১. ঘটিকারসুত্তৰণ্ণনা

২৮২. চরিযন্তি বোধিচরিযং, বোধিসম্ভারসম্ভরণৰসেন পৰত্তিতং বোধিসত্তপটিপত্তিন্তি অত্থো. সুকারণন্তি বোধিপরিপাচনস্স একন্তিকং সুন্দরং কারণং, কস্সপস্স ভগৰতো পযিরুপাসনাদিং সন্ধায ৰদতি. তঞ্হি তেন সদ্ধিং মযা ইধ কতন্তি ৰত্তব্বতং লভতি. মন্দহসিতন্তি ঈসকং হসিতং. কুহং কুহন্তি হাস-সদ্দস্স অনুকরণমেতং. হট্ঠপহট্ঠাকারমত্তন্তি হট্ঠপহট্ঠমত্তং. যথা গহিতসঙ্কেতা ‘‘পহট্ঠো ভগৰা’’তি সঞ্জানন্তি, এৰং আকারদস্সনমত্তং.

ইদানি ইমিনা পসঙ্গেন তাসং সমুট্ঠানং ৰিভাগতো দস্সেতুং ‘‘হসিতঞ্চ নামেত’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ অজ্ঝুপেক্খনৰসেনপি হাসো ন সম্ভৰতি, পগেৰ দোমনস্সৰসেনাতি আহ ‘‘তেরসহি সোমনস্সসহগতচিত্তেহী’’তি. ননু চ কেচি কোধৰসেনপি হসন্তীতি? ন, তেসম্পি যং তং কোধৰত্থু, তস্স মযং দানি যথাকামকারিতং আপজ্জিস্সামাতি দুৰিঞ্ঞেয্যন্তরেন সোমনস্সচিত্তেনেৰ হাসস্স উপ্পজ্জনতো. তেসূতি পঞ্চসু সোমনস্সসহগতচিত্তেসু. বলৰারম্মণেতি উল়ারআরম্মণে যমকমহাপাটিহারিযসদিসে. দুব্বলারম্মণেতি অনুল়ারে আরম্মণে. ইমস্মিং পন ঠানে…পে… উপ্পাদেসীতি ইদং পোরাণট্ঠকথাযং তথা আগতত্তা ৰুত্তং. ন অহেতুকসোমনস্সসহগতচিত্তেন ভগৰতো সিতং হোতীতি দস্সনত্থং.

অভিধম্মটীকাযং (ধ. স. মূলটী. ৫৬৮) পন ‘‘অতীতংসাদীসু অপ্পটিহতং ঞাণং ৰত্ৰা ‘ইমেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্ত’ন্তিআদিৰচনতো (মহানি. ৬৯, ১৫৬; চূল়নি. মাঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫; নেত্তি. ১৫; দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫; ৰিভ. মূলটী. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা; দী. নি. টী. ৩.১৪১, ৩০৫) ‘ভগৰতো ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতী’তি ৰুত্তৰচনং ৰিচারেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ ইমিনা হসিতুপ্পাদচিত্তেন পৰত্তিযমানম্পি ভগৰতো সিতকরণং পুব্বেনিৰাস-অনাগতংস-সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানং অনুৰত্তকত্তা ঞাণানুপরিৰত্তিযেৰাতি, এৰং পন ঞাণানুপরিৰত্তিভাৰে সতি ন কোচি পাল়িঅট্ঠকথানং ৰিরোধো. তথা হি অভিধম্মট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫৬৮) ‘‘তেসং ঞাণানং চিণ্ণপরিযন্তে ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. অৰস্সঞ্চ এতং এৰং ইচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা আৰজ্জনস্সপি ভগৰতো পৰত্তি তথারূপে কালে ন সংযুজ্জেয্য, তস্সপি হি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৰস্স ইচ্ছিতত্তা, তথা হি ৰুত্তং – ‘‘এৰঞ্চ কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্সপি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তং উপপন্নং হোতী’’তি, ন চ ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তে তংসমুট্ঠিতায ৰিঞ্ঞত্তিযা কাযকম্মাদিভাৰং আপজ্জনভাৰো ৰিবন্ধতীতি তমেৰ সন্ধায ৰদতি. তেনাহ ‘‘এৰং অপ্পমত্তকম্পী’’তি. সতেরিতা ৰিজ্জুলতা নাম সতেরতাৰিজ্জুলতা. সা হি ইতরৰিজ্জুলতা ৰিয খণট্ঠিতিকা সীঘনিরোধা চ ন হোতি, অপিচ খো দন্ধনিরোধা, তঞ্চ সব্বকালং চতুদীপিকমহামেঘতোৰ নিচ্ছরতি তেনাহ ‘‘চাতুদ্দীপিকমহামেঘমুখতো’’তি. অযং কির তাসং রস্মিৰট্টীনং ধম্মতা, যদিদং তিক্খত্তুং সিরৰরং পদক্খিণং কত্ৰা দাঠগ্গেসুযেৰ অন্তরধানং.

