাযুকতাসংৰত্তনিকেন কম্মুনা নিব্বত্তানি; অঞ্ঞং দীঘাযুকতাকরণেন উপত্থম্ভেতুং সক্কোতি; ন অতিদুব্বণ্ণং অপ্পেসক্খং নীচকুলীনং দুপ্পঞ্ঞং ৰা ৰণ্ণৰন্ততাদিৰসেন. তথা হি ৰক্খতি, ‘‘ইমস্মিং পন পঞ্হৰিস্সজ্জনে’’তিআদি, তং পন নিদস্সনৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

পুরিমানীতি উপপীল়কোপচ্ছেদকানি. উপপীল়কুপঘাতা নাম কুসলৰিপাকপটিবাহকাতি অধিপ্পাযেন ‘‘দ্ৰে অকুসলানেৰা’’তি ৰুত্তং. উপত্থম্ভকং কুসলমেৰাতি এত্থ যথা জনকং উভযসভাৰং, এৰং ইতরেসম্পি উভযসভাৰতায ৰুচ্চমানায ন কোচি ৰিরোধো. দেৰদত্তাদীনঞ্হি নাগাদীনং ইতো অনুপ্পৰচ্ছিতানং পেতাদীনঞ্চ নরকাদীসু অকুসলকম্মৰিপাকস্স উপত্থম্ভনুপপীল়নুপঘাতনানি ন ন সম্ভৰন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা যা হেট্ঠা বহূসু আনন্তরিযেসু একেন গহিতপটিসন্ধিকস্স ইতরেসং তস্স অনুবলপ্পদাযিতা ৰুত্তা, সাপি সমত্থিতা হোতি. যস্মিঞ্হি কম্মে কতে জনকনিব্বত্তং কুসলফলং ৰা অকুসলফলং ৰা ব্যাধিধাতুসমতাদিনিমিত্তং ৰিবাধীযতি, তমুপত্থম্ভকং. যস্মিং পন কতে জাতিসমত্থস্স পটিসন্ধিযং পৰত্তিযঞ্চ ৰিপাককটত্তারূপানং উপ্পত্তি হোতি, তং জনকং. যস্মিং পন কতে অঞ্ঞেন জনিতস্স ইট্ঠস্স ৰা অনিট্ঠস্স ৰা ফলস্স ৰিবাধাৰিচ্ছেদপচ্চযানুপ্পত্তিযা উপব্রূহনপচ্চযুপ্পত্তিযা চ জনকসামত্থিযানুরূপং পরিৰুত্তিচিরতরপবন্ধা হোতি, এতং উপত্থম্ভকং. তথা যস্মিং কতে জনকনিব্বত্তং কুসলফলং অকুসলফলং ৰা ব্যাধিধাতুসমতাদিনিমিত্তং ৰিবাধীযতি, তং উপপীল়কং. যস্মিং পন কতে জনকসামত্থিযৰসেন চিরতরপবন্ধারহম্পি সমানং ফলং ৰিচ্ছেদকপচ্চযুপ্পত্তিযা ৰিচ্ছিজ্জতি, তং উপঘাতকন্তি অযমেত্থ সারো.

তত্থাতি তেসু কম্মেসু. উপচ্ছেদককম্মেনাতি আযুনো উপঘাতককম্মেন. স্ৰাযমুপঘাতকভাৰো দ্ৰিধা ইচ্ছিতব্বোতি তং দস্সেতুং ‘‘পাণাতিপাতিনা’’তিআদি ৰুত্তং. ন সক্কোতি পাণাতিপাতকম্মুনা সন্তানস্স তথাভিসঙ্খতত্তা. যস্মিঞ্হি সন্তানে নিব্বত্তং, তস্স তেন অভিসঙ্খততা অৰস্সং ইচ্ছিতব্বা তত্থেৰ তস্স ৰিপাকস্স ৰিনিবন্ধনতো. এতেন কুসলস্স কম্মস্স আযূহনক্খণেযেৰ পাণাতিপাতো তাদিসং সামত্থিযুপঘাতং করোতীতি দস্সেতি, ততো কম্মং অপ্পফলং হোতি. ‘‘দীঘাযুকা’’তিআদিনা উপঘাতসামত্থিযেন খেত্তে উপ্পন্নসস্সং ৰিয উপপত্তিনিযামকা ধম্মাতি দস্সেতি. উপপত্তি নিযতৰিসেসে ৰিপচ্চিতুং ওকাসে করোন্তে এৰ কুসলকম্মে আকড্ঢিযমানপটিসন্ধিকং পাণাতিপাতকম্মং অপ্পাযুকত্থায নিযমেতীতি আহ – ‘‘পটিসন্ধিমেৰ ৰা নিযামেত্ৰা অপ্পাযুকং করোতী’’তি. পাণাতিপাতচেতনায অচ্চন্তকটুকৰিপাকত্তা সন্নিট্ঠানচেতনায নিরযে নিব্বত্ততি তস্সা অত্থস্স খীণাভাৰতো; ইতরে পন ন তথা ভারিযাতি আহ – ‘‘পুব্বা…পে… হোতী’’তি. ইধ পন যং হেট্ঠা ৰুত্তসদিসং, তং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.

মনুস্সামনুস্সপরিস্সযাতি মানুসকা অমানুসকা চ উপদ্দৰা. পুরতোতি পুব্বদ্ৰারতো. পচ্ছতোতি পচ্ছিমৰত্থুতো. পৰট্টমানাতি পরিজনস্স, দেৰতানং ৰা দেসেন পৰট্টমানা. পরেহীতি পুরাতনেহি পরেহি. সম্মুখীভাৰন্তি সামিভাৰৰসেন পচ্চক্খত্তং. আহরিত্ৰা দেন্তি ইণাযিকা. কম্মন্তাতি ৰণিজ্জাদিকম্মানি. অপাণাতিপাতকম্মন্তি পাণাতিপাতস্স পটিপক্খভূতং কম্মং; পাণাতিপাতা ৰিরতিৰসেন পৰত্তিতকম্মন্তি অত্থো. দীঘাযুকসংৰত্তনিকং হোতি ৰিপাকস্স কম্মসরিক্খভাৰতো. ইমিনা নযেনাতি ইমিনা অপ্পাযুকদীঘাযুকসংৰত্তনিকেসু কম্মেসু যথাৰুত্তেন তং সংৰত্তনিকৰিভাৰননযেন.

ৰিহেঠনকম্মাদীনিপীতি পি-সদ্দেন কোধইস্সামনকমচ্ছেরথদ্ধঅৰিদ্দসুভাৰৰসেন পৰত্তিতকম্মানি সঙ্গণ্হাতি. তথেৰাতি যথা পাণাতিপাতকম্মং অত্থতো এৰং ৰদতি নামাতি ৰুত্তং, তথেৰ ৰদমানানি ৰিয. ‘‘যং যদেৰাতিপত্থেন্তি, সব্বমেতেন লব্ভতী’’তি (খু. পা. ৮.১০) ৰচনতো যথা সব্বকুসলং সব্বাসং সম্পত্তীনং উপনিস্সযো, এৰং সব্বং অকুসলং সব্বাসং ৰিপত্তীনং উপনিস্সযোতি, ‘‘উপপীল়নেন নিব্ভোগতং আপাদেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তথা হি পাণাতিপাতকম্মৰসেনপি অযং নযো দস্সিতো. অৰিহেঠনাদীনীতি এত্থ আদি-সদ্দেন অক্কোধন-অনিস্সামন-দান-অনতিমান-ৰিদ্দসুভাৰেন পৰত্তকম্মানি সঙ্গণ্হাতি.

২৯৩. ইস্সা মনো এতস্সাতি ইস্সামনকোতি আহ ‘‘ইস্সাসম্পযুত্তচিত্তো’’তি. উপক্কোসন্তোতি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসন্তো. ইস্সং বন্ধতীতি ইস্সং অনুবন্ধতি ইস্সাসহিতমেৰ চিত্তং অনুপৰত্তেতি. অপ্পেসক্খোতি অপ্পানুভাৰো অপ্পঞ্ঞাতো. তেনাহ ‘‘ন পঞ্ঞাযতী’’তি. সা পনস্স অপ্পানুভাৰতা পরিৰারাভাৰেন পাকটা হোতীতি আহ ‘‘অপ্পপরিৰারো’’তি.

২৯৪. মচ্ছরিযৰসেন ন দাতা হোতীতি সব্বসো দেয্যধম্মস্স অভাৰেন ন দাতা ন হোতি. অমচ্ছরী হি পুগ্গলো সতি দেয্যধম্মে যথারহং দেতিযেৰ.

২৯৫. অভিৰাদেতব্বং খেত্তৰসেন মত্থকপ্পত্তং দস্সেতুং, ‘‘বুদ্ধং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. অঞ্ঞেপি মাতুপিতুজেট্ঠভাতরাদযো অভিৰাদনাদিঅরহা সন্তি, তেসু থদ্ধাদিৰসেন করণং নীচকুলসংৰত্তনিকমেৰ. ন হি পৰত্তে সক্কা কাতুন্তি সম্বন্ধো. তেন পৰত্তিৰিপাকদাযিনো কম্মস্স ৰিসযো এসোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিমেৰ পনা’’তিআদি.

২৯৬. অপরিপুচ্ছনেনাতি অপরিপুচ্ছামত্তেন নিরযে ন নিব্বত্ততি; অপরিপুচ্ছাহেতু পন কত্তব্বাকরণাদীহি সিযা নিরযনিব্বত্তীতি পাল়িযং, ‘‘ন পরিপুচ্ছিতা হোতী’’তিআদি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো, ‘‘অপরিপুচ্ছকো পনা’’তিআদিমাহ. যথানুসন্ধিং পাপেসীতি দেসনং যথানুসন্ধিনিট্ঠানং পাপেসি. সেসং ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

চূল়কম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৬. মহাকম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

২৯৮. কম্মস্স মোঘভাৰো নাম ফলেন তুচ্ছতা ফলাভাৰোতি আহ – ‘‘মোঘন্তি তুচ্ছং অফল’’ন্তি. তথং ভূতন্তি সচ্চসদ্দস্স অত্থমাহ. পরিব্বাজকো পন ‘‘সচ্চ’’ন্তি ইমিনা তমেৰ সফলন্তি ৰদতি. সফলঞ্হি কম্মং সত্থু অভিমতমনোকম্মন্তি অধিপ্পাযো. ইদঞ্চ ‘‘মোঘং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৰচনং. তং গহেত্ৰাতি পরম্পরায গহেত্ৰা. এসাতি পোতলিপুত্তো পরিব্বাজকো. অভিসঞ্ঞানিরোধকথং সন্ধায ৰদতি. সাপি হি তিত্থিযানং অন্তরে পাকটা জাতাতি. থেরোতি সমিদ্ধিত্থেরো. যথা ভগৰতা ৰুত্তং, ততো চ অঞ্ঞথাৰ দোসারোপনভযেন গহেত্ৰা ততো ভগৰন্তং থেরো রক্খতীতি অধিপ্পাযেন পরিব্বাজকো, ‘‘পরিরক্খিতব্বং মঞ্ঞিস্সতী’’তি অৰোচাতি আহ – ‘‘পরিরক্খিতব্বন্তি গরহতো মোচনেন রক্খিতব্ব’’ন্তি. সঞ্চেতনা অস্স অত্থীতি সঞ্চেতনিকং. কম্মন্তি সঞ্চেতনিকস্সপি কম্মস্স অত্তনো সমযে ইচ্ছিতত্তা পরিব্বাজকেন ৰুত্তং.

সঙ্খতসঙ্খারতায রূপমেৰ ‘‘তিলমত্তম্পি সঙ্খার’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ – ‘‘মংসচক্খুনাৰ পস্সতী’’তি. সমাগমদস্সনং সন্ধাযাতি কত্থচিপি তস্স দস্সনং সন্ধায, ন পরিঞ্ঞাদস্সনং. তেনাহ ভগৰা – ‘‘কুতো পনেৰরূপং কথাসল্লাপ’’ন্তি.

২৯৯. ৰট্টদুক্খন্তি সংসারদুক্খং. কিলেসদুক্খন্তি কিলেসসম্ভৰরাগপরিল়াহদুক্খং. সঙ্খারদুক্খন্তি যদনিচ্চং, তং দুক্খন্তি এৰং ৰুত্তদুক্খং. সচে ভাসিতং ভৰেয্যাতি ইমং ঈদিসং দুক্খং সন্ধায আযস্মতা সমিদ্ধিনা ভাসিতং সিযা নু ভগৰা, অৰিভজিত্ৰা ব্যাকরণং যুত্তমেৰাতি অধিপ্পাযো.

৩০০. উম্মঙ্গন্তি উম্মুজ্জনং, কথামুল়্হেন অন্তরা অঞ্ঞাণৰিসযপঞ্হা উম্মঙ্গং. তেনাহ – ‘‘পঞ্হাউম্মঙ্গ’’ন্তি নেৰ দিব্বচক্খুনাতি কস্মা ৰুত্তং. ন হি তং অযোনিসো উম্মুজ্জনং দিব্বচক্খুৰিসযন্তি? কামঞ্চেতং ন দিব্বচক্খুৰিসযং, দিব্বচক্খুপরিভণ্ডঞাৰিসযং পন সিযাতি তথা ৰুত্তং. অধিপ্পাযেনেৰাতি উদাযিত্থেরস্স অধিপ্পাযেনেৰ গয্হমানেন তং অযোনিযো উম্মুজ্জনং অঞ্ঞাসি. সন্নিসীদিতুং পুব্বে নিসিন্নাকারেন সন্নিসীদিতুং ন সক্কোতি. সমিদ্ধিত্থেরেন অনভিসঙ্খতস্সেৰ অত্থস্স কথিতত্তা, ‘‘যং অভূতং, তদেৰ কথেস্সতী’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘অযোনিসো উম্মুজ্জিস্সতী’’তি. তিস্সো ৰেদনা পুচ্ছিতা, ‘‘কিং সো ৰেদিযতী’’তি অৰিভাগেন ৰেদিযমানস্স জাতিতত্তা. সুখায ৰেদনায হিতন্তি সুখৰেদনিযং. তেনাহ – ‘‘সুখৰেদনায পচ্চযভূত’’ন্তি. সেসেসূতি, ‘‘দুক্খৰেদনিয’’ন্তিআদীসু.

