২. ভিক্খুৰগ্গো
১. অম্বলট্ঠিকরাহুলোৰাদসুত্তৰণ্ণনা
১০৭. অম্বলট্ঠিকাযন্তি এত্থ অম্বলট্ঠিকা ৰুচ্চতি সুজাতো তরুণম্বরুক্খো, তস্স পন অৰিদূরে কতো পাসাদো ইধ ‘‘অম্বলট্ঠিকা’’তি অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘ৰেল়ুৰনৰিহারস্সা’’তিআদি. পধানঘরসঙ্খেপেতি ভাৰনাগেহপ্পকারে যোগীনং গেহেতি অত্থো. তিখিণোৰ হোতি, ন তস্স তিখিণভাৰো কেনচি কাতব্বো সভাৰসিদ্ধত্তা. এৰমেৰ অত্তনো ৰিমুত্তিপরিপাচনকম্মুনা তিক্খৰিসদভাৰপ্পত্তিযা অযম্পি আযস্মা…পে… তত্থ ৰিহাসি. পকতিপঞ্ঞত্তমেৰাতি পকতিযা পঞ্ঞত্তং বুদ্ধানং উপগমনতো পুরেতরমেৰ চারিত্তৰসেন পঞ্ঞত্তং.
১০৮. উদকং অনেন ধীযতি, ঠপীযতি ৰা এত্থাতি উদকাধানং. উদকট্ঠানন্তি চ খুদ্দকভাজনং. ‘‘ওৰাদদানত্থং আমন্তেসী’’তি ৰত্ৰা তং পনস্স ওৰাদদানং ন ইধেৰ, অথ খো বহূসু ঠানেসু বহুক্খত্তুং পৰত্তিতন্তি তানি তানি সঙ্খেপতো দস্সেত্ৰা ইধ সংৰণ্ণনত্থং ‘‘ভগৰতা হী’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ সব্ববুদ্ধেহি অৰিজহিতন্তি ইমিনা সব্বেসং বুদ্ধানং সাসনে কুমারপঞ্হা নাম হোতীতি দস্সেতি. একেকতো পট্ঠায যাৰ দসকা পৰত্তা দস পুচ্ছা এতস্সাতি দসপুচ্ছং, একেকতো পট্ঠায যাৰ দসকা একুত্তরৰসেন পৰত্তং ৰিস্সজ্জনত্থায পঞ্চপণ্ণসৰিস্সজ্জনং সামণেরপঞ্হন্তি সম্বন্ধো. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং পরমত্থজোতিকাযং খুদ্দকট্ঠকথাযং (খু. পা. অট্ঠ. ৪.কুমারপঞ্হৰণ্ণনা) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অনাদীনৰদস্সিতায অভিণ্হং মুসা সমুদাচরণতো ‘‘পিযমুসাৰাদা’’তি ৰুত্তং, উদকাৰসেসছড্ডনউদকাধাননিকুজ্জনউক্কুজ্জনদস্সনসঞ্ঞিতা চতস্সো উদকাধানূপমাযো সব্বস্স যুদ্ধকম্মস্স অকরণকরণৰসেন দস্সিতা দ্ৰে হত্থিউপমাযো.
তত্থ রাহুলসুত্তন্তি সুত্তনিপাতে আগতং রাহুলসুত্তং (সু. নি. ৩৩৭ আদযো). অভিণ্হোৰাদৰসেন ৰুত্তন্তি ইমিনা অন্তরন্তরা তং সুত্তং কথেত্ৰা ভগৰা থেরং ওৰদতীতি দস্সেতি. ইদঞ্চ পনাতি ইদং যথাৰুত্তং ভগৰতো তংতংকালানুরূপং অত্তনো ওৰাদদানং সন্ধায. বীজন্তি অণ্ডং. পস্সসি নূতি নু-সদ্দো অনুজাননে, ননু পস্সসীতি অত্থো. সচ্চধম্মং লঙ্ঘিত্ৰা ঠিতস্স কিঞ্চিপি অকত্তব্বং নাম পাপং নত্থীতি আহ – ‘‘সম্পজানমুসাৰাদে সংৰররহিতস্স ওপম্মদস্সনত্থং ৰুত্তা’’তি. তথা হি –
‘‘একং ধম্মমতীতস্স, মুসাৰাদিস্স জন্তুনো;
ৰিতিণ্ণপরলোকস্স, নত্থি পাপমকারিয’’ন্তি. (ধ. প. ১৭৬);
উরুল়্হৰাতি উরুল়্হো হুত্ৰা উস্সিতো. সো পন দমৰসেন অভিরুয্হ ৰড্ঢিতো আরোহনযোগ্যো চ হোতীতি আহ ‘‘অভিৰড্ঢিতো আরোহসম্পন্নো’’তি. আগতাগতেতি অত্তনো যোগ্যপদেসং আগতাগতে. পটিসেনায ফলককোট্ঠকমুণ্ডপাকারাদযোতি পটিসেনায অত্তনো আরক্খত্থায ঠপিতে ফলককোট্ঠকে চেৰ উদ্ধচ্ছদপাকারাদিকে চ. এতং পদেসন্তি এতং পরসেনাপদেসং. এত্তকেনাতি ওলোকনমত্তেন. তস্স ওলোকনাকারদস্সনেনেৰ. সতম্পি সহস্সম্পি সেনানীকং দ্ৰেধা ভিজ্জতি, তীরপাতিকং মদ্দিতং হুত্ৰা পদাতা হুত্ৰা দ্ৰেধা হুত্ৰা পলাযন্তি. কণ্ণেহি পহরিত্ৰাতি পগেৰ সরানং আগমনসদ্দং উপধারেত্ৰা যথা ৰেগো ন হোতি, এৰং সমুট্ঠাপেত্ৰা তেহি পহরিত্ৰা পাতনং. পটিহত্থিপটিঅস্সাতিআদিনা পচ্চেকং পতি-সদ্দো যোজেতব্বোতি. দীঘাসিলট্ঠিযাতি দীঘলতায অসিলট্ঠিযা.
করণেতি কম্মকরণে. মঞ্ঞতি হত্থারোহো. অযমুগ্গরন্তি তাদিসে কালে গহিতমুগ্গরং. ওলোকেত্ৰাতি ঞাণচক্খুনা দিস্ৰা, অভিণ্হং সম্পজঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৰাতি অত্থো.
১০৯. সসক্কন্তি পস্সিতুং যুত্তং কত্ৰা উস্সাহং জনেত্ৰা ন করণীযং, তাদিসং নিযমতো অকত্তব্বং হোতীতি আহ ‘‘একংসেনেৰ ন কাতব্ব’’ন্তি. পটিসংহরেয্যাসীতি করণতো সঙ্কোচং আপজ্জেয্যাসি. যথাভূতো অসন্তো নিৰত্তো অকরোন্তো নাম হোতীতি আহ ‘‘নিৰত্তেয্যাসি মা করেয্যাসী’’তি. অনুপদেয্যাসীতি অনুবলপ্পদাযী ভৰেয্যাসি. তেনাহ ‘‘উপত্থম্ভেয্যাসী’’তি. তং পন অনুবলপ্পদানং উপত্থম্ভনং পুনপ্পুনং করণমেৰাতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং করেয্যাসী’’তি. সিক্খমানোতি তংযেৰ অধিসীলসিক্খং তন্নিস্সযঞ্চ সিক্খাদ্ৰযং সিক্খন্তো সম্পাদেন্তো.
১১১. কিত্তকে পন ঠানেতি কিত্তকে ঠানে পৰত্তানি. অৰিদূরে এৰ পৰত্তানীতি দস্সেন্তো ‘‘একস্মিং পুরেভত্তেযেৰ সোধেতব্বানী’’তি আহ. এৰঞ্হি তানি সুসোধিতানি হোন্তি সুপরিসুদ্ধানি. পরেসং অপ্পিযং গরুং গারয্হং, যথাৰুত্তট্ঠানতো পন অঞ্ঞং ৰা কম্মট্ঠানমনসিকারেনেৰ কাযকম্মাদীনি পরিসোধিতানি হোন্তীতি ন গহিতং. পটিঘং ৰাতি এত্থ ৰা-সদ্দেন অসমপেক্খণে মোহস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
১১২. ৰুত্তনযেন কাযকম্মাদিপরিসোধনং নাম ইধেৰ, ন ইতো বহিদ্ধাতি আহ ‘‘বুদ্ধা…পে… সাৰকা ৰা’’তি. তে হি অত্থতো সমণব্রাহ্মণা ৰাতি. তস্মাতি যস্মা সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকেহি আরুল়্হমগ্গো, রাহুল, মযা তুয্হং আচিক্খিতো, তস্মা. তেন অনুসিক্খন্তেন তযা এৰং সিক্খিতব্বন্তি ওৰাদং অদাসি. সেসং ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
অম্বলট্ঠিকরাহুলোৰাদসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা
সমত্তা.
২. মহারাহুলোৰাদসুত্তৰণ্ণনা
১১৩. ইরিযাপথানুবন্ধনেনাতি ইরিযাপথগমনানুবন্ধনেন, ন পটিপত্তিগমনানুবন্ধনেন. অঞ্ঞমেৰ হি বুদ্ধানং পটিপত্তিগমনং অঞ্ঞং সাৰকানং. ৰিলাসিতগমনেনাতি – ‘‘দূরে পাদং ন উদ্ধরতি, ন অচ্চাসন্নে পাদং নিক্খিপতি, নাতিসীঘং গচ্ছতি নাতিসণিক’’ন্তিআদিনা (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৪.২৪৩; উদা. অট্ঠ. ৭৬; সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.২৮৫) ৰুত্তেন সভাৰসীলেন বুদ্ধানং চাতুরিযগমনেন. তদেৰ হি সন্ধায ‘‘পদে পদং নিক্খিপন্তো’’তি ৰুত্তং. পদানুপদিকোতি রাহুলত্থেরস্সপি লক্খণপারিপূরিযা তাদিসমেৰ গমনন্তি যত্তকং পদেসং অন্তরং অদত্ৰা ভগৰতো পিট্ঠিতো গন্তুং আরদ্ধো, সব্বত্থ তমেৰ গমনপদানুপদং গচ্ছতীতি পদানুপদিকো.
ৰণ্ণনাভূমি চাযং তত্থ ভগৰন্তং থেরঞ্চ অনেকরূপাহি উপমাহি ৰণ্ণেন্তো ‘‘তত্থ ভগৰা’’তিআদিমাহ. নিক্খন্তগজপোতকো ৰিয ৰিরোচিত্থাতি পদং আনেত্ৰা যোজনা. এৰং তং কেসরসীহো ৰিযাতিআদীসুপি আনেত্ৰা যোজেতব্বং. তারকরাজা নাম চন্দো. দ্ৰিন্নং চন্দমণ্ডলানন্তিআদি পরিকপ্পৰচনং, বুদ্ধাৰেণিকসন্তকং ৰিয বুদ্ধানং আকপ্পসোভা অহোসি, অহো সিরীসম্পত্তীতি যোজনা.
আদিযমানাতি গণ্হন্তি. ‘‘পচ্ছা জানিস্সামা’’তি ন অজ্জুপেক্খিতব্বো. ইদং ন কত্তব্বন্তি ৰুত্তেতি ইদং পাণঅতিপাতনং ন কত্তব্বন্তি ৰুত্তে ইদং দণ্ডেন ৰা লেড্ডুনা ৰা ৰিহেঠনং ন কত্তব্বং, ইদং পাণিনা দণ্ডকদানঞ্চ অন্তমসো কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকনমত্তম্পি ন কত্তব্বমেৰাতি নযসতেনপি নযসহস্সেনপি পটিৰিজ্ঝতি, তথা ইধ তাৰ সম্মজ্জনং কত্তব্বন্তি ৰুত্তেপি তত্থ পরিভণ্ডকরণং ৰিহারঙ্গণসম্মজ্জনং কচৰরছড্ডনং ৰালিকাসমকিরণন্তি এৰমাদিনা নযসতেন নযসহস্সেন পটিৰিজ্ঝতি. তেনাহ – ‘‘ইদং কত্তব্বন্তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো’’তি. পরিভাসন্তি তজ্জনং. লভামীতি পচ্চাসীসতি.
সব্বমেতন্তি সব্বং এতং মযি লব্ভমানং সিক্খাকামতং. অভিঞ্ঞাযাতি জানিত্ৰা. সহাযোতি রট্ঠপালত্থেরং সন্ধাযাহ. সো হি ভগৰতা সদ্ধাপব্বজিতভাৰে এতদগ্গে ঠপিতো. ধম্মারক্খোতি সত্থু সদ্ধম্মরতনানুপালকো ধম্মভণ্ডাগারিকো. পেত্তিযোতি চূল়পিতা. সব্বং মে জিনসাসনন্তি সব্বম্পি বুদ্ধসাসনং ময্হমেৰ.
ছন্দরাগং ঞত্ৰাতি ছন্দরাগং মম চিত্তে উপ্পন্নং ঞত্ৰা. অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলেতি ৰিহারপরিযন্তে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলট্ঠানে অনুচ্ছৰিকে.
তদাতি অগ্গসাৰকেহি পসাদাপনকালে. অঞ্ঞকম্মট্ঠানানি চঙ্কমনইরিযাপথেপি পিট্ঠিপসারণকালেপি সমিজ্ঝন্তি, ন এৰমিদন্তি আহ – ‘‘ইদমস্স এতিস্সা নিসজ্জায কম্মট্ঠানং অনুচ্ছৰিক’’ন্তি. আনাপানস্সতিন্তি আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং.