২৮৩. যদিপি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ পঞ্ঞাপারমিতা পরিভাৰিতা, তথাপি ইদানি তং বুদ্ধন্তরং তস্সা পটিপাদেতব্বত্তা ৰুত্তং ‘‘অপরিপক্কঞাণত্তা’’তি. কামঞ্চস্স ঞাণায ইদানিপি পটিপাদেতব্বতা অত্থি, এৰং সন্তেপি ননু সম্মাসম্বুদ্ধেসু পসাদেন সম্ভাৰনায ভৰিতব্বং তথা চিরকালং পরিভাৰিতত্তা, কথং তত্থ হীল়নাতি আহ ‘‘ব্রাহ্মণকুলে’’তিআদি. চিরকালপরিচিতাপি হি গুণভাৰনা অপ্পকেনপি অকল্যাণমিত্তসংসগ্গেন ৰিপরিৰত্ততি অঞ্ঞথত্তং গচ্ছতি. তেন মহাসত্তোপি জাতিসিদ্ধাযং লদ্ধিযং ঠত্ৰা জাতিসিদ্ধেন মানেন এৰমাহ – ‘‘কিং পন তেন মুণ্ডকেন সমণকেন দিট্ঠেনা’’তি. তথা হি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং –

‘‘তস্মা অকল্যাণজনং, আসীৰিসমিৰোরগং,

আরকা পরিৰজ্জেয্য, ভূতিকামো ৰিচক্খণো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭০-১৭২);

ন্হানচুণ্ণেন সুত্তেন কতা সোত্তি, কুরুৰিন্দগুল়িকা, সা এৰ সিনাযন্তি কাযং ৰিসোধেন্তি এতাযাতি সিনানং. তেনাহ – ‘‘সোত্তি সিনানন্তি সিনানত্থায কতসোত্তি’’ন্তি.

২৮৪. অরিযপরিহারেনাতি অরিযানং পরিহারেন, অনাগামীনং ন্হানকালে অত্তনো কাযস্স পরিহারনিযামেনাতি অত্থো. অত্তনো ঞাণসম্পত্তিযা ৰিভৰসম্পত্তিযা পসন্নকারং কাতুং সক্খিস্সতি. এতদত্থন্তি ‘‘অহিতনিৰারণং, হিতে নিযোজনং ব্যসনে পরিৰজ্জন’’ন্তি যদিদং, এতদত্থং মিত্তা নাম হোন্তি. কেচি ‘‘যাৰেত্থ অহুপী’’তি পঠন্তি, তেসং যাৰ এত্থ কেসগ্গগহণং তাৰ অযং নিবন্ধো অহুপীতি অত্থো.