হেট্ঠা তিকজ্ঝানচেতনাতি এত্থ, ‘‘কুসলতো’’তি অধিকারতো রূপাৰচরকুসলতো হেট্ঠা তিকজ্ঝানচেতনাতি অত্থো. এত্থাতি এতেসু কামাৰচররূপাৰচরসুখৰেদনিযকম্মেসু. অদুক্খমসুখম্পীতি পি-সদ্দেন ইট্ঠারম্মণে সুখম্পীতি ইমমত্থং সম্পিণ্ডেতি.

যদি কাযদ্ৰারে পৰত্ততো অঞ্ঞত্থ অদুক্খমসুখং জনেতি, অথ কস্মা, ‘‘দুক্খস্সেৰ জননতো’’তি ৰুত্তন্তি আহ – ‘‘সা পন ৰেদনা’’তিআদি.

চতুত্থজ্ঝানচেতনাতি এত্থ অরূপাৰচরকুসলচেতনাতিপি ৰত্তব্বং. যথা হি ‘‘কাযেন ৰাচায মনসা’’তি এত্থ যথালাভগ্গহণৰসেন মনসা সুখৰেদনিযং অদুক্খমসুখৰেদনিযন্তি অযমত্থো অরূপাৰচরকুসলেপি লব্ভতীতি সুখম্পি জনেতি উক্কট্ঠস্স ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স সোল়সৰিপাকচিত্তনিব্বত্তনতো, অযঞ্চ নযো হেট্ঠা, ‘‘অদুক্খমসুখম্পী’’তি এত্থাপি ৰত্তব্বো. পুব্বে পরিযাযতো দুক্খৰেদনা ৰুত্তা, সুত্তন্তসংৰণ্ণনা হেসাতি ইদানি নিপ্পরিযাযতো পুন দস্সেতুং, ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন এত্থ দুক্খৰেদনিযং পৰত্তিৰসেনেৰ ৰট্টতীতি. এতস্সাতি দুক্খৰেদনিযস্স পৰত্তিৰসেনেৰ যুজ্জমানত্তা এতস্স ৰসেন সব্বং সুখৰেদনিযং অদুক্খমসুখৰেদনিযঞ্চ পৰত্তিৰসেনেৰ ৰত্তুং ৰট্টতি.

আলযোতি অভিরুচি. মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণন্তি মহতি কম্মৰিভজনে ঞাণং, মহন্তং ৰা কম্মৰিভজনঞাণং. ভাজনং নাম নিদ্দেসো, অযং পন উদ্দেসোতি কত্ৰা আহ – ‘‘কতমে চত্তারো…পে… মাতিকাট্ঠপন’’ন্তি.

৩০১. পাটিযেক্কো অনুসন্ধি যথাউদ্দিট্ঠস্স মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণস্স অভাজনভাৰতো, পুচ্ছানুসন্ধিঅজ্ঝাসযানুসন্ধীসু চ অনন্তোগধত্তা. তেনাহ ‘‘ইদং হী’’তিআদি. ইদং আরম্মণং কত্ৰাতি ইধ, ‘‘পাণাতিপাতিং অদিন্নাদাযি’’ন্তিআদিনা পুগ্গলাধিট্ঠানেন ৰুত্তং কম্মৰিভঙ্গং আরব্ভ. ইমং পচ্চযং লভিত্ৰাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. ইদং দস্সনং গণ্হন্তীতি ইদং, ‘‘অত্থি কির, ভো, পাপকানি কম্মানি, নত্থি কির, ভো, পাপকানি কম্মানী’’তি চ আদীনি হত্থিদস্সকঅন্ধাৰিয দিট্ঠমত্তে এৰ ঠত্ৰা অচিত্তকদস্সনঞ্চ গণ্হন্তি. ৰীরিযং কিলেসানং আতাপনৰসেন আতপ্পং, তদেৰ পদহৰসেন পধানং, পুনপ্পুনং যুঞ্জনৰসেন অনুযোগো, তথা ভাৰনায নপ্পমজ্জতি এতেনাতি অপ্পমাদো, সম্মা যোনিসো মনসি করোতি এতেনাতি সম্মামনসিকারোতি ৰুচ্চতীতি অধিপ্পাযেন, ‘‘পঞ্চপি ৰীরিযস্সেৰ নামানী’’তি আহ. অপ্পমাদো ৰা সতিযা অৰিপ্পৰাসো. যস্মিং মনসিকারে সতি তস্স দিব্বচক্খুঞাণং ইজ্ঝতি, অযমেত্থ সম্মামনসিকারোতি এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. চেতোসমাধিন্তি দিব্বচক্খুঞাণসহগতং চিত্তসমাধিং. তেনাহ ‘‘দিব্বচক্খুসমাধি’’ন্তি. অঞ্ঞথাতি অকুসলকম্মকরণতো অঞ্ঞথা, তং পন কুসলকম্মকরণং হোতীতি আহ – ‘‘যে দস্সন্নং কুসলানং কম্মপথানং পূরিতত্তা’’তি দিট্ঠিথামেনাতি দিট্ঠিৰসেন দিট্ঠিবলেন. দিট্ঠিপরামাসেনাতি দিট্ঠিৰসেন ধম্মসভাৰং অতিক্কমিত্ৰা পরামাসেন. অধিট্ঠহিত্ৰাতি, ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অধিট্ঠায অভিনিৰিসিত্ৰা. আদিযিত্ৰাতি দল়্হগ্গাহং গহেত্ৰা. ৰোহরতীতি অত্তনো গহিতগ্গহণং পরেসং দীপেন্তো ৰোহরতি.

৩০২. তত্রানন্দাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. ইদম্পীতি ইদং ৰচনং. ‘‘তত্রানন্দা’’তি এৰমাদিৰচনম্পীতি অত্থো. ন মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণস্স ভাজনং তস্স অনিদ্দেসভাৰতো. অস্সাতি মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণস্স মাতিকাট্ঠপনমেৰ দিব্বচক্খুকানং সমণব্রাহ্মণানং ৰসেন অনুঞ্ঞাতব্বস্স চ দস্সনৰসেন উদ্দেসভাৰতো. তেনাহ ‘‘এত্থ পনা’’তিআদি. তত্থ এত্থ পনাতি ‘‘তত্রানন্দা’’তিআদিপাঠে. এতেসং দিব্বচক্খুকানন্তি এতেসং হেট্ঠা চতূসুপি ৰারেসু আগতানং দিব্বচক্খুকানং. এত্তকাতি একচ্চিযা সচ্চগিরা. অনুঞ্ঞাতাতি অনুজানিতা. অননুঞ্ঞাতাতি পটিক্খেপিতা. ইধ অননুঞ্ঞাতমুখেন দীপিতং অননুঞ্ঞাতভাৰমত্তং. তত্রানন্দাতিআদিকে তত্রাতি নিদ্ধারণে ভুম্মন্তি দস্সেন্তো, ‘‘তেসু চতূসু সমণব্রাহ্মণেসূ’’তি আহ. ইদং ৰচনং ‘‘অত্থি কির, ভো…পে… ৰিপাকো’’তি ইদং এৰং ৰুত্তং. অস্সাতি তথাৰাদিনো সমণব্রাহ্মণস্স. অঞ্ঞেনাকারেনাতি ‘‘যো কির, ভো’’তিআদিনা ৰুত্তকারণতো অঞ্ঞেন কারণেন. দ্ৰীসু ঠানেসূতি ‘‘অত্থি কির, ভো…পে… ৰিপাকো’’তি চ, ‘‘অপাযং…পে… নিরযং উপপন্ন’’ন্তি চ ইমেসু দ্ৰীসু পাঠপদেসেসু. অনুঞ্ঞাতা তদত্থস্স অত্থিভাৰতো. তীসু ঠানেসূতি ‘‘যো কির, ভো…পে… নিরযং উপপজ্জতি’’, ‘‘যম্পি সো…পে… তে সঞ্জানন্তি’’, ‘‘যম্পি সো যদেৰ…পে… মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি ইমেসু তীসু পাঠপদেসেসু. অননুঞ্ঞাতা তদত্থস্সানেকন্তিকত্তা মিচ্ছাভিনিৰেসতো চ. তেনাহ ভগৰা – ‘‘অঞ্ঞথা হি, আনন্দ, তথাগতস্স মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণ’’ন্তি. যথা তে অপ্পহীনৰিপল্লাসা পদেসঞাণসমণব্রাহ্মণা কম্মৰিভঙ্গং সঞ্জানন্তি, ততো অঞ্ঞথাৰ সব্বসো পহীনৰিপল্লাসস্স তথা আগমনাদিঅত্থেন তথাগতস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণং হোতীতি অত্থো.

৩০৩. ইমিনা দিব্বচক্খুকেন যং কম্মং করোন্তো দিট্ঠো, ততো পুব্বেতি যোজনা. ততোতি ততো করিযমানকম্মতো পুব্বে. খন্দোতি কুমারো. সিৰোতি ইস্সরো. পিতামহোতি ব্রহ্মা. ইস্সরাদীহীতি ইস্সরব্রহ্মপজাপতিআদীহি. ৰিসট্ঠোতি নিম্মিতো. মিচ্ছাদস্সনেনাতি মিচ্ছাদস্সনৰসেন. যন্তি যং কম্মং. তত্থাতি তেসু পাণাতিপাতাদিৰসেন পৰত্তকম্মেসু. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ৰিপাকং পটিসংৰেদেতীতি যোজনা. উপপজ্জিত্ৰাতি দুতিযভৰে নিব্বত্তিত্ৰা. অপরস্মিং পরিযাযেতি অঞ্ঞস্মিং যত্থ কত্থচি ভৰে.

একং কম্মরাসিন্তি পাণাতিপাতাদিভেদেন একং কম্মসমুদাযং. একং ৰিপাকরাসিন্তি তস্সেৰ অঙ্গেন একং ৰিপাকসমুদাযং. ইমিনাতি যথাৰুত্তেন দিব্বচক্খুকেন সমণেন ব্রাহ্মণেন ৰা অদিট্ঠা. তযোতি ‘‘পুব্বে ৰাস্স তং কতং হোতী’’তিআদিনা ৰুত্তা তযো. দ্ৰে ৰিপাকরাসীতি দিট্ঠধম্মৰেদনিযো অপরাপরিযাযৰেদনিযোতি দ্ৰে ৰিপাকরাসী. উপপজ্জৰেদনিযং পন তেন দিট্ঠং, তস্মা ‘‘দ্ৰে’’তি ৰুত্তং. দিট্ঠো একো, অদিট্ঠা তযোতি দিট্ঠে চ অদিট্ঠে চ চত্তারো কম্মরাসী, তথা দিট্ঠো একো, অদিট্ঠা দ্ৰেতি তযো ৰিপাকরাসী. ইমানি সত্ত ঠানানীতি যথাৰুত্তানি সত্ত ঞাণস্স পৰত্তনট্ঠানানি. ‘‘ইমস্স নাম কম্মস্স ইদং ফলং নিব্বত্ত’’ন্তি কম্মস্স, ফলস্স ৰা অদিট্ঠত্তা, ‘‘দুতিযৰারে দিব্বচক্খুকেন কিঞ্চি ন দিট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তং. পঠমং ৰুত্তনযেন তযো কম্মরাসী ৰেদিতব্বা, ইধ দিব্বচক্খুকেন দিট্ঠস্স অভাৰতো, ‘‘পচ্চত্তট্ঠানানী’’তি ৰুত্তং.

ভৰতি ৰড্ঢতি এতেনাতি ভব্বং, ৰড্ঢিনিমিত্তং. ন ভব্বং অভব্বন্তি আহ ‘‘ভূতৰিরহিত’’ন্তি. অত্তনো ফলে ভাসনং দিব্বনং আভাসনন্তি আহ – ‘‘আভাসতি অভিভৰতি পটিবাহতী’’তি. বলৰকম্মন্তি মহাসাৰজ্জং কম্মং গরুসমাসেৰিতাদিভেদং. আসন্নেতি মরণে, অভিণ্হং উপট্ঠানেন ৰা তস্স মরণচিত্তস্স আসন্নে. বলৰকম্মন্তি গরুসমাসেৰিততাদিৰসেন বলৰং কুসলকম্মং. দুব্বলকম্মস্সাতি অত্তনো দুব্বলস্স. আসন্নে কুসলং কতন্তি ইধাপি আসন্নতা পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.

উপট্ঠানাকারেনাতি মরণস্স আসন্নকালে কম্মস্স উপট্ঠানাকারেন. তস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স. নিব্বত্তিকারণভূতং হুত্ৰা উপট্ঠাতি অকুসলন্তি যোজনা. তিত্থিযা কম্মন্তরৰিপাকন্তরেসু অকুসলতায যং কিঞ্চি কম্মং যস্স কস্সচি ৰিপাকস্স কারণং কত্ৰা গণ্হন্তি হত্থিদস্সকঅন্ধাদযো ৰিয দিট্ঠমত্তাভিনিৰেসিনোতি, ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা…পে… উপট্ঠাতী’’তি ৰুত্তং. ইতরস্মিন্তি ভব্বঞ্চেৰ ভব্বাভাসঞ্চ, ভব্বং অভব্বাভাসন্তি ইমস্মিং দ্ৰযে. এসেৰ নযো পঠমদুতিযপুগ্গলৰসেন পুরিমানং দ্ৰিন্নং কম্মানং যোজনানযো ৰুত্তো উপট্ঠানাকারৰসেন. অযমেৰ ততিযচতুত্থপুগ্গলৰসেন পচ্ছিমানং দ্ৰিন্নং কম্মানং যোজনানযো. ততিযস্স হি কম্মস্স কুসলত্তা তস্স চ সগ্গে নিব্বত্তত্তা তত্থ কারণভূতং কুসলং হুত্ৰা উপট্ঠাতি; তথা চতুত্থস্সপি কম্মস্স কুসলত্তা, তস্স পন নিরযে নিব্বত্তত্তা তত্থ নিব্বত্তিকারণভূতং অঞ্ঞতিত্থিযানং অকুসলং হুত্ৰা উপট্ঠাতীতি. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

মহাকম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৭. সল়াযতনৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

৩০৪. ৰেদিতব্বানীতি এত্থ যথা ৰিদিতানি ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি ৰট্টদুক্খসমতিক্কমায হোন্তি, তথা ৰেদনং অধিপ্পেতন্তি আহ – ‘‘সহৰিপস্সনেন মগ্গেন জানিতব্বানী’’তি. তত্থ ৰিপস্সনায আরম্মণতো মগ্গেন অসম্মোহতো জাননং দট্ঠব্বং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. মনো সৰিসেসং উপৰিচরতি আরম্মণে পৰত্ততি এতেহীতি মনোপৰিচারা, ৰিতক্কৰিচারা. আরম্মণে হি অভিনিরোপনানুমজ্জনেহি ৰিতক্কৰিচারেহি সহ চিত্তং পৰত্ততি, ন তব্বিরহিতং. তেনাহ ‘‘ৰিতক্কৰিচারা’’তিআদি. সত্তা পজ্জন্তি এতেহি যথারহং ৰট্টং ৰিৰট্টঞ্চাতি সত্তপদা, গেহনিস্সিতা ৰট্টপদা. যোগ্গানং দমনআচরিযা যোগ্গাচরিযা. তেনাহ ‘‘দমেতব্বদমকান’’ন্তি. সেসন্তি ৰুত্তাৰসেসং একসত্ততিৰিধৰিঞ্ঞাণং সফস্সরূপকস্সেৰ অধিপ্পেতত্তা.

৩০৫. ইধাতি ইমিস্সং ছৰিঞ্ঞাণকাযদেসনাযং. মনোধাতুত্তযৰিনিমুত্তমেৰ মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি ৰেদিতব্বং.

চক্খুম্হি সম্ফস্সোতি চক্খুং নিস্সায উপ্পন্নো সম্ফস্সো. তেনাহ – ‘‘চক্খুৰিঞাণসম্পযুত্তসম্ফস্সস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি.

যথা কেৰলেন ৰিঞ্ঞাণেন রূপদস্সনং ন হোতি, এৰং কেৰলেন চক্খুপসাদেনপীতি ৰুত্তং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণেনা’’তি. তেন পাল়িযং চক্খুনাতি নিস্সযমুখেন নিস্সিতকিচ্চং ৰুত্তন্তি দস্সেতি. আরম্মণৰসেনাতি আরম্মণপচ্চযভাৰেন. ‘‘উপৰিচরতি’’চ্চেৰ কস্মা ৰুত্তং, ননু তত্থ ৰিতক্কব্যাপারোপি অত্থীতি? সচ্চং অত্থি. সো পনেত্থ তগ্গতিকোতি আহ – ‘‘ৰিতক্কো তংসম্পযুত্তো চা’’তি. সম্পযুত্তধম্মানম্পি উপৰিচরণং ৰিতক্কৰিচারানংযেৰেত্থ কিচ্চন্তি ‘‘ৰিতক্কৰিচারসঙ্খাতা মনোপৰিচারা’’তি ৰুত্তং. সোমনস্সযুত্তো উপৰিচারো সোমনস্সূপৰিচারো যথা ‘‘আজঞ্ঞরথো’’তি আহ ‘‘সোমনস্সেন সদ্ধি’’ন্তিআদি.

৩০৬. উপৰিচারানং উপস্সযট্ঠেন গেহং ৰিযাতি গেহং, রূপাদযোতি আহ – ‘‘গেহস্সিতানীতি কামগুণনিস্সিতানী’’তি. নিচ্চসঞ্ঞাদিনিক্খমনতো নেক্খম্মং ৰিপস্সনাতি, ‘‘নেক্খম্মস্সিতানীতি ৰিপস্সনানিস্সিতানী’’তি ৰুত্তং. ইট্ঠানন্তি কসিৰণিজ্জাদিৰসেন পরিযিট্ঠানন্তি আহ ‘‘পরিযেসিতান’’ন্তি. পিযভাৰো পন কন্তসদ্দেনেৰ কথিতোতি কামিতব্বানং মনো রমেতীতি মনোরমানং. লোকেন আমসীযতীতি লোকামিসং, তণ্হা. তায গহেতব্বতায ইট্ঠভাৰাপাদনেন পটিসঙ্খততায চ পটিসংযুত্তানং. অতীতে কতং উপ্পজ্জতি আরম্মণিকঅনুভৰনস্স অসম্ভৰতোতি অধিপ্পাযো. এদিসং অনুস্সরণং দিট্ঠগ্গহণানুস্সরেন চ হোতীতি দস্সেতুং, ‘‘যথাহ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

অনিচ্চাকারন্তি হুত্ৰা অভাৰাকারং. ৰিপরিণামৰিরাগনিরোধন্তি জরায মরণেন চাতি দ্ৰেধা ৰিপরিণামেতব্বঞ্চেৰ, ততো এৰ পলোকিতং ভঙ্গঞ্চ. অট্ঠকথাযং পন যস্মা উপ্পন্নং রূপং তেনেৰাকারেন ন তিট্ঠতি, অথ খো উপ্পাদাৰত্থাসঙ্খাতং পকতিং ৰিজহতি, ৰিজহিতঞ্চ জরাৰত্থায ততো ৰিগচ্ছতি, ৰিগচ্ছন্তঞ্চ ভঙ্গুপ্পত্তিযা নিরুজ্ঝতীতি ইমং ৰিসেসং দস্সেতুং, ‘‘পকতিৰিজহনেনা’’তিআদি ৰুত্তং. কামঞ্চেত্থ ‘‘যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’তি ৰুত্তং, অনুবোধঞাণং পন অধিপ্পেতং ৰীথিপটিপন্নায ৰিপস্সনায ৰসেনাতি ‘‘ৰিপস্সনাপঞ্ঞাযা’’তি ৰুত্তং উপৰিচারনিদ্দেসভাৰতো. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘ছসুদ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে’’তিআদি. সঙ্খারানং ভেদং পস্সতোতি সব্বেসং সঙ্খারানং খণে খণে ভিজ্জনসভাৰং ৰীথিপটিপন্নেন ৰিপস্সনাঞাণেন পস্সতো. তেনাহ ‘‘সঙ্খারগতম্হি তিক্খে’’তিআদি. তত্থ সঙ্খাগতম্হীতি সঙ্খারগতে ৰিসযভূতে. তিক্খেতি ভাৰনাবলেন ইন্দ্রিযানঞ্চ সমতায তিব্বে. সূরেতি পটিপক্খেহি অনভিভূততায, তেসঞ্চ অভিভৰনসমত্থতায ৰিসদে পটুভূতে পৰত্তন্তে.

কিলেসানং ৰিক্খম্ভনৰসেন ৰূপসন্ততায সন্তচিত্তস্স, সংসারে ভযস্স ইক্খনতো ভিক্খুনো, উত্তরিমনুস্সধম্মসন্নিস্সিতত্তা অমানুসী রতীতি ৰিৰেকরতি নেক্খম্মরতি. যতো যতোতি যথা যথা নযৰিপস্সনাদীসু যেন যেন সম্মসনাকারেনাতি অত্থো. খন্ধানং উদযব্বযন্তি পঞ্চুপাদানক্খন্ধানং উপ্পাদঞ্চ ভঙ্গঞ্চ. অমতন্তং ৰিজানতন্তি ৰিজানন্তানং ৰিঞ্ঞূনং আরদ্ধৰিপস্সনানং তং পীতিপামোজ্জং অমতাধিগমহেতুতায অমতন্তি ৰেদিতব্বং.

ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতেতি রূপাদিৰসেন ছব্বিধে ইট্ঠারম্মণে যথারহং ছসু দ্ৰারেসু আপাথগতে. ৰিসযে চেতং ভুম্মৰচনং.

৩০৭. পচ্চুপ্পন্নন্তি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং. অনুত্তরৰিমোক্খো নাম অরহত্তং ইধ অধিপ্পেতং উক্কট্ঠনিদ্দেসেন. কথং পন তত্থ পিহং উপট্ঠপেতি, ন হি অধিগতং অরহত্তং আরম্মণং হোতি, ন চ তং আরব্ভ পিহা পৰত্ততীতি? কো ৰা এৰমাহ – ‘‘অরহত্তং আরম্মণং কত্ৰা পিহং উপট্ঠপেতী’’তি. অনুস্সুতিলদ্ধং পন পরিকপ্পসিদ্ধং অরহত্তং উদ্দিস্স পত্থনং ঠপেতি, তত্থ চিত্তং পণিদহতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘কুদাস্সু নামাহং তদাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামী’’তি. আযতনন্তি অরহত্তমেৰ ছল়ঙ্গসমন্নাগমাদিকারণভাৰতো, মনাযতনধম্মাযতনভাৰতো চ তথা ৰুত্তং, তং পনেতং দোমনস্সং পত্থনং পট্ঠপেন্তস্স উপ্পজ্জতি পত্থনায সহাৰত্তনতো. ন হি লোভদোসানং সহ ৰুত্তি অত্থি. পত্থনামূলকত্তাতি ইমিনা উপট্ঠাপযতো পদস্স হেতুঅত্থজোতকতমাহ. এৰন্তি ‘‘কুদাস্সুনামা’’তিআদিনা ৰুত্তাকারেন. উস্সুক্কাপেতুন্তি যথা মগ্গেন ঘটেতি, এৰং উস্সুক্কাপেতুং.

৩০৮. অঞ্ঞাণুপেক্খাতি অঞ্ঞাণসহিতা উপেক্খা অসমপেক্খনপৰত্তা. তেন তেন মগ্গোধিনা তস্স তস্স অপাযগমনীযকিলেসোধিস্স অনৰসেসতো জিতত্তা খীণাসৰো নিপ্পরিযাযতো ওধিজিনো নাম; তদভাৰতো পুথুজ্জনো নিপ্পরিযাযতোৰ অনোধিজিনো নাম; সেখো পন সিযা পরিযাযতো ওধিজিনোতি. তম্পি নিৰত্তেন্তো, ‘‘অখীণাসৰস্সাতি অত্থো’’তি আহ. আযতিং ৰিপাকং জিনিত্ৰাতি অপ্পৰত্তিকরণৰসেন সব্বসো আযতিং ৰিপাকং জিনিত্ৰা ঠিতত্তা খীণাসৰোৰ নিপ্পরিযাযতো ৰিপাকজিনো নাম; তদভাৰতো পুথুজ্জনো নিপ্পরিযাযতো অৰিপাকজিনো নাম; সেখো পন সিযা পরিযাযতো ৰিপাকজিনোতি. তম্পি নিৰত্তেন্তো ‘‘অখীণাসৰস্সেৰাতি অত্থো’’তি আহ. অপস্সন্তস্স রূপন্তি পাল়িতো পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. পাল়িযং পুব্বে ‘‘পুথুজ্জনস্সা’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্সা’’তি ৰচনং অন্ধপুথুজ্জনস্সাযং উপেক্খা, ন কল্যাণপুথুজ্জনস্সাতি দস্সনত্থং. গেহস্সিতা উপেক্খা হি যং কিঞ্চি আরম্মণৰত্থুং অপেক্খস্সেৰ, ন নিরপেক্খস্সাতি ইট্ঠে, ইট্ঠমজ্ঝত্তে ৰা আরম্মণে সিযাতি ৰুত্তং ‘‘ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে’’তি. অঞ্ঞাণেন পন তত্থ অজ্ঝুপেক্খনাকারপ্পত্তি হোতি. তেনাহ ‘‘গুল়পিণ্ডকে’’তিআদি.

ইট্ঠে অরজ্জন্তস্স অনিট্ঠে অদুস্সন্তস্সাতি ইদং যেভুয্যেন সত্তানং ইট্ঠে রজ্জনং, অনিট্ঠে দুস্সনন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. অযোনিযোমনসিকারো হি তংতংআরম্মণৰসেন ন কত্থচিপি জৰননিযমং করোতীতি ৰুত্তৰিপরীতেপি আরম্মণে রজ্জনদুস্সনং সম্ভৰতি, তথাপিস্স রজ্জনদুস্সনং অত্থতো পটিক্খিত্তমেৰাতি দট্ঠব্বং. অসমপেক্খনেতি অসমং অযুত্তদস্সনে অযোনিসো সম্মোহপুব্বকং আরম্মণস্স গহণে.

৩০৯. পৰত্তনৰসেনাতি উপ্পাদনৰসেন চেৰ বহুলীকরণৰসেন চ. নিস্সায চেৰ আগম্ম চাতি আগমনট্ঠানভূতে নিস্সযপচ্চযভূতে চ কত্ৰা. অতিক্কন্তানি নাম হোন্তি ৰিক্খম্ভনেন উস্সারেন্তা সমুস্সারেন্তা.

সোমনস্সভাৰসামঞ্ঞং গহেত্ৰা, ‘‘সরিক্খকেনেৰ সরিক্খকং জহাপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. ইধাপি পহাযকং নাম পহাতব্বতো বলৰমেৰ, সংকিলেসধম্মানং বলৰভাৰতো সাতিসযং পন বলৰভাৰং সন্ধায ‘‘ইদানি বলৰতা’’তিআদি ৰুত্তং. বলৰভাৰতো ৰোদানধম্মানং অধিগমস্স অধিপ্পেতত্তা হেত্থ নেক্খম্মস্সিতদোমনস্সানম্পি পহানং জোতিতং.

উপেক্খায পহাযকভাৰেন অধিপ্পেতত্তা ‘‘উপেক্খাকথা ৰেদিতব্বা’’তি ৰুত্তং. ঝানস্স অলাভিনো চ লাভিনো চ পকিণ্ণকসঙ্খারসম্মসনং সন্ধায, ‘‘সুদ্ধসঙ্খারে চ পাদকে কত্ৰা’’তি. উপেক্খাসহগতাতি ভাৰনায পগুণভাৰং আগম্ম কদাচি অজ্ঝুপেক্খনৰসেনপি হি সম্মসনং হোতীতি. পাদকজ্ঝানৰসেন, সম্মসিতধম্মৰসেন ৰা আগমনৰিপস্সনায বহুলং সোমনস্সসহগতভাৰতো ‘‘ৰুট্ঠানগামিনী পন ৰিপস্সনা সোমনস্সসহগতাৰা’’তি নিযমেত্ৰা ৰুত্তং. উপেক্খাসহগতা হোতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. চতুত্থজ্ঝানাদীনীতি আদি-সদ্দেন অরূপজ্ঝানানি সঙ্গণ্হাতি. পুরিমসদিসাৰাতি পুরিমসদিসা এৰ, উপেক্খাসহগতা ৰা হোতি সোমনস্সসহগতা ৰাতি অত্থো. ইদং সন্ধাযাতি যং চতুত্থজ্ঝানাদিপাদকতো এৰ উপেক্খাসহগতং ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনং নিস্সায সোমনস্সসহগতায ৰিপস্সনায পহানং, ইদং সন্ধায. পহানন্তি চেত্থ সমতিক্কমলক্খণং ৰেদিতব্বং.

এতং ৰিসেসং ৰিপস্সনায আৰজ্জনট্ঠানভূতং. ৰুট্ঠানগামিনিযা আসন্নে সমাপন্নজ্ঝানৰিপস্সনা পাদকজ্ঝানৰিপস্সনা, সম্মসিতধম্মোতি ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা খন্ধা. পুগ্গলজ্ঝাসযোতি পাদকজ্ঝানস্স সম্মসিতজ্ঝানস্স চ ভেদে সতি পটিপজ্জনকস্স পুগ্গলস্স, ‘‘অহো ৰত ময্হং পঞ্চঙ্গিকং ঝানং ভৰেয্য চতুরঙ্গিক’’ন্তিআদিনা পুব্বে পৰত্তঅজ্ঝাসযো. তেসম্পি ৰাদেতি এত্থ পঠমথেরৰাদে. অযমেৰ…পে… নিযমেতি ততো ততো দুতিযাদিপাদকজ্ঝানতো উপ্পন্নস্স সঙ্খারুপেক্খাঞাণস্স পাদকজ্ঝানাতিক্কন্তানং অঙ্গানং অসমাপজ্জিতুকামতা ৰিরাগভাৰনাভাৰতো ইতরস্স চ অতব্ভাৰতো. এতেনেৰ হি পঠমথেরৰাদে অপাদকপঠমজ্ঝানপাদকমগ্গা পঠমজ্ঝানিকাৰ হোন্তি, ইতরে চ দুতিযজ্ঝানিকাদিমগ্গা পাদকজ্ঝানৰিপস্সনানিযমেহি তংতংঝানিকাৰ. এৰং সেসৰাদেসুপি ৰিপস্সনানিযমো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো. তেনাহ – ‘‘তেসম্পি ৰাদে অযমেৰ পুব্বভাগে ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাৰ নিযমেতী’’তি. ৰুত্তাৰ, তস্মা ন ইধ ৰত্তব্বাতি অধিপ্পাযো.

৩১০. নানত্তাদি কামাৰচরাদিকুসলাদিৰিভাগতো নানাৰিধা. তেনাহ ‘‘অনেকপ্পকারা’’তি. নানত্তসিতাতি রূপসদ্দাদিনানারম্মণনিস্সযা. একত্তা একসভাৰা জাতিভূমিআদিৰিভাগাভাৰতো. একারম্মণনিস্সিতাতি একপ্পকারেনেৰ আরম্মণে পৰত্তা. হেট্ঠা অঞ্ঞাণুপেক্খা ৰুত্তা ‘‘বালস্স মুল়্হস্সা’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩০৮). উপরি ছল়ঙ্গুপেক্খা ৰক্খতি ‘‘উপেক্খকো ৰিহরতী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩১১). দ্ৰে উপেক্খা গহিতা দ্ৰিন্নম্পি একত্তা, একজ্ঝং গহেতব্বতো, নানত্তসিতায উপেক্খায পকাসিতভাৰতো চ.

অঞ্ঞাণুপেক্খা অঞ্ঞা সদ্দাদীসু তত্থ তত্থেৰ ৰিজ্জমানত্তা. রূপেসূতি চ ইমিনা ন কেৰলং রূপাযতনৰিসেসা এৰ গহিতা, অথ খো কসিণরূপানিপীতি আহ – ‘‘রূপে উপেক্খাভাৰঞ্চ অঞ্ঞা’’তিআদি. একত্তসিতভাৰোপি ইধ একত্তৰিসযসম্পযোগৰসেনেৰ ইচ্ছিতো, ন আরম্মণৰসেন চাতি দস্সেতুং, ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. সম্পযুত্তৰসেনাতি সম্পযোগৰসেন. আকাসানঞ্চাযতনং নিস্সযতীতি আকাসানঞ্চাযতননিস্সিতা, আকাসানঞ্চাযতনখন্ধনিস্সিতা. সেসাসুপীতি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতননিস্সিতাদীসুপি.

অরূপাৰচরৰিপস্সনুপেক্খাযাতি অরূপাৰচরধম্মারম্মণায ৰিপস্সনুপেক্খায. রূপাৰচরৰিপস্সনুপেক্খন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. তায কামরূপারূপভেদায তণ্হায নিব্বত্তাতি তম্মযা, তেভূমকধম্মা, তেসং ভাৰো তম্মযতা, তণ্হা যস্স গুণস্স ৰসেন অত্থে সদ্দনিৰেসো, তদভিধানকোতি আহ – ‘‘তম্মযতা নাম তণ্হা’’তি. অতম্মযতা তম্মযতায পটিপক্খোতি কত্ৰা. ৰিপস্সনুপেক্খন্তি, ‘‘যদত্থি যং ভূতং, তং পজহতি উপেক্খং পটিলভতী’’তি (দী. নি. ৩.৭১; অ. নি. ৭.৫৫) এৰমাগতং সঙ্খারৰিচিননে মজ্ঝত্তভূতং উপেক্খং.

৩১১. যদরিযোতি এত্থ দ-কারো পদসন্ধিকরো, উপযোগপুথুৰচনে চ য-সদ্দোতি দস্সেন্তো, ‘‘যে সতিপট্ঠানে অরিযো’’তি আহ. কামং ‘‘অরিযো’’তি পদং সব্বেসম্পি পটিৰিদ্ধসচ্চানং সাধারণং, ৰক্খমানস্স পন ৰিসেসস্স বুদ্ধাৰেণিকত্তা, ‘‘অরিযো সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি ৰুত্তং. ন হি পচ্চেকবুদ্ধাদীনং অযমানুভাৰো অত্থি. তীসু ঠানেসূতি ন সুস্সূসন্তীতি ৰা, একচ্চে ন সুস্সূসন্তি একচ্চে সুস্সূসন্তীতি ৰা, সুস্সূসন্তীতি ৰা, পটিপন্নাপটিপন্নানং সাৰকানং পটিপত্তিসঙ্খাতেসু তীসু সতিপট্ঠানেসু. সতিং পট্ঠপেন্তোতি পটিঘানুনযেহি অনৰস্সুতত্তা তদুভযনিৰত্তত্তা সব্বদা সতিং উপট্ঠপেন্তো. বুদ্ধানমেৰ সা নিচ্চং উপট্ঠিতসতিতা, ন ইতরেসং আৰেণিকধম্মভাৰতো. আদরেন সোতুমিচ্ছা ইধ সুস্সূসাতি তদভাৰং দস্সেন্তো, ‘‘সদ্দহিত্ৰা সোতুং ন ইচ্ছন্তী’’তি আহ. ন অঞ্ঞাতি ‘‘ন অঞ্ঞাযা’’তি ৰত্তব্বে যকারলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘ন জাননত্থাযা’’তি. সত্থু ওৰাদস্স অনাদিযনমেৰ ৰোক্কমনন্তি আহ – ‘‘অতিক্কমিত্ৰা…পে… মঞ্ঞন্তী’’তি.

গেহস্সিতদোমনস্সৰসেনাতি ইদং ইধ পটিক্খিপিতব্বমত্তদস্সনপদং দট্ঠব্বং. নেক্খম্মস্সিতদোমনস্সস্সপি সত্থু পসঙ্গৰসেন ‘‘ন চেৰ অত্তমনো হোতী’’তি অত্তমনপটিক্খেপেন অনত্তমনতা ৰুত্তা ৰিয হোতীতি তং পটিসেধেন্তো – ‘‘অপ্পতীতো হোতীতি ন এৰমত্থো দট্ঠব্বো’’তি. তস্স সেতুঘাতো হি তথাগতানং. যদি এৰং কস্মা অত্তমনতাপটিক্খেপোতি আহ – ‘‘অপ্পটিপন্নকেসু পন অনত্তমনতাকারণস্স অভাৰেনেতং ৰুত্ত’’ন্তি. পটিঘঅৰস্সৰেনাতি ছহি দ্ৰারেহি পটিঘৰিস্সন্দনেন, পটিঘপ্পৰত্তিযাতি অত্থো. উপ্পিলাৰিতোতি ন এৰমত্থো দট্ঠব্বো উপ্পিলাৰিতত্তস্স বোধিমূলে এৰ পহীনত্তা. পটিপন্নকেসূতি ইদং অধিকারৰসেন ৰুত্তং, অপ্পটিপন্নকেসুপি তথাগতস্স অনত্তমনতাকারণং নত্থেৰ. এতং ৰুত্তন্তি এতং ‘‘অত্তমনো চেৰ হোতী’’তিআদিৰচনং ৰুত্তং সাৰকানং সম্মাপটিপত্তিযা সত্থু অনৰজ্জায চিত্তারাধনায সম্ভৰতো.

৩১২. দমিতোতি নিব্বিসেৰনভাৰাপাদনেন সিক্খাপিতো. ইরিযাপথপরিৰত্তনৰসেন অপরিৰত্তিত্ৰা একদিসায এৰ সত্তদিসাৰিধাৰনস্স ইধাধিপ্পেতত্তা সারিতানং হত্থিদম্মাদীনং একদিসাধাৰনম্পি অনিৰত্তনৰসেনেৰ যুত্তন্তি আহ – ‘‘অনিৰত্তিত্ৰা ধাৰন্তো একংযেৰ দিসং ধাৰতী’’তি. কাযেন অনিৰত্তিত্ৰাৰাতি কাযেন অপরিৰত্তিত্ৰা এৰ. ৰিমোক্খৰসেন অট্ঠ দিসা ৰিধাৰতি, ন পুরত্থিমাদিদিসাৰসেন. একপ্পহারেনেৰাতি একনীহারেনেৰ, একস্মিংযেৰ ৰা দিৰসে একভাগেন. ‘‘পহারো’’তি হি দিৰসস্স ততিযো ভাগো ৰুচ্চতি. ৰিধাৰনঞ্চেত্থ ঝানসমাপজ্জনৰসেন অকলঙ্কমপ্পতিসাতং জৰনচিত্তপৰত্তন্তি আহ ‘‘সমাপজ্জতিযেৰা’’তি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

সল়াযতনৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৮. উদ্দেসৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

৩১৩. দেসেতব্বস্স অত্থস্স উদ্দিসনং উদ্দেসো, ৰিভজনং ৰিভঙ্গোতি আহ – ‘‘মাতিকঞ্চ ৰিভজনঞ্চা’’তি তুলেয্যাতিআদীনি চত্তারিপি পদানি পঞ্ঞাৰেৰচনানি. অথ ৰা তুলেয্যাতি তুলনভূতায পঞ্ঞায তস্স ধম্মস্স পগ্গহাদিৰিধিনা পরিতুলেয্য. তীরেয্যাতি তীরণভূতায পঞ্ঞায তত্থ ঞাণকিরিযাসমাপনৰসেন তীরেয্য. পরিগ্গণ্হেয্যাতি তথাসমাপন্নো আনিসংসে অস্সাদআদীনৰে চ ৰিচিনেয্য. পরিচ্ছিন্দেয্যাতি পরিচ্ছিন্দভূতেন ঞাণেন অত্থং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা জানেয্য. আরম্মণেসূতি রূপাদিপুথুত্তারম্মণেসু. নিকন্তিৰসেনাতি নিকামনৰসেন অপেক্খাৰসেন. তিট্ঠমানন্তি পৰত্তমানং. গোচরজ্ঝত্তেতি ঝানারম্মণভূতে. তঞ্হি ভাৰনাচিত্তেনাভিভুয্য অৰিস্সজ্জিত্ৰা গয্হমানং অজ্ঝত্তং ৰিয হোতীতি ‘‘গোচরজ্ঝত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. ভাৰনং আরদ্ধস্স ভিক্খুনো যদি ভাৰনারম্মণে নিকন্তি উপ্পজ্জেয্য, তায নিকন্তিযা উপরি ভাৰনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা চিত্তসংকোচৰসেন সণ্ঠিতং নাম, তদভাৰেন অসণ্ঠিতং নাম হোতীতি, ‘‘অজ্ঝত্তং অসণ্ঠিত’’ন্তি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো, ‘‘গোচরজ্ঝত্তে নিকন্তিৰসেন অসণ্ঠিত’’ন্তি আহ. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘নিকন্তিৰসেন হি অতিট্ঠমানং হানভাগিযং ন হোতি, ৰিসেসভাগিযমেৰ হোতী’’তি. অগ্গহেত্ৰাতি রূপাদীসু কিঞ্চি তণ্হাদিগ্গাহৰসেন অগ্গহেত্ৰা. তথা অগ্গহণেনেৰ হি তণ্হাপরিতাসাদিৰসেন ন পরিতস্সেয্য. অৰসেসস্স চ দুক্খস্সাতি সোকাদিদুক্খস্স. অৰসেসস্স চ দুক্খস্সাতি ৰা জাতিজরামরণসীসেন ৰিপাকদুক্খস্স গহিতত্তা কিলেসদুক্খস্স চেৰ সংসারদুক্খস্স চাতি অত্থো.

৩১৬. রূপমেৰ কিলেসুপ্পত্তিযা কারণভাৰতো রূপনিমিত্তং. রাগাদিৰসেন তং অনুধাৰতীতি রূপনিমিত্তানুসারী.

৩১৮. নিকন্তিৰসেন অসণ্ঠিতন্তি অপেক্খাৰসেন সণ্ঠিতং নিকন্তিং পহায পৰত্তমানং উপরি ৰিসেসাৰহতোতি. তেনাহ ‘‘নিকন্তিৰসেন হী’’তিআদি.

৩২০. অগ্গহেত্ৰা অপরিতস্সনাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধে, ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা তণ্হাদিগ্গাহৰসেন উপাদিযিত্ৰা তণ্হাপরিতাসাদিৰসেন পরিতস্সনা, ৰুত্তৰিপরিযাযেন অগ্গহেত্ৰা অপরিতস্সনা ৰেদিতব্বা. কথং পনেসা অনুপাদাপরিতস্সনা হোতীতি মহাথেরস্স অধিপ্পাযং ৰিৰরিতুং চোদনং সমুট্ঠপেতি? উপাদাতব্বস্স অভাৰতোতি তস্স অনুপাদাপরিতস্সনাভাৰে কারণৰচনং. যদি হীতিআদি তস্স সমত্থনং. উপাদাপরিতস্সনাৰ অস্স তথা উপাদাতব্বস্স তথেৰ উপাদিন্নত্তা. এৰন্তি নিচ্চাদিআকারেন. উপাদিন্নাপীতি গহিতপরামট্ঠাপি. অনুপাদিন্নাৰ হোন্তি অযোনিসো গহিতত্তা, ৰিঞ্ঞূসু নিস্সায জানিতব্বত্তা চ. দিট্ঠিৰসেনাতি মিচ্ছাদিট্ঠিযা গহণাকারৰসেন, তস্স পন অযথাভূতগাহিতায পরমত্থতো চ অভাৰতো. অত্থতোতি পরমত্থতো. অনুপাদাপরিতস্সনাযেৰ নাম হোতি উপাদাতব্বাকারস্স অভাৰেন তং অনুপাদিযিত্ৰা এৰ পরিতস্সনাতি কত্ৰা.

পরিৰত্ততীতি ন তদেৰ রূপং অঞ্ঞথা পৰত্তং পরিৰত্ততি, অথ খো পকতিজহনেন সভাৰৰিগমেন নস্সতি ভিজ্জতি. ৰিপরিণতন্তি অঞ্ঞথত্তং গতং ৰিনট্ঠং. কম্মৰিঞ্ঞাণন্তি অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং. ‘‘রূপং অত্তা’’তিআদি মিচ্ছাগাহৰসেন ৰিঞ্ঞাণস্স রূপভেদেন ৰুত্তস্স ভেদানুপরিৰত্তি হোতি. ৰিপরিণামং অনুগন্ত্ৰা ৰিপরিৰত্তনতং আরব্ভ পৰত্তং ৰিপরিণামানুপরিৰত্তং; ততো সমুপ্পন্না পরিতস্সনা ৰিপরিণামানুপরিৰত্তজা পরিতস্সনাতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘ৰিপরিণামস্স…পে… পরিতস্সনা’’তি. অকুসলধম্মসমুপ্পাদা চাতি, ‘‘যং অহু ৰত মে, তং ৰত মে নত্থী’’তিআদিনা পৰত্তা অকুসলচিত্তুপ্পাদধম্মা. খেপেত্ৰাতি পৰত্তিতুং অপ্পদানৰসেন অনুপ্পত্তিনিমিত্ততায খেপেত্ৰা. ভযতাসেনাতি ভাযনৰসেনপি চিত্তুত্রাসেন. তণ্হাতাসেনাতি তস্সনেন. সৰিঘাতোতি চিত্তৰিঘাতনৰিঘাতেন সৰিঘাতো. ততো এৰ চেতোদুক্খেন সদুক্খো. মণিকরণ্ডকসঞ্ঞাযাতি রিত্তকরণ্ডংযেৰ মণিপরিপুণ্ণকরণ্ডোতি উপ্পন্নসঞ্ঞায. অগ্গহেত্ৰা পরিতস্সনাতি গহেতব্বস্স অভাৰেন গহণম্পি অৰিজ্জমানপক্খিযমেৰাতি অগ্গহেত্ৰা পরিতস্সনা নাম হোতি.

৩২১. কম্মৰিঞ্ঞাণমেৰ নত্থি সতি কম্মৰিঞ্ঞাণে রূপভেদানুপরিৰত্তি সিযাতি কম্মৰিঞ্ঞাণাভাৰদস্সনমুখেন খীণাসৰস্স সব্বসো কিলেসাভাৰং দস্সেতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

উদ্দেসৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৯. অরণৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

৩২৩. গেহস্সিতৰসেনাতি কিলেসনিস্সিতৰসেন অনুরোধৰসেন. নেৰ উক্খিপেয্যাতি ন অনুগ্গণ্হেয্য. ন অৰক্খিপেয্যাতি গেহস্সিতৰসেন ৰিরোধৰসেন ন নিগ্গণ্হেয্য. অনুরোধেন ৰিনা সম্পহংসনৰসেন যথাভূতগুণকথনং নেৰুস্সাদনা ৰজ্জাভাৰতো; তথা ৰিরোধেন ৰিনা ৰিৰেচনৰসেন যথাভূতদোসকথনং ন অপসাদনং. সভাৰমেৰাতি যথাভূতসভাৰমেৰ কস্সচি পুগ্গলস্স অনাদেসকরণৰসেন কথেয্য, সেয্যথাপি আযস্মা সুভূতিত্থেরো. ৰিনিচ্ছিতসুখন্তি, ‘‘অজ্ঝত্তং অনৰজ্জ’’ন্তিআদিনা ৰিসেসতো ৰিনিচ্ছিতসুখায হোতি. পরম্মুখা অৰণ্ণন্তি স্ৰাযং রহোৰাদো পেসুঞ্ঞূপসংহারৰসেন পৰত্তো ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘পিসুণৰাচন্তি অত্থো’’তি. খীণাতীতি খীণো, যো ভাসতি, যঞ্চ উদ্দিস্স ভাসতি, দ্ৰেপি হিংসতি ৰিবাধতীতি অত্থো, তং খীণৰাদং. স্ৰাযং যস্মা কিলেসেহি আকিণ্ণো সংকিলিট্ঠো এৰ চ হোতি, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘আকিণ্ণং সংকিলিট্ঠং ৰাচ’’ন্তি. তেন অৰসিট্ঠং তিৰিধম্পি ৰচীদুচ্চরিতমাহ. অধিট্ঠহিত্ৰাতি, ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি অজ্ঝোসায. আদাযাতি পগ্গয্হ. ৰোহরেয্যাতি সমুদাচরেয্য. লোকসমঞ্ঞন্তি লোকসঙ্কেতং.

৩২৪. আরম্মণতো সম্পযোগতো কামেহি পটিসংহিতত্তা কামপটিসন্ধি, কামসুখং. তেনাহ ‘‘কামূপসংহিতেন সুখেনা’’তি. সদুক্খোতি ৰিপাকদুক্খেন সংকিলেসদুক্খেন সদুক্খো. তথা সপরিল়াহোতি ৰিপাকপরিল়াহেন চেৰ কিলেসপরিল়াহেন চ সপরিল়াহো.

৩২৬. ৰট্টতো নিস্সরিতুং অদত্ৰা তত্থেৰ সীদাপনতো মিচ্ছাপটিপদাভাৰেন সত্তে সংযোজেতীতি সংযোজনং, ৰিসেসতো ভৰসংযোজনং তণ্হাতি আহ ‘‘তণ্হাযেতং নাম’’ন্তি. ন তণ্হাযেৰ মানাদযোপি সংযোজনত্তং সাধেন্তি নাম সব্বসো সংযোজনতো সুট্ঠু বন্ধনতো. তেন ৰুত্তং – ‘‘অৰিজ্জানীৰরণানং, ভিক্খৰে, সত্তানং তণ্হাসংযোজনান’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৫-১২৬).

ইমং চতুক্কন্তি, ‘‘যে কামপটিসন্ধিসুখিনো সোমনস্সানুযোগং অনুযুত্তা, যে অত্তকিলমথানুযোগং অনুযুত্তা’’তি এৰমাগতং ইমং চতুক্কং নিস্সায. ‘‘এতদগ্গে ঠপিতো’’তি, ৰত্ৰা তং নিস্সায ঠপিতভাৰং ৰিত্থারতো দস্সেতুং, ‘‘ভগৰতো হী’’তিআদি ৰুত্তং. উস্সাদনাঅপসাদনা পঞ্ঞাযন্তি তথাগতেন ৰিনেতব্বপুগ্গলৰসেন ধম্মদেসনায পৰত্তেতব্বতো. অযং পুগ্গলো…পে… আচারসম্পন্নোতি ৰা নত্থি পরেসং অনুদ্দেসকৰসেন ধম্মদেসনায পৰত্তনতো.

৩২৯. পরম্মুখা অৰণ্ণন্তি নিন্দিযস্স দোসস্স নিন্দনং. ন হি কদাচি নিন্দিযো পসংসিযো হোতি, তং পন কালং ঞত্ৰাৰ কথেতব্বন্তি আহ, ‘‘যুত্তপত্তকালং ঞত্ৰাৰা’’তি. খীণৰাদেপি এসেৰ নযো তস্স রহোৰাদেন সমানযোগক্খমত্তা.

৩৩০. ঘাতীযতীতি ৰধীযতি. সদ্দোপি ভিজ্জতি নস্সতি, ভেদো হোতীতি অত্থো. গেলঞ্ঞপ্পত্তোতি খেদং পরিস্সমং পত্তো. অপলিবুদ্ধন্তি দোসেহি অননুপতিতং.

৩৩১. অভিনিৰিস্স ৰোহরতীতি এৰমেতং, ন ইতো অঞ্ঞথাতি তং জনপদনিরুত্তিং অভিনিৰিসিত্ৰা সমুদাচরতি. অতিধাৰনন্তি সমঞ্ঞং নামেতং লোকসঙ্কেতসিদ্ধা পঞ্ঞত্তীতি পঞ্ঞত্তিমত্তে অট্ঠত্ৰা পরমত্থতো থামসা পরামস্স ৰোহরণং.

৩৩২. অপরামসন্তোতি অনভিনিৰিসন্তো সমঞ্ঞামত্ততোৰ ৰোহরতি.

৩৩৩. মরিযাদভাজনীযন্তি যথাৰুত্তসম্মাপটিপদায মিচ্ছাপটিপদায চ অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্করভাৰৰিভাজনং. রণন্তি সত্তা এতেহি কন্দন্তি অকন্দন্তাপি কন্দনকারণভাৰতোতি রণা; রাগদোসমোহা, দসপি ৰা কিলেসা, সব্বেপি ৰা একন্তাকুসলা, তেহি নানপ্পকারদুক্খনিব্বত্তকেহি অভিভূতা সত্তা কন্দন্তি; সহ রণেহীতি সরণো. রণসদ্দো ৰা রাগাদিরেণূসু নিরুল়্হো. তেনাহ ‘‘সরজো সকিলেসো’’তি. পাল়িযং পন ‘‘সদুক্খো এসো ধম্মো’’তিআদিনা আগতত্তা কামসুখানুযোগাদযোপি ‘‘সরণো’’তি ৰুত্তাতি দুক্খাদীনং রণভাৰো তন্নিব্বত্তকসভাৰানং অকুসলানং সরণতা চ ৰেদিতব্বা. অরণোতিআদীনং পদানং ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

ৰত্থুং সোধেতীতি নিরোধসমাপজ্জনেন মহপ্ফলভাৰকরণেন দক্খিণেয্যৰত্থুভূতং অত্তানং ৰিসোধেতি; নিরোধসমাপত্তিযা ৰত্থুৰিসোধনং নিরোধং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠিতানং পচ্চেকবুদ্ধানং মহাকস্সপত্থেরাদীনং দিন্নদক্খিণাৰিসুদ্ধিযা দীপেতব্বং. তেনাহ ‘‘তথা হী’’তিআদি. তথেৰাতি ইমিনা ‘‘পিণ্ডায চরন্তো’’তিআদিং উপসংহরতি. মেত্তাভাৰনায মুদুভূতচিত্তবহুমানপুব্বকং দেন্তীতি, ‘‘সুভূতিত্থেরো দক্খিণং ৰিসোধেতী’’তি ৰুত্তং. তেন দাযকতোপি দক্খিণাৰিসুদ্ধিং দস্সেতি. ৰত্থুসোধনং পন পটিভাগতো. এৰং পন কাতুং সক্কাতি সাৰকানম্পি কিমেৰং লহুৰুট্ঠানাধিট্ঠানং সাৰকেসু চিণ্ণৰসীভাৰো সম্ভৰতীতি পুচ্ছতি. ইতরো অগ্গসাৰকমহাসাৰকেসু কিং ৰত্তব্বং, পকতিসাৰকেসুপি ৰসিপ্পত্তেসু লব্ভতীতি তে দস্সেন্তো, ‘‘আম সক্কা’’তিআদিমাহ. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

অরণৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

১০. ধাতুৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

৩৪২. অপরিক্খীণাযুকং পুক্কুসাতিকুলপুত্তং উদ্দিস্স গমনন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘তুরিতগমনচারিক’’ন্তি. মম ৰাসুপগমনেন তৰ চিত্তস্স অফাসুকং অনিট্ঠং সচে নত্থি. সোতি পুব্বুপগতো. দিন্নং দিন্নমেৰ ৰট্টতীতি একৰারং দিন্নং দিন্নমেৰ যুত্তং, ন পুন দাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. কতং কতমেৰাতি সঙ্গহত্থং কতং অনুচ্ছৰিককম্মং কতমেৰ, ন তং পুন ৰিপরিৰত্তেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

পুক্কুসাতিম্হি উভযথাপি কুলপুত্তভাৰো পরিপুণ্ণো এৰাতি আহ – ‘‘জাতিকুলপুত্তোপি আচারকুলপুত্তোপী’’তি. তত্রাতি তস্মিং তক্কসীলতো আগমনে. অঙ্কে নিপন্নদারকং ৰিয জনং তোসেতি তুট্ঠিং পাপেতি. রতনানি উপ্পজ্জন্তি পব্বতসমুদ্দাদিসন্নিস্সিতত্তা পচ্চন্তদেসস্স. দস্সনীযন্তি দস্সনেনেৰ সুখাৰহং. এৰরূপন্তি দস্সনীযং সৰনীযঞ্চ.

অনগ্ঘকম্বলে মহগ্ঘকম্বলে. সারকরণ্ডকেতি চন্দনসারাদিসারমযকরণ্ডকে. লিখাপেত্ৰা উক্কিরাপেত্ৰা. লাখায ৰট্টাপেত্ৰাতি মুখং পিদহিত্ৰা লাখাপরিকম্মং কারেত্ৰা.

অন্তো দুস্সভণ্ডিকং অত্থীতি অঞ্ঞাসি নাতিগরুকভাৰতো. অনগ্ঘা অহেসুন্তি ৰণ্ণসম্পত্তিফস্সসম্পত্তিপমাণমহত্তদুন্নিম্মাপিযতাহি মহগ্ঘা অহেসুং, মহাপুঞ্ঞো রাজা তস্স অত্থেৰাতি অধিপ্পাযো.