সমসীসী হোতীতি সচে সমসীসী হুত্ৰা ন পরিনিব্বাযতি. পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকরোতি নো চে পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকরোতি. খিপ্পাভিঞ্ঞোতি খিপ্পং লহুংযেৰ পত্তব্বছল়ভিঞ্ঞো.
পরিপুণ্ণাতি সোল়সসু আকারেসু কস্সচিপি অতাপনেন সব্বসো পুণ্ণা. সুভাৰিতাতি সমথভাৰনায ৰিপস্সনাভাৰনায চ অনুপুব্বসম্পাদনেন সুভাৰিতা. গণনাৰিধানানুপুব্বিযা আসেৰিতত্তা অনুপুব্বং পরিচিতা.
ওমানং ৰাতি অৰজাননং উঞ্ঞাতন্তি এৰংৰিধং মানং ৰা. অতিমানং ৰাতি ‘‘কিং ইমেহি, মমেৰ আনুভাৰেন জীৰিস্সামী’’তি এৰং অতিমানং ৰা কুতো জনেস্সতীতি.
১১৪. ৰিসঙ্খরিত্ৰাতি ৰিসংযুত্তে কত্ৰা, যথা সঙ্গাকারেন গহণং ন গচ্ছতি, এৰং ৰিনিভুঞ্জিত্ৰাতি অত্থো. মহাভূতানি তাৰ ৰিত্থারেতু, সম্মসনূপগত্তা, অসম্মসনূপগং আকাসধাতুং অথ কস্মা ৰিত্থারেসীতি আহ ‘‘উপাদারূপদস্সনত্থ’’ন্তি. আপোধাতু সুখুমরূপং. ইতরাসু ওল়ারিকসুখুমতাপি লব্ভতীতি আহ ‘‘উপাদারূপদস্সনত্থ’’ন্তি. হেট্ঠা চত্তারি মহাভূতানেৰ কথিতানি, ন উপাদারূপন্তি তস্স পনেত্থ লক্খণহারনযেন আকাসদস্সনেন দস্সিততা ৰেদিতব্বা. তেনাহ ‘‘ইমিনা মুখেন তং দস্সেতু’’ন্তি. ন কেৰলং উপাদারূপগ্গহণদস্সনত্থমেৰ আকাসধাতু ৰিত্থারিতা, অথ খো পরিগ্গহসুখতাযপীতি দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ পরিচ্ছিন্দিতব্বস্স রূপস্স নিরৰসেসপরিযাদানত্থং ‘‘অজ্ঝত্তিকেনা’’তি ৰিসেসনমাহ. আকাসেনাতি আকাসধাতুযা গহিতায. পরিচ্ছিন্নরূপন্তি তায পরিচ্ছিন্দিতকলাপগতম্পি পাকটং হোতি ৰিভূতং হুত্ৰা উপট্ঠাতি.
ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং সুখগ্গহণত্থং গাথায দস্সেতি. তস্সাতি উপাদাযরূপস্স. এৰং আৰিভাৰত্থন্তি এৰং পরিচ্ছিন্নতায আকাসস্স ৰসেন ৰিভূতভাৰত্থং. তন্তি আকাসধাতুং.
১১৮. আকাসভাৰং গতন্তি চতূহি মহাভূতেহি অসম্ফুট্ঠানং তেসং পরিচ্ছেদকভাৰেন আকাসন্তি গহেতব্বতং গতং, আকাসমেৰ ৰা আকাসগতং যথা ‘‘দিট্ঠিগতং (ধ. স. ৩৮১; মহানি. ১২), অত্থঙ্গত’’ন্তি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৩০) চ. আদিন্নন্তি ইমন্তি তণ্হাদিট্ঠীহি আদিন্নং. তেনাহ ‘‘গহিতং পরামট্ঠ’’ন্তি. অঞ্ঞত্থ কম্মজং ‘‘উপাদিন্ন’’ন্তি ৰুচ্চতি, ন তথা ইধাতি আহ ‘‘সরীরট্ঠকন্তি অত্থো’’তি. পথৰীধাতুআদীসু ৰুত্তনযেনেৰাতি মহাহত্থিপদোপমে (ম. নি. ১.৩০০ আদযো) ৰুত্তনযদস্সনং সন্ধায ৰদতি.
১১৯. তাদিভাৰো নাম নিট্ঠিতকিচ্চস্স হোতি, অযঞ্চ ৰিপস্সনং অনুযুঞ্জতি, অথ কিমত্থং তাদিভাৰতা ৰুত্তাতি? পথৰীসমতাদিলক্খণাচিক্খণাহি ৰিপস্সনায সুখপ্পৰত্তিঅত্থং. তেনাহ ‘‘ইট্ঠানিট্ঠেসূ’’তিআদি. গহেত্ৰাতি কুসলপ্পৰত্তিযা ওকাসদানৰসেন পরিগ্গহেত্ৰা. ন পতিট্ঠিতোতি ন নিস্সিতো ন লগ্গো.
১২০. ব্রহ্মৰিহারভাৰনা অসুভভাৰনা আনাপানস্সতিভাৰনা চ উপচারং ৰা অপ্পনং ৰা পাপেন্তো ৰিপস্সনায পাদকভাৰায অনিচ্চাদিসঞ্ঞায ৰিপস্সনাভাৰেন উস্সক্কিত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা অরহত্তাধিগমায হোতীতি ‘‘মেত্তাদিভাৰনায পন হোতী’’তি ৰুত্তং. যত্থ কত্থচি সত্তেসু সঙ্খারেসু চ পটিহঞ্ঞনকিলেসোতি আঘাতভাৰমেৰ ৰদতি ঞাযভাৰতো অঞ্ঞেসম্পি. অস্মিমানোতি রূপাদিকে পচ্চেকং একজ্ঝং গহেত্ৰা ‘‘অযমহমস্মী’’তি এৰং পৰত্তমানো.
১২১. ইদং কম্মট্ঠানন্তি এত্থ গণনাদিৰসেন আসেৰিযমানা অস্সাসপস্সাসা যোগকম্মস্স পতিট্ঠানতায কম্মট্ঠানং. তত্থ পন তথাপৰত্তো মনসিকারো ভাৰনা. এত্থ চ তস্সেৰ থেরস্স ভগৰতা বহূনং কম্মট্ঠানানং দেসিতত্তা চরিতং অনাদিযিত্ৰা কম্মট্ঠানানি সব্বেসং পুগ্গলানং সপ্পাযানীতি অযমত্থো সিদ্ধো, অতিসপ্পাযৰসেন পন কম্মট্ঠানেসু ৰিভাগকথা কথিতাতি ৰেদিতব্বা.
মহারাহুলোৰাদসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৩. চূল়মালুক্যসুত্তৰণ্ণনা
১২২. এৰং ঠপিতানীতি ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিনযপ্পৰত্তানি দিট্ঠিগতানি অনিয্যানিকতায ন ব্যাকাতব্বানি ন কথেতব্বানি, এৰং ঠপনীযপক্খে ঠপিতানি চেৰ নিয্যানিকসাসনে ছড্ডনীযতায পটিক্খিত্তানি চ, অপিচেত্থ অত্থতো পটিক্খেপো এৰ ব্যাকাতব্বতো. যথা একো কম্মকিলেসৰসেন ইত্থত্তং আগতো, তথা অপরোপি অপরোপীতি সত্তো তথাগতো ৰুচ্চতীতি আহ – ‘‘তথাগতোতি সত্তো’’তি. তং অব্যাকরণং ময্হং ন রুচ্চতীতি যদি সস্সতো লোকো, সস্সতো লোকোতি, অসস্সতো লোকো, অসস্সতো লোকোতি জানামাতি ব্যাকাতব্বমেৰ, যং পন উভযথা অব্যাকরণং, তং মে চিত্তং ন আরাধেতি অজাননহেতুকত্তা অব্যাকরণস্স. তেনাহ – ‘‘অজানতো খো পন অপস্সতো এতদেৰ উজুকং, যদিদং ন জানামি ন পস্সামী’’তি. সস্সতোতিআদীসু সস্সতোতি সব্বকালিকো, নিচ্চো ধুৰো অৰিপরিণামধম্মোতি অত্থো. সো হি দিট্ঠিগতিকেহি লোকীযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপতব্বিপাকা, সযং ৰা তব্বিপাকাকরাদিভাৰেন অৰিযুত্তেহি লোকীযতীতি লোকোতি অধিপ্পেতো. এতেন চত্তারোপি সস্সতৰাদা দস্সিতা হোন্তি. অসস্সতোতি ন সস্সতো, অনিচ্চো অদ্ধুৰো ভেদনধম্মোতি অত্থো, অসস্সতোতি চ সস্সতভাৰপটিক্খেপেন উচ্ছেদো দীপিতোতি সত্তপি উচ্ছেদৰাদা দস্সিতা হোন্তি. অন্তৰাতি পরিৰটুমো পরিচ্ছিন্নপরিমাণো, অসব্বগতোতি অত্থো. তেন ‘‘সরীরপরিমাণো, অঙ্গুট্ঠপরিমাণো, যৰপরিমাণো পরমাণুপরিমাণো অত্তা’’তি (উদা. অট্ঠ. ৫৪; দী. নি. টী. ১.৭৬-৭৭) এৰমাদিৰাদা দস্সিতা হোন্তি.
তথাগতো পরং মরণাতি তথাগতো জীৰো অত্তা মরণতো ইমস্স কাযস্স ভেদতো পরং উদ্ধং হোতি অত্থি সংৰিজ্জতীতি অত্থো. এতেন সস্সতভাৰমুখেন সোল়স সঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ চ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা দস্সিতা হোন্তি. ন হোতীতি নত্থি ন উপলব্ভতি. এতেন উচ্ছেদৰাদো দস্সিতো হোতি. অপিচ হোতি চ ন চ হোতীতি অত্থি নত্থি চাতি. এতেন একচ্চসস্সতৰাদো দস্সিতো. নেৰ হোতি ন ন হোতীতি পন ইমিনা অমরাৰিক্খেপৰাদো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বং. ভগৰতা পন অনিয্যানিকত্তা অনত্থসংহিতানি ইমানি দস্সনানীতি তানি ন ব্যাকতানি, তং অব্যাকরণং সন্ধাযাহ অযং থেরো ‘‘তং মে ন রুচ্চতী’’তি. সিক্খং পটিক্খিপিত্ৰা যথাসমাদিন্নসিক্খং পহায.
১২৫. ত্ৰং নেৰ যাচকোতি অহং ভন্তে ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং চরিস্সামীতিআদিনা. ন যাচিতকোতি ত্ৰং মালুক্যপুত্ত মযি ব্রহ্মচরিযং চরাতিআদিনা.
১২৬. পরসেনায ঠিতেন পুরিসেন. বহললেপনেনাতি বহলৰিলেপনেন. মহাসুপিযাদি সব্বো মুদুহিদকো ৰেণুৰিসেসো সণ্হো. মরুৰাতি মকচি. খীরপণ্ণিনোতি খীরপণ্ণিযা, যস্সা ছিন্দনমত্তে পণ্ণে খীরং পগ্ঘরতি. গচ্ছন্তি গচ্ছতো জাতং সযংজাতগুম্বতো গহিতন্তি অধিপ্পাযো. সিথিলহনু নাম দত্তা কণ্ণো পতঙ্গো. এতায দিট্ঠিযা সতি ন হোতীতি ‘‘সস্সতো লোকো’’তি এতায দিট্ঠিযা সতি মগ্গব্রহ্মচরিযৰাসো ন হোতি, তং পহায এৰ পত্তব্বতো.
১২৭. অত্থেৰ জাতীতিআদিনা এতা দিট্ঠিযো পচ্চেকম্পি সংসারপরিব্রূহনা কটসিৰড্ঢনা নিব্বানৰিবন্ধনাতি দস্সেতি.
১২৮. তস্মাতিহাতি ইদং অট্ঠানে উদ্ধটং, ঠানেযেৰ পন ‘‘ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্ব’’ন্তি ইমস্স পরতো কত্ৰা সংৰণ্ণেতব্বং. অত্তনো ফলেন অরণীযতো অনুগন্তব্বতো কারণম্পি ‘‘অত্থো’’তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘কারণনিস্সিত’’ন্তি. তেনাহ ‘‘ব্রহ্মচরিযস্স আদিমত্তম্পী’’তি. পুব্বপদট্ঠানন্তি পঠমারম্ভো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
চূল়মালুক্যসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৪. মহামালুক্যসুত্তৰণ্ণনা
১২৯. ওরং ৰুচ্চতি কামধাতু, তত্থ পৰত্তিযা সংৰত্তনতো ওরং ভজন্তীতি ওরম্ভাগিযানি, হেট্ঠিমমগ্গৰজ্ঝতায ওরম্ভাগে হেট্ঠাকোট্ঠাসে ভজন্তীতি ওরম্ভাগিযানি ক-কারস্স য-কারং কত্ৰা. তেনাহ ‘‘হেট্ঠাকোট্ঠাসিকানী’’তিআদি. কম্মুনা হি ৰট্টেন চ দুক্খং সংযোজেন্তীতি সংযোজনানি, ওরম্ভাগিযসঞ্ঞিতানি সংযোজনানি যস্স অপ্পহীনানি, তস্সেৰ ৰট্টদুক্খং. যস্স পন তানি পহীনানি, তস্স তং নত্থীতি. অপ্পহীনতায অনুসেতীতি অরিযমগ্গেন অসমুচ্ছিন্নতায কারণলাভে সতি উপ্পজ্জতি, অপ্পহীনভাৰেন অনুসেতি. অনুসযমানো সংযোজনং নাম হোতীতি অনুসযত্তং ফরিত্ৰা পৰত্তমানো পাপধম্মো যথাৰুত্তেনত্থেন সংযোজনং নাম হোতি. এতেন যদি পন অনুসযতো সংযোজনং পৰত্তং, তথাপি যে তে কামরাগাদযো ‘‘অনুসযা’’তি ৰুচ্চন্তি, তেযেৰ বন্ধনট্ঠেন সংযোজনানীতি দস্সেতি.