২৮৫. সতিপটিলাভত্থাযাতি বোধিযা মহাভিনীহারং কত্ৰা বোধিসম্ভারপটিপদায পূরণভাৰে সতিযা পটিলাভত্থায. ইদানি তস্স সতুপ্পাদনীযকথায পৰত্তিতাকারং সঙ্খেপেনেৰ দস্সেতুং ‘‘তস্স হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ন লামকট্ঠানং ওতিণ্ণসত্তোতি ইমিনা মহাসত্তস্স পণীতাধিমুত্ততং দস্সেত্ৰা এৰং পণীতাধিমুত্তিকস্স পমাদকিরিযা ন যুত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘তাদিসস্স নাম পমাদৰিহারো ন যুত্তো’’তি আহ. তদা বোধিসত্তস্স নেক্খম্মজ্ঝাসযো তেলপ্পদীপো ৰিয ৰিসেসতো নিব্বত্তি, তং দিস্ৰা ভগৰা তদনুরূপং ধম্মকথং করোন্তো ‘‘তাদিসস্স…পে… কথেসী’’তি. পরসমুদ্দৰাসী থেরা অঞ্ঞথা ৰদন্তি. অট্ঠকথাযং পন নাযং বুদ্ধানং ভারো, যদিদং পূরিতপারমীনং বোধিসত্তানং তথা ধম্মদেসনা তেসং মহাভিনীহারসমনন্তরম্পি বোধিসম্ভারস্স সযম্ভুঞাণেনেৰ পটিৰিদিতত্তা. তস্মা বোধিসত্তভাৰপৰেদনমেৰ তস্স ভগৰা অকাসীতি দস্সেতুং ‘‘সতিপটিলাভত্থাযা’’তিআদি ৰুত্তং. সতিপটিলাভত্থাযাতি সম্মাপটিপত্তিযা উজ্জলনে পাকটকরসতিপটিলাভায.

২৮৬. ঞাণঞ্হি কিলেসধম্মৰিদালনপদালনেহি সিঙ্গং ৰিযাতি সিঙ্গং. তঞ্হি পটিপত্তিযা উপত্থম্ভিতং উস্সিতং নাম হোতি, তদভাৰে পতিতং নাম. কেচি পন ৰীরিযং সিঙ্গন্তি ৰদন্তি. তস্মিং সম্মপ্পধানৰসেন পৰত্তে বাহিরপব্বজ্জং উপগতাপি মহাসত্তা ৰিসুদ্ধাসযা অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমঙ্গিনো যথারহং গন্থধুরং ৰাসধুরঞ্চ পরিব্রূহযন্তা ৰিহরন্তি, পগেৰ বুদ্ধসাসনে অপ্পিচ্ছতাদীহীতি আহ ‘‘চতুপারিসুদ্ধিসীলে পনা’’তিআদি. ৰিপস্সনং ব্রূহেন্তা সিখাপ্পত্তৰিপস্সনা হোন্তীতি ৰুত্তং – ‘‘যাৰ অনুলোমঞাণং আহচ্চ তিট্ঠন্তী’’তি, অনুলোমঞাণতো ওরমেৰ ৰিপস্সনং ঠপেন্তীতি অত্থো. মগ্গফলত্থং ৰাযামং ন করোন্তি পঞ্ঞাপারমিতায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগব্ভস্স অপরিপুণ্ণত্তা অপরিপক্কত্তা চ.

২৮৭. থেরেহীতি ৰুদ্ধতরেহি. নিৰাসে সতীতি যস্মিং ঠানে পব্বজিতো, তত্থেৰ নিৰাসে. ৰপ্পকালতোতি সস্সানং ৰপ্পকালতো. পুব্বে ৰিয ততো পরং তিখিণেন সূরিযসন্তাপেন পযোজনং নত্থীতি ৰুত্তং – ‘‘ৰপ্পকালে ৰিতানং ৰিয উপরি ৰত্থকিলঞ্জং বন্ধিত্ৰা’’তি. পুটকেতি কলাপে.

২৮৮. পচ্চযসামগ্গিহেতুকত্তা ধম্মপ্পত্তিযা পদেসতো পরিঞ্ঞাৰত্থুকাপি অরিযা উপট্ঠিতে চিত্তৰিঘাতপচ্চযে যদেতং নাতিসাৰজ্জং, তদেৰং গণ্হন্তীতি অযমেত্থ ধম্মতাতি আহ – ‘‘অলাভং আরব্ভ চিত্তঞ্ঞথত্ত’’ন্তিআদি. সোতি কিকী কাসিরাজা. ব্রাহ্মণভত্তোতি ব্রাহ্মণেসু ভত্তো. দেৰেতি ব্রাহ্মণে সন্ধাযাহ. ভূমিদেৰাতি তেসং সমঞ্ঞা, তদা ব্রাহ্মণগরুকো লোকো. তদা হি কস্সপোপি ভগৰা ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. ধীতু অৰণ্ণং ৰত্ৰাতি, ‘‘মহারাজ, তৰ ধীতা ব্রাহ্মণসমযং পহায মুণ্ডপাসণ্ডিকসমযং গণ্হী’’তিআদিনা রাজপুত্তিযা অগুণং ৰত্ৰা. ৰরং গণ্হিংসু ঞাতকা. রজ্জং নিয্যাতেসি ‘‘মা মে ৰচনং মুসা অহোসি, অট্ঠমে দিৰসে নিগ্গণ্হিস্সামী’’তি.

পাৰনঅস্মনযনৰসেন সম্মা পাৰীকতত্তা পরিসুদ্ধতণ্ডুলানি. পাল়িযং তণ্ডুলপটিভস্তানীতি তণ্ডুলখণ্ডানি. মুগ্গপটিভস্তকল়াযপটিভস্তেসুপি এসেৰ নযো.

২৮৯. কো নু খোতি ভুম্মত্থে পচ্চত্তৰচনন্তি আহ – ‘‘কুহিং নু খো’’তি পারিপূরিং যোজীযন্তি ব্যঞ্জনভোজনানি এত্থাতি পরিযোগো, ততো পরিযোগা. তেনাহ ‘‘সূপভাজনতো’’তি. সঞ্ঞং দত্ৰাতি ৰুত্তং সব্বং আচিক্খিত্ৰা তুম্হাকং অত্থায সম্পাদেত্ৰা নিক্খিত্তো উপট্ঠাকোতি ভগৰতো আরোচেথাতি সঞ্ঞং দত্ৰা. অতিৰিস্সত্থোতি অতিৰিয ৰিস্সত্থো. পঞ্চৰণ্ণাতি খুদ্দিকাদিৰসেন পঞ্চপ্পকারা.

২৯০. কিন্তি নিস্সক্কে পচ্চত্তৰচনং, কস্মাতি অত্থো? ধম্মিকোতি ইমিনা আগমনসুদ্ধিং দস্সেতি. ভিক্খূনং পত্তে ভত্তসদিসোতি ইমিনা উপাসকেন সত্থু পরিচ্চত্তভাৰং তত্থ সত্থুনো চ অপরিসঙ্কতং দস্সেতি. সিক্খাপদৰেলা নাম নত্থীতি ধম্মস্সামিভাৰতো সিক্খাপদমরিযাদা নাম নত্থি পণ্ণত্তিৰজ্জে, পকতিৰজ্জে পন সেতুঘাতো এৰ.

২৯১. ছদনট্ঠানে যদাকাসং, তদেৰ তস্স গেহস্স ছদনন্তি আকাসচ্ছদনং. পকতিযা উতুফরণমেৰাতি ছাদিতে যাদিসং উতু, ছদনে উত্তিণভাৰেপি তম্হি গেহে তাদিসমেৰ উতুফরণং অহোসি. তেসংযেৰাতি তেসং ঘটিকারস্স মাতাপিতূনং এৰ.

২৯২. ‘‘চতস্সো মুট্ঠিযো একো কুডুৰো, চত্তারো কুডুৰা একো পত্থো, চত্তারো পত্থা একো আল়্হকো, চত্তারো আল়্হকা একং দোণং, চত্তারি দোণানি একা মানিকা, চতস্সো মানিকা একা খারী, ৰীসতি খারিকা একো ৰাহোতি তদেৰ একসকট’’ন্তি সুত্তনিপাতট্ঠকথাদীসু (সু. নি. অট্ঠ. ২.৬৬২) ৰুত্তং, ইধ পন ‘‘দ্ৰে সকটানি একো ৰাহো’’তি ৰুত্তং. তেলফাণিতাদিন্তি আদি-সদ্দেন সপ্পিআদিং মরিচাদিকটুকভণ্ডঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. নাহং রঞ্ঞা দিট্ঠপুব্বো, কুতো পরিপ্ফস্সোতি অধিপ্পাযো. নচ্চিত্ৰাতি নচ্চং দত্ৰা.

ঘটিকারসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.