১০. ধাতুৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

৩৪২. অপরিক্খীণাযুকং পুক্কুসাতিকুলপুত্তং উদ্দিস্স গমনন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘তুরিতগমনচারিক’’ন্তি. মম ৰাসুপগমনেন তৰ চিত্তস্স অফাসুকং অনিট্ঠং সচে নত্থি. সোতি পুব্বুপগতো. দিন্নং দিন্নমেৰ ৰট্টতীতি একৰারং দিন্নং দিন্নমেৰ যুত্তং, ন পুন দাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. কতং কতমেৰাতি সঙ্গহত্থং কতং অনুচ্ছৰিককম্মং কতমেৰ, ন তং পুন ৰিপরিৰত্তেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

পুক্কুসাতিম্হি উভযথাপি কুলপুত্তভাৰো পরিপুণ্ণো এৰাতি আহ – ‘‘জাতিকুলপুত্তোপি আচারকুলপুত্তোপী’’তি. তত্রাতি তস্মিং তক্কসীলতো আগমনে. অঙ্কে নিপন্নদারকং ৰিয জনং তোসেতি তুট্ঠিং পাপেতি. রতনানি উপ্পজ্জন্তি পব্বতসমুদ্দাদিসন্নিস্সিতত্তা পচ্চন্তদেসস্স. দস্সনীযন্তি দস্সনেনেৰ সুখাৰহং. এৰরূপন্তি দস্সনীযং সৰনীযঞ্চ.

অনগ্ঘকম্বলে মহগ্ঘকম্বলে. সারকরণ্ডকেতি চন্দনসারাদিসারমযকরণ্ডকে. লিখাপেত্ৰা উক্কিরাপেত্ৰা. লাখায ৰট্টাপেত্ৰাতি মুখং পিদহিত্ৰা লাখাপরিকম্মং কারেত্ৰা.

অন্তো দুস্সভণ্ডিকং অত্থীতি অঞ্ঞাসি নাতিগরুকভাৰতো. অনগ্ঘা অহেসুন্তি ৰণ্ণসম্পত্তিফস্সসম্পত্তিপমাণমহত্তদুন্নিম্মাপিযতাহি মহগ্ঘা অহেসুং, মহাপুঞ্ঞো রাজা তস্স অত্থেৰাতি অধিপ্পাযো.

যদি এৰং, ‘‘কিন্নু খো পেসেমী’’তি কস্মা ৰীমংসং আপজ্জীতি আহ – ‘‘অপিচ খো পনা’’তিআদি. সোতি বিম্বিসারো রাজা. ৰিচিনিতুং আরদ্ধো রতনস্স অনেকৰিধত্তা উত্তরুত্তরিঞ্চ পণীততরাদিভাৰতো. সুৰণ্ণরজতাদীতি সুৰণ্ণরজতপৰাল়মণিমুত্তাৰেল়ুরিযাদি. ইন্দ্রিযবদ্ধন্তি চক্খাদিইন্দ্রিযপটিবদ্ধং. পদেসন্তি গুণৰসেন একদেসং ন পাপুণাতি.

সামং সচ্চানং অভিসম্বুদ্ধতাসামঞ্ঞেন, ‘‘বুদ্ধরতনম্পি দুৰিধ’’ন্তি ৰুত্তং. বুদ্ধরতনসমং রতনং নাম নত্থি, যস্মা পন ইমস্মিং লোকে পরস্মিং ৰা পন বুদ্ধেন সদিসো ন ৰিজ্জতীতি. পঠমবোধিযংযেৰ পৰত্ততীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ঘোসোপী’’তিআদি.

রাজা তুট্ঠো চিন্তেসি, ‘‘তত্থ অৰিজ্জমানংযেৰ পেসেতুং লদ্ধ’’ন্তি. তস্মাতি যস্মা পরিপুণ্ণং একদিৰসম্পি তস্মিং পদেসে বুদ্ধানং আৰাসপরিগ্গহো নত্থি, তস্মা. পুব্বদিসামুখন্তি পুব্বদিসাভিমুখং সীহপঞ্জরং. তেনস্স সুৰিভূতালোকতং দস্সেতি.

এৰং অনঞ্ঞসাধারণস্স ভগৰতো ঈদিসো সমুদাগমোতি দস্সেতুং, ‘‘এৰং দস পারমিযো পূরেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. এৰং সম্পন্নসমুদাগমস্স তদনুরূপা অযং ফলসম্পদাতি দস্সেতুং, ‘‘তুসিতভৰনতো’’তিআদি ৰুত্তং.

অরিযধম্মো নাম অরিযমগ্গপ্পধানো, অরিযমগ্গো চ সত্ততিংসবোধিপক্খিযসঙ্গহো, তে চ উদ্দেসমত্তেনেৰ গহিতাতি আহ – ‘‘সত্ততিংসবোধিপক্খিযে একদেসেন লিখিত্ৰা’’তি. চূল়সীলাদীনি ব্রহ্মজালে (দী. নি. ১.৮-৯) আগতনযেন ৰেদিতব্বানি. ছদ্ৰারসংৰরং সতিসম্পজঞ্ঞন্তি মনচ্ছট্ঠানং দ্ৰারানং সংৰরণৰসেন সত্তট্ঠানিকং সতিসম্পজঞ্ঞং. দ্ৰাদসপ্পভেদং চীৰরাদিচতুপ্পচ্চযসন্তোসং. অরঞ্ঞরুক্খমূলাদীনঞ্চ ৰিভঙ্গং ভাৰনানুকূলং সেনাসনং. ‘‘অভিজ্ঝং লোকে পহাযা’’তিআদিনা ৰুত্তং নীৰরণপ্পহানং. পরিকম্মন্তি কসিণাদিপরিকম্মং. পাল়িযং আগতনযেন অট্ঠতিংস কম্মট্ঠানানি. ৰিসুদ্ধিপটিপাটিযা যাৰ আসৰক্খযা ইমং পটিপত্তিং একদেসেন লিখি. সোল়সৰিধন্তি সোল়সৰিধভাৰনায পযোগং.

কিলঞ্জমযেতি নানাৰিধভিত্তিৰিভত্তে সণ্হসুখুমরতনপরিসিব্বিতে কিলঞ্জমযসমুগ্গে. বহি ৰত্থেন ৰেঠেত্ৰাতি পঠমং সুখুমকম্বলেন ৰেঠেত্ৰা পটিপাটিযা তেত্তিংসায সমুগ্গেসু পক্খিপিত্ৰা ততো বহি সুখুমৰত্থেন ৰেঠেত্ৰা ছাদেত্ৰা. তিণগচ্ছপহানসম্মজ্জনাদিনা সোধিতমত্তকমেৰ হোতু, কদলিপুণ্ণঘটঠপনধজপটাকুস্সাপনাদিঅলঙ্করণেন মা নিট্ঠাপেথাতি অত্থো. রাজানুভাৰেন পটিযাদেথাতি মম রাজানুরূপং সজ্জেথ, অলঙ্করোথাতি অত্থো. অন্তরভোগিকানন্তি অনুযুত্তরাজমহামত্তানং. জৰনদূতেতি খিপ্পং গচ্ছন্তকদূতপুরিসে. তাল়েহি সহ অৰচরন্তীতি তাল়াৰচরা.

রঞ্ঞা পণ্ণাকারং উদ্দিস্স কতপূজাসক্কারস্স অমচ্চতো সুতত্তা পণ্ণাকারং উচ্চট্ঠানে ঠপেত্ৰা সযং নীচাসনে নিসিন্নো. নাযং অঞ্ঞস্স রতনস্স ভৰিস্সতীতি অযং পরিহারো অঞ্ঞস্স মণিমুত্তাদিভেদস্স রতনস্স ন ভৰিস্সতি মণিমুত্তাদীহি অভিসঙ্খতত্তা. বলৰসোমনস্সং উপ্পজ্জি চিরতনকালং বুদ্ধসাসনে ভাৰিতভাৰনতায ৰাসিতৰাসনতায ঘটে দীপো ৰিয অব্ভন্তরে এৰ সমুজ্জলমানপরিপক্কতিহেতুকভাৰতো.

ধারেমীতি ইচ্ছামি, গণ্হামীতি অত্থো. দ্ৰেজ্ঝৰচনন্তি দ্ৰেল়্হকভাৰো. অন্তরং করোতীতি দ্ৰিন্নং পাদানং অন্তরং তং লেখং করোতি, একেন পাদেন অতিক্কমীতি অত্থো. তস্সা গতমগ্গেনাতি তায দেৰিযা ৰিৰট্টমানায নাসিতায গতমগ্গেন. তং পন লেখন্তি পুক্কুসাতিনা কতলেখং. পণ্ণচ্ছত্তকন্তি তালপত্তমুট্ঠিং.

সত্থুগারৰেনাতি সত্থরি উপ্পন্নপসাদপেমবহুমানসম্ভৰেন. তদা সত্থারংযেৰ মনসি কত্ৰা তন্নিন্নভাৰেন গচ্ছন্তো, ‘‘পুচ্ছিস্সামী’’তিপি চিত্তং ন উপ্পাদেসি, ‘‘এত্থ নু খো সত্থা ৰসতী’’তি পরিৰিতক্কস্সেৰ অভাৰতো; রাজগহং পন পত্ৰা রঞ্ঞো পেসিতসাসনৰসেন তত্থ চ ৰিহারস্স বহুভাৰতো সত্থা কহং ৰসতীতি পুচ্ছি. সত্থু এককস্সেৰ নিক্খমনং পঞ্চচত্তালীস যোজনানি পদসা গমনঞ্চ ধম্মপূজাৰসেন কতন্তি দট্ঠব্বং. ধম্মপূজায চ বুদ্ধানং আচিণ্ণভাৰো হেট্ঠা ৰিত্থারিতোযেৰ. বুদ্ধসোভং পন পটিচ্ছাদেত্ৰা অঞ্ঞাতকৰেসেন তত্থ গমনং তস্স কুলপুত্তস্স ৰিস্সত্থৰসেন মগ্গদরথপটিপস্সম্ভনত্থং. অপ্পটিপস্সদ্ধমগ্গদরথো হি ধম্মদেসনায ভাজনং ন হোতীতি. তথাহি ৰক্খতি, ‘‘ননু চ ভগৰা’’তিআদি.

উরুদ্ধন্তি ৰিসালন্তি কেচি. অতিরেকতিযোজনসতন্তিআদিনা অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ মচ্ছেরৰিনযনে সব্রহ্মচারীনং ওৰাদদানং. অচ্চন্তসুখুমালোতিআদিনা সত্থু ধম্মগারৰেন সদ্ধিং কুলপুত্তস্সপি ধম্মগারৰং সংসন্দতি সমেতীতি দস্সেতি. তেন ভগৰতো কতস্স পচ্চুগ্গমনস্স ঠানগতভাৰং ৰিভাৰেন্তো অঞ্ঞেসম্পি ভব্বরূপানং কুলপুত্তানং যথারহং সঙ্গহো কাতব্বোতি দস্সেতি.