এৰং সন্তেপীতি যদেৰ ওরম্ভাগিযসংযোজনং ভগৰতা পুচ্ছিতং, তদেৰ থেরেনপি ৰিস্সজ্জিতং, তথাপি অযং লদ্ধি সন্নিস্সযা. তত্থ দোসারোপনাতি দস্সেতুং ‘‘তস্স ৰাদে’’তিআদি ৰুত্তং. সমুদাচারক্খণেযেৰাতি পৰত্তিক্খণে এৰ. ন হি সব্বে ৰত্তমানা কিলেসা সংযোজনত্থং ফরন্তীতি অধিপ্পাযো. তেনাতি তেন কারণেন, তথালদ্ধিকত্তাতি অত্থো. চিন্তেসি ‘‘ধম্মং দেসেস্সামী’’তি যোজনা. অত্তনো ধম্মতাযেৰাতি অজ্ঝত্তাসযেনেৰ. ৰিসংৰাদিতাতি সত্থু চিত্তস্স অনারাধনেন ৰিৰেচিতা. এৰমকাসি এৰং ধম্মং দেসাপেসি.
১৩০. সক্কাযদিট্ঠিপরিযুট্ঠিতেনাতি পরিযুট্ঠানসমত্থসক্কাযদিট্ঠিকেন. তথাভূতঞ্চ চিত্তং তায দিট্ঠিযা ৰিগয্হিতং অজ্ঝোত্থটঞ্চ নাম হোতীতি আহ ‘‘গহিতেন অভিভূতেনা’’তি. দিট্ঠিনিস্সরণং নাম দস্সনমগ্গো তেন সমুচ্ছিন্দিতব্বতো, সো পন নিব্বানং আগম্ম তং সমুচ্ছিন্দতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘দিট্ঠিনিস্সরণং নিব্বান’’ন্তি. অৰিনোদিতা অনীহটাতি পদদ্ৰযেনপি সমুচ্ছেদৰসেন অপ্পহীনত্তংযেৰ ৰদতি. অঞ্ঞং সংযোজনং অঞ্ঞো অনুসযোতি ৰদন্তি, সহভাৰো নাম অঞ্ঞেন হোতি. ন হি তদেৰ তেন সহাতি ৰুচ্চতীতি তেসং অধিপ্পাযো. অঞ্ঞেনাতি অত্থতো অঞ্ঞেন. অৰত্থামত্ততো যদিপি অৰযৰৰিনিমুত্তো সমুদাযো নত্থি, অৰযৰো পন সমুদাযো ন হোতীতি সো সমুদাযতো অঞ্ঞো এৰাতি সক্কা ৰত্তুন্তি যথাৰুত্তস্স পরিহারস্স অপ্পাটিহীরকতং আসঙ্কিত্ৰা পক্খন্তরং আসল্লিতং ‘‘অথাপি সিযা’’তিআদিনা. পক্খন্তরেহি পরিহারা হোন্তীতি যথাৰুত্তঞাযেনপি অঞ্ঞো পুরিসো অথাপি সিযা, অযং পনেত্থ অঞ্ঞো দোসোতি আহ ‘‘যদি তদেৰা’’তিআদি. অথাপি সিযা তুয্হং যদি পরিৰিতক্কো ঈদিসো যদি তদেৰ সংযোজনন্তিআদি. ইমমত্থং সন্ধাযাতি পরমত্থতো সো এৰ কিলেসো সংযোজনমনুসযো চ, বন্ধনত্থঅপ্পহীনত্থানং পন অত্থেৰ ভেদোতি ইমমত্থং সন্ধায.
১৩২. তচচ্ছেদো ৰিয সমাপত্তি কিলেসানং সমাপত্তিৰিক্খম্ভনস্স সারচ্ছেদস্স অনুসযস্স দূরভাৰতো. ফেগ্গুচ্ছেদো ৰিয ৰিপস্সনা তস্স আসন্নভাৰতো. এৰরূপা পুগ্গলাতি অভাৰিতসদ্ধাদিবলতায দুব্বলনামকাযা পুগ্গলা, যেসং সক্কাযনিরোধায…পে… নাধিমুচ্চতি. এৰং দট্ঠব্বাতি যথা সো দুব্বলকো পুরিসো, এৰং দট্ঠব্বো সো পুরিসো গঙ্গাপারং ৰিয সক্কাযপারং গন্তুং অসমত্থত্তা. ৰুত্তৰিপরিযাযেন সুক্কপক্খস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.
১৩৩. উপধিৰিৰেকেনাতি ইমিনা উপধিৰিৰেকাতি করণে নিস্সক্কনন্তি দস্সেতি, উপধিৰিৰেকাতি ৰা হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনস্স উপধিৰিৰেকেনাতি হেতুম্হি করণৰচনেন পঞ্চকামগুণৰিৰেকো কথিতো. কামগুণাপি হি উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি উপধীতি ৰুচ্চন্তীতি. থিনমিদ্ধপচ্চযা কাযৰিজম্ভিতাদিভেদং কাযালসিযং. তত্থাতি অন্তোসমাপত্তিযং সমাপত্তিঅব্ভন্তরে জাতং. তং পন সমাপত্তিপরিযাপন্নম্পি অপরিযাপন্নম্পীতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘অন্তোসমাপত্তিক্খণেযেৰা’’তিআদি ৰুত্তং. রূপাদযো ধম্মেতি রূপৰেদনাদিকে পঞ্চক্খন্ধধম্মে. ন নিচ্চতোতি ইমিনা নিচ্চপটিক্খেপতো তেসং অনিচ্চতমাহ. ততো এৰ উদযৰযন্ততো ৰিপরিণামতো তাৰকালিকতো চ তে অনিচ্চাতি জোতিতং হোতি. যঞ্হি নিচ্চং ন হোতি, তং উদযব্বযপরিচ্ছিন্নং জরায মরণেন চাতি দ্ৰেধা ৰিপরিণতং ইত্তরখণমেৰ চ হোতি. ন সুখতোতি ইমিনা সুখপটিক্খেপতো তেসং দুক্খতমাহ, অতো এৰ অভিণ্হং পটিপীল়নতো দুক্খৰত্থুতো চ তে দুক্খাতি জোতিতং হোতি. উদযব্বযৰন্ততায হি তে অভিণ্হং পটিপীল়নতো নিরন্তরদুক্খতায দুক্খস্সেৰ চ অধিট্ঠানভূতাতি. পচ্চযযাপনীযতায রোগমূলতায চ রোগতো. দুক্খতাসূলযোগিতায কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতো উপ্পাদজরাভঙ্গেহি উদ্ধুমাতপক্কভিজ্জনতো চ গণ্ডতো. পীল়াজননতো অন্তোতুদনতো দুন্নীহরণতো চ অৰদ্ধিআৰহতো অঘৰত্থুতো চ অসেরীভাৰতো আবাধপদট্ঠানতায চ আবাধতো. অৰসৰত্তনতো অৰিধেয্যতায পরতো. ব্যাধিজরামরণেহি পলুজ্জনীযতায পলোকতো. সামীনিৰাসীকারকৰেদকঅধিট্ঠাযকৰিরহতো সুঞ্ঞতো. অত্তপটিক্খেপট্ঠেন অনত্ততো, রূপাদিধম্মাপি ন এত্থ অত্তা হোন্তীতি অনত্তা, এৰং অযম্পি ন অত্তা হোতীতি অনত্তা. তেন অব্যাপারতো নিরীহতো তুচ্ছতো অনত্তাতি দীপিতং হোতি. লক্খণত্তযমেৰ অৰবোধত্থং একাদসহি পদেহি ৰিভজিত্ৰা গহিতন্তি দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং.
অন্তোসমাপত্তিযন্তি সমাপত্তীনং সহজাততায সমাপত্তীনং অব্ভন্তরে. চিত্তং পটিসংহরতীতি তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগাদিউপক্কিলেসৰিক্খম্ভনেন ৰিপস্সনাচিত্তং পটিসংহরতি. তেনাহ ‘‘মোচেতী’’তি. সৰনৰসেনাতি ‘‘সব্বসঙ্খারসমথো’’তিআদিনা সৰনৰসেন. থুতিৰসেনাতি তথেৰ থোমনাৰসেন গুণতো সংকিত্তনৰসেন. পরিযত্তিৰসেনাতি তস্স ধম্মস্স পরিযাপুণনৰসেন. পঞ্ঞত্তিৰসেনাতি তদত্থস্স পঞ্ঞাপনৰসেন. আরম্মণকরণৰসেনেৰ উপসংহরতি মগ্গচিত্তং. এতং সন্তন্তিআদি পন অৰধারণনিৰত্তিতত্থদস্সনং. যথা ৰিপস্সনা ‘‘এতং সন্তং এতং পণীত’’ন্তিআদিনা অসঙ্খতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহরতি, এৰং মগ্গো নিব্বানং সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন অভিসমেন্তো তত্থ লব্ভমানে সব্বে ৰিসেসে অসম্মোহতো পটিৰিজানন্তো তত্থ চিত্তং উপসংহরতি. তেনাহ ‘‘ইমিনা পন আকারেনা’’তিআদি. সো তত্থ ঠিতোতি সো অদন্ধৰিপস্সনো যোগী তত্থ তায অনিচ্চাদিলক্খণত্তযারম্মণায ৰিপস্সনায ঠিতো. সব্বসোতি তস্স মগ্গস্স অধিগমায নিব্বত্তিতসমথৰিপস্সনাসু. অসক্কোন্তো অনাগামী হোতীতি হেট্ঠিমমগ্গৰহাসু এৰ সমথৰিপস্সনাসু ছন্দরাগং পহায অগ্গমগ্গৰহাসু তাসু নিকন্তিং পরিযাদাতুং অসক্কোন্তো অনাগামিতাযমেৰ সণ্ঠাতি.
সমতিক্কন্তত্তাতি সমথৰসেন ৰিপস্সনাৰসেন চাতি সব্বথাপি রূপস্স অতিক্কন্তত্তা. তেনাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. অনেনাতি যোগিনা. তং অতিক্কম্মাতি ইদং যো ৰা পঠমং পঞ্চৰোকারভৰপরিযাপন্নে ধম্মে সম্মদেৰ সম্মসিত্ৰা তে ৰিৰজ্জেত্ৰা ততো অরূপসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা অরূপধম্মে সম্মসতি, তং সন্ধায ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ইদানি অরূপং সম্মসতী’’তি.
সমথৰসেন গচ্ছতোতি সমথপ্পধানং পুব্বভাগপটিপদং অনুযুঞ্জন্তস্স. চিত্তেকগ্গতা ধুরং হোতীতি তস্স ৰিপস্সনাভাৰনায তথা পুব্বে পৰত্তত্তা ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা সমাধিপ্পধানা হোতি, মগ্গেপি চিত্তেকগ্গতা ধুরং হোতি, সমাধিন্দ্রিযং পুব্বঙ্গমং বলৰং হোতি. সো চেতোৰিমুত্তো নামাতি সো অরিযো চেতোৰিমুত্তো নাম হোতি. ৰিপস্সনাৰসেন গচ্ছতোতি ‘‘সমথৰসেন গচ্ছতো’’তি এত্থ ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অযঞ্চ পুগ্গলৰিভাগো সুত্তন্তনযেন ইধাভিহিতো পরিযাযো নাম, অভিধম্মনযেন পরতো কীটাগিরিসুত্তৰণ্ণনাযং দস্সযিস্সাম. অযং সভাৰধম্মোযেৰাতি পুব্বভাগপটিপদা সমথপ্পধানা চে সমাধি ধুরং, ৰিপস্সনাপধানা চে পঞ্ঞা ধুরন্তি অযং ধম্মসভাৰোযেৰ, এত্থ কিঞ্চি ন আসঙ্কিতব্বং.
ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং ইন্দ্রিযৰেমত্ততা. তেনাহ ‘‘ইন্দ্রিযনানত্তং ৰদামী’’তি. ইন্দ্রিযনানত্ততা কারণন্তি ইদং দস্সেতি – অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসো ৰিয সমথৰসেন ৰিপস্সনাৰসেন চ যং পুব্বভাগগমনং, তং অপ্পমাণং তং ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনং, যস্স সমাধি ধুরং পুব্বঙ্গমং বলৰং হোতি, সো অরিযো চেতোৰিমুত্তি নাম হোতি. যস্স পঞ্ঞা ধুরং পুব্বঙ্গমং বলৰং হোতি সো অরিযো পঞ্ঞাৰিমুত্তো নাম হোতি. ইদানি তমত্থং বুদ্ধিৰিসিট্ঠেন নিদস্সনেন দস্সেন্তো ‘‘দ্ৰে অগ্গসাৰকা’’তিআদিমাহ, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
মহামালুক্যসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৫. ভদ্দালিসুত্তৰণ্ণনা
১৩৪. অসিযতীতি অসনং, ভুঞ্জনং ভোজনং, অসনস্স ভোজনং অসনভোজনং, আহারপরিভোগো, একস্মিং কালে অসনভোজনং একাসনভোজনং. সো পন কালো সব্ববুদ্ধানং সব্বপচ্চেকবুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণৰসেন পুব্বণ্হো এৰ ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘একস্মিং পুরেভত্তে অসনভোজন’’ন্তি. ৰিপ্পটিসারকুক্কুচ্চন্তি ‘‘অযুত্তং ৰত মযা কতং, যো অত্তনো সরীরপকতিং অজানন্তো একাসনভোজনং ভুঞ্জি, যেন মে ইদং সরীরং কিসং জাতং ব্রহ্মচরিযানুগ্গহো নাহোসী’’তি এৰং ৰিপ্পটিসারকুক্কুচ্চং ভৰেয্য. এতং সন্ধায সত্থা আহ, ন ভদ্দালিমেৰ তাদিসং কিরিযং অনুজানন্তো. ইতরথাতি যদি একংযেৰ ভত্তং দ্ৰিধা কত্ৰা ততো একস্স ভাগস্স ভুঞ্জনং একদেসভুঞ্জনং অধিপ্পেতং. কো সক্কোতীতি কো এৰং যাপেতুং সক্কোতি. অতীতজাতিপরিচযোপি নাম ইমেসং সত্তানংযেৰ অনুবন্ধতীতি আহ ‘‘অতীতে’’তিআদি. ৰিরৰন্তস্সেৰাতি অনাদরে সামিৰচনং. তং মদ্দিত্ৰাতি ‘‘অযং সিক্খা সব্বেসম্পি বুদ্ধানং সাসনে আচিণ্ণং, অযঞ্চ ভিক্খু ইমং সিক্খতেৰা’’তি ৰত্ৰা তং ভদ্দালিং তস্স ৰা অনুস্সাহপৰেদনং অভিভৰিত্ৰা. ভিক্খাচারগমনত্থং ন ৰিতক্কমাল়কং অগমাসি, ৰিহারচারিকং চরন্তো তস্স ৰসনট্ঠানং ভগৰা গচ্ছতি.
১৩৫. দূসযন্তি গরহন্তি এতেনাতি দোসো, অপরাধো, সো এৰ কুচ্ছিতভাৰেন দোসকো. গরহায পৰত্তিট্ঠানতো ওকাসো. তেনাহ – ‘‘এতং ওকাসং এতং অপরাধ’’ন্তি. দুক্করতরন্তি পতিকারৰসেন অতিসযেন দুক্করং. অপরাধো হি ন খমাপেন্তং যথাপচ্চযং ৰিত্থারিতো হুত্ৰা দুপ্পতিকারো হোতি. তেনাহ ‘‘ৰস্সঞ্হী’’তিআদি.
অলগ্গিত্ৰাতি ইমম্পি নাম অপনীতং অকাসীতি এৰং অৰিনেত্ৰা, তং তং তস্স হিতপটিপত্তিং নিৰারণং কত্ৰাতি অত্থো. ঞাযপটিপত্তিং অতিচ্চ এতি পৰত্ততীতি অচ্চযো, অপরাধো, পুরিসেন মদ্দিত্ৰা পৰত্তিতো অপরাধো অত্থতো পুরিসং অতিচ্চ অভিভৰিত্ৰা পৰত্তো নাম হোতি. তেনাহ ‘‘অচ্চযো মং, ভন্তে, অচ্চগমা’’তি. অৰসেসপচ্চযানং সমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৰত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদাযো’’তি আহ ‘‘একং কারণ’’ন্তি. যং পনেত্থ ভদ্দালিত্থেরস্স অপরিপূরকারিতায ভিক্খুআদীনং জাননং, তম্পি কারণং কত্ৰা ‘‘অহং খো, ভন্তে, ন উস্সহামী’’তিআদিনা ৰত্তব্বন্তি দস্সেতি.
১৩৬. একচিত্তক্খণিকাতি পঠমমগ্গচিত্তক্খণেন একচিত্তক্খণিকা. এৰং আণাপেতুং ন যুত্তন্তি সঙ্কমত্থায আণাপেতুং ন যুত্তং পযোজনাভাৰতো. অনাচিণ্ণঞ্চেতং বুদ্ধানং, যদিদং পদসা অক্কমনং. তথা হি –
‘‘অক্কমিত্ৰান মং বুদ্ধো, সহ সিস্সেহি গচ্ছতু;
মা নং কললং অক্কমিত্থ, হিতায মে ভৰিস্সতী’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৩);
সুমেধপণ্ডিতেন পচ্চাসীসিতং ন কতং. যথাহ –
‘‘দীপঙ্করো লোকৰিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;
উস্সীসকে মং ঠত্ৰান, ইদং ৰচনমব্রৰী’’তি. (বু. ৰং. ২.৬০);
ভগৰতা আণত্তে সতি তেসম্পি এৰং কাতুং ন যুত্তন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. এতেসং পটিবাহিতুং যুত্তন্তি ইদং অট্ঠানপরিকপ্পনৰসেনেৰ ৰুত্তং. ন হি বুদ্ধানং কাতুং আরদ্ধং নাম কিচ্চং কেহিচি পটিবাহিতুং যুত্তং নাম অত্থি পটিবাহিতুংযেৰ অকরণতো. সম্মত্তনিযামস্স অনোক্কন্তত্তা ৰুত্তং ‘‘বাহিরকো’’তি.
১৩৭. ন কম্মট্ঠানং অল্লীযতীতি চিত্তং কম্মট্ঠানং ন ওতরতি.
১৪০. পুনপ্পুনং কারেন্তীতি দণ্ডকম্মপণামনাদিকারণং পুনপ্পুনং কারেন্তি. সম্মাৰত্তম্হি ন ৰত্ততীতি তস্সা তস্সা আপত্তিযা ৰুট্ঠানত্থং ভগৰতা পঞ্ঞত্তসম্মাৰত্তম্হি ন ৰত্ততি. অনুলোমৰত্তে ন ৰত্ততীতি যেন যেন ৰত্তেন সঙ্ঘো অনুলোমিকো হোতি, তস্মিং তস্মিং অনুলোমৰত্তে ন ৰত্ততি ৰিলোমমেৰ গণ্হাতি, পটিলোমেন হোতি. নিত্থারণকৰত্তম্হীতি যেন ৰত্তেন সঙ্ঘো অনুলোমিকো হোতি, সাপত্তিকভাৰতো নিত্থিণ্ণো হোতি, তম্হি নিত্থারণৰত্তস্মিং ন ৰত্ততি. তেনাহ ‘‘আপত্তী’’তিআদি. দুব্বচকরণেতি দুব্বচস্স ভিক্খুনো করণে.
১৪৪. যাপেতীতি ৰত্ততি, সাসনে তিট্ঠতীতি অত্থো. অভিঞ্ঞাপত্তাতি ‘‘অসুকো অসুকো চ থেরো সীলৰা কল্যাণধম্মো বহুস্সুতো’’তিআদিনা অভিঞ্ঞাতভাৰং পত্তা অধিগতঅভিঞ্ঞাতা.
১৪৫. সত্তেসু হাযমানেসূতি কিলেসবহুলতায পটিপজ্জনকসত্তেসু পরিহাযন্তেসু পটিপথেসু জাযমানেসু. অন্তরধাযতি নাম তদাধারতায. দিট্ঠধম্মিকা পরূপৰাদাদযো. সম্পরাযিকা অপাযদুক্খৰিসেসা. আসৰন্তি তেন তেন পচ্চযেন পৰত্তন্তীতি আসৰা. নেসন্তি পরূপৰাদাদিআসৰানং. তেতি ৰীতিক্কমধম্মা.
অকালং দস্সেত্ৰাতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অকালং দস্সেত্ৰা. উপ্পত্তিন্তি আসৰট্ঠানিযানং ধম্মানমুপ্পত্তিং. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা কালং, তাৰ সেনাসনানি পহোন্তি, তেন আৰাসমচ্ছরিযাদিহেতুনা সাসনে একচ্চে আসৰট্ঠানিযা ধম্মা ন উপ্পজ্জন্তি. ইমিনা নযেনাতি ইমিনা পন হেতুনা পদসোধম্মসিক্খাপদানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
যসন্তি কিত্তিসদ্দং পরিৰারঞ্চ. সাগতত্থেরস্স নাগদমনকিত্তিযসাদিৰসেন সুরাপানসঙ্খাতো আসৰট্ঠানিযো ধম্মো উপ্পজ্জি.
রসেন রসং সংসন্দেত্ৰাতি উপাদিন্নকফস্সরসেন অনুপাদিন্নকফস্সরসং সংসন্দেত্ৰা.
১৪৬. ন খো, ভদ্দালি, এসেৰ হেতু, অথ খো অঞ্ঞম্পি অত্থীতি দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তেন ধম্মস্স সক্কচ্চসৰনে থেরং নিযোজেতি.
১৪৭. ৰিসেৰনাচারন্তি অদন্তকিরিযং. পরিনিব্বাযতীতি ৰূপসম্মতি. তত্থ অদন্তকিরিযং পহায দন্তো হোতি. যুগস্সাতি রথধুরস্স.
অনুক্কমেতি অনুরূপপরিগমে. তদৰত্থানুরূপং পাদানং উক্খিপনে নিক্খিপনে চ. তেনাহ ‘‘চত্তারো পাদে’’তিআদি. রজ্জুবন্ধনৰিধানেনাতি পাদতো ভূমিযা মোচনৰিধানেন. এৰং করণত্থন্তি যথা অস্সে নিসিন্নস্সেৰ ভূমিং গহেতুং সক্কা, এৰং চত্তারো পাদে তথা কত্ৰা অত্তনো নিচ্চলভাৰকরণত্থং. মণ্ডলেতি মণ্ডলধাৰিকাযং. পথৰীকমনেতি পথৰিং ফুট্ঠমত্তেন গমনে. তেনাহ ‘‘অগ্গগ্গখুরেহী’’তি. ওক্কন্তকরণস্মিন্তি ওক্কন্তেত্ৰা পরসেনাসম্মদ্দন ওক্কন্তকরণে. একস্মিং ঠানেতি চতূসু পাদেসু যত্থ কত্থচি একস্মিং ঠানে গমনং চোদেন্তীতি অত্থো, সো পনেত্থ সীঘতরো অধিপ্পেতো. দৰত্তেতি মরিযাদাকোপনেহি নানপ্পযোজনে, পরসেনায পৰত্তমহানাদপহরণেহি অত্থো. তেনাহ ‘‘যুদ্ধকালস্মি’’ন্তিআদি.
রঞ্ঞা জানিতব্বগুণেতি যথা রাজা অস্সস্স গুণে জানাতি, এৰং তেন জানিতব্বগুণকারণং কারেতি. অস্সরাজৰংসেতি দুস্সহং দুক্খং পত্ৰাপি যথা অযং রাজৰংসানুরূপকিরিযং ন জহিস্সতি, এৰং সিক্খাপনে. সিক্খাপনমেৰ হি সন্ধায সব্বত্থ ‘‘কারণং কারেতী’’তি ৰুত্তং তস্স করণকারাপনপরিযাযত্তা.
যথা উত্তমজৰো হোতীতি জৰদস্সনট্ঠানে যথা হযো উত্তমজৰং ন হাপেসি, এৰং সিক্খাপেতি. উত্তমহযভাৰে, যথা উত্তমহযো হোতীতি কম্মকরণকালে অত্তনো উত্তমসভাৰং অনিগুহিত্ৰা অৰজ্জেত্ৰা যথা অত্থসিদ্ধি হোতি, এৰং পরমজৰেন সিক্খাপেতি. যথা কিরিযা ৰিনা দব্বম্পি ৰিনা কিরিযং ন ভৰতি, এৰং দট্ঠব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘তত্থ পকতিযা’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্রাতি তস্মিং পকতিযা উত্তমহযস্সেৰ উত্তমহযকারণারহত্তা উত্তমজৰপটিপজ্জনে. মাসখাদকঘোটকানন্তি মাসং খাদিত্ৰা যথা তথা ৰিগুণখলুঙ্গকানং. ৰলঞ্জকদণ্ডন্তি রঞ্ঞা গহেতব্বসুৰণ্ণদণ্ডং. ধাতুপত্থদ্ধোতি অত্তনাৰ সমুপ্পাদিতধাতুযা উপত্থম্ভিতো হুত্ৰা.
উত্তমে সাখল্যেতি পরমসখিলভাৰে সখিলৰাচায এৰ দমেতব্বতায. তেনাহ ‘‘মুদুৰাচায হী’’তিআদি.
অরহত্তফলসম্মাদিট্ঠিযাতি ফলসমাপত্তিকালে পৰত্তসম্মাঞাণং. সম্মাঞাণং পুব্বে ৰুত্তসম্মাদিট্ঠিযেৰাতি পন ইদং ফলসম্মাদিট্ঠিভাৰসামঞ্ঞেন ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘পচ্চৰেক্খণঞাণ’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি ‘‘অসেক্খেনা’’তি ৰিসেসিতত্তা. তম্পি অসেক্খঞাণন্তি চে? এৰম্পি নিপ্পরিযায সেক্খগ্গহণে পরিযাযসেক্খগ্গহণং ন যুত্তমেৰ, কিচ্চভেদেন ৰা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. একা এৰ হি সা পঞ্ঞা নিব্বানস্স পচ্চক্খকিরিযায সম্মাদস্সনকিচ্চং উপাদায ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৰুত্তা, সম্মাজাননকিচ্চং উপাদায ‘‘সম্মাঞাণ’’ন্তি. অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযৰসেন ৰা সম্মাদিট্ঠি, পঞ্ঞিন্দ্রিযৰসেন সম্মাঞাণন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. মগ্গফলাৰহায দেসনায সঙ্খেপতোৰ আগতত্তা ৰুত্তং ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞুপুগ্গলস্স ৰসেনা’’তি.
ভদ্দালিসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৬. লটুকিকোপমসুত্তৰণ্ণনা
১৪৮. মহাউদাযিত্থেরোতি কাল়ুদাযিলাল়ুদাযিত্থেরেহি অঞ্ঞো মহাদেহতায মহাউদাযীতি সাসনে পঞ্ঞাতো থেরো. অপহরি অপহরতি অপহরিস্সতীতি অপহত্তা. তেকালিকো হি অযং সদ্দো. উপহত্তাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. অপহারকোতি অপনেতা. উপহারকোতি উপনেতা.
১৪৯. যন্তি ভুম্মত্থে পচ্চত্তৰচনং, তেন চ অনন্তরনিদ্দিট্ঠসমযো পচ্চামট্ঠোতি আহ ‘‘যস্মিং সমযে’’তি. ন ভগৰন্তং পটিচ্চাতি ন ভগৰন্তং আরম্মণং কত্ৰা.
কম্মনিপ্ফন্নত্থন্তি অত্তনা আযাচিযমানকম্মসিদ্ধিঅত্থং. ভৰতীতি ভূ, ন ভূতি অভূ, ভযৰসেন পন সা ইত্থী ‘‘অভু’’ন্তি আহ. আতু মাতূতি এত্থ যথা –
‘‘অঙ্গা অঙ্গা সম্ভৰসি, হদযা অধিজাযসে;
অত্তা এৰ পুত্ত নামাসি, স জীৰ সরদোসত’’ন্তি. –
আদীসু পুত্তো ‘‘অত্তা’’তি ৰুচ্চতি কুলৰসেন সন্তানে পৰত্তনতো. এৰং পিতাপি ‘‘পুত্তস্স অত্তা’’তি ৰুচ্চতি. যস্মা ‘‘ভিক্খুস্স অত্তা মাতা’’তি ৰত্থুকামা ভযৰসেন ‘‘আতু মাতূ’’তি আহ. তেনাহ ‘‘আতূতি পিতা’’তিআদি.
১৫০. এৰমেৰন্তি ইদং গরহত্থজোতননিপাতপদন্তি ৰুত্তং ‘‘গরহন্তো আহা’’তি. তথা হি নং ৰাচকসদ্দেনেৰ দস্সেন্তো ‘‘ইধেকচ্চে মোঘপুরিসা’’তি আহ. আহংসূতি তেসং তথা ৰচনস্স অৰিচ্ছেদেন পৰত্তিদীপনন্তি আহ ‘‘ৰদন্তী’’তি. কিং পনিমস্স অপ্পমত্তকস্সাতি পহাতব্বৰত্থুং অৰমঞ্ঞমানেহি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘কিং পনা’’তি. হেতুম্হি জোতেতব্বে চেতং সামিৰচনং যথা ‘‘অনুস্সৰস্স হেতু, অজ্ঝেনস্স হেতূ’’তি. তেনাহ ‘‘অপ্পমত্তকস্স হেতূ’’তি. ননু অপস্সন্তেন ৰিয অসুণন্তেন ৰিয ভৰিতব্বন্তি? সত্থারা নাম অপ্পমত্তকেসু দোসেসু অপস্সন্তেন ৰিয চ অসুণন্তেন ৰিয চ ভৰিতব্বন্তি তেসং অধিপ্পাযেন ৰিৰরণং. তেসু চাতি সিক্খাকামেসু চ. অপ্পচ্চযং উপট্ঠাপেন্তীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বন্তি দস্সেতি. তেসন্তি যে ‘‘মোঘপুরিসা’’তি ৰুত্তা পুগ্গলা, তেসং. গলে বদ্ধং মহাকট্ঠন্তি গলে ওলম্বেত্ৰা বদ্ধং রুক্খদণ্ডমাহ. পূতিলতাযাতি গলোচিযা. পারাজিকৰত্থু ৰিয দুপ্পজহং হোতীতি ছন্দকপ্পহানৰসেন তং পজহিতুং ন সক্কোতি.
১৫১. অনুস্সুক্কাতি তস্স পহাতব্বস্স পহানে উস্সুক্করহিতা. অপচ্চাসীসনপক্খেতি তায পরদত্তৰুত্তিতায কস্সচি পচ্চযস্স কুতোচি অপচ্চাসীসকপক্খে ঠিতা হুত্ৰা সুপ্পজহং হোতি, ন তস্স পহানে ভারিযং অত্থি.
১৫২. দলিদ্দো দুগ্গতো. অস্সকোতি অসাপতেয্যো. গেহযট্ঠিযোতি গেহছদনস্স আধারা, তা উজুকং তিরিযং ঠপেতব্বদণ্ডা. সমন্ততো ভিত্তিপাদেসু ঠপেতব্বদণ্ডা মণ্ডলা. কাকাতিদাযিন্তি ইতো চিতো কাকেহি অতিপাতৰসেন উড্ডেতব্বং. তেনাহ ‘‘যত্থ কিঞ্চিদেৰা’’তিআদি. সূরকাকাতি কাকানং উড্ডেপনাকারমাহ. নপরমরূপন্তি হীনরূপং. ৰিলীৰমঞ্চকোতি তালৰেত্তকাদীহি ৰীতমঞ্চকো. সা পনস্স সন্তানানং ছিন্নভিন্নতায ওলুগ্গৰিলুগ্গতা, তথা সতি সা ৰিসমরূপা হোতীতি আহ ‘‘ওণতা’’তিআদি. সো পুগ্গলো লূখভোজী হোতীতি আহ ‘‘ধঞ্ঞং নাম কুদ্রূসকো’’তি. সমকালং ৰপিতব্বতায সমৰাপকং, যথাউতু ৰপিতব্ববীজং. জাযিকাতি কুচ্ছিতা ভরিযা, সব্বত্থ গরহাযং ক-সদ্দো. সো ৰতাহং পব্বজেয্যন্তি সোহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা পব্বজেয্যং, যোহং পুরিসো নাম অস্সং ৰতাতি পব্বজ্জাৰসেন অত্তনো পুরিসং বোধেয্য. তংসভাৰে ঠিতস্স বোধা ন তু দুক্করা, সা খটোপিকা. সা কুম্ভী. মেণ্ডকসেট্ঠিনো অড্ঢতেল়সানি কোট্ঠাগারসতানি ৰিয.
১৫৩. সুৰণ্ণনিক্খসতানন্তি অনেকেসং সুৰণ্ণনিক্খসতানং. চযোতি সন্তানেহি নিচযো অৰীচি নিচ্চপ্পবন্ধনিচযো. তেনাহ ‘‘সন্তানতো কতসন্নিচযো’’তি.
১৫৪. হেট্ঠা কিঞ্চাপি অপ্পজহনকা পঠমং দস্সিতা, পজহনকা পধানা, তেসঞ্চ ৰসেনেত্থ পুগ্গলচতুক্কং দস্সিতং. তে তঞ্চেৰ পজহন্তীতি পজহনকা পঠমং গহিতা. রাসিৰসেনাতি ‘‘ইধুদাযি একচ্চো পুগ্গলো’’তিআদিনা চতুক্কে আগতৰিভাগং অনামসিত্ৰা ‘‘তে তে’’তি পচুরৰসেন ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ন পাটিযেক্কং ৰিভত্তা’’তি. অৰিভাগেন গহিতৰত্থূসু ৰিভাগতো গহণং লোকসিদ্ধমেতন্তি দস্সেতুং ‘‘যথা নামা’’তিআদি ৰুত্তং. পজহনকপুগ্গলাতি ‘‘তে তঞ্চেৰ পজহন্তী’’তি এৰং পজহনকপুগ্গলা এৰ.
উপধিঅনুধাৰনকাতি উপধীসু অনুঅনুধাৰনকা উপধিযো আরব্ভ পৰত্তনকা. ৰিতক্কাযেৰাতি কামসঙ্কপ্পাদিৰিতক্কাযেৰ. ইন্দ্রিযনানত্ততাতি ৰিমুত্তিপরিপাচকানং ইন্দ্রিযানং পরোপরিযত্তং. তস্স হি ৰসেনেৰ তে চত্তারো পুগ্গলা জাতা. অগ্গমগ্গত্থায ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা যাৰ ন তং মগ্গেন সমুগ্ঘাতেন্তি, তাৰ নপ্পজহন্তি নাম. ইতি হেট্ঠিমা তযোপি অরিযা অপ্পহীনস্স কিলেসস্স ৰসেন ‘‘নপ্পজহন্তী’’তি ৰুত্তা, পগেৰ পুথুজ্জনা. ৰুত্তনযেন পন ৰিপস্সনং মগ্গেন ঘটেন্তা তে চত্তারো জনা অগ্গমগ্গক্খণে পজহন্তি নাম. তে এৰ তত্থ সীঘকারিনো খিপ্পং পজহন্তি নাম, তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.
সংৰেগং কত্ৰা অগ্গিং অক্কন্তপুরিসো ৰিয. মগ্গেনাতি অনুক্কমাগতেন অগ্গমগ্গেন. মহাহত্থিপদোপমেতি মহাহত্থিপদোপমসুত্তে (ম. নি. ১.৩০০ আদযো). তত্থ হি ‘‘তস্স ধাতারম্মণমেৰ চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি অধিমুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.৩০২) এত্থ অতিতিক্খনাতিতিক্খ-নাতিমন্দঅতিমন্দ-পুগ্গলৰসেন অট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩০২) তযো ৰারা উদ্ধটা, তত্থ মজ্ঝিমৰসেনেৰ পঞ্হো কথিতো. ইন্দ্রিযভাৰনেতি ইন্দ্রিযভাৰনাসুত্তে, তত্থাপি মজ্ঝিমনযেনেৰ পঞ্হো কথিতো. তেনাহ ‘‘ইমেসূ’’তিআদি.
তন্তি ‘‘উপধী’’তি ৰুত্তং খন্ধপঞ্চকং. দুক্খস্স মূলন্তি সব্বস্সপি ৰট্টদুক্খস্স কারণং. নিগ্গহণোতি নিরুপাদানো. তেনাহ ‘‘নিত্তণ্হো’’তি.
১৫৫. যে পজহন্তীতি ‘‘তে তঞ্চেৰ পজহন্তী’’তি এৰং ৰুত্তপুগ্গলা. তে ইমে নাম এত্তকে কিলেসে পজহন্তীতি যে তে পুথুজ্জনা লাভিনো চ পঞ্চ কামগুণে এত্তকে তংতংঝানাদিৰত্থুকে চ তংতংমগ্গৰজ্ঝতায পরিচ্ছিন্নত্তা এত্তকে কিলেসে পজহন্তি. যে নপ্পজহন্তীতি এত্থ ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অসুচিসুখং কাযাসুচিসন্নিস্সিতত্তা. অনরিযেহীতি অপরিসুদ্ধেহি. পটিলাভতো ভাযিতব্বং কিলেসদুক্খগতিকত্তা. ৰিপাকতো ভাযিতব্বং অপাযদুক্খগতিকত্তা. গণতোপি কিলেসতোপি ৰিৰিত্তসুখন্তি গণসঙ্গণিকতো চ কিলেসসঙ্গণিকতো চ ৰিৰিত্তসুখং. রাগাদিৰূপসমত্থাযাতি রাগাদিৰূপসমাৰহং সুখং. ন ভাযিতব্বং সম্পতি আযতিঞ্চ একন্তহিতভাৰতো.
১৫৬. ইঞ্জিতস্মিন্তি পচ্চত্তে ভুম্মৰচনন্তি আহ ‘‘ইঞ্জন’’ন্তিআদি. ইঞ্জতি তেনাতি ইঞ্জিতং, তস্স তস্স ঝানস্স খোভকরং ওল়ারিকং ঝানঙ্গং. চতুত্থজ্ঝানং অনিঞ্জনং সন্নিসিন্নাভাৰতো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.৩৮৪-৩৮৬; পারা. ১২-১৩).
