১. সালেয্যকসুত্তৰণ্ণনা

৪৩৯. মহাজনকাযে সন্নিপতিতেতি কেচি ‘‘পহংসনৰিধিং দস্সেত্ৰা রাজকুমারং হাসেস্সামা’’তি, কেচি ‘‘তং কীল়নং পস্সিস্সামা’’তি এৰং মহাজনসমূহে সন্নিপতিতে. দেৰনটন্তি দিব্বগন্ধব্বং. কুসলং কুসলন্তি ৰচনং উপাদাযাতি ‘‘কচ্চি কুসলং? আম কুসল’’ন্তি ৰচনপটিৰচনৰসেন পৰত্তকুসলৰাদিতায তে মনুস্সা আদিতো কুসলাতি সমঞ্ঞং লভিংসু. তেসং কুসলানং ইস্সরাতি রাজকুমারা কোসলা. কোসলে জাতা. তেসং নিৰাসোতি সব্বং পুব্বে ৰুত্তনযমেৰ. তেনাহ ‘‘সো পদেসো কোসলাতি ৰুচ্চতী’’তি.

চারিকং চরমানোতি সামঞ্ঞৰচনম্পি ‘‘মহতা…পে… তদৰসরী’’তি ৰচনতো ৰিসেসং নিৰিট্ঠমেৰাতি আহ ‘‘অতুরিতচারিকং চরমানো’’তি. মহতাতি গুণমহত্তেনপি সঙ্খ্যামহত্তেনপি মহতা. তস্মিঞ্হি ভিক্খুসমূহে কেচি অধিসীলসিক্খাৰসেন সীলসম্পন্না, তথা কেচি সীলসমাধিসম্পন্না, কেচি সীলসমাধিপঞ্ঞাসম্পন্নাতি গুণমহত্তেনপি সো ভিক্খুসমূহো মহাতি. তং অনামসিত্ৰা সঙ্খ্যামহত্তমেৰ দস্সেন্তো ‘‘সতং ৰা’’তিআদিমাহ. অঞ্ঞগামপটিবদ্ধজীৰিকাৰসেন সমোসরন্তি এত্থাতি সমোসরণং, গামো নিৰাসগামো. ন্তি সালং ব্রাহ্মণগামং. ৰিহারোতি ভগৰতো ৰিহরণট্ঠানং. এত্থাতি এতস্মিং সালেয্যকসুত্তে. অনিযমিতোতি অসুকস্মিং আরামে পব্বতে রুক্খমূলে ৰাতি ন নিযমিতো, সরূপগ্গহণৰসেন ন নিযমিত্ৰা ৰুত্তো. তস্মাতি অনিযমিতত্তা. অত্থাপত্তিসিদ্ধমত্থং পরিকপ্পনৰসেন দস্সেন্তো ‘‘ৰনসণ্ডো ভৰিস্সতী’’তি আহ, অদ্ধা ভৰেয্যাতি অত্থো.

উপলভিংসূতি (সারত্থ. টী. ১.১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা; দী. নি. টী. ১.২৫৫; অ. নি. টী. ২.৩.৬৪) সৰনৰসেন উপলভিংসূতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সোতদ্ৰার…পে… জানিংসূ’’তি আহ. অৰধারণফলত্তা সব্বম্পি ৰাক্যং অন্তোগধাৰধারণন্তি আহ ‘‘পদপূরণমত্তে ৰা নিপাতো’’তি. অৰধারণত্থেতি পন ইমিনা ইট্ঠত্থাৰধারণত্থং খো-সদ্দগ্গহণন্তি দস্সেতি. ‘‘অস্সোসু’’ন্তি পদং খো-সদ্দে গহিতে তেন ফুল্লিতমণ্ডিতৰিভূসিতং ৰিয হোন্তং পূরিতং নাম হোতি, তেন চ পুরিমপচ্ছিমপদানি সংসিলিট্ঠানি হোন্তি, ন তস্মিং অগ্গহিতেতি আহ ‘‘পদপূরণেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৰা’’তি. মত্ত-সদ্দো ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো. তেনস্স অনত্থন্তরদীপনতং দস্সেতি, এৰ-সদ্দেন পন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায একন্তিকতং. সালাযং জাতা সংৰড্ঢকা সালেয্যকা যথা ‘‘কত্তেয্যকা উব্ভেয্যকা’’তি.