ব্রহ্মলোকপ্পমাণন্তি উচ্চভাৰেন. আনুভাৰেনাতি ইদ্ধানুভাৰেন যথা সো সোতপথং ন উপগচ্ছতি, এৰং ৰূপসমেতুং সক্কোতি. অৰিব্ভন্তন্তি ৰিব্ভমরহিতং নিল্লোলুপ্পং. ‘‘ভাৰনপুংসকং পনেত’’ন্তি ৰত্ৰা তস্স ৰিৰরণত্থং, ‘‘পাসাদিকেন ইরিযাপথেনা’’তি ৰুত্তং. ইত্থম্ভূতলক্খণে এতং করণৰচনং দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘যথা ইরিযতো’’তিআদি. অমনাপো হোতি পস্সন্তানং. সীহসেয্যায নিপন্নস্সপি হি একচ্চে সরীরাৰযৰা অধোখিত্তৰিক্খিত্তা ৰিয দিস্সন্তি. কটিযং দ্ৰিন্নং ঊরুসন্ধীনং দ্ৰিন্নঞ্চ জাণুসন্ধীনং ৰসেন চতুসন্ধিকপল্লঙ্কং. ন পতিট্ঠাতীতি নপ্পৰত্ততি, ‘‘কংসি ত্ৰ’’ন্তিআদিনা অপুচ্ছিতে কথাপৰত্তি এৰ ন হোতি. অপ্পতিট্ঠিতায কথায ন সঞ্জাযতীতি তথা পন পুচ্ছাৰসেন কথায অপ্পৰত্তিতায উপরি ধম্মকথা ন সঞ্জাযতি ন উপ্পজ্জতি. ইতীতি তস্মা. কথাপতিট্ঠাপনত্থং কথাপৰত্তনত্থং কথাসমুট্ঠাপনত্থং ৰা পুচ্ছি.

সভাৰমেৰ কথেতীতি অত্তনো ভগৰতো অদিট্ঠপুব্বত্তা ‘‘অদিট্ঠপুব্বকং কথমহং জানেয্য’’ন্তি সভাৰমেৰ কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযমেৰ কথেতি; ন পন সদেৰকস্স লোকস্স সুপাকটং সভাৰসিদ্ধং বুদ্ধরূপকাযসভাৰং. অথ ৰা সভাৰমেৰ কথেতীতি ‘‘ইদমেৰ’’ন্তি জানন্তোপি তদা ভগৰতো রুচিযা তথাপৰত্তমানং রূপকাযসভাৰমেৰ কথেতি অপ্পৰিক্খম্ভন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ – ‘‘তথা হি ন’’ন্তিআদি, ৰিপস্সনালক্খণমেৰ পটিপদন্তি অধিপ্পাযো.

৩৪৩. ‘‘পুব্বভাগপটিপদং অকথেত্ৰা’’তি ৰত্ৰা পুব্বভাগপটিপদায অকথনে কারণং পুব্বভাগপটিপদঞ্চ সরূপতো দস্সেতুং, ‘‘যস্স হী’’তিআদি ৰুত্তং. অপরিসুদ্ধাযপি পুব্বভাগপটিপদায ৰিপস্সনা তথা ন কিচ্চকারী, পগেৰ অৰিজ্জমানাযাতি, ‘‘যস্স হি…পে… অপরিসুদ্ধা হোতি’’চ্চেৰ ৰুত্তং. পুব্বভাগপটিপদা চ নাম সঙ্খেপতো পন্নরস চরণধম্মাতি আহ – ‘‘সীলসংৰরং…পে… ইমং পুব্বভাগপটিপদং আচিক্খতী’’তি. যানকিচ্চং সাধেতি মগ্গগমনেন অকিলন্তভাৰসাধনত্তা. চিরকালং পরিভাৰিতায পরিপক্কগতায হেতুসম্পদায উপট্ঠাপিতং সামণেরসীলম্পি পরিপুণ্ণং অখণ্ডাদিভাৰপ্পত্তিযা, যং পুব্বহেতুত্তা ‘‘সীল’’ন্তি ৰুচ্চতি.

ধাতুযো পরমত্থতো ৰিজ্জমানা, পঞ্ঞত্তিমত্থো পুরিসো অৰিজ্জমানো. অথ কস্মা ভগৰা অরহত্তস্স পদট্ঠানভূতং ৰিপস্সনং কথেন্তো ‘‘ছধাতুরো’’তি অৰিজ্জমানপ্পধানং দেসনং আরভীতি আহ – ‘‘ভগৰা হী’’তিআদি. কত্থচি ‘‘তেৰিজ্জো ছল়ভিঞ্ঞো’’তিআদীসু ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানং দস্সেতি. কত্থচি – ‘‘ইত্থিরূপং, ভিক্খৰে, পুরিসস্স চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতী’’তিআদীসু (অ. নি. ১.১) অৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানং দস্সেতি. কত্থচি ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণং সোতৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ৰিভ. ১২১) ৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানং দস্সেতি. কত্থচি – ‘‘খত্তিযকুমারো ব্রাহ্মণকঞ্ঞায সদ্ধিং সংৰাসং কপ্পেতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৭৫) অৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানং দস্সেতি. ইধ পন ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানং দস্সেতি. ‘‘ছধাতুরো’’তি হি সমাসত্থো অৰিজ্জমানো পুগ্গলৰিসযত্তা, তস্স পদস্স অৰযৰত্থো পন অপ্পধানত্থো ৰিজ্জমানো, সো সদ্দক্কমেন অপ্পধানোপি অত্থক্কমেন পধানোতি আহ – ‘‘ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানং দস্সেন্তো’’তি. পুগ্গলাধিট্ঠানাযেত্থ দেসনায কারণং দস্সেতুং, ‘‘সচে হী’’তিআদি ৰুত্তং. উপট্ঠাপেয্যাতি – ‘‘ধাতুযো’’ইচ্চেৰ কুলপুত্তস্স চিত্তং নিৰেসেয্য তথা সঞ্জানেয্য, এৰং ধম্মং দেসেয্যাতি অত্থো. সন্দেহং করেয্যাতি অসতি পুরিসে কো করোতি? কো পটিসংৰেদেতি, ধাতুযো এৰাতি কিং নু খো ইদং, কথং নু খো ইদন্তি সংসযং উপ্পাদেয্য? সম্মোহং আপজ্জেয্যাতি চতুরঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকারে ৰত্তমানং ৰিয দেসিযমানে অত্থে সম্মোহং আপজ্জেয্য. তথাভূতো চ দেসনায অভাজনভূতত্তা দেসনং সম্পটিচ্ছিতুং ন সক্কুণেয্য. এৰমাহাতি এৰং ‘‘ছধাতুরো’’তি আহ.

যং ত্ৰং পুরিসোতি সঞ্জানাসীতি যং রূপারূপধম্মসমূহং পবন্ধৰসেন পৰত্তমানং অধিট্ঠানৰিসেসৰিসিট্ঠং – ‘‘পুরিসো সত্তো ইত্থী’’তিআদিনা ত্ৰং সঞ্জানাসি, সো ছধাতুরো. সন্তেসুপি ছধাতুৰিনিমুত্তেসু ধাত্ৰন্তরেসু সুখাৰগ্গহণত্থং তথা ৰুত্তং তগ্গহণেনেৰ চ তেসং গহেতব্বতো, স্ৰাযমত্থো হেট্ঠা দস্সিতো এৰ. সেসপদেসূতি ‘‘ছফস্সাযতনো’’তিআদিপদেসুপি. চত্তারি অধিট্ঠানানি চতস্সো পতিট্ঠা এতস্সাতি চতুরাধিট্ঠানো, অধিতিট্ঠতি পতিট্ঠহতি এতেনাতি অধিট্ঠানং, যেসু পতিট্ঠায উত্তমত্থং অরহত্তং অধিগচ্ছতি, তেসং পঞ্ঞাদীনং এতং অধিৰচনং. তেনাহ ‘‘স্ৰাযং ভিক্খূ’’তিআদি. এত্তোতি ৰট্টতো. ৰিৰট্টিত্ৰাতি ৰিনিৰট্টিত্ৰা অপসক্কিত্ৰা. এত্তোতি ৰা এতেহি ছধাতুআদীহি. এত্থ হি নিৰিট্ঠস্স আযত্তস্স উত্তমায সিদ্ধিযা অসম্ভৰোতি. পতিট্ঠিতন্তি অরিযমগ্গাধিগমৰসেন সুপ্পতিট্ঠিতং. এৰঞ্হি সব্বসো পটিপক্খসমুচ্ছিন্দনেন তত্থ পতিট্ঠিতো হোতি. মঞ্ঞস্সৰা নপ্পৰত্তন্তীতি ছহিপি দ্ৰারেহি পৰত্তমানসোতায মগ্গেন ৰিসোসিতায সব্বসো ৰিগতায সব্বসো ৰিচ্ছেদপ্পত্তিযা ন সন্দন্তি. তেনাহ ‘‘নপ্পৰত্তন্তী’’তি. যস্মা মানে সব্বসো সমুচ্ছিন্নে অসমুচ্ছিন্নো অনুপসন্তো কিলেসো নাম নত্থি, তস্মা আহ – ‘‘মুনি সন্তোতি ৰুচ্চতী’’তি রাগগ্গিআদীনং নিব্বানেন নিব্বুতো.

পঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্যাতি, ‘‘দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতী’’তিআদিনযপ্পৰত্তায (ম. নি. ১.৪২৩; ২.২৪; ৩.৭৫; সং. নি. ৪.১২০; অ. নি. ৩.১৫; ৰিভ. ৫১৯; মহানি. ১৬১) অপ্পমাদপ্পটিপত্তিযা সমাধিৰিপস্সনাপঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্য. এতেন পুব্বভাগিযং সমথৰিপস্সনাভাৰনমাহ. সচ্চমনুরক্খেয্যাতি সচ্চানুরক্খনাপদেসেন সীলৰিসোধনমাহ; সচ্চে ঠিতো সমাদিন্নসীলং অৰিকোপেত্ৰা পরিপূরেন্তো সমাধিসংৰত্তনিযতং করোতি. তেনাহ ‘‘ৰচীসচ্চং রক্খেয্যা’’তি. কিলেসপরিচ্চাগং ব্রূহেয্যাতি তদঙ্গাদিৰসেন কিলেসানং পরিচ্চজনৰিধিং ৰড্ঢেয্য. কিলেসৰূপসমনং সিক্খেয্যাতি যথা তে কিলেসা তদঙ্গাদিৰসেন পরিচ্চত্তা যথাসমুদাচারপ্পৰত্তিযা সন্তানে পরিল়াহং ন জনেন্তি; এৰং কিলেসানং ৰূপসমনৰিধিং সিক্খেয্য পঞ্ঞাধিট্ঠানাদীনন্তি লোকুত্তরানং পঞ্ঞাধিট্ঠানাদীনং. অধিগমত্থাযাতি পটিলাভত্থায.

৩৪৭. পুব্বে ৰুত্তানন্তি, ‘‘চতুরাধিট্ঠানো, যত্থ ঠিতং মঞ্ঞস্সৰা নপ্পৰত্তন্তী’’তি (ম. নি. ৩.৩৪৩) এৰং পুব্বে ৰুত্তানং.

৩৪৮. ৰত্তব্বং ভৰেয্যাতি নিদ্দেসৰসেন ৰত্তব্বং ভৰেয্য. আদীহীতি এৰমাদীহি. কিচ্চং নত্থি কিচ্চাভাৰতো. উপ্পটিপাটিধাতুকন্তি অযথানুপুব্বিকং. যথাধম্মৰসেনেৰাতি দেসেতব্বধম্মানং যথাসভাৰেনেৰ. সপ্পাযং ধুতঙ্গন্তি অত্তনো কিলেসনিগ্গণ্হনযোগ্গং ধুতঙ্গং. চিত্তরুচিতন্তি অত্তনো চিত্তপকতিযা আচরিযেহি ৰিরোচেতব্বং, চরিযানুকূলন্তি অত্থো. হত্থিপদোপমসুত্তাদীসূতি আদি-সদ্দেন ৰিসুদ্ধিমগ্গধাতুৰিভঙ্গাদিং সঙ্গণ্হাতি.

৩৫৪. অযম্পেত্থাতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ‘‘অথাপরং উপেক্খাযেৰ অৰসিস্সতী’’তি উপরিদেসনং সম্পিণ্ডেতি. সোপি হি পাটিযেক্কো অনুসন্ধীতি. ননু চাযং যথাউদ্দিট্ঠায ৰিঞ্ঞাণধাতুযা নিদ্দেসোপি ভৰিস্সতীতি যথানুসন্ধিনযো ৰিজ্জতীতি? ন, ৰিঞ্ঞাণধাতুনিদ্দেসনযেন দেসনায অপ্পৰত্তত্তা তেনাহ ‘‘হেট্ঠতো’’তিআদি. যং ৰা পনাতিআদিনা পন দেসনায সানুসন্ধিতং ৰিভাৰেতি. ন হি বুদ্ধা ভগৰন্তো অননুসন্ধিকং দেসনং দেসেন্তি. আগমনীযৰিপস্সনাৰসেনাতি যস্সা পুব্বে পৰত্তত্তা আগমনীযট্ঠানে ঠিতা ৰিপস্সনা, তস্সা ৰসেন. কম্মকারকৰিঞ্ঞাণন্তি ‘‘নেতং মম নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি এৰং ৰিপস্সনাকিচ্চকারকং ৰিপস্সনাসহিতং ৰিঞ্ঞাণং. ৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেনাতি যথাউদ্দিট্ঠায ৰিঞ্ঞাণধাতুযা ভাজনৰসেন. সত্থু কথনত্থাযাতি সত্থারা উদ্দেসমেৰ কত্ৰা ঠপিতত্তা নিদ্দেসৰসেন কথনত্থায. অকথিতভাৰো এৰ হিস্স অৰসিট্ঠতা কথনত্থায পটিৰিজ্ঝনত্থায চ. পটিপক্খৰিগমেন তস্স চিত্তস্স পরিসুদ্ধতাতি আহ ‘‘নিরুপক্কিলেস’’ন্তি. উপক্কিলেসানং পন পহীনভাৰতো পরিযোদাতং. সমুদযৰসেন উদযদস্সনত্থঞ্চেৰ পচ্চযনিরোধৰসেন অত্থঙ্গমদস্সনত্থঞ্চ. কারণভাৰেন সুখায ৰেদনায হিতন্তি সুখৰেদনিযং. তেনাহ ‘‘সুখৰেদনায পচ্চযভূত’’ন্তি.

৩৬০. রূপকম্মট্ঠানম্পি চতুধাতুৰৰত্থানৰসেন, অরূপকম্মট্ঠানম্পি সুখদুক্খৰেদনামুখেন পগুণং জাতং.

সত্থু কথনত্থংযেৰ অৰসিস্সতীতি, ‘‘কুলপুত্তস্স পটিৰিজ্ঝনত্থ’’ন্তি ৰুত্তমেৰত্থং নিসেধেতি, তস্মা ৰুত্তমেৰত্থং সমত্থেতুং, ‘‘ইমস্মিং হী’’তিআদি ৰুত্তং. কুলপুত্তস্স রূপাৰচরজ্ঝানেতি কুলপুত্তেন অধিগতরূপাৰচরজ্ঝানে. তেনাহ – ‘‘ভিক্খু পগুণং তৰ ইদং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝান’’ন্তি. যং কিঞ্চি সুৰণ্ণতাপনযোগ্যং অঙ্গারভাজনং ইধ ‘‘উক্কা’’তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অঙ্গারকপল্ল’’ন্তি. সজ্জেয্যাতি যথা তত্থ পক্খিত্তসুৰণ্ণঞ্চ তপ্পতি, এৰং পটিযাদিযেয্য. নীহটদোসন্তি ৰিগতীভূতকাল়কং. অপনীতকসাৰন্তি অপগতসুখুমকাল়কং.

অরিযমগ্গে পতিট্ঠাপেতুকামেন নাম সব্বস্মিম্পি লোকিযধম্মে ৰিরজ্জনত্থায ধম্মো কথেতব্বোতি অধিপ্পাযেন, ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিনা চোদনা কতা. ৰিনেয্যদমনকুসলেন ভগৰতা ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন তাৰ চতুত্থজ্ঝানুপেক্খায ৰণ্ণো কথিতোতি তস্স পরিহারং ৰদন্তো, ‘‘কুলপুত্তস্সা’’তিআদিমাহ.

৩৬১. তদনুধম্মন্তি তস্স অরূপাৰচরস্স কুসলস্স অনুরূপধম্মং, যায পটিপদায তস্স অধিগমো হোতি, তস্স পুব্বভাগপটিপদন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘রূপাৰচরজ্ঝান’’ন্তি. তগ্গহণাতি তস্স গহণেন তস্সা পটিপত্তিযা পটিপজ্জমানেন. ইতো উত্তরিন্তি ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতন’’ন্তিআদীসু.

৩৬২. তস্সেৰাতি অরূপাৰচরজ্ঝানস্স. এতং পন সৰিপাকং অরূপাৰচরজ্ঝানং সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা সঙ্খতং. পকপ্পিতন্তি পচ্চযৰসেন সৰিহিতং. আযূহিতন্তি সম্পিণ্ডিতং. করোন্তেন করীযতীতি পটিপজ্জনকেন পটিপজ্জীযতি সঙ্খরীযতি. নিব্বানং ৰিয ন নিচ্চং ন সস্সতং. অথ খো খণে খণে ভিজ্জনসভাৰতায তাৰকালিকং. ততো এৰ চৰনাদিসভাৰন্তি সব্বমেতং রূপাৰচরধম্মেসু আদীনৰৰিভাৰনং. দুক্খে পতিট্ঠিতন্তি সঙ্খারদুক্খে পতিট্ঠিতং. অতাণন্তি চৰনসভাৰাদিতায তাণরহিতং. অলেণন্তি ততো অরক্খত্তা লীযনট্ঠানরহিতং. অসরণন্তি অপ্পটিসরণং. অসরণীভূতন্তি সব্বকালম্পি অপ্পটিসরণং.