অলং-সদ্দো যুত্তত্থোপি হোতি – ‘‘অলমেৰ নিব্বিন্দিতুং, অলং ৰিমুচ্চিতু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.২৭২; সং. নি. ২.১২৪, ১২৮, ১৩৪, ১৪৩), তস্মা অনলং অনুসঙ্গং কাতুং অযুত্তন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘অকত্তব্বআলযন্তি ৰদামী’’তি. সন্নিট্ঠানন্তি সম্মাপটিপত্তিযং অলং এত্তাৰতাতি উস্সাহপটিপ্পস্সম্ভনৰসেন সন্নিট্ঠানং ন কাতব্বন্তি যোজনা. উদ্ধম্ভাগিযসঞ্ঞিতং অণুং ৰা ওরম্ভাগিযসঞ্ঞিতং থূলং ৰা, রূপরাগোতি এৰরূপং অণুং ৰা কামাসৰো পটিঘন্তি এৰরূপং থূলং ৰা, মুদুনা পৰত্তিআকারৰিসেসেন অপ্পসাৰজ্জং, কম্মবন্ধনট্ঠেন ৰা অপ্পসাৰজ্জং, তব্বিপরিযাযতো মহাসাৰজ্জং ৰেদিতব্বং. নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স ৰসেন দেসনায পৰত্তত্তা ‘‘নেয্যপুগ্গলস্স ৰসেনা’’তি ৰুত্তং. সব্বসো হি পরিযাদিন্ননিকন্তিকস্স অরিযপুগ্গলস্স ৰসেন সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধস্স আগতত্তা ‘‘অরহত্তনিকূটেনেৰ নিট্ঠাপিতা’’তি ৰুত্তং. যং পনেত্থ অত্থতো ন ৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
লটুকিকোপমসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৭. চাতুমসুত্তৰণ্ণনা
১৫৭. যথাউপনিস্সযেনাতি যো যো উপনিস্সযো যথাউপনিস্সযো, তেন যথাউপনিস্সযেন সম্মাপযোগেন. পতিট্ঠহিস্সন্তি সাসনে পতিট্ঠং পটিলভিস্সন্তি. ৰসনট্ঠানানীতি ৰস্সগ্গাদিৰসেন ৰসনট্ঠানানি. সণ্ঠাপযমানাতি সুৰিভত্তভাৰেন ঠপেন্তা.
অৰিনিব্ভোগসদ্দন্তি ৰিনিভুঞ্জিত্ৰা গহেতুং অসক্কুণেয্যসদ্দং. ৰচীঘোসোপি হি বহূহি একচ্চং পৰত্তিতো ঠানতো চ দূরতরো কেৰলং মহানিগ্ঘোসো এৰ হুত্ৰা সোতপথমাগচ্ছতি. মচ্ছৰিলোপেতি মচ্ছে ৰিলুম্পিত্ৰা ৰিয গহণে, মচ্ছানং ৰা নযনে.
১৫৮. ৰৰস্সগ্গত্থেতি নিচ্ছযত্থে, ইদং তাৰ অম্হেহি ৰুচ্চমানৰচনং একন্তসোতব্বং, পচ্ছা তুম্হেহি কাতব্বং করোথাতি অধিপ্পাযো. ৰচনপরিহারোতি তেহি সক্যরাজূহি ৰুত্তৰচনস্স পরিহারো. লেসকপ্পন্তি কপ্পিযলেসং. ধুরৰহাতি ধুরৰাহিনো, ধোরয্হাতি অত্থো. পাদমূলন্তি উপচারং ৰদতি. ৰিগচ্ছিস্সতীতি হাযিস্সতি. পটিপ্ফরিতোতি ন ভগৰতো সম্মুখাৰ, সক্যরাজূনং পুরতোপি ৰিপ্ফরিতোৰ হোতি.
১৫৯. অভিনন্দতূতি অভিমুখো হুত্ৰা পমোদতু. অভিৰদতূতি অভিরূপৰসেন ৰদতু. পসাদঞ্ঞথত্তন্তি অপ্পসাদস্স ৰিপরিণামো হীনাযাৰত্তনসঙ্খাতং পরিৰত্তনং, তেনাহ ‘‘ৰিব্ভমন্তানং. ৰিপরিণামঞ্ঞথত্ত’’ন্তি. কারণূপচারেন সস্সেসু বীজপরিযাযোতি আহ ‘‘বীজানং তরুণানন্তি তরুণসস্সান’’ন্তি. তরুণভাৰেনেৰ তস্স ভাৰিনো ফলস্স অভাৰেন ৰিপরিণামো.
১৬০. কত্তব্বস্স সরসেনেৰ করণং চিত্তরুচিযং, ন তথা পরস্স উস্সাদনেনাতি আহ – ‘‘পক্কোসিযমানানং গমনং নাম ন ফাসুক’’ন্তি. মযম্পি ভগৰা ৰিয দিট্ঠধম্মসুখৰিহারেনেৰ ৰিহরিস্সামাতি দীপেতি পকতিযা ৰিৰেকজ্ঝাসযভাৰতো ৰিরদ্ধো আগতস্স ভারস্স অৰহনতোযেৰ. তেনাহ ‘‘অত্তনো ভারভাৰং ন অঞ্ঞাসী’’তি.
১৬১. কস্মা আরভীতি? সপ্পাযতো. পঞ্চসতা হি ভিক্খূ অভিনৰা, তস্মা তেসং ওৰাদদানত্থং ভগৰা ইমং দেসনং আরভীতি.
১৬২. কোধুপাযাসস্সাতি এত্থ কুজ্ঝনট্ঠেন কোধো, স্ৰেৰ চিত্তস্স কাযস্স চ অতিপ্পমদ্দনমথনুপ্পাদনেহি দল়্হং আযাসট্ঠেন উপাযাসো. অনেকৰারং পৰত্তিত্ৰা অত্তনা সমৰেতং সত্তং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা সীসং উক্খিপিতুং অদত্ৰা অনযব্যসনপাপনেন কোধুপাযাসস্স ঊমিসদিসতা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘কোধুপাযাসে’’তিআদি.
১৬৩. ওদরিকত্তেন খাদিতোতি ওদরিকভাৰেন আমিসগেধেন মিচ্ছাজীৰেন জীৰিকাকপ্পনেন নাসিতসীলাদিগুণতায খাদিতধম্মসরীরো.
১৬৪. পঞ্চকামগুণাৰট্টে নিমুজ্জিত্ৰাতি এত্থ কামরাগাভিভূতে সত্তে ইতো চ এত্তো, এত্তো চ ইতোতি এৰং মনাপিযরূপাদিৰিসযসঙ্খাতে আৰট্টে অত্তানং সংসারেত্ৰা যথা ততো বহিভূতে নেক্খম্মে চিত্তম্পি ন উপ্পাদেতি, এৰং আৰট্টেত্ৰা ব্যসনাপাদনেন কামগুণানং আৰট্টসদিসতা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘যথা হী’’তিআদি.
১৬৫. রাগানুদ্ধংসিতেনাতি রাগেন অনুদ্ধংসিতেন. চণ্ডমচ্ছং আগম্মাতি সুসুকাদিচণ্ডমচ্ছং আগম্ম. মাতুগামং আগম্মাতি মাতুগামো হি যোনিসোমনসিকাররহিতং অধীরপুরিসং ইত্থিকুত্তভূতেহি অত্তনো হাৰভাৰৰিলাসেহি অভিভুয্য গহেত্ৰা ধীরজাতিযম্পি অত্তনো রূপাদীহি পলোভনৰসেন অনৰসেসং অত্তনো উপকারধম্মে সীলাদিকে সম্পাদেতুং অসমত্থং করোন্তো অনযব্যসনং পাপেতি. তেনাহ – ‘‘মাতুগামং আগম্ম উপ্পন্নকামরাগো ৰিব্ভমতী’’তি.
ভযং নাম যত্থ ভাযিতব্বৰত্থু, তত্থ ওতরন্তস্সেৰ হোতি, ন অনোতরন্তস্স, তং ওতরিত্ৰা ভযং ৰিনোদেত্ৰা তত্থ কিচ্চং সাধেতব্বং, ইতরথা চত্থসিদ্ধি ন হোতীতি ইমমত্থং উপমোপমিতব্বসরূপৰসেন দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উদকং নিস্সায আনিসংসো পিপাসৰিনযনং সরীরসুদ্ধি পরিল়াহূপসমো কাযউতুগ্গাহাপনন্তি এৰমাদি. সাসনং নিস্সায আনিসংসো পন সঙ্খেপতো ৰট্টদুক্খূপসমো, ৰিত্থারতো পন সীলানিসংসাদিৰসেন অনেকৰিধো, সো ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৯) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. ৰুত্তপ্পকারো আনিসংসো হোতি তানি ভযানি অভিভুয্য পৰত্তস্সাতি অধিপ্পাযো. ইমানি অভাযিত্ৰাতি ইমানি কোধূপাযাসাদিভযানি অভিভুয্য পৰত্তিত্ৰা অভাযিত্ৰা. কোধূপাযাসাদযো হি ভাযতি এতস্মাতি ভযন্তি ৰুত্তা. থেরোতি মহাধম্মরক্খিতত্থেরো. কামং পহানাভিসমযকালো এৰ সচ্ছিকিরিযাভিসমযো, সম্মাদিট্ঠিযা পন সংকিলেসৰোদানধম্মেসু কিচ্চং অসংকিণ্ণং কত্ৰা দস্সেতুং সমানকালিকম্পি অসমানকালিকং ৰিয ৰুত্তং ‘‘তণ্হাসোতং ছিন্দিত্ৰা নিব্বানপারং দট্ঠুং ন সক্কোতী’’তি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
চাতুমসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৮. নল়কপানসুত্তৰণ্ণনা
১৬৬. যত্থ বোধিসত্তপমুখো ৰানরো নল়কেন পানীযং পিৰি, সা পোক্খরণী, তস্সামন্তো ভূমিপ্পদেসো, তত্থ নিৰিট্ঠগামো চ ‘‘নল়কপান’’ন্তেৰ পঞ্ঞাযিত্থ, ইধ পন গামো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘নল়কপানেতি এৰংনামকে গামে’’তি. ইদানি তমত্থং আগমনতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘পুব্বে কিরা’’তি আরদ্ধং. পঞ্ঞৰাতি ইতিকত্তব্বতায পঞ্ঞায পঞ্ঞৰা.
থূলদীঘবহুলভাৰেন মহতীহি দাঠিকাহি সমন্নাগতত্তা মহাদাঠিকো. ‘‘উদকরক্খসো অহ’’ন্তি ৰত্ৰা ৰানরানং কঞ্চি অমুঞ্চিত্ৰা ‘‘সব্বে তুম্হে মম হত্থগতা’’তি দস্সেন্তো ‘‘তুম্হে পন সব্বে খাদিস্সামী’’তি আহ. ধমি…পে… পিৰিংসূতি বোধিসত্তেন গহিতনল়ো অনৰসেসো অব্ভন্তরে সব্বসন্ধীনং নিব্বাধেন একচ্ছিদ্দো অহোসি. নেৰ মং ত্ৰং ৰধিস্সসীতি উদকরক্খস ত্ৰং ৰধিতুকামোপি মম পুরিসথামেন ন ৰধিস্সসি.
এৰং পন ৰত্ৰা মহাসত্তো ‘‘অযং পাপো এত্থ পানীযং পিৰন্তে অঞ্ঞেপি সত্তে মা বাধযিত্থা’’তি করুণাযমানো ‘‘এত্থ জাযন্তা নল়া সব্বে অপব্ববন্ধা একচ্ছিদ্দাৰ হোন্তূ’’তি অধিট্ঠায গতো. তেনাহ ‘‘ততো পট্ঠাযা’’তিআদি.
১৬৭. অনুরুদ্ধপ্পমুখা ভিক্খূ ভগৰতা ‘‘কচ্চি তুম্হে অনুরুদ্ধা’’তি পুচ্ছিতাতি থেরো ‘‘তগ্ঘ মযং, ভন্তে’’তি আহ.
সচে পব্বজতি, জীৰিতং লভিস্সতি, নো অঞ্ঞথাতি রঞ্ঞা পব্বজ্জায অভিনীতাতি রাজাভিনীতা. চোরাভিনীতাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. চোরানং মূলং ছিন্দন্তো ‘‘কণ্টকসোধনং করিস্সামী’’তি. আজীৰিকাযাতি আজীৰেন জীৰিতৰুত্তিযা. ইমেসু পন অনুরুদ্ধত্থেরাদীসু.
ৰিৰেকন্তি পুব্বকালিককিরিযপ্পধানং ‘‘অব্যাপজ্জং উপেত’’ন্তিআদীসু ৰিযাতি আহ – ‘‘ৰিৰিচ্চা’’তি, ৰিৰিচ্চিত্ৰা ৰিৰিত্তো হুত্ৰা ৰিনা হুত্ৰাতি অত্থো. পব্বজিতকিচ্চন্তি পব্বজিতস্স সারুপ্পকিচ্চং. সমণকিচ্চন্তি সমণভাৰকরণকিচ্চং. যদগ্গেন হি পব্বজিতকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি তদগ্গেন সমণভাৰকরম্পি কিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি. তেনাহ ‘‘সো যেৰা’’তিআদি.
১৬৮. অপ্পটিসন্ধিকে তাৰ ব্যাকরোন্তো পৰত্তীসু ঠানং অতীতোতি কত্ৰা উপপত্তীসু ব্যাকরোতি নাম তত্থ পটিসন্ধিযা অভাৰকিত্তনতো. মহন্ততুট্ঠিনোতি ৰিপুলপমোদা.
১৬৯. ইমস্সাতি ‘‘অস্সা’’তি পদস্স অত্থৰচনং. ইমস্স ঠিতস্স আযস্মতো সামং দিট্ঠো ৰা হোতি অনুস্সৰসুতো ৰাতি যোজনা. সমাধিপক্খিকা ধম্মা ধম্মাতি অধিপ্পেতা, সমাধি পন এৰংৰিহারীতি এত্থ ৰিহারসদ্দেন গহিতো. এৰংৰিমুত্তাতি এত্থ পন ৰিমুত্তিসদ্দেন ফলৰিমুত্তি গহিতা. চরতোপীতি সমথৰিপস্সনাচারেন চরতোপি ৰিহরন্তস্সপি. উপাসকউপাসিকাঠানেসু লব্ভমানম্পি অরহত্তং অপ্পকভাৰতো পাল়িযং অনুদ্ধটন্তি দট্ঠব্বং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
নল়কপানসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৯. গোলিযানিসুত্তৰণ্ণনা
১৭৩. পদসমাচারোতি তংতংপচ্চযভেদদস্সনায ৰিগতত্তা পকারেহি দলিদ্দসমাচারো সিথিলসমাচারোতি অত্থো. যস্মা পন তাদিসো সমাচারো থিরো দল়্হো নাম ন হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘দুব্বলসমাচারো’’তি. ‘‘সাখসমাচারো’’তি ৰা পাঠো, তত্থ তত্থ লগ্গনট্ঠেন সাখাসদিসসীলোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ওল়ারিকাচারো’’তি. পচ্চযেসু সাপেক্খোতি পচ্চযেসু সাপেক্খতায এৰ হিস্স ওল়ারিকাচারতা ৰেদিতব্বা. গরুনা কিস্মিঞ্চি ৰুত্তে গারৰৰসেন পতিস্সৰনং পতিস্সো, পতিস্সৰচনভূতং তংসভাগঞ্চ যং কিঞ্চি গারৰন্তি অত্থো. সহ পতিস্সেনাতি সপ্পতিস্সেন, সপ্পতিস্সৰেন ওৰাদসম্পটিচ্ছনেন. পতিস্সীযতীতি ৰা পতিস্সো, গরুকাতব্বো, তেন সহ পতিস্সেনাতি সব্বং পুব্বে ৰিয. তেনাহ ‘‘সজেট্ঠকেনা’’তি. সেরিৰিহারো নাম অত্তপ্পধানৰাসো. তেনাহ ‘‘নিরঙ্কুসৰিহারেনা’’তি.
অনুপখজ্জাতি অনুপকড্ঢিত্ৰা. গরুট্ঠানিযানং অন্তরং অনাপুচ্ছা অনুপৰিসিত্ৰাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তত্থ যো’’তিআদি ৰুত্তং.
আভিসমাচারিকন্তি অভিসমাচারে ভৰং. কিং পন তন্তি আহ ‘‘ৰত্তপটিপত্তিমত্তম্পী’’তি. নাতিকালস্সেৰ সঙ্ঘস্স পুরতো পৰিসিতব্বং, ন পচ্ছা পটিক্কমিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন অতিকালে চ গামপ্পৰেসো অতিদিৰা পটিক্কমনঞ্চ নিৰারিতং, তং দস্সেতুং ‘‘ন অতিপাতো’’তিআদি ৰুত্তং. উদ্ধচ্চপকতিকোতি ৰিব্ভন্তচিত্তো. অৰচাপল্যেনাতি দল়্হৰাতাপহতপল্লৰসদিসেন লোলভাৰেন.
পঞ্ঞৰতাতি ইমিনা ভিক্খুসারুপ্পেসু ইতিকত্তব্বেসু উপাযপঞ্ঞা অধিপ্পেতা, ন সুতমযপঞ্ঞা. অভিধম্মে অভিৰিনযে যোগোতি ইমিনা ভাৰনাপঞ্ঞাউত্তরিমনুস্সধম্মে যোগো পকাসিতো. যোগোতি চ পরিচযো উগ্গণ্হৰসেন.
আরুপ্পাতি ইমিনা চতস্সোপি অরূপসমাপত্তিযো গহিতা, তা পন চতূহি রূপসমাপত্তীহি ৰিনা ন সম্পজ্জন্তীতি আহ – ‘‘আরুপ্পাতি এত্তাৰতা অট্ঠপি সমাপত্তিযো ৰুত্তা হোন্তী’’তি. কসিণেতি দসৰিধে কসিণে. একং পরিকম্মকম্মট্ঠানন্তি যং কিঞ্চি একভাৰনা পরিকম্মদীপনং খন্ধকম্মট্ঠানং. তেনাহ ‘‘পগুণং কত্ৰা’’তি. কসিণপরিকম্মং পন তগ্গহণেনেৰ গহিতং হোতি, লোকিযা উত্তরিমনুস্সধম্মা হেট্ঠা গহিতাতি আহ ‘‘উত্তরিমনুস্সধম্মেতি ইমিনা সব্বেপি লোকুত্তরধম্মে দস্সেতী’’তি. নেয্যপুগ্গলস্স ৰসেনাতি জানিত্ৰা ৰিত্থারেত্ৰা ঞাতব্বপুগ্গলস্স ৰসেনাতি.
গোলিযানিসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
১০. কীটাগিরিসুত্তৰণ্ণনা
১৭৪. পঞ্চ আনিসংসেতি অপ্পাবাধতাদিকে পঞ্চ গুণে. তত্থ অক্খিরোগকুচ্ছিরোগাদীনং অভাৰো অপ্পাবাধতা. সরীরে তেসং কুপ্পনদুক্খস্স অভাৰো অপ্পাতঙ্কং. সরীরস্স উট্ঠানসুখতা লহুট্ঠানং. বলং নাম কাযবলং. ফাসুৰিহারো ইরিযাপথসুখতা. অনুপক্খন্দানীতি দুচ্চজনৰসেন সত্তানং অনুপৰিট্ঠানি. সঞ্জানিস্সথাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তস্মা ইতি এৰং আনিসংসন্তি অত্থো.
১৭৫. আৰাসে নিযুত্তাতি আৰাসিকা তস্স অনতিৰত্তনতো. তেনাহ ‘‘নিবদ্ধৰাসিনো’’তি, নিযতৰাসিনোতি অত্থো. তন্নিবন্ধাতি নিবন্ধং ৰুচ্চতি ব্যাপারো, তত্থ বন্ধা পসুতা উস্সুকাতি তন্নিবন্ধা. কথং তে তত্থ নিবন্ধাতি আহ ‘‘অকতং সেনাসন’’ন্তিআদি. উপ্পজ্জনকেন কালেন পত্তব্বং কালিকং সো পন কালো অনাগতো এৰ হোতীতি আহ ‘‘অনাগতে কালে পত্তব্ব’’ন্তি.
১৭৮. এত্তকা ৰেদনা সেৰিতব্বাতি অট্ঠারসপি নেক্খম্মনিস্সিতা ৰেদনা সেৰিতব্বা, গেহস্সিতা ন সেৰিত্ব্বা.
১৮১. তং কতং সোল়সৰিধস্সপি কিচ্চস্স নিট্ঠিতত্তা. অনুলোমিকানীতি উতুসুখভাৰেন অনুরূপানি. তেনাহ ‘‘কম্মট্ঠানসপ্পাযানী’’তি. সমানং কুরুমানাতি ওমত্ততং অধিমত্ততঞ্চ পহায সমকিচ্চতং সম্পাদেন্তা.
১৮২. তে দ্ৰে হোন্তীতি তে আদিতো ৰুত্তা দ্ৰে.
উভতো (অ. নি. টী. ৩.৭.১৪) উভযথা উভোহি ভাগেহি ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো একদেসসরূপেকসেসনযেন. তথা হি ৰুত্তং অভিধম্মট্ঠকথাযং (পু. প. অট্ঠ. ২৪) ‘‘দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি. তত্থ কেচি তাৰ থেরা – ‘‘সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৰিমোক্খেন ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি ৰদন্তি. অঞ্ঞে থেরা – ‘‘অযং উভতোভাগৰিমুত্তো রূপতো মুচ্চিত্ৰা নামং নিস্সায ঠিতো পুন ততো মুচ্চনতো নামনিস্সিতকো’’তি ৰত্ৰা তস্স চ সাধকং –
‘‘অচ্চি যথা ৰাতৰেগেন খিত্তা, (উপসিৰাতি ভগৰা,)
অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খং;
এৰং মুনি নামকাযা ৰিমুত্তো,
অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খ’’ন্তি. (সু. নি. ১০৮০; চূল়নি. উপসীৰমাণৰপুচ্ছা ১১; উপসীৰমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪৩) –
ইমং সুত্তপদং ৰত্ৰা ‘‘নামকাযতো চ রূপকাযতো চ সুৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি ৰদন্তি. সুত্তে হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভিনো উপসিৰব্রাহ্মণস্স ভগৰতা নামকাযা ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তোতি অক্খাতোতি. অপরে পন ‘‘সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন একৰারং ৰিমুত্তো, মগ্গেন সমুচ্ছেদৰিমোক্খেন একৰারং ৰিমুত্তোতি এৰং উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি ৰদন্তি. এত্থ পঠমৰাদে দ্ৰীহি ভাগেহি ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো. দুতিযৰাদে উভতোভাগতো ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো. ততিযৰাদে পন দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. কিলেসেহি ৰিমুত্তো কিলেসা ৰা ৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদেহি কাযদ্ৰযতো ৰিমুত্তা অস্সাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো. তেনাহ ‘‘দ্ৰীহি ভাগেহী’’তিআদি.
সোতি উভতোভাগৰিমুত্তো. কামঞ্চেত্থ রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানম্পি অরূপাৰচরজ্ঝানং ৰিয দুৰঙ্গিকং আনেঞ্জপ্পত্তন্তি ৰুচ্চতি. তং পন পদট্ঠানং কত্ৰা অরহত্তং পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো নাম ন হোতি রূপকাযতো অৰিমুত্তত্তা. তঞ্হি কিলেসকাযতোৰ ৰিমুত্তং, ন রূপকাযতো, তস্মা ততো ৰুট্ঠায অরহত্তং পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো ন হোতীতি আহ – ‘‘চতুন্নং অরূপ…পে… পঞ্চৰিধো হোতী’’তি. ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদিকে নিরোধসমাপত্তিঅন্তে অট্ঠ ৰিমোক্খে ৰত্ৰা – ‘‘যতো চ খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি, অযং ৰুচ্চতি, আনন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি যদিপি মহানিদানে (দী. নি. ২.১২৯-১৩০) ৰুত্তং, তং পন উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠৰসেন ৰুত্তন্তি ইধ সব্বউভতোভাগৰিমুত্তসঙ্গহণত্থং ‘‘পঞ্চৰিধো হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘পাল়ি পনেত্থ…পে… অভিধম্মে অট্ঠৰিমোক্খলাভিনো ৰসেন আগতা’’তি আহ. ইধাপি হি কীটাগিরিসুত্তে ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো…পে… উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি অরূপসমাপত্তিৰসেন চত্তারো উভতোভাগৰিমুত্তা, সেট্ঠো চ ৰুত্তো ৰুত্তলক্খণূপপত্তিতো. যথাৰুত্তেসু হি পঞ্চসু পুরিমা চত্তারো নিরোধং ন সমাপজ্জন্তীতি পরিযাযেন উভতোভাগৰিমুত্তা নাম. অট্ঠসমাপত্তিলাভী অনাগামী তং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পত্তোতি নিপ্পরিযাযেন উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠো নাম.
কতমো চ পুগ্গলোতিআদীসু কতমোতি পুচ্ছাৰচনং, পুগ্গলোতি অসাধারণতো পুচ্ছিতব্বৰচনং. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. একচ্চোতি একো. অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৰা ৰিহরতি. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খারগতং, মগ্গপঞ্ঞায চত্তারি সচ্চানি পস্সিত্ৰা চত্তারোপি আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.
পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি ৰিসেসতো পঞ্ঞায এৰ ৰিমুত্তো, ন তস্সা পতিট্ঠানভূতেন অট্ঠৰিমোক্খসঙ্খাতেন সাতিসযেন সমাধিনাতি পঞ্ঞাৰিমুত্তো. যো অরিযো অনধিগতঅট্ঠৰিমোক্খেন সব্বসো আসৰেহি ৰিমুত্তো, তস্সেতং অধিৰচনং. অধিগতেপি হি রূপজ্ঝানৰিমোক্খে ন সো সাতিসযসমাধিনিস্সিতোতি ন তস্স ৰসেন উভতোভাগৰিমুত্তো হোতীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. অরূপজ্ঝানেসু পন একস্মিম্পি সতি উভতোভাগৰিমুত্তোযেৰ নাম হোতি. তেন হি অট্ঠৰিমোক্খেকদেসেন তংনামদানসমত্থেন অট্ঠৰিমোক্খলাভীত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. সমুদাযে হি পৰত্তো ৰোহারো অৰযৰেপি দিস্সতি যথা ‘‘সত্তিসযো’’তি. পাল়ীতি অভিধম্মপাল়ি. এত্থাতি এতিস্সং পঞ্ঞাৰিমুত্তিকথাযং. অট্ঠৰিমোক্খপটিক্খেপৰসেনেৰাতি অৰধারণেন ইধাপি পটিক্খেপৰসেনেৰ আগতভাৰং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতী’’তি.
ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকরোতীতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অরূপজ্ঝানানং অনন্তরো কালোতি অধিপ্পাযো. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং, ফুট্ঠানন্তরকালমেৰ সচ্ছিকরোতি সচ্ছিকাতব্বোপাযেনাতি ৰুত্তং হোতি. ভাৰনপুংসকং ৰা এতং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তিআদীসু (পারা. ২) ৰিয. যো হি অরূপজ্ঝানেন রূপকাযতো নামকাযেকদেসতো চ ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন ৰিমুত্তো, তেন নিরোধসঙ্খাতো ৰিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৰিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো, নিরোধং পন আরম্মণং কত্ৰা একচ্চেসু আসৰেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিরোধং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছিকরোতীতি ‘‘কাযসক্খী’’তি ৰুচ্চতি, ন তু ‘‘ৰিমুত্তো’’তি একচ্চানং আসৰানং অপরিক্খীণত্তা. তেনাহ – ‘‘ঝানফস্সং পঠমং ফুসতি, পচ্ছা নিরোধং নিব্বানং সচ্ছিকরোতী’’তি. অযং চতুন্নং অরূপসমাপত্তীনং একেকতো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা কাযসক্খিভাৰং পত্তানং চতুন্নং, নিরোধা ৰুট্ঠায অগ্গমগ্গপ্পত্তঅনাগামিনো চ ৰসেন উভতোভাগৰিমুত্তো ৰিয পঞ্চৰিধো নাম হোতি. তেন ৰুত্তং অভিধম্মটীকাযং ‘‘কাযসক্খিম্হিপি এসেৰ নযো’’তি.
দিট্ঠন্তং পত্তোতি দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তরং পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘দিট্ঠত্তা পত্তো’’তিপি পাঠো. এতেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিরোধস্স পত্ততং দীপেতি. তেনাহ ‘‘দুক্খা সঙ্খারা, সুখো নিরোধোতি ঞাতং হোতী’’তি. তত্থ পঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. পঠমফলট্ঠতো যাৰ অগ্গমগ্গট্ঠা, তাৰ দিট্ঠিপ্পত্তো. তেনাহ ‘‘সোপি কাযসক্খি ৰিয ছব্বিধো হোতী’’তি. যথা পন পঞ্ঞাৰিমুত্তো পঞ্চৰিধো ৰুত্তো, এৰং অযম্পি সুক্খৰিপস্সকো, চতূহি রূপজ্ঝানেহি ৰুট্ঠায দিট্ঠিপ্পত্তভাৰপ্পত্তা চত্তারো চাতি পঞ্চৰিধো হোতীতি ৰেদিতব্বো. সদ্ধাৰিমুত্তেপি এসেৰ নযো. ইদং দুক্খন্তি এত্তকং দুক্খং, ন ইতো উদ্ধং দুক্খন্তি. যথাভূতং পজানাতীতি ঠপেত্ৰা তণ্হং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খসচ্চন্তি যাথাৰতো পজানাতি. যস্মা পন তণ্হা দুক্খং জনেতি নিব্বত্তেতি, ততো তং দুক্খং সমুদেতি, তস্মা নং ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি যস্মা পন ইদং দুক্খং সমুদযো চ নিব্বানং পত্ৰা নিরুজ্ঝতি অপ্পৰত্তিং গচ্ছতি, তস্মা ‘‘অযং দুক্খনিরোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি. অরিযো পন অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তং দুক্খনিরোধং গচ্ছতি, তেন ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. এত্তাৰতা নানক্খণে সচ্চৰৰত্থানং দস্সিতং. ইদানি তং একক্খণে দস্সেতুং ‘‘তথাগতপ্পৰেদিতা’’তিআদি ৰুত্তং, তস্সত্থো আগমিস্সতি.
সদ্ধায ৰিমুত্তোতি এতেন সব্বথা অৰিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৰিমুত্তভাৰো দীপিতো হোতি. সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘সোতাপত্তিফল’’ন্তিআদিনা ৰুত্তনযেন. সদ্দহন্তস্সাতি ‘‘একংসতো অযং পটিপদা কিলেসক্খযং আৰহতি সম্মাসম্বুদ্ধেন ভাসিতত্তা’’তি এৰং সদ্দহন্তস্স. যস্মা পনস্স অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাপহানৰসেন ভাৰনায পুব্বেনাপরং ৰিসেসং পস্সতো তত্থ তত্থ পচ্চক্খতাপি অত্থি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সদ্দহন্তস্স ৰিযা’’তি. সেসপদদ্ৰযং তস্সেৰ ৰেৰচনং. এত্থ চ পুব্বভাগমগ্গভাৰনাতি ৰচনেন আগমনীযপটিপদানানত্তেন সদ্ধাৰিমুত্তদিট্ঠিপ্পত্তানং পঞ্ঞানানত্তং হোতীতি দস্সিতং. অভিধম্মট্ঠকথাযম্পি (পু. প. অট্ঠ. ২৮) ‘‘নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং নত্থি, পঞ্ঞায নানত্তং অত্থিযেৰা’’তি ৰত্ৰা – ‘‘আগমনীযনানত্তেনেৰ সদ্ধাৰিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি সন্নিট্ঠানং কত’’ন্তি ৰুত্তং.
পঞ্ঞাসঙ্খাতং ধম্মং অধিমত্ততায পুব্বঙ্গমং হুত্ৰা পৰত্তং অনুস্সরতীতি ধম্মানুসারী. তেনাহ ‘‘ধম্মো’’তিআদি. সদ্ধং অনুস্সরতি সদ্ধাপুব্বঙ্গমং মগ্গং ভাৰেতীতি ইমমত্থং ‘‘এসেৰ নযো’’তি অতিদিসতি. পঞ্ঞং ৰাহেতীতি পঞ্ঞাৰাহী, পঞ্ঞং সাতিসযং পৰত্তেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অরিযমগ্গং ভাৰেতী’’তি. সদ্ধাৰাহিন্তি এত্থ ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. উভতোভাগৰিমুত্তাদিকথাতি উভতোভাগৰিমুত্তাদীসু আগমনতো পট্ঠায ৰত্তব্বকথা. এতেসন্তি যথাৰুত্তানং উভতোভাগৰিমুত্তাদীনং. ইধাতি ইমস্মিং কীটাগিরিসুত্তে. ননু চ অট্ঠসমাপত্তিলাভিৰসেন উভতোভাগৰিমুত্তো কাযসক্খীআদযো চ অভিধম্মে আগতা, কথমিধ অরূপজ্ঝানলাভীৰসেনেৰ উদ্ধটাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যস্মা’’তিআদি.
ফুসিত্ৰা পত্ৰা. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি ন আসৰা পঞ্ঞায পস্সীযন্তি, দস্সনকারণা পঞ্ঞায পরিক্খীণা ‘‘দিস্ৰা পঞ্ঞায পরিক্খীণা’’তি ৰুত্তা. দস্সনাযত্তপরিক্খযত্তা এৰ হি দস্সনং আসৰানং খযস্স পুরিমকিরিযা হোতীতি. তথাগতেন পৰেদিতাতি বোধিমণ্ডে নিসীদিত্ৰা তথাগতেন পটিৰিদ্ধা ৰিদিতা পচ্ছা পরেসং পাকটীকতা. ‘‘চতুসচ্চধম্মা’’তি ৰত্ৰা তদন্তোগধত্তা সীলাদীনং ‘‘ইমস্মিং ঠানে সীলং কথিত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অত্থেনাতি অৰিপ্পটিসারাদিপযোজনেন তস্মিং তস্মিং পীতিআদিকেন অত্থেন. কারণেনাতি সপ্পুরিসূপনিস্সযাদিনা কারণেন তস্মিং তস্মিং সমাধিআদিপদট্ঠানতায সীলাদি কারণে. চিণ্ণচরিতত্তাতি সদ্ধাচিণ্ণভাৰেন সম্বোধাৰহভাৰে. তত্থ তত্থ ৰিচরিতা ৰিসেসেন চরিতা, তেসু তেন পঞ্ঞা সুট্ঠু চরাপিতাতি অত্থো. পতিট্ঠিতা হোতি মগ্গেন আগতত্তা. মত্তায পরিত্তপ্পমাণেন. ওলোকনং খমন্তি, পঞ্ঞায গহেতব্বতং উপেন্তি.
তযোতি কাযসক্খিদিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৰিমুত্তা. যথাঠিতোৰ পাল়িঅত্থো, ন তত্থ কিঞ্চি নিদ্ধারেত্ৰা ৰত্তব্বং অত্থীতি সুত্তন্তপরিযাযেন অৰুত্তং ৰদতি. তস্স মগ্গস্সাতি সোতাপত্তিমগ্গস্স যং কাতব্বং, তস্স অধিগতত্তা. উপরি পন তিণ্ণং মগ্গানং অত্থায সেৰমানা অনুলোমসেনাসনং, ভজমানা কল্যাণমিত্তে, সমন্নানযমানা ইন্দ্রিযানি অনুপুব্বেন ভাৰনামগ্গপ্পটিপাটিযা অরহত্তং পাপুণিস্সন্তি মগ্গস্স অনেকচিত্তক্খণিকতাযাতি অযমেত্থ সুত্তপদেসে পাল়িযা অত্থো.
ইমমেৰ পাল়িং গহেত্ৰাতি ‘‘কতমো চ পুগ্গলো সদ্ধানুসারী’’তি মগ্গট্ঠে পুগ্গলে ৰত্ৰা ‘‘ইমস্স খো অহং, ভিক্খৰে’’তিআদিনা তেসং ৰসেন অনুলোমসেনাসনসেৰনাদীনং ৰুত্তত্তা ইমমেৰ যথাৰুত্তং পাল়িপদেসং গহেত্ৰা ‘‘লোকুত্তরধম্মো বহুচিত্তক্খণিকো’’তি ৰদতি. সো ৰত্তব্বোতি সো ৰিতণ্ডৰাদী এৰং ৰত্তব্বো. যদি মগ্গট্ঠপুগ্গলে ৰত্ৰা অনুলোমিকসেনাসনসেৰনাদি পাল়িযং ৰুত্তন্তি মগ্গসমঙ্গিনো এৰ হুত্ৰা তে তথা পটিপজ্জন্তি, এৰং সন্তে সেনাসনপটিসংযুত্তরূপাদিৰিপস্সনগ্গহণস্মিং তৰ মতেন মগ্গসমঙ্গিনো এৰ আপজ্জেয্যুং, ন চেতং এৰং হোতি, তস্মা সুত্তং মে লদ্ধন্তি যং কিঞ্চি মা কথেহীতি ৰারেতব্বো. তেনাহ ‘‘যদি অঞ্ঞেন চিত্তেনা’’তিআদি. তত্থ এৰং সন্তেতি নানাচিত্তেনেৰ সেনাসনপটিসেৰনাদিকে সতি. তত্থ পাল়িযং যদি লোকুত্তরধম্মসমঙ্গিনো এৰ পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিকালেপি লোকুত্তরসমঙ্গিতং সচে সম্পটিচ্ছসি, সত্থারা সদ্ধিং পটিৰিরুজ্ঝসি সুত্তৰিরোধদীপনতো. তেনাহ ‘‘সত্থারা হী’’তিআদি. ধম্মৰিচারণা নাম তুয্হং অৰিসযো, তস্মা যাগুং পিৰাহীতি উয্যোজেতব্বো.
১৮৩. আদিকেনেৰাতি পঠমেনেৰ. অনুপুব্বসিক্খাতি অনুপুব্বেনেৰ পৰত্তসিক্খায. তেনাহ ‘‘করণত্থে পচ্চত্তৰচন’’ন্তি. সদ্ধা জাতা এতস্সাতি সদ্ধাজাতো, অগ্যাহিতাতিপক্খেপেন জাত-সদ্দস্স পচ্ছাৰচনং. এৰমেতন্তি অধিমুচ্চনং ওকপ্পনিযসদ্ধা. সন্তিকে নিসীদতি উপট্ঠানৰসেন. সাধুকং কত্ৰা ধারেতীতি যথাসুতং ধম্মং ৰাচুগ্গতকরণৰসেন তং পগুণং কত্ৰা সারৰসেন ধারেতি. ছন্দো জাযতীতি ধম্মেসু নিজ্ঝানক্খমেসু ইমে ধম্মে ভাৰনাপঞ্ঞায পচ্চক্খতো উস্সামীতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দো জাযতি. উস্সহতীতি ছন্দো উপ্পাদমত্তে অট্ঠত্ৰা ততো ভাৰনারম্ভৰসেন উস্সহতি. তুলযতিতি সম্মসনৰসেন সঙ্খারে. তীরণৰিপস্সনায তুলযন্তোতি তীরণপরিঞ্ঞায জানিত্ৰা উপরি পহানপরিঞ্ঞায ৰসেন পরিতুলযন্তো পটিজানন্তো. মগ্গপধানং পদহতীতি মগ্গলক্খণং পধানিকং মগ্গং পদহতি. পেসিতচিত্তোতি নিব্বানং পতি পেসিতচিত্তো. নামকাযেনাতি মগ্গপ্পটিপাটিযা তংতংমগ্গসম্পযুত্তনামকাযেন. ন পন কিঞ্চি আহাতি দূরতায সমানং ন কিঞ্চি ৰচনং ভগৰা আহ তে দল়্হতরং নিগ্গণ্হিতুং.