সমিতপাপত্তাতি অচ্চন্তং অনৰসেসতো সৰাসনং সমিতপাপত্তা. এৰঞ্হি বাহিরকৰীতরাগসেক্খাসেক্খপাপসমনতো ভগৰতো পাপসমনং ৰিসেসিতং হোতি. অনেকত্থত্তা নিপাতানং ইধ অনুস্সৰত্থো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘খলূতি অনুস্সৰনত্থে নিপাতো’’তি. আলপনমত্তন্তি পিযালাপৰচনং. পিযসমুদাহারা হেতে ‘‘ভো’’তি ৰা ‘‘আৰুসো’’তি ৰা ‘‘দেৰানংপিযা’’তি ৰা. গোত্তৰসেনাতি এত্থ তং তাযতীতি গোত্তং. গোতমোতি হি পৰত্তমানং অভিধানং বুদ্ধিঞ্চ একংসিকৰিসযতায তাযতি রক্খতীতি গোতমগোত্তং. যথা হি বুদ্ধি আরম্মণভূতেন অত্থেন ৰিনা ন ৰত্ততি, এৰং অভিধানং অভিধেয্যভূতেন, তস্মা সো তানি তাযতি রক্খতীতি ৰুচ্চতি. সো পন অত্থতো অঞ্ঞকুলপরম্পরাসাধারণং তস্স কুলস্স আদিপুরিসসমুদাগতং তংকুলপরিযাপন্নসাধারণং সামঞ্ঞরূপন্তি দট্ঠব্বং. উচ্চাকুলপরিদীপনং উদিতোদিতৰিপুলখত্তিযকুলৰিভাৰনতো. সব্বখত্তিযানঞ্হি আদিভূতমহাসম্মতমহারাজতো পট্ঠায অসম্ভিন্নং উল়ারতমং সক্যরাজকুলং. কেনচি পারিজুঞ্ঞেনাতি ঞাতিপারিজুঞ্ঞভোগপারিজুঞ্ঞাদিনা কেনচিপি পারিজুঞ্ঞেন পরিহানিযা অনভিভূতো অনজ্ঝোত্থটো. তথা হি কদাচিপি তস্স কুলস্স তাদিসপারিজুঞ্ঞাভাৰো, অভিনিক্খমনকালে চ ততো সমিদ্ধতমভাৰো লোকে পাকটো পঞ্ঞাতোতি. সক্যকুলা পব্বজিতোতি ইদং ৰচনং ভগৰতো সদ্ধাপব্বজিতভাৰদীপনং ৰুত্তং মহন্তং ঞাতিপরিৰট্টং মহন্তঞ্চ ভোগক্খন্ধং পহায পব্বজিতভাৰদীপনতো. এত্থ চ সমণোতি ইমিনা পরিক্খকজনেহি ভগৰতো বহুমতভাৰো দস্সিতো সমিতপাপতাদীপনতো, গোতমোতি ইমিনা লোকিযজনেহি উল়ারতমকুলীনতাদীপনতো.

অব্ভুগ্গতোতি এত্থ অভি-সদ্দো ইত্থম্ভূতাখ্যানে, তংযোগতো পন ‘‘ভৰন্তং গোতম’’ন্তি উপযোগৰচনং সামিঅত্থেপি সমানং ইত্থম্ভূতযোগদীপনতো ‘‘ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো’’তি. কল্যাণোতি ভদ্দকো. সা চস্স কল্যাণতা উল়ারৰিসযতাযাতি আহ ‘‘কল্যাণগুণসমন্নাগতো’’তি. তংৰিসযতা হেত্থ সমন্নাগমো. সেট্ঠোতি এত্থাপি এসেৰ নযো যথা ‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠ’’ন্তি (পারা. অট্ঠ. ১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা; ৰিসুদ্ধি. ১.১৪২; উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৰু. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা; মহানি. অট্ঠ. ৫০). ‘‘ভগৰা অরহ’’ন্তিআদিনা গুণানং সংকিত্তনতো সংসদ্দনতো চ কিত্তিসদ্দো ৰণ্ণোতি আহ ‘‘কিত্তিযেৰা’’তি. কিত্তিপরিযাযোপি হি সদ্দ-সদ্দো যথা তং ‘‘উল়ারসদ্দা ইসযো গুণৰন্তো তপস্সিনো’’তি. থুতিঘোসোতি অভিত্থৰুদাহারো. অজ্ঝোত্থরিত্ৰাতি পটিপক্খাভাৰেন অনঞ্ঞসাধারণতায চ অভিভৰিত্ৰা.

