১. কন্দরকসুত্তৰণ্ণনা

১. আরামপোক্খরণীআদীসূতি আরামপোক্খরণীউয্যানচেতিযট্ঠানাদীসু. উস্সন্নাতি বহুলা. অসোককণিকারকোৰিল়ারকুম্ভীরাজরুক্খেহি সম্মিস্সতায তং চম্পকৰনং নীলাদিপঞ্চৰণ্ণকুসুমপটিমণ্ডিতন্তি দট্ঠব্বং, ন চম্পকরুক্খানংযেৰ নীলাদিপঞ্চৰণ্ণকুসুমতাযাতি ৰদন্তি. ভগৰা কুসুমগন্ধসুগন্ধে চম্পকৰনে ৰিহরতীতি ইমিনা ন মাপনকালে এৰ তস্মিং নগরে চম্পকরুক্খা উস্সন্না, অথ খো অপরভাগেপীতি দস্সেতি. ‘‘পঞ্চসতমত্তেহি অড্ঢতেল়সেহী’’তি এৰং অদস্সিতপরিচ্ছেদেন. হত্থিনো চারেতি সিক্খাপেতীতি হত্থাচরিযো হত্থীনং সিক্খাপকো, তস্স পুত্তোতি আহ ‘‘হত্থাচরিযস্স পুত্তো’’তি. তদা ভগৰা তেসং পসাদজননত্থং অত্তনো বুদ্ধানুভাৰং অনিগুহিত্ৰাৰ নিসিন্নোতি দস্সেন্তো ‘‘ছব্বণ্ণানং ঘনবুদ্ধরস্মীন’’ন্তিআদিমাহ. ভগৰতো চেৰ গারৰেনাতি ভগৰতো গরুভাৰেন, ভগৰতি গারৰেনাতি ৰা পাঠো.

নিচ্চং ন হোতীতি অভিণ্হং ন হোতি, কদাচিদেৰ হোতীতি অত্থো. অভিণ্হনিচ্চতা হি ইধ অধিপ্পেতা, ন কূটট্ঠনিচ্চতা. লোকে কিঞ্চি ৰিম্হযাৰহং দিস্ৰা হত্থৰিকারম্পি করোন্তি, অঙ্গুলিং ৰা ফোটযন্তি, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অচ্ছরং পহরিতুং যুত্ত’’ন্তি. অভূতপুব্বং ভূতন্তি অযং নিরুত্তিনযো যেভুয্যেন উপাদায রুল়্হীৰসেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. তথা হি পাল়িযং ‘‘যেপি তে, ভো গোতম, অহেসুং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদি ৰুত্তং, কিঞ্চি অকত্তব্বম্পি করিযমানং দুক্করভাৰেন ৰিম্হযাৰহং হোতি, তথা কিঞ্চি কত্তব্বং, পুরিমং গরহচ্ছরিযং, পচ্ছিমং পসংসচ্ছরিযং, তদুভযং সুত্তপদসো দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং.

সম্মা পটিপাদিতোতি সম্মাপটিপদাযং ঠপিতো. এসা পটিপদা পরমাতি এতপরমং, ভাৰনপুংসকনিদ্দেসোযং যথা ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তি (অ. নি. ৪.৭০). অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপদায তুম্হেহি পটিপাদিতো, অতীতেপি কালে বুদ্ধা এতপরমংযেৰ ভিক্খুসঙ্ঘং সম্মা পটিপাদেসুং, অনাগতেপি কালে এতপরমংযেৰ ভিক্খুসঙ্ঘং সম্মা পটিপাদেস্সন্তীতি পরিব্বাজকো নযগ্গাহেন দিট্ঠেন অদিট্ঠং অনুমিনন্তো সব্বেসম্পি বুদ্ধানং সাসনে সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণং ৰিয সমসমং কত্ৰা দস্সেতি, এৰং দস্সেন্তো চ তেসং সুধম্মতঞ্চ তথা দস্সেতি এৰাতি ৰেদিতব্বো, বুদ্ধসুবুদ্ধতা পন নেসং সরূপেনেৰ দস্সিতাতি. ন ইতো ভিয্যোতি ইমিনা পাল়িযং এতপরমংযেৰাতি অৰধারণেন নিৰত্তিতং দস্সেতি সীলপদট্ঠানত্তা সমাধিস্স, সমাধিপদট্ঠানত্তা চ পঞ্ঞায সীলেপি চ অভিসমাচারিকপুব্বকত্তা আদিব্রহ্মচরিযকস্স ৰুত্তং ‘‘আভিসমাচারিকৰত্তং আদিং কত্ৰা’’তি.

২. পুচ্ছানুসন্ধিআদীসু অনন্তোগধত্তা ‘‘পাটিএক্কো অনুসন্ধী’’তি ৰত্ৰা তমেৰত্থং পাকটং কাতুং ‘‘ভগৰা কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. উপসন্তকারণন্তি উপসন্তভাৰকারণং. তঞ্হি অরিযানংযেৰ ৰিসযো, তত্থাপি চ বুদ্ধানং এৰ অনৰসেসতো ৰিসযোতি ইমমত্থং ব্যতিরেকতো অন্ৰযতো চ দস্সেতুং ন হি ত্ৰন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ঞাতত্থচরিযা কাকজাতকাদিৰসেন ৰেদিতব্বা, লোকত্থচরিযা তংতংপারমিপূরণৰসেন, বুদ্ধত্থচরিযা মহাবোধিজাতকাদিৰসেন. অচ্ছরিযং ভো গোতমাতিআদিনা কন্দরকেন কতং পসাদপৰেদনং দস্সেতি.

যেপি তেতিআদিনা তেন ৰুত্তমত্থং পচ্চনুভাসন্তেন ভগৰতা সম্পটিচ্ছিতন্তি চরিতত্তা আহ – ‘‘সন্তি হি কন্দরকাতি অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধী’’তি. যো হি কন্দরকেন ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপসন্তভাৰো কিত্তিতো, তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তোপি তেন অপুচ্ছিতোযেৰ অত্তনো অজ্ঝাসযেন ভগৰা ‘‘সন্তি হী’’তিআদিনা দেসনং আরভি. তেনাহ ‘‘ভগৰতো কির এতদহোসী’’ তিআদি. কপ্পেত্ৰাতি অঞ্ঞথা সন্তমেৰ অত্তানং অঞ্ঞথা ৰিধায. পকপ্পেত্ৰাতি সনিদস্সনৰসেন গহেত্ৰা. তেনাহ ‘‘কুহকভাৰেনা’’তিআদি. পটিপদং পূরযমানাতি কামং অৰিসেসেন সেক্খা ৰুচ্চন্তি, তে পন অধিগতমগ্গৰসেন ‘‘পূরযমানা’’তি ন ৰত্তব্বা কিচ্চস্স নিট্ঠিতত্তা. মগ্গো হি একচিত্তক্খণিকোতি আহ ‘‘উপরিমগ্গস্স ৰিপস্সনায উপসন্তা’’তি. ইতো মুত্তাতি মগ্গেনাগতূপসমতো মুত্তা. কল্যাণপুথুজ্জনে সন্ধায ৰদতি. তেনাহ ‘‘চতূহি সতিপট্ঠানেহি উপসন্তা’’তি.

সততসীলাতি অৰিচ্ছিন্নসীলা. সাতিসযো হি এতেসং সীলস্স অখণ্ডাদিভাৰো. সুপরিসুদ্ধসীলতাৰসেন সন্ততা ৰুত্তি এতেসন্তি সন্ততৰুত্তিনোতি আহ ‘‘তস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি. এৰং সীলৰুত্তিৰসেন ‘‘সন্ততৰুত্তিনো’’তি পদস্স অত্থং ৰত্ৰা ইদানি জীৰিতৰুত্তিৰসেন দস্সেন্তো ‘‘সন্ততজীৰিকাৰাতি অত্থো’’তি আহ. সাসনস্স জীৰিতৰুত্তি সীলসন্নিস্সিতা এৰাতি আহ ‘‘তস্মি’’ন্তিআদি.