যদি এৰং, ‘‘কিন্নু খো পেসেমী’’তি কস্মা ৰীমংসং আপজ্জীতি আহ – ‘‘অপিচ খো পনা’’তিআদি. সোতি বিম্বিসারো রাজা. ৰিচিনিতুং আরদ্ধো রতনস্স অনেকৰিধত্তা উত্তরুত্তরিঞ্চ পণীততরাদিভাৰতো. সুৰণ্ণরজতাদীতি সুৰণ্ণরজতপৰাল়মণিমুত্তাৰেল়ুরিযাদি. ইন্দ্রিযবদ্ধন্তি চক্খাদিইন্দ্রিযপটিবদ্ধং. পদেসন্তি গুণৰসেন একদেসং ন পাপুণাতি.

সামং সচ্চানং অভিসম্বুদ্ধতাসামঞ্ঞেন, ‘‘বুদ্ধরতনম্পি দুৰিধ’’ন্তি ৰুত্তং. বুদ্ধরতনসমং রতনং নাম নত্থি, যস্মা পন ইমস্মিং লোকে পরস্মিং ৰা পন বুদ্ধেন সদিসো ন ৰিজ্জতীতি. পঠমবোধিযংযেৰ পৰত্ততীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ঘোসোপী’’তিআদি.

রাজা তুট্ঠো চিন্তেসি, ‘‘তত্থ অৰিজ্জমানংযেৰ পেসেতুং লদ্ধ’’ন্তি. তস্মাতি যস্মা পরিপুণ্ণং একদিৰসম্পি তস্মিং পদেসে বুদ্ধানং আৰাসপরিগ্গহো নত্থি, তস্মা. পুব্বদিসামুখন্তি পুব্বদিসাভিমুখং সীহপঞ্জরং. তেনস্স সুৰিভূতালোকতং দস্সেতি.

এৰং অনঞ্ঞসাধারণস্স ভগৰতো ঈদিসো সমুদাগমোতি দস্সেতুং, ‘‘এৰং দস পারমিযো পূরেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. এৰং সম্পন্নসমুদাগমস্স তদনুরূপা অযং ফলসম্পদাতি দস্সেতুং, ‘‘তুসিতভৰনতো’’তিআদি ৰুত্তং.

অরিযধম্মো নাম অরিযমগ্গপ্পধানো, অরিযমগ্গো চ সত্ততিংসবোধিপক্খিযসঙ্গহো, তে চ উদ্দেসমত্তেনেৰ গহিতাতি আহ – ‘‘সত্ততিংসবোধিপক্খিযে একদেসেন লিখিত্ৰা’’তি. চূল়সীলাদীনি ব্রহ্মজালে (দী. নি. ১.৮-৯) আগতনযেন ৰেদিতব্বানি. ছদ্ৰারসংৰরং সতিসম্পজঞ্ঞন্তি মনচ্ছট্ঠানং দ্ৰারানং সংৰরণৰসেন সত্তট্ঠানিকং সতিসম্পজঞ্ঞং. দ্ৰাদসপ্পভেদং চীৰরাদিচতুপ্পচ্চযসন্তোসং. অরঞ্ঞরুক্খমূলাদীনঞ্চ ৰিভঙ্গং ভাৰনানুকূলং সেনাসনং. ‘‘অভিজ্ঝং লোকে পহাযা’’তিআদিনা ৰুত্তং নীৰরণপ্পহানং. পরিকম্মন্তি কসিণাদিপরিকম্মং. পাল়িযং আগতনযেন অট্ঠতিংস কম্মট্ঠানানি. ৰিসুদ্ধিপটিপাটিযা যাৰ আসৰক্খযা ইমং পটিপত্তিং একদেসেন লিখি. সোল়সৰিধন্তি সোল়সৰিধভাৰনায পযোগং.

কিলঞ্জমযেতি নানাৰিধভিত্তিৰিভত্তে সণ্হসুখুমরতনপরিসিব্বিতে কিলঞ্জমযসমুগ্গে. বহি ৰত্থেন ৰেঠেত্ৰাতি পঠমং সুখুমকম্বলেন ৰেঠেত্ৰা পটিপাটিযা তেত্তিংসায সমুগ্গেসু পক্খিপিত্ৰা ততো বহি সুখুমৰত্থেন ৰেঠেত্ৰা ছাদেত্ৰা. তিণগচ্ছপহানসম্মজ্জনাদিনা সোধিতমত্তকমেৰ হোতু, কদলিপুণ্ণঘটঠপনধজপটাকুস্সাপনাদিঅলঙ্করণেন মা নিট্ঠাপেথাতি অত্থো. রাজানুভাৰেন পটিযাদেথাতি মম রাজানুরূপং সজ্জেথ, অলঙ্করোথাতি অত্থো. অন্তরভোগিকানন্তি অনুযুত্তরাজমহামত্তানং. জৰনদূতেতি খিপ্পং গচ্ছন্তকদূতপুরিসে. তাল়েহি সহ অৰচরন্তীতি তাল়াৰচরা.

রঞ্ঞা পণ্ণাকারং উদ্দিস্স কতপূজাসক্কারস্স অমচ্চতো সুতত্তা পণ্ণাকারং উচ্চট্ঠানে ঠপেত্ৰা সযং নীচাসনে নিসিন্নো. নাযং অঞ্ঞস্স রতনস্স ভৰিস্সতীতি অযং পরিহারো অঞ্ঞস্স মণিমুত্তাদিভেদস্স রতনস্স ন ভৰিস্সতি মণিমুত্তাদীহি অভিসঙ্খতত্তা. বলৰসোমনস্সং উপ্পজ্জি চিরতনকালং বুদ্ধসাসনে ভাৰিতভাৰনতায ৰাসিতৰাসনতায ঘটে দীপো ৰিয অব্ভন্তরে এৰ সমুজ্জলমানপরিপক্কতিহেতুকভাৰতো.

ধারেমীতি ইচ্ছামি, গণ্হামীতি অত্থো. দ্ৰেজ্ঝৰচনন্তি দ্ৰেল়্হকভাৰো. অন্তরং করোতীতি দ্ৰিন্নং পাদানং অন্তরং তং লেখং করোতি, একেন পাদেন অতিক্কমীতি অত্থো. তস্সা গতমগ্গেনাতি তায দেৰিযা ৰিৰট্টমানায নাসিতায গতমগ্গেন. তং পন লেখন্তি পুক্কুসাতিনা কতলেখং. পণ্ণচ্ছত্তকন্তি তালপত্তমুট্ঠিং.

সত্থুগারৰেনাতি সত্থরি উপ্পন্নপসাদপেমবহুমানসম্ভৰেন. তদা সত্থারংযেৰ মনসি কত্ৰা তন্নিন্নভাৰেন গচ্ছন্তো, ‘‘পুচ্ছিস্সামী’’তিপি চিত্তং ন উপ্পাদেসি, ‘‘এত্থ নু খো সত্থা ৰসতী’’তি পরিৰিতক্কস্সেৰ অভাৰতো; রাজগহং পন পত্ৰা রঞ্ঞো পেসিতসাসনৰসেন তত্থ চ ৰিহারস্স বহুভাৰতো সত্থা কহং ৰসতীতি পুচ্ছি. সত্থু এককস্সেৰ নিক্খমনং পঞ্চচত্তালীস যোজনানি পদসা গমনঞ্চ ধম্মপূজাৰসেন কতন্তি দট্ঠব্বং. ধম্মপূজায চ বুদ্ধানং আচিণ্ণভাৰো হেট্ঠা ৰিত্থারিতোযেৰ. বুদ্ধসোভং পন পটিচ্ছাদেত্ৰা অঞ্ঞাতকৰেসেন তত্থ গমনং তস্স কুলপুত্তস্স ৰিস্সত্থৰসেন মগ্গদরথপটিপস্সম্ভনত্থং. অপ্পটিপস্সদ্ধমগ্গদরথো হি ধম্মদেসনায ভাজনং ন হোতীতি. তথাহি ৰক্খতি, ‘‘ননু চ ভগৰা’’তিআদি.

উরুদ্ধন্তি ৰিসালন্তি কেচি. অতিরেকতিযোজনসতন্তিআদিনা অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ মচ্ছেরৰিনযনে সব্রহ্মচারীনং ওৰাদদানং. অচ্চন্তসুখুমালোতিআদিনা সত্থু ধম্মগারৰেন সদ্ধিং কুলপুত্তস্সপি ধম্মগারৰং সংসন্দতি সমেতীতি দস্সেতি. তেন ভগৰতো কতস্স পচ্চুগ্গমনস্স ঠানগতভাৰং ৰিভাৰেন্তো অঞ্ঞেসম্পি ভব্বরূপানং কুলপুত্তানং যথারহং সঙ্গহো কাতব্বোতি দস্সেতি.

ব্রহ্মলোকপ্পমাণন্তি উচ্চভাৰেন. আনুভাৰেনাতি ইদ্ধানুভাৰেন যথা সো সোতপথং ন উপগচ্ছতি, এৰং ৰূপসমেতুং সক্কোতি. অৰিব্ভন্তন্তি ৰিব্ভমরহিতং নিল্লোলুপ্পং. ‘‘ভাৰনপুংসকং পনেত’’ন্তি ৰত্ৰা তস্স ৰিৰরণত্থং, ‘‘পাসাদিকেন ইরিযাপথেনা’’তি ৰুত্তং. ইত্থম্ভূতলক্খণে এতং করণৰচনং দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘যথা ইরিযতো’’তিআদি. অমনাপো হোতি পস্সন্তানং. সীহসেয্যায নিপন্নস্সপি হি একচ্চে সরীরাৰযৰা অধোখিত্তৰিক্খিত্তা ৰিয দিস্সন্তি. কটিযং দ্ৰিন্নং ঊরুসন্ধীনং দ্ৰিন্নঞ্চ জাণুসন্ধীনং ৰসেন চতুসন্ধিকপল্লঙ্কং. ন পতিট্ঠাতীতি নপ্পৰত্ততি, ‘‘কংসি ত্ৰ’’ন্তিআদিনা অপুচ্ছিতে কথাপৰত্তি এৰ ন হোতি. অপ্পতিট্ঠিতায কথায ন সঞ্জাযতীতি তথা পন পুচ্ছাৰসেন কথায অপ্পৰত্তিতায উপরি ধম্মকথা ন সঞ্জাযতি ন উপ্পজ্জতি. ইতীতি তস্মা. কথাপতিট্ঠাপনত্থং কথাপৰত্তনত্থং কথাসমুট্ঠাপনত্থং ৰা পুচ্ছি.

সভাৰমেৰ কথেতীতি অত্তনো ভগৰতো অদিট্ঠপুব্বত্তা ‘‘অদিট্ঠপুব্বকং কথমহং জানেয্য’’ন্তি সভাৰমেৰ কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযমেৰ কথেতি; ন পন সদেৰকস্স লোকস্স সুপাকটং সভাৰসিদ্ধং বুদ্ধরূপকাযসভাৰং. অথ ৰা সভাৰমেৰ কথেতীতি ‘‘ইদমেৰ’’ন্তি জানন্তোপি তদা ভগৰতো রুচিযা তথাপৰত্তমানং রূপকাযসভাৰমেৰ কথেতি অপ্পৰিক্খম্ভন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ – ‘‘তথা হি ন’’ন্তিআদি, ৰিপস্সনালক্খণমেৰ পটিপদন্তি অধিপ্পাযো.

৩৪৩. ‘‘পুব্বভাগপটিপদং অকথেত্ৰা’’তি ৰত্ৰা পুব্বভাগপটিপদায অকথনে কারণং পুব্বভাগপটিপদঞ্চ সরূপতো দস্সেতুং, ‘‘যস্স হী’’তিআদি ৰুত্তং. অপরিসুদ্ধাযপি পুব্বভাগপটিপদায ৰিপস্সনা তথা ন কিচ্চকারী, পগেৰ অৰিজ্জমানাযাতি, ‘‘যস্স হি…পে… অপরিসুদ্ধা হোতি’’চ্চেৰ ৰুত্তং. পুব্বভাগপটিপদা চ নাম সঙ্খেপতো পন্নরস চরণধম্মাতি আহ – ‘‘সীলসংৰরং…পে… ইমং পুব্বভাগপটিপদং আচিক্খতী’’তি. যানকিচ্চং সাধেতি মগ্গগমনেন অকিলন্তভাৰসাধনত্তা. চিরকালং পরিভাৰিতায পরিপক্কগতায হেতুসম্পদায উপট্ঠাপিতং সামণেরসীলম্পি পরিপুণ্ণং অখণ্ডাদিভাৰপ্পত্তিযা, যং পুব্বহেতুত্তা ‘‘সীল’’ন্তি ৰুচ্চতি.

ধাতুযো পরমত্থতো ৰিজ্জমানা, পঞ্ঞত্তিমত্থো পুরিসো অৰিজ্জমানো. অথ কস্মা ভগৰা অরহত্তস্স পদট্ঠানভূতং ৰিপস্সনং কথেন্তো ‘‘ছধাতুরো’’তি অৰিজ্জমানপ্পধানং দেসনং আরভীতি আহ – ‘‘ভগৰা হী’’তিআদি. কত্থচি ‘‘তেৰিজ্জো ছল়ভিঞ্ঞো’’তিআদীসু ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানং দস্সেতি. কত্থচি – ‘‘ইত্থিরূপং, ভিক্খৰে, পুরিসস্স চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতী’’তিআদীসু (অ. নি. ১.১) অৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানং দস্সেতি. কত্থচি ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণং সোতৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ৰিভ. ১২১) ৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানং দস্সেতি. কত্থচি – ‘‘খত্তিযকুমারো ব্রাহ্মণকঞ্ঞায সদ্ধিং সংৰাসং কপ্পেতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৭৫) অৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানং দস্সেতি. ইধ পন ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানং দস্সেতি. ‘‘ছধাতুরো’’তি হি সমাসত্থো অৰিজ্জমানো পুগ্গলৰিসযত্তা, তস্স পদস্স অৰযৰত্থো পন অপ্পধানত্থো ৰিজ্জমানো, সো সদ্দক্কমেন অপ্পধানোপি অত্থক্কমেন পধানোতি আহ – ‘‘ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানং দস্সেন্তো’’তি. পুগ্গলাধিট্ঠানাযেত্থ দেসনায কারণং দস্সেতুং, ‘‘সচে হী’’তিআদি ৰুত্তং. উপট্ঠাপেয্যাতি – ‘‘ধাতুযো’’ইচ্চেৰ কুলপুত্তস্স চিত্তং নিৰেসেয্য তথা সঞ্জানেয্য, এৰং ধম্মং দেসেয্যাতি অত্থো. সন্দেহং করেয্যাতি অসতি পুরিসে কো করোতি? কো পটিসংৰেদেতি, ধাতুযো এৰাতি কিং নু খো ইদং, কথং নু খো ইদন্তি সংসযং উপ্পাদেয্য? সম্মোহং আপজ্জেয্যাতি চতুরঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকারে ৰত্তমানং ৰিয দেসিযমানে অত্থে সম্মোহং আপজ্জেয্য. তথাভূতো চ দেসনায অভাজনভূতত্তা দেসনং সম্পটিচ্ছিতুং ন সক্কুণেয্য. এৰমাহাতি এৰং ‘‘ছধাতুরো’’তি আহ.

যং ত্ৰং পুরিসোতি সঞ্জানাসীতি যং রূপারূপধম্মসমূহং পবন্ধৰসেন পৰত্তমানং অধিট্ঠানৰিসেসৰিসিট্ঠং – ‘‘পুরিসো সত্তো ইত্থী’’তিআদিনা ত্ৰং সঞ্জানাসি, সো ছধাতুরো. সন্তেসুপি ছধাতুৰিনিমুত্তেসু ধাত্ৰন্তরেসু সুখাৰগ্গহণত্থং তথা ৰুত্তং তগ্গহণেনেৰ চ তেসং গহেতব্বতো, স্ৰাযমত্থো হেট্ঠা দস্সিতো এৰ. সেসপদেসূতি ‘‘ছফস্সাযতনো’’তিআদিপদেসুপি. চত্তারি অধিট্ঠানানি চতস্সো পতিট্ঠা এতস্সাতি চতুরাধিট্ঠানো, অধিতিট্ঠতি পতিট্ঠহতি এতেনাতি অধিট্ঠানং, যেসু পতিট্ঠায উত্তমত্থং অরহত্তং অধিগচ্ছতি, তেসং পঞ্ঞাদীনং এতং অধিৰচনং. তেনাহ ‘‘স্ৰাযং ভিক্খূ’’তিআদি. এত্তোতি ৰট্টতো. ৰিৰট্টিত্ৰাতি ৰিনিৰট্টিত্ৰা অপসক্কিত্ৰা. এত্তোতি ৰা এতেহি ছধাতুআদীহি. এত্থ হি নিৰিট্ঠস্স আযত্তস্স উত্তমায সিদ্ধিযা অসম্ভৰোতি. পতিট্ঠিতন্তি অরিযমগ্গাধিগমৰসেন সুপ্পতিট্ঠিতং. এৰঞ্হি সব্বসো পটিপক্খসমুচ্ছিন্দনেন তত্থ পতিট্ঠিতো হোতি. মঞ্ঞস্সৰা নপ্পৰত্তন্তীতি ছহিপি দ্ৰারেহি পৰত্তমানসোতায মগ্গেন ৰিসোসিতায সব্বসো ৰিগতায সব্বসো ৰিচ্ছেদপ্পত্তিযা ন সন্দন্তি. তেনাহ ‘‘নপ্পৰত্তন্তী’’তি. যস্মা মানে সব্বসো সমুচ্ছিন্নে অসমুচ্ছিন্নো অনুপসন্তো কিলেসো নাম নত্থি, তস্মা আহ – ‘‘মুনি সন্তোতি ৰুচ্চতী’’তি রাগগ্গিআদীনং নিব্বানেন নিব্বুতো.

পঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্যাতি, ‘‘দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতী’’তিআদিনযপ্পৰত্তায (ম. নি. ১.৪২৩; ২.২৪; ৩.৭৫; সং. নি. ৪.১২০; অ. নি. ৩.১৫; ৰিভ. ৫১৯; মহানি. ১৬১) অপ্পমাদপ্পটিপত্তিযা সমাধিৰিপস্সনাপঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্য. এতেন পুব্বভাগিযং সমথৰিপস্সনাভাৰনমাহ. সচ্চমনুরক্খেয্যাতি সচ্চানুরক্খনাপদেসেন সীলৰিসোধনমাহ; সচ্চে ঠিতো সমাদিন্নসীলং অৰিকোপেত্ৰা পরিপূরেন্তো সমাধিসংৰত্তনিযতং করোতি. তেনাহ ‘‘ৰচীসচ্চং রক্খেয্যা’’তি. কিলেসপরিচ্চাগং ব্রূহেয্যাতি তদঙ্গাদিৰসেন কিলেসানং পরিচ্চজনৰিধিং ৰড্ঢেয্য. কিলেসৰূপসমনং সিক্খেয্যাতি যথা তে কিলেসা তদঙ্গাদিৰসেন পরিচ্চত্তা যথাসমুদাচারপ্পৰত্তিযা সন্তানে পরিল়াহং ন জনেন্তি; এৰং কিলেসানং ৰূপসমনৰিধিং সিক্খেয্য পঞ্ঞাধিট্ঠানাদীনন্তি লোকুত্তরানং পঞ্ঞাধিট্ঠানাদীনং. অধিগমত্থাযাতি পটিলাভত্থায.

৩৪৭. পুব্বে ৰুত্তানন্তি, ‘‘চতুরাধিট্ঠানো, যত্থ ঠিতং মঞ্ঞস্সৰা নপ্পৰত্তন্তী’’তি (ম. নি. ৩.৩৪৩) এৰং পুব্বে ৰুত্তানং.

৩৪৮. ৰত্তব্বং ভৰেয্যাতি নিদ্দেসৰসেন ৰত্তব্বং ভৰেয্য. আদীহীতি এৰমাদীহি. কিচ্চং নত্থি কিচ্চাভাৰতো. উপ্পটিপাটিধাতুকন্তি অযথানুপুব্বিকং. যথাধম্মৰসেনেৰাতি দেসেতব্বধম্মানং যথাসভাৰেনেৰ. সপ্পাযং ধুতঙ্গন্তি অত্তনো কিলেসনিগ্গণ্হনযোগ্গং ধুতঙ্গং. চিত্তরুচিতন্তি অত্তনো চিত্তপকতিযা আচরিযেহি ৰিরোচেতব্বং, চরিযানুকূলন্তি অত্থো. হত্থিপদোপমসুত্তাদীসূতি আদি-সদ্দেন ৰিসুদ্ধিমগ্গধাতুৰিভঙ্গাদিং সঙ্গণ্হাতি.

৩৫৪. অযম্পেত্থাতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ‘‘অথাপরং উপেক্খাযেৰ অৰসিস্সতী’’তি উপরিদেসনং সম্পিণ্ডেতি. সোপি হি পাটিযেক্কো অনুসন্ধীতি. ননু চাযং যথাউদ্দিট্ঠায ৰিঞ্ঞাণধাতুযা নিদ্দেসোপি ভৰিস্সতীতি যথানুসন্ধিনযো ৰিজ্জতীতি? ন, ৰিঞ্ঞাণধাতুনিদ্দেসনযেন দেসনায অপ্পৰত্তত্তা তেনাহ ‘‘হেট্ঠতো’’তিআদি. যং ৰা পনাতিআদিনা পন দেসনায সানুসন্ধিতং ৰিভাৰেতি. ন হি বুদ্ধা ভগৰন্তো অননুসন্ধিকং দেসনং দেসেন্তি. আগমনীযৰিপস্সনাৰসেনাতি যস্সা পুব্বে পৰত্তত্তা আগমনীযট্ঠানে ঠিতা ৰিপস্সনা, তস্সা ৰসেন. কম্মকারকৰিঞ্ঞাণন্তি ‘‘নেতং মম নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি এৰং ৰিপস্সনাকিচ্চকারকং ৰিপস্সনাসহিতং ৰিঞ্ঞাণং. ৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেনাতি যথাউদ্দিট্ঠায ৰিঞ্ঞাণধাতুযা ভাজনৰসেন. সত্থু কথনত্থাযাতি সত্থারা উদ্দেসমেৰ কত্ৰা ঠপিতত্তা নিদ্দেসৰসেন কথনত্থায. অকথিতভাৰো এৰ হিস্স অৰসিট্ঠতা কথনত্থায পটিৰিজ্ঝনত্থায চ. পটিপক্খৰিগমেন তস্স চিত্তস্স পরিসুদ্ধতাতি আহ ‘‘নিরুপক্কিলেস’’ন্তি. উপক্কিলেসানং পন পহীনভাৰতো পরিযোদাতং. সমুদযৰসেন উদযদস্সনত্থঞ্চেৰ পচ্চযনিরোধৰসেন অত্থঙ্গমদস্সনত্থঞ্চ. কারণভাৰেন সুখায ৰেদনায হিতন্তি সুখৰেদনিযং. তেনাহ ‘‘সুখৰেদনায পচ্চযভূত’’ন্তি.

৩৬০. রূপকম্মট্ঠানম্পি চতুধাতুৰৰত্থানৰসেন, অরূপকম্মট্ঠানম্পি সুখদুক্খৰেদনামুখেন পগুণং জাতং.

সত্থু কথনত্থংযেৰ অৰসিস্সতীতি, ‘‘কুলপুত্তস্স পটিৰিজ্ঝনত্থ’’ন্তি ৰুত্তমেৰত্থং নিসেধেতি, তস্মা ৰুত্তমেৰত্থং সমত্থেতুং, ‘‘ইমস্মিং হী’’তিআদি ৰুত্তং. কুলপুত্তস্স রূপাৰচরজ্ঝানেতি কুলপুত্তেন অধিগতরূপাৰচরজ্ঝানে. তেনাহ – ‘‘ভিক্খু পগুণং তৰ ইদং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝান’’ন্তি. যং কিঞ্চি সুৰণ্ণতাপনযোগ্যং অঙ্গারভাজনং ইধ ‘‘উক্কা’’তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অঙ্গারকপল্ল’’ন্তি. সজ্জেয্যাতি যথা তত্থ পক্খিত্তসুৰণ্ণঞ্চ তপ্পতি, এৰং পটিযাদিযেয্য. নীহটদোসন্তি ৰিগতীভূতকাল়কং. অপনীতকসাৰন্তি অপগতসুখুমকাল়কং.

অরিযমগ্গে পতিট্ঠাপেতুকামেন নাম সব্বস্মিম্পি লোকিযধম্মে ৰিরজ্জনত্থায ধম্মো কথেতব্বোতি অধিপ্পাযেন, ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিনা চোদনা কতা. ৰিনেয্যদমনকুসলেন ভগৰতা ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন তাৰ চতুত্থজ্ঝানুপেক্খায ৰণ্ণো কথিতোতি তস্স পরিহারং ৰদন্তো, ‘‘কুলপুত্তস্সা’’তিআদিমাহ.

৩৬১. তদনুধম্মন্তি তস্স অরূপাৰচরস্স কুসলস্স অনুরূপধম্মং, যায পটিপদায তস্স অধিগমো হোতি, তস্স পুব্বভাগপটিপদন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘রূপাৰচরজ্ঝান’’ন্তি. তগ্গহণাতি তস্স গহণেন তস্সা পটিপত্তিযা পটিপজ্জমানেন. ইতো উত্তরিন্তি ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতন’’ন্তিআদীসু.

৩৬২. তস্সেৰাতি অরূপাৰচরজ্ঝানস্স. এতং পন সৰিপাকং অরূপাৰচরজ্ঝানং সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা সঙ্খতং. পকপ্পিতন্তি পচ্চযৰসেন সৰিহিতং. আযূহিতন্তি সম্পিণ্ডিতং. করোন্তেন করীযতীতি পটিপজ্জনকেন পটিপজ্জীযতি সঙ্খরীযতি. নিব্বানং ৰিয ন নিচ্চং ন সস্সতং. অথ খো খণে খণে ভিজ্জনসভাৰতায তাৰকালিকং. ততো এৰ চৰনাদিসভাৰন্তি সব্বমেতং রূপাৰচরধম্মেসু আদীনৰৰিভাৰনং. দুক্খে পতিট্ঠিতন্তি সঙ্খারদুক্খে পতিট্ঠিতং. অতাণন্তি চৰনসভাৰাদিতায তাণরহিতং. অলেণন্তি ততো অরক্খত্তা লীযনট্ঠানরহিতং. অসরণন্তি অপ্পটিসরণং. অসরণীভূতন্তি সব্বকালম্পি অপ্পটিসরণং.

সমত্তপত্তৰিসে খন্ধাদীসু গহিতে দুত্তিকিচ্ছা সিযাতি, ‘‘খন্ধং ৰা সীসং ৰা গহেতুং অদত্ৰা’’তি ৰুত্তং. এৰমেৰাতি এত্থাযং উপমাসংসন্দনা – ছেকো ভিসক্কো ৰিয সম্মাসম্বুদ্ধো. ৰিসৰিকারো ৰিয কিলেসদুক্খানুবন্ধো, ভিসক্কস্স ৰিসং ঠানতো চাৰেত্ৰা উপরি আরোপনং ৰিয ভগৰতো দেসনানুভাৰেন কুলপুত্তস্স কামভৰে নিকন্তিং পরিযাদায অরূপজ্ঝানে ভৰনং. ভিসক্কস্স ৰিসং ওতারেত্ৰা পথৰিযং পাতনং ৰিয কুলপুত্তস্স ওরম্ভাগিযকিলেসদুক্খাপনযনং.

অসম্পত্তস্সাতি অরূপাৰচরজ্ঝানং অনধিগতস্স. অপ্পটিলদ্ধস্সেৰাতি তস্স ৰেৰচনং. সব্বমেতন্তি ‘‘অনিচ্চং অধুৰ’’ন্তিআদিনা ৰিত্থারতো ৰুত্তং সব্বমেতং আদীনৰং. একপদেনেৰ ‘‘সঙ্খতমেত’’ন্তি কথেসি সঙ্খতপদেনেৰ তস্স অত্থস্স অনৰসেসতো পরিযাদিন্নত্তা.

নাযূহতীতি ভৰকারণচেতনাৰসেন ব্যাপারং ন সমূহেতি ন সম্পিণ্ডেতি. তেনাহ – ‘‘ন রাসিং করোতী’’তি. অভিসঙ্খরণং নাম চেতনাব্যাপারোতি আহ – ‘‘ন অভিসঞ্চেতযতী’’তি. তং পন ফলুপ্পাদনসমত্থতায ফলেন কপ্পনন্তি আহ ‘‘ন কপ্পেতী’’তি. সচে অভিসঙ্খারচেতনা উল়ারা, ফলমহত্তসঙ্খাতায ৰুড্ঢিযা হোতি, অনুল়ারা চ অৰুড্ঢিযাতি আহ – ‘‘ৰুড্ঢিযা ৰা পরিহানিযা ৰা’’তি. বুদ্ধৰিসযে ঠত্ৰাতি ভগৰা অত্তনো বুদ্ধসুবুদ্ধতায সীহসমানৰুত্তিতায চ দেসনং উক্কংসতো সাৰকেহি পত্তব্বং ৰিসেসং অনৰসেসেন্তো তথা ৰদতি, ন সাৰকৰিসযং অতিক্কমিত্ৰা অত্তনো বুদ্ধৰিসযমেৰ দেসেন্তো. তেনাহ – ‘‘অরহত্তনিকূটং গণ্হী’’তি. যদি কুলপুত্তো অত্তনো…পে… পটিৰিজ্ঝি, অথ কস্মা ভগৰা দেসনায অরহত্তনিকূটং গণ্হীতি আহ ‘‘যথা নামা’’তিআদি.

ইতো পুব্বেতি ইতো অনাগামিফলাধিগমতো উত্তরি উপরি. অস্সাতি কুলপুত্তস্স. কথেন্তস্স ভগৰতো ধম্মে নেৰ কঙ্খা ন ৰিমতি পঠমমগ্গেনেৰ কঙ্খায সমুচ্ছিন্নত্তা. একচ্চেসু ঠানেসূতি তথা ৰিনেয্যঠানেসু. তথা হি অযম্পি কুলপুত্তো অনাগামিফলং পত্ৰা ভগৰন্তং সঞ্জানি. তেন ৰুত্তং ‘‘যতো অনেনা’’তিআদি.

৩৬৩. অনজ্ঝোসিতাতি অনজ্ঝোসনীযাতি অযমত্থোতি আহ – ‘‘গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপেত্ৰা গহেতুং ন যুত্তা’’তি.

৩৬৪. রাগোৰ অনুসযো রাগানুসযো, সো চ পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনারহোতি ৰত্তব্বতং লভতীতি ৰুত্তং – ‘‘সুখৰেদনং আরব্ভ রাগানুসযো উপ্পজ্জেয্যা’’তি. ন পন তস্স উপ্পাদনং অত্থি খণত্তযসমাযোগাসম্ভৰতো. এস নযো সেসেসুপি. ইতরন্তি অদুক্খমসুখৰেদনং. ৰিসংযুত্তোতি কেনচি সঞ্ঞোজনেন অসংযুত্ততায এৰ নিযতৰিপ্পযুত্তো. কাযস্স কোটি পরমো অন্তো এতস্সাতি কাযকোটিকং. দুতিযপদেতি ‘‘জীৰিতপরিযন্তিক’’ন্তি ইমস্মিং পদে. ৰিসেৰনস্সাতি উপাদানস্স. সীতীভৰিস্সন্তীতি পদস্স ‘‘নিরুজ্ঝিস্সন্তী’’তি অত্থো ৰুত্তো, কথং পন ৰেদযিতানং দ্ৰাদসসু আযতনেসু নিরুজ্ঝনং সীতিভাৰপ্পত্তীতি চোদনং সন্ধাযাহ – ‘‘কিলেসা হী’’তিআদি. সমুদযপঞ্হেনাতি মহাসতিপট্ঠানে (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩) সমুদযসচ্চনিরোধপঞ্হেন. ননু সব্বসো কিলেসপরিল়াহৰিগমে সীতিভাৰো নাম ৰেদনানিরোধমত্তেন অধিপ্পেতো; তেন ইধ ৰেদযিতানি ৰুত্তানি, ন কিলেসাতি ৰেদযিতানং অচ্চন্তনিরোধসঙ্খাতো সীতিভাৰোপি কিলেসসমুচ্ছেদেনেৰাতি আহ ‘‘ৰেদযিতানিপী’’তিআদি.

৩৬৫. ইদং ওপম্মসংসন্দনন্তি এত্থ সঞ্ঞোজনা দীপসিখা ৰিয, অধিট্ঠানকপল্লিকা ৰিয ৰেদনায নিস্সযভূতা চত্তারো খন্ধা, তেলং ৰিয কিলেসা, ৰট্টি ৰিয কম্মৰট্টং, উপহরণকপুরিসো ৰিয ৰট্টগামী পুথুজ্জনো, তস্স সীসচ্ছেদকপুরিসো ৰিয অরহত্তমগ্গো সন্তানস্স সমুচ্ছেদকরণতো, অনাহারায দীপসিখায নিব্বাযনং ৰিয কম্মকিলেসানং অনন্তরপচ্চযতো অনাহারায ৰেদনায অনুপাদিসেসৰসেন নিব্বাযনং.

আদিম্হি সমাধিৰিপস্সনাপঞ্ঞাহীতি পুব্বভাগপটিপদাভূতা তযা পগুণসমাধিতো অরহত্তস্স পদট্ঠানভূতৰিপস্সনাপঞ্ঞাতো চ. উত্তরিতরাতি ৰিসিট্ঠতরা. এৰং সমন্নাগতোতি এত্থ এৰং-সদ্দো ইদংসদ্দত্থৰচনোতি আহ – ‘‘ইমিনা উত্তমেন অরহত্তফলপঞ্ঞাধিট্ঠানেনা’’তি. সব্বং ৰট্টদুক্খং খেপেতীতি সব্বদুক্খক্খযো, অগ্গমগ্গো, তংপরিযাপন্নতায তত্থ ঞাণন্তি আহ – ‘‘সব্বদুক্খক্খযে ঞাণং নাম অরহত্তমগ্গে ঞাণ’’ন্তি. অরহত্তফলে ঞাণং অধিপ্পেতং ৰুত্তনযেন সব্বদুক্খক্খযে সন্তে তন্নিমিত্তং ৰা উপ্পন্নঞাণন্তি কত্ৰা. তস্সাতি, ‘‘এৰং সমন্নাগতো ভিক্খু ইমিনা পরমেন পঞ্ঞাধিট্ঠানেন সমন্নাগতো হোতী’’তি ৰুত্তভিক্খুনো.

৩৬৬. হীতি যস্মা. ৰিমুত্তীতি অরহত্তফলৰিমুত্তি, তস্মা সব্বদুক্খক্খযে ঞাণন্তি অরহত্তফলঞাণং অধিপ্পেতং. সচ্চন্তি পরমত্থসচ্চং নিব্বানং, ন মগ্গসচ্চং. কামং অরহত্তফলৰিমুত্তি পটিপক্খেহি অকোপনীযতায অকুপ্পা, ‘‘সচ্চে ঠিতা’’তি পন ৰচনতো, ‘‘অকুপ্পারম্মণকরণেন অকুপ্পাতি ৰুত্তা’’তি আহ. ৰিতথন্তি নট্ঠং, জরায মরণেন চ ৰিপরিণামেতব্বতায যাদিসং উপ্পাদাৰত্থায জাতং, ততো অঞ্ঞাদিসন্তি অত্থো. তথা হি তং জরামরণেহি পরিমুসিতব্বরূপতায ‘‘মুসা’’তি ৰুত্তং. তেনাহ – ‘‘মোসধম্মন্তি নস্সনসভাৰ’’ন্তি. তং অৰিতথন্তি তং ৰুত্তনযেন অৰিতথং নাম, তং সভাৰো সব্বকালং তেনেৰ লব্ভনতো. সমথৰিপস্সনাৰসেন ৰচীসচ্চতোতি সমথৰিপস্সনাৰসেন যং ৰিসুদ্ধিমত্তং ৰচীসচ্চং, ততো. দুক্খসচ্চসমুদযসচ্চেহি তচ্ছৰিপল্লাসভূতসভাৰেহি. ইতি নেসং যথাসকং সভাৰেন অৰিতথভাৰে অমোসধম্মতায তেহিপি অৰিতথভাৰা পরমত্থসচ্চং নিব্বানমেৰ উত্তরিতরং. তস্মাতি নিব্বানস্সেৰ উত্তরিতরভাৰতো.

৩৬৭. উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি উপধী, খন্ধা কামগুণা চ. উপদহন্তি দুক্খন্তি উপধী, কিলেসাভিসঙ্খারা. পরিপূরা গহিতা পরামট্ঠাতি পরিযত্তভাৰেন তণ্হায গহিতা দিট্ঠিযা পরামট্ঠা. সমথৰিপস্সনাৰসেন কিলেসপরিচ্চাগতোতি ৰিক্খম্ভনৰসেন তদঙ্গপ্পহানৰসেন চ কিলেসানং পরিচ্চজনতো. উত্তরিতরো ৰিসিট্ঠতরস্স পহানপ্পকারস্স অভাৰতো.

৩৬৮. আঘাতকরণৰসেনাতি চেতসিকাঘাতস্স উপ্পজ্জনৰসেন. ব্যাপজ্জনৰসেনাতি চিত্তস্স ৰিপত্তিভাৰৰসেন. সম্পদুস্সনৰসেনাতি সব্বসো দুস্সনৰসেন. তীহি পদেহি যদি অরহত্তমগ্গেন কিলেসানং পরিচ্চাগো চাগাধিট্ঠানং, অরহত্তমগ্গেনেৰ নেসং ৰূপসমো উপসমাধিট্ঠানং হোতীতি দস্সেতি. এত্থ ৰিসেসেন পরিচ্চাগো সম্পজহনং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনং চাগো, তথা পন পরিচ্চাগেন যো সো নেসং তদা ৰূপসন্ততায অভাৰো, অযং উপসমোতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

৩৬৯. মঞ্ঞিতন্তি মঞ্ঞনা, ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা কপ্পনাতি অত্থো. অৰিজ্জাৰিবন্ধনতণ্হাগাহাদীনং সাধারণভাৰতো অযমহন্তি এত্থ অহন্তি দিট্ঠিমঞ্ঞনাদস্সনং, সা পন দিট্ঠি মানমঞ্ঞনায অত্তনিযগাহৰসেন হোতীতি স্ৰেৰ ‘‘অয’’ন্তি ইমিনা গহিতোতি আহ – ‘‘অযমহন্তি একং তণ্হামঞ্ঞিতমেৰ ৰট্টতী’’তি. আবাধট্ঠেনাতি পটিপীল়নট্ঠেন. মঞ্ঞনাৰসেন হি সত্তানং তথা হোতি. অন্তোদোসট্ঠেনাতি অব্ভন্তরদুট্ঠভাৰেন. মঞ্ঞনাদূসিতত্তা হি সত্তানং অত্তভাৰো দুক্খতামূলাযত্তো, কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতো উপ্পাদনিরোধভঙ্গেহি উদ্ধমুদ্ধং পক্কপভিন্নো হোতীতি ফলূপচারেন ‘‘মঞ্ঞিতং গণ্ডো’’তি ৰুত্তো. অনুপৰিট্ঠট্ঠেনাতি অনুপৰিসিত্ৰা হদযমাহচ্চ অধিট্ঠানেন. মঞ্ঞিতঞ্হি পীল়াজননতো অন্তোতুদনতো দুরুদ্ধরণতো সল্লং. খীণাসৰমুনি সব্বসো কিলেসানং সন্তত্তা, ততো এৰ পরিল়াহানং পরিনিব্বুতত্তা ৰূপসন্তত্তা সন্তো উপসন্তো নিব্বুতোতি ৰুচ্চতি. যত্থ ঠিতন্তি যস্মিং অসেক্খভূমিযং ঠিতং. যদি ভগৰা অত্তনো দেসনাঞাণানুরূপং দেসনং পৰত্তাপেয্য, মহাপথৰিং পত্থরন্তস্স ৰিয, আকাসং পসারেন্তস্স ৰিয, অনন্তাপরিমেয্যলোকধাতুযো পটিচ্চ তেসং ঠিতাকারং অনুপ্পূরং ৰিচিনন্তস্স ৰিয দেসনা পরিযোসানং ন গচ্ছেয্য. যস্মা পনস্স ৰিনেয্যজ্ঝাসযানুরূপমেৰ দেসনা পৰত্তি, ন ততো পরং অণুমত্তম্পি ৰড্ঢতি. তস্মা ৰুত্তং – ‘‘সব্বাপি ধম্মদেসনা সংখিত্তাৰ, ৰিত্থারদেসনা নাম নত্থী’’তি. ননু সত্তপকরণদেসনা ৰিত্থারকথাতি? ন সাপি ৰিত্থারকথাতি আহ – ‘‘সমন্তপট্ঠানকথাপি সংখিত্তাযেৰা’’তি. সন্নিপতিতদেৰপরিসায অজ্ঝাসযানুরূপমেৰ হি তস্সাপি পৰত্তি, ন সত্থুদেসনাঞাণানুরূপন্তি. যথানুসন্ধিং পাপেসি যথাউদ্দিট্ঠে অনুপুব্বেন অনৰসেসতো ৰিভজনৰসেন দেসনায নিট্ঠাপিতত্তা. ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ…পে… কথেসি নাতিসঙ্খেপৰিত্থারৰসেন দেসিতত্তা.

৩৭০. অট্ঠন্নং পরিক্খারানন্তি নযিদমনৰসেসপরিযাদানং, লক্খণৰচনং পনেতং, অঞ্ঞতরস্সাতি ৰচনসেসো. তথা হি, ‘‘ময্হং ইদ্ধিমযপরিক্খারলাভায পচ্চযো হোতূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেত্ৰা পত্তচীৰরং, পত্তং, চীৰরমেৰ ৰা দিন্নে চরিমভৰে ইদ্ধিমযপরিক্খারো নিব্বত্ততীতি ৰদন্তি. অদিন্নত্তাতি কেচিৰাদো, তেনাহ ‘‘কুলপুত্তো’’তিআদি. ওকাসাভাৰতোতি উপসম্পদালক্খণস্স অসম্ভৰতো. তেনাহ – ‘‘কুলপুত্তস্স আযুপরিক্খীণ’’ন্তি. উদকতিত্থ…পে… আরদ্ধো পরমপ্পিচ্ছভাৰতো.