সো ভগৰাতি যো সো সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো দেৰানং অতিদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা লোকনাথো ভাগ্যৰন্ততাদীহি কারণেহি ভগৰাতি লদ্ধনামো, সো ভগৰা. ‘‘ভগৰা’’তি হি ইদং সত্থু নামকিত্তনং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘ভগৰাতি নেতং নামং মাতরা কত’’ন্তিআদি (মহানি. ১৪৯, ১৯৮, ২১০; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২). পরতো পন ‘‘ভগৰা’’তি গুণকিত্তনমেৰ. এৰং ‘‘অরহ’’ন্তিআদীহি পদেহি যে সদেৰকে লোকে অতিৰিয পঞ্ঞাতা বুদ্ধগুণা, তে নানপ্পকারতো ৰিভাৰিতাতি দস্সেতুং পচ্চেকং ইতিপি-সদ্দো যোজেতব্বোতি আহ ‘‘ইতিপি অরহং, ইতিপি সমাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৰা’’তি. ‘‘ইতিপেতং ভূতং, ইতিপেতং তচ্ছ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.৬) ৰিয হি ইধ ইতি-সদ্দো আসন্নপচ্চক্খকারণত্থো, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো তেন তেসং গুণানং বহুভাৰদীপনতো. তানি গুণসল্লক্খণকারণানি সদ্ধাসম্পন্নানং ৰিঞ্ঞুজাতিকানং পচ্চক্খানি এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেনাতি ৰুত্তং হোতী’’তিআদি. ততো ৰিসুদ্ধিমগ্গতো. তেসন্তি ‘‘অরহ’’ন্তিআদীনং. ৰিত্থারো অত্থনিদ্দেসো গহেতব্বো. ততো এৰ তংসংৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৩০) ৰুত্তো ‘‘আরকাতি অরহং সুৰিদূরভাৰতো, আরকাতি অরহং আসন্নভাৰতো, রহিতব্বস্স অভাৰতো, সযঞ্চ অরহিতব্বতো, নত্থি এতস্স রহোগমনং গতীসু পচ্চাজাতি, পাসংসভাৰতো ৰা অরহ’’ন্তিআদিনা ‘‘অরহ’’ন্তিআদীনং পদানং অত্থো ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বো.

ভৰন্তি চেত্থ (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৩০; সারত্থ. টী. ১.ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা) –

‘‘সম্মা নপ্পটিপজ্জন্তি, যে নিহীনাসযা নরা;

আরকা তেহি ভগৰা, দূরে তেনারহং মতো.

যে সম্মা পটিপজ্জন্তি, সুপ্পণীতাধিমুত্তিকা;

ভগৰা তেহি আসন্নো, তেনাপি অরহং জিনো.

পাপধম্মা রহা নাম, সাধূহি রহিতব্বতো;

তেসং সুট্ঠু পহীনত্তা, ভগৰা অরহং মতো.

যে সচ্ছিকতসদ্ধম্মা, অরিযা সুদ্ধগোচরা;

ন তেহি রহিতো হোতি, নাথো তেনারহং মতো.

রহো ৰা গমনং যস্স, সংসারে নত্থি সব্বসো;

পহীনজাতিমরণো, অরহং সুগতো মতো.

গুণেহি সদিসো নত্থি, যস্মা লোকে সদেৰকে;

তস্মা পাসংসিযত্তাপি, অরহং দ্ৰিপদুত্তমো.

আরকা মন্দবুদ্ধীনং, আসন্না চ ৰিজানতং;

রহানং সুপ্পহীনত্তা, ৰিদূনমরহেয্যতো;

ভৰেসু চ রহাভাৰা, পাসংসা অরহং জিনো’’তি.

সুন্দরন্তি ভদ্দকং. তঞ্চ পস্সন্তস্স হিতসুখাৰহভাৰেন ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘অত্থাৰহং সুখাৰহ’’ন্তি. তত্থ অত্থাৰহন্তি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থসঞ্হিতহিতাৰহং. সুখাৰহন্তি তপ্পরিযাপন্নতিৰিধসুখাৰহং. তথারূপানন্তি তাদিসানং. যাদিসেহি পন গুণেহি ভগৰা সমন্নাগতো, তেহি চতুপ্পমাণিকস্স লোকস্স সব্বথাপি অচ্চন্তায পসাদনীযোতি দস্সেতুং ‘‘অনেকেহিপী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যথাভূত…পে… অরহতন্তি ইমিনা ধম্মপ্পমাণানং লূখপ্পমাণানং সত্তানং ভগৰতো পসাদাৰহতমাহ, ইতরেন ইতরেসং. দস্সনমত্তম্পিসাধু হোতীতি এত্থ কোসিযসকুণস্স ৰত্থু কথেতব্বং. একং পদম্পি সোতুং লভিস্সাম, সাধুতরংযেৰ ভৰিস্সতীতি এত্থ মণ্ডূকদেৰপুত্তৰত্থু কথেতব্বং.