সমত্তপত্তৰিসে খন্ধাদীসু গহিতে দুত্তিকিচ্ছা সিযাতি, ‘‘খন্ধং ৰা সীসং ৰা গহেতুং অদত্ৰা’’তি ৰুত্তং. এৰমেৰাতি এত্থাযং উপমাসংসন্দনা – ছেকো ভিসক্কো ৰিয সম্মাসম্বুদ্ধো. ৰিসৰিকারো ৰিয কিলেসদুক্খানুবন্ধো, ভিসক্কস্স ৰিসং ঠানতো চাৰেত্ৰা উপরি আরোপনং ৰিয ভগৰতো দেসনানুভাৰেন কুলপুত্তস্স কামভৰে নিকন্তিং পরিযাদায অরূপজ্ঝানে ভৰনং. ভিসক্কস্স ৰিসং ওতারেত্ৰা পথৰিযং পাতনং ৰিয কুলপুত্তস্স ওরম্ভাগিযকিলেসদুক্খাপনযনং.

অসম্পত্তস্সাতি অরূপাৰচরজ্ঝানং অনধিগতস্স. অপ্পটিলদ্ধস্সেৰাতি তস্স ৰেৰচনং. সব্বমেতন্তি ‘‘অনিচ্চং অধুৰ’’ন্তিআদিনা ৰিত্থারতো ৰুত্তং সব্বমেতং আদীনৰং. একপদেনেৰ ‘‘সঙ্খতমেত’’ন্তি কথেসি সঙ্খতপদেনেৰ তস্স অত্থস্স অনৰসেসতো পরিযাদিন্নত্তা.

নাযূহতীতি ভৰকারণচেতনাৰসেন ব্যাপারং ন সমূহেতি ন সম্পিণ্ডেতি. তেনাহ – ‘‘ন রাসিং করোতী’’তি. অভিসঙ্খরণং নাম চেতনাব্যাপারোতি আহ – ‘‘ন অভিসঞ্চেতযতী’’তি. তং পন ফলুপ্পাদনসমত্থতায ফলেন কপ্পনন্তি আহ ‘‘ন কপ্পেতী’’তি. সচে অভিসঙ্খারচেতনা উল়ারা, ফলমহত্তসঙ্খাতায ৰুড্ঢিযা হোতি, অনুল়ারা চ অৰুড্ঢিযাতি আহ – ‘‘ৰুড্ঢিযা ৰা পরিহানিযা ৰা’’তি. বুদ্ধৰিসযে ঠত্ৰাতি ভগৰা অত্তনো বুদ্ধসুবুদ্ধতায সীহসমানৰুত্তিতায চ দেসনং উক্কংসতো সাৰকেহি পত্তব্বং ৰিসেসং অনৰসেসেন্তো তথা ৰদতি, ন সাৰকৰিসযং অতিক্কমিত্ৰা অত্তনো বুদ্ধৰিসযমেৰ দেসেন্তো. তেনাহ – ‘‘অরহত্তনিকূটং গণ্হী’’তি. যদি কুলপুত্তো অত্তনো…পে… পটিৰিজ্ঝি, অথ কস্মা ভগৰা দেসনায অরহত্তনিকূটং গণ্হীতি আহ ‘‘যথা নামা’’তিআদি.

ইতো পুব্বেতি ইতো অনাগামিফলাধিগমতো উত্তরি উপরি. অস্সাতি কুলপুত্তস্স. কথেন্তস্স ভগৰতো ধম্মে নেৰ কঙ্খা ন ৰিমতি পঠমমগ্গেনেৰ কঙ্খায সমুচ্ছিন্নত্তা. একচ্চেসু ঠানেসূতি তথা ৰিনেয্যঠানেসু. তথা হি অযম্পি কুলপুত্তো অনাগামিফলং পত্ৰা ভগৰন্তং সঞ্জানি. তেন ৰুত্তং ‘‘যতো অনেনা’’তিআদি.

৩৬৩. অনজ্ঝোসিতাতি অনজ্ঝোসনীযাতি অযমত্থোতি আহ – ‘‘গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপেত্ৰা গহেতুং ন যুত্তা’’তি.

৩৬৪. রাগোৰ অনুসযো রাগানুসযো, সো চ পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনারহোতি ৰত্তব্বতং লভতীতি ৰুত্তং – ‘‘সুখৰেদনং আরব্ভ রাগানুসযো উপ্পজ্জেয্যা’’তি. ন পন তস্স উপ্পাদনং অত্থি খণত্তযসমাযোগাসম্ভৰতো. এস নযো সেসেসুপি. ইতরন্তি অদুক্খমসুখৰেদনং. ৰিসংযুত্তোতি কেনচি সঞ্ঞোজনেন অসংযুত্ততায এৰ নিযতৰিপ্পযুত্তো. কাযস্স কোটি পরমো অন্তো এতস্সাতি কাযকোটিকং. দুতিযপদেতি ‘‘জীৰিতপরিযন্তিক’’ন্তি ইমস্মিং পদে. ৰিসেৰনস্সাতি উপাদানস্স. সীতীভৰিস্সন্তীতি পদস্স ‘‘নিরুজ্ঝিস্সন্তী’’তি অত্থো ৰুত্তো, কথং পন ৰেদযিতানং দ্ৰাদসসু আযতনেসু নিরুজ্ঝনং সীতিভাৰপ্পত্তীতি চোদনং সন্ধাযাহ – ‘‘কিলেসা হী’’তিআদি. সমুদযপঞ্হেনাতি মহাসতিপট্ঠানে (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩) সমুদযসচ্চনিরোধপঞ্হেন. ননু সব্বসো কিলেসপরিল়াহৰিগমে সীতিভাৰো নাম ৰেদনানিরোধমত্তেন অধিপ্পেতো; তেন ইধ ৰেদযিতানি ৰুত্তানি, ন কিলেসাতি ৰেদযিতানং অচ্চন্তনিরোধসঙ্খাতো সীতিভাৰোপি কিলেসসমুচ্ছেদেনেৰাতি আহ ‘‘ৰেদযিতানিপী’’তিআদি.

৩৬৫. ইদং ওপম্মসংসন্দনন্তি এত্থ সঞ্ঞোজনা দীপসিখা ৰিয, অধিট্ঠানকপল্লিকা ৰিয ৰেদনায নিস্সযভূতা চত্তারো খন্ধা, তেলং ৰিয কিলেসা, ৰট্টি ৰিয কম্মৰট্টং, উপহরণকপুরিসো ৰিয ৰট্টগামী পুথুজ্জনো, তস্স সীসচ্ছেদকপুরিসো ৰিয অরহত্তমগ্গো সন্তানস্স সমুচ্ছেদকরণতো, অনাহারায দীপসিখায নিব্বাযনং ৰিয কম্মকিলেসানং অনন্তরপচ্চযতো অনাহারায ৰেদনায অনুপাদিসেসৰসেন নিব্বাযনং.

আদিম্হি সমাধিৰিপস্সনাপঞ্ঞাহীতি পুব্বভাগপটিপদাভূতা তযা পগুণসমাধিতো অরহত্তস্স পদট্ঠানভূতৰিপস্সনাপঞ্ঞাতো চ. উত্তরিতরাতি ৰিসিট্ঠতরা. এৰং সমন্নাগতোতি এত্থ এৰং-সদ্দো ইদংসদ্দত্থৰচনোতি আহ – ‘‘ইমিনা উত্তমেন অরহত্তফলপঞ্ঞাধিট্ঠানেনা’’তি. সব্বং ৰট্টদুক্খং খেপেতীতি সব্বদুক্খক্খযো, অগ্গমগ্গো, তংপরিযাপন্নতায তত্থ ঞাণন্তি আহ – ‘‘সব্বদুক্খক্খযে ঞাণং নাম অরহত্তমগ্গে ঞাণ’’ন্তি. অরহত্তফলে ঞাণং অধিপ্পেতং ৰুত্তনযেন সব্বদুক্খক্খযে সন্তে তন্নিমিত্তং ৰা উপ্পন্নঞাণন্তি কত্ৰা. তস্সাতি, ‘‘এৰং সমন্নাগতো ভিক্খু ইমিনা পরমেন পঞ্ঞাধিট্ঠানেন সমন্নাগতো হোতী’’তি ৰুত্তভিক্খুনো.

৩৬৬. হীতি যস্মা. ৰিমুত্তীতি অরহত্তফলৰিমুত্তি, তস্মা সব্বদুক্খক্খযে ঞাণন্তি অরহত্তফলঞাণং অধিপ্পেতং. সচ্চন্তি পরমত্থসচ্চং নিব্বানং, ন মগ্গসচ্চং. কামং অরহত্তফলৰিমুত্তি পটিপক্খেহি অকোপনীযতায অকুপ্পা, ‘‘সচ্চে ঠিতা’’তি পন ৰচনতো, ‘‘অকুপ্পারম্মণকরণেন অকুপ্পাতি ৰুত্তা’’তি আহ. ৰিতথন্তি নট্ঠং, জরায মরণেন চ ৰিপরিণামেতব্বতায যাদিসং উপ্পাদাৰত্থায জাতং, ততো অঞ্ঞাদিসন্তি অত্থো. তথা হি তং জরামরণেহি পরিমুসিতব্বরূপতায ‘‘মুসা’’তি ৰুত্তং. তেনাহ – ‘‘মোসধম্মন্তি নস্সনসভাৰ’’ন্তি. তং অৰিতথন্তি তং ৰুত্তনযেন অৰিতথং নাম, তং সভাৰো সব্বকালং তেনেৰ লব্ভনতো. সমথৰিপস্সনাৰসেন ৰচীসচ্চতোতি সমথৰিপস্সনাৰসেন যং ৰিসুদ্ধিমত্তং ৰচীসচ্চং, ততো. দুক্খসচ্চসমুদযসচ্চেহি তচ্ছৰিপল্লাসভূতসভাৰেহি. ইতি নেসং যথাসকং সভাৰেন অৰিতথভাৰে অমোসধম্মতায তেহিপি অৰিতথভাৰা পরমত্থসচ্চং নিব্বানমেৰ উত্তরিতরং. তস্মাতি নিব্বানস্সেৰ উত্তরিতরভাৰতো.

৩৬৭. উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি উপধী, খন্ধা কামগুণা চ. উপদহন্তি দুক্খন্তি উপধী, কিলেসাভিসঙ্খারা. পরিপূরা গহিতা পরামট্ঠাতি পরিযত্তভাৰেন তণ্হায গহিতা দিট্ঠিযা পরামট্ঠা. সমথৰিপস্সনাৰসেন কিলেসপরিচ্চাগতোতি ৰিক্খম্ভনৰসেন তদঙ্গপ্পহানৰসেন চ কিলেসানং পরিচ্চজনতো. উত্তরিতরো ৰিসিট্ঠতরস্স পহানপ্পকারস্স অভাৰতো.

৩৬৮. আঘাতকরণৰসেনাতি চেতসিকাঘাতস্স উপ্পজ্জনৰসেন. ব্যাপজ্জনৰসেনাতি চিত্তস্স ৰিপত্তিভাৰৰসেন. সম্পদুস্সনৰসেনাতি সব্বসো দুস্সনৰসেন. তীহি পদেহি যদি অরহত্তমগ্গেন কিলেসানং পরিচ্চাগো চাগাধিট্ঠানং, অরহত্তমগ্গেনেৰ নেসং ৰূপসমো উপসমাধিট্ঠানং হোতীতি দস্সেতি. এত্থ ৰিসেসেন পরিচ্চাগো সম্পজহনং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনং চাগো, তথা পন পরিচ্চাগেন যো সো নেসং তদা ৰূপসন্ততায অভাৰো, অযং উপসমোতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

৩৬৯. মঞ্ঞিতন্তি মঞ্ঞনা, ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা কপ্পনাতি অত্থো. অৰিজ্জাৰিবন্ধনতণ্হাগাহাদীনং সাধারণভাৰতো অযমহন্তি এত্থ অহন্তি দিট্ঠিমঞ্ঞনাদস্সনং, সা পন দিট্ঠি মানমঞ্ঞনায অত্তনিযগাহৰসেন হোতীতি স্ৰেৰ ‘‘অয’’ন্তি ইমিনা গহিতোতি আহ – ‘‘অযমহন্তি একং তণ্হামঞ্ঞিতমেৰ ৰট্টতী’’তি. আবাধট্ঠেনাতি পটিপীল়নট্ঠেন. মঞ্ঞনাৰসেন হি সত্তানং তথা হোতি. অন্তোদোসট্ঠেনাতি অব্ভন্তরদুট্ঠভাৰেন. মঞ্ঞনাদূসিতত্তা হি সত্তানং অত্তভাৰো দুক্খতামূলাযত্তো, কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতো উপ্পাদনিরোধভঙ্গেহি উদ্ধমুদ্ধং পক্কপভিন্নো হোতীতি ফলূপচারেন ‘‘মঞ্ঞিতং গণ্ডো’’তি ৰুত্তো. অনুপৰিট্ঠট্ঠেনাতি অনুপৰিসিত্ৰা হদযমাহচ্চ অধিট্ঠানেন. মঞ্ঞিতঞ্হি পীল়াজননতো অন্তোতুদনতো দুরুদ্ধরণতো সল্লং. খীণাসৰমুনি সব্বসো কিলেসানং সন্তত্তা, ততো এৰ পরিল়াহানং পরিনিব্বুতত্তা ৰূপসন্তত্তা সন্তো উপসন্তো নিব্বুতোতি ৰুচ্চতি. যত্থ ঠিতন্তি যস্মিং অসেক্খভূমিযং ঠিতং. যদি ভগৰা অত্তনো দেসনাঞাণানুরূপং দেসনং পৰত্তাপেয্য, মহাপথৰিং পত্থরন্তস্স ৰিয, আকাসং পসারেন্তস্স ৰিয, অনন্তাপরিমেয্যলোকধাতুযো পটিচ্চ তেসং ঠিতাকারং অনুপ্পূরং ৰিচিনন্তস্স ৰিয দেসনা পরিযোসানং ন গচ্ছেয্য. যস্মা পনস্স ৰিনেয্যজ্ঝাসযানুরূপমেৰ দেসনা পৰত্তি, ন ততো পরং অণুমত্তম্পি ৰড্ঢতি. তস্মা ৰুত্তং – ‘‘সব্বাপি ধম্মদেসনা সংখিত্তাৰ, ৰিত্থারদেসনা নাম নত্থী’’তি. ননু সত্তপকরণদেসনা ৰিত্থারকথাতি? ন সাপি ৰিত্থারকথাতি আহ – ‘‘সমন্তপট্ঠানকথাপি সংখিত্তাযেৰা’’তি. সন্নিপতিতদেৰপরিসায অজ্ঝাসযানুরূপমেৰ হি তস্সাপি পৰত্তি, ন সত্থুদেসনাঞাণানুরূপন্তি. যথানুসন্ধিং পাপেসি যথাউদ্দিট্ঠে অনুপুব্বেন অনৰসেসতো ৰিভজনৰসেন দেসনায নিট্ঠাপিতত্তা. ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ…পে… কথেসি নাতিসঙ্খেপৰিত্থারৰসেন দেসিতত্তা.

৩৭০. অট্ঠন্নং পরিক্খারানন্তি নযিদমনৰসেসপরিযাদানং, লক্খণৰচনং পনেতং, অঞ্ঞতরস্সাতি ৰচনসেসো. তথা হি, ‘‘ময্হং ইদ্ধিমযপরিক্খারলাভায পচ্চযো হোতূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেত্ৰা পত্তচীৰরং, পত্তং, চীৰরমেৰ ৰা দিন্নে চরিমভৰে ইদ্ধিমযপরিক্খারো নিব্বত্ততীতি ৰদন্তি. অদিন্নত্তাতি কেচিৰাদো, তেনাহ ‘‘কুলপুত্তো’’তিআদি. ওকাসাভাৰতোতি উপসম্পদালক্খণস্স অসম্ভৰতো. তেনাহ – ‘‘কুলপুত্তস্স আযুপরিক্খীণ’’ন্তি. উদকতিত্থ…পে… আরদ্ধো পরমপ্পিচ্ছভাৰতো.

ৰিব্ভন্তাতি ভন্তচিত্তা. সিঙ্গেন ৰিজ্ঝিত্ৰা ঘাতেসি পুরিমজাতিবদ্ধাঘাততাযাতি ৰদন্তি.

মানুসং যোগন্তি মনুস্সত্তভাৰং. অত্তভাৰো হি যুজ্জতি কম্মকিলেসেহীতি ‘‘যোগো’’তি ৰুচ্চতি. উপচ্চগুন্তি উপগচ্ছিংসু. উপকোতিআদি তেসং নামানি.

গন্ধকট্ঠেহীতি চন্দনাগরুসল়লদেৰদারুআদীহি গন্ধদারূহি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

ধাতুৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.