নিপযতি ৰিসোসেতি রাগাদিসংকিলেসং, ততো ৰা অত্তানং নিপাতীতি নিপকো, পঞ্ঞৰা. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞৰন্তো’’তি. পঞ্ঞায ঠত্ৰা জীৰিকাকপ্পনং নাম বুদ্ধপটিকুট্ঠমিচ্ছাজীৰং পহায সম্মাজীৰেন জীৰনন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘যথা একচ্চো’’তিআদিমাহ. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪) তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. রথৰিনীতপটিপদাদযো তেসু তেসু সুত্তেসু ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. ইতো অঞ্ঞত্থ মহাগোপালকসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.৩৪৬ আদযো) লোকুত্তরসতিপট্ঠানা কথিতাতি আহ – ‘‘ইধ পন লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা সতিপট্ঠানা কথিতা’’তি, সতিপট্ঠানসুত্তেপি (দী. নি. ২.৩৭৩-৩৭৪; ম. নি. ১.১০৬ আদযো) ৰোমিস্সকাৰ কথিতাতি. এত্তকেনাতি এত্তকায দেসনায.

৩. কারকভাৰন্তি পটিপত্তিযং পটিপজ্জনকভাৰং. মযম্পি নাম গিহী বহুকিচ্চা সমানা কালেন কালং সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা ৰিহরাম, কিমঙ্গং পন ৰিৰেকৰাসিনোতি অত্তনো কারকভাৰং পৰেদেন্তো এৰং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ উক্খিপতি. তেনাহ ‘‘অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো’’তিআদি. নানারম্মণেসু অপরাপরং উপ্পজ্জমানানং রাগাদিকিলেসানং ঘনজটিতসঙ্খাতাকারেন পৰত্তি কিলেসগহনেন গহনতা, তেনাহ ‘‘অন্তো জটা বহি জটা, জটায জটিতা পজা’’তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২). মনুস্সানং অজ্ঝাসযগহণেন সাঠেয্যম্পীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কসটসাঠেয্যেসুপি এসেৰ নযো’’তি. যথা সপ্পিমধুফাণিতাদীসু কচৰরভাৰো, সো কসটোতি ৰুচ্চতি, এৰং সন্তানে অপরিসুদ্ধো সংকিলেসভাৰো কসটন্তি আহ ‘‘অপরিসুদ্ধট্ঠেন কসটতা’’তি. অত্তনি অসন্তগুণসম্ভাৰনং কেরাটিযট্ঠো. জানাতীতি ‘‘ইদং অহিতং ন সেৰিতব্বং, ইদং হিতং সেৰিতব্ব’’ন্তি ৰিচারেতি দেসেতি. ৰিচারণত্থোপি হি হোতি জানাতি-সদ্দো যথা ‘‘আযস্মা জানাতী’’তি. সব্বাপি…পে… অধিপ্পেতা ‘‘পসুপালকা’’তিআদীসু ৰিয. ইধ অন্তর-সদ্দো ‘‘ৰিজ্জন্তরিকাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) ৰিয খণত্থোতি আহ ‘‘যত্তকেন খণেনা’’তি. তেনাতি হত্থিনা. তানীতি সাঠেয্যাদীনি.

অত্থতো কাযচিত্তুজুকতাপটিপক্খভূতাৰ লোভসহগতচিত্তুপ্পাদস্স পৰত্তিআকারৰিসেসাতি তানি পৰত্তিআকারেন দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যস্সাতি পাণভূতস্স অস্সস্স ৰা হত্থিনো ৰা. ঠস্সামীতি তত্থেৰ সপ্পটিভযে ঠানে গন্ত্ৰা ঠস্সামীতি ন হোতি. ইমস্স সাঠেয্যতায পাকটকরণং ৰঞ্চনাধিপ্পাযভাৰতো. তথা হি চতূসু ঠানেসু ‘‘ৰঞ্চেত্ৰা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং, নিগুহন্তো পন তত্থেৰ গন্ত্ৰা তিট্ঠেয্য. এস নযো সেসেসুপি. পটিমগ্গং আরোহিতুকামস্সাতি আগতমগ্গমেৰ নিৰত্তিত্ৰা গন্তুকামস্স. লেণ্ডৰিস্সজ্জনাদীসু কালন্তরাপেক্খাভাৰং ‘‘তথা’’তি ইমিনা উপসংহরতি.

অন্তোজাতকাতি অত্তনো দাসিযা কুচ্ছিম্হি জাতা. ধনক্কীতাতি ধনং দত্ৰা দাসভাৰেন গহিতা. করমরানীতাতি দাসভাৰেন করমরগ্গাহগহিতা. দাসব্যন্তি দাসভাৰং. পেস্সাতি অদাসা এৰ হুত্ৰা ৰেয্যাৰচ্চকরা. ইমং ৰিস্সজ্জেত্ৰাতি ইমং অত্তনো হত্থগতং ৰিস্সজ্জেত্ৰা. ইমং গণ্হন্তাতি ইমং তস্স হত্থগতং গণ্হন্তা. সম্মুখতো অঞ্ঞথা পরম্মুখকালে কাযৰাচাসমুদাচারদস্সনেনেৰ চিত্তস্স নেসং অঞ্ঞথা ঠিতভাৰো নিদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো.

৪. অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধীতি এত্থাপি অনন্তরে ৰুত্তনযেনেৰ অনুসন্ধিযোজনা ৰেদিতব্বা. তেনেৰাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. চতুত্থো হিতপটিপদং পটিপন্নোতি যোজনা. পুগ্গলসীসেন পুগ্গলপটিপত্তিং দস্সেন্তো ‘‘পুগ্গলে পহাযা’’তি আহ. পটিপত্তি হি ইধ পহাতব্বা, ন পুগ্গলা. যথা অস্সদ্ধাদিপুগ্গলপরিৰজ্জনেন সদ্ধিন্দ্রিযাদিভাৰনা ইজ্ঝন্তি, এৰং মিচ্ছাপটিপন্নপুগ্গলপরিৰজ্জনেন মিচ্ছাপটিপদা ৰজ্জিতব্বাতি আহ – ‘‘পুরিমে তযো পুগ্গলে পহাযা’’তি. চতুত্থপুগ্গলস্সাতি ইমস্মিং চতুক্কে ৰুত্তচতুত্থপুগ্গলস্স হিতপটিপত্তিযংযেৰ পটিপাদেমি পৰত্তেমীতি দস্সেন্তো. সন্তাতি সমং ৰিনাসং নিরোধং পত্তাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘নিরুদ্ধা সন্তাতি ৰুত্তা’’তি. পুন সন্তাতি ভাৰনাৰসেন কিলেসপরিল়াহৰিগমতো সন্তাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘নিব্বুতা’’তি. সন্তাতি আনেত্ৰা যোজনা. সন্তো হৰেতি এত্থ সমভাৰকরেন সাধুভাৰস্স ৰিসেসপচ্চযভূতেন পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা অরিযা ‘‘সন্তো’’তি ৰুত্তাতি আহ – ‘‘সন্তো হৰে…পে… পণ্ডিতা’’তি.

আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা (অ. নি. টী. ২.৪.১৯৮) অত্তভাৰো, ইধ পন যো পরো ন হোতি, সো অত্তা, তং অত্তানং. পরন্তি অত্ততো অঞ্ঞং. ছাতং ৰুচ্চতি তণ্হা জিঘচ্ছাহেতুতায. অন্তো তাপনকিলেসানন্তি অত্তনো সন্তানে অত্তপরিল়াহজননসন্তপ্পনকিলেসানং. চিত্তং আরাধেতীতি চিত্তং পসাদেতি, সম্পহংসেতীতি অত্থো. যস্মা পন তথাভূতো চিত্তং সম্পাদেন্তো অজ্ঝাসযং গণ্হন্তো নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘চিত্তং সম্পাদেতী’’তিআদি.

৫. দুক্খং পটিক্কূলং জেগুচ্ছং এতস্সাতি দুক্খপটিক্কূলো তং দুক্খপটিক্কূলং. ৰিসেসনৰিসেসিতব্বতা হি কামচারা. অট্ঠকথাযং পন দুক্খস্স ৰিসেসিতব্বতং সন্ধায বাহিরত্থসমাসং অনাদিযিত্ৰা ‘‘দুক্খস্স পটিক্কূল’’ন্তি অত্থো ৰুত্তো. যেন হি ভাগেন পুরিসস্স দুক্খং পটিক্কূলং, তেন দুক্খস্স পুরিসোপীতি. তেনাহ – ‘‘পচ্চনীকসণ্ঠিত’’ন্তি.

৬. চতূহি কারণেহীতি ধাতুকুসলতাদীহি চতূহি কারণেহি. কম্মং করোতীতি যোগকম্মং করোতি. যস্মা সম্বুদ্ধা পরেসং মগ্গফলাধিগমায উস্সাহজাতা, তত্থ নিরন্তরং যুত্তপ্পযুত্তা এৰ হোন্তি, তে পটিচ্চ তেসং অন্তরাযো ন হোতিযেৰাতি আহ ‘‘ন পন বুদ্ধে পটিচ্চা’’তি. কিরিযপরিহানিযা দেসকস্স তস্সেৰ ৰা পুগ্গলস্স তজ্জপযোগাভাৰতো. ‘‘দেসকস্স ৰা’’তি ইদং সাৰকানং ৰসেন দট্ঠব্বং. মহতা অত্থেনাতি এত্থ অত্থ-সদ্দো আনিসংসপরিযাযোতি আহ ‘‘দ্ৰীহি আনিসংসেহী’’তি. পসাদং পটিলভতি ‘‘অরহন্তো’’তিআদিনা সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা সুতত্তা. অভিনৰো নযো উদপাদি সন্ততসীলতাদিৰসেন অনত্তন্তপতাদিৰসেন, সোপি তং সুত্ৰা দাসাদীসু সৰিসেসং লজ্জী দযাপন্নো হিতানুকম্পী হুত্ৰা সেক্খপটিপদং সীলং সাধেন্তো অনুক্কমেন সতিপট্ঠানভাৰনং পরিব্রূহেতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘মহতা অত্থেন সংযুত্তো’’তি.

৮. পরেসং হননঘাতনাদিনা রোদাপনতো লুদ্দো, তথা ৰিঘাতকভাৰেন কাযচিত্তানং ৰিদারণতো দারুণো, ৰিরুদ্ধৰাদতায কক্খল়ো, বন্ধনাগারে নিযুত্তো বন্ধনাগারিকো.

৯. খত্তিযাভিসেকেনাতি খত্তিযানং কত্তব্বঅভিসেকেন. সন্থাগারন্তি সন্থারৰসেন কতং অগারং যঞ্ঞাৰাটং. সপ্পিতেলেনাতি সপ্পিমযেন তেলেন, যমকস্নেহেন হি তদা কাযং অব্ভঞ্জতি. ৰচ্ছভাৰং তরিত্ৰা ঠিতো ৰচ্ছতরো. পরিক্খেপকরণত্থাযাতি ৰনমালাহি সদ্ধিং দব্ভেহি ৰেদিযা পরিক্খেপনত্থায. যঞ্ঞভূমিযন্তি অৰসেসযঞ্ঞট্ঠানে. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

কন্দরকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.