ইমিনা নযেন অগারিকপুচ্ছা আগতাতি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তং. যেভুয্যেন হি অগারিকা এৰং পুচ্ছন্তি. অনগারিকপুচ্ছাযপি এসেৰ নযো. যথা ন সক্কোন্তি…পে… ৰিস্সজ্জেন্তোতি ইমিনা সত্থু তেসং ব্রাহ্মণগহপতিকানং নিগ্গণ্হনৰিধিং দস্সেতি. তেসঞ্হি সংখিত্তরুচিতায সঙ্খেপদেসনা, তায অত্থং অজানন্তা ৰিত্থারদেসনং আযাচন্তি, সা চ নেসং সংখিত্তরুচিতা পণ্ডিতমানিতায, সো চ মানো যথাদেসিতস্স অত্থস্স অজানন্তে অপ্পতিট্ঠো হোতি, ইতি ভগৰা তেসং মাননিগ্গহৰিধিং চিন্তেত্ৰা সঙ্খেপেনেৰ পঞ্হং ৰিস্সজ্জেসি, ন সব্বসো দেসনায অসল্লক্খণত্থং. তেনাহ ‘‘পণ্ডিতমানিকা হী’’তিআদি. যস্মা মং তুম্হে যাচথ, সংখিত্তেন ৰুত্তমত্থং ন জানিত্থাতি অধিপ্পাযো.

৪৪০. ‘‘একৰিধেন ঞাণৰত্থু’’ন্তিআদীসু (ৰিভ. ৭৫১) ৰিয কোট্ঠাসত্থো ৰিধ-সদ্দো, সো চ ৰিভত্তিৰচনৰিপল্লাসং কত্ৰা পচ্চত্তে করণৰচনৰসেন ‘‘তিৰিধ’’ন্তি ৰুত্তো. অত্থো পন করণপুথুৰচনৰসেন দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘তিৰিধন্তি তীহি কোট্ঠাসেহী’’তি. পকারত্থো ৰা ৰিধ-সদ্দো, পকারত্থত্তাযেৰ লব্ভমানং অধম্মচরিযাৰিসমচরিযাভাৰসামঞ্ঞং, কাযদ্ৰারিকভাৰসামঞ্ঞং ৰা উপাদায একত্তং নেত্ৰা ‘‘তিৰিধ’’ন্তি ৰুত্তং. পকারভেদে পন অপেক্খিতে ‘‘তিৰিধা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি. কাযেনাতি এত্থ কাযোতি চোপনকাযো অধিপ্পেতো, সো চ অধম্মচরিযায দ্ৰারভূতো তেন ৰিনা তস্সা অপ্পৰত্তনতো. কাযেনাতি চ হেতুম্হি করণৰচনং. কিঞ্চাপি হি অধম্মচরিযাসঙ্খাতচেতনাসমুট্ঠানা সা ৰিঞ্ঞত্তি, ন চ সা পট্ঠানে আগতেসু চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু একেনপি পচ্চযেন চেতনায পচ্চযো হোতি, তস্সা পন তথাপৰত্তমানায কাযকম্মসঞ্ঞিতায চেতনায পৰত্তি হোতীতি তেন দ্ৰারেন লক্খিতব্বভাৰতো তস্সা কারণং ৰিয চ সব্বোহারমত্তং হোতি. কাযদ্ৰারেনাতি ৰা কাযেন দ্ৰারভূতেন কাযদ্ৰারভূতেনাতি তং ইত্থম্ভূতলক্খণে করণৰচনং. অধম্মং চরতি এতাযাতি অধম্মচরিযা, তথাপৰত্তা চেতনা. অধম্মোতি পন তংসমুট্ঠানো পযোগো দট্ঠব্বো. ধম্মতো অনপেতাতি ধম্মা, ন ধম্মাতি অধম্মা, অধম্মা চ সা চরিযা চাতি অধম্মচরিযা. পচ্চনীকসমনট্ঠেন সমং, সমানং সদিসং যুত্তন্তি ৰা সমং, সুচরিতং. সমতো ৰিগতং, ৰিরুদ্ধং ৰা তস্সাতি ৰিসমং, দুচ্চরিতং. সা এৰ ৰিসমা চরিযাতি ৰিসমচরিযা. সব্বেসু কণ্হসুক্কপদেসূতি ‘‘চতুব্বিধং ৰাচায অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা হোতী’’তিআদিনা উদ্দেসনিদ্দেসৰসেন আগতেসু সব্বেসু কণ্হপদেসু – ‘‘তিৰিধং খো গহপতযো কাযেন ধম্মচরিযাসমচরিযা হোতী’’তিআদিনা উদ্দেসনিদ্দেসৰসেন আগতেসু সব্বেসু সুক্কপদেসু চ.

রোদেতি কুরূরকম্মন্ততায পরপটিবদ্ধে সত্তে অস্সূনি মোচেতীতি রুদ্দো, সো এৰ লুদ্দো র-কারস্স ল-কারং কত্ৰা. কক্খল়োতি লুদ্দো. দারুণোতি ফরুসো. সাহসিকোতি সাহস্সকারী. সচেপি ন লিপ্পন্তি. তথাৰিধো পরেসং ঘাতনসীলো লোহিতপাণীত্ৰেৰ ৰুচ্চতি যথা দানসীলো পরেসং দানত্থং অধোতহত্থোপি ‘‘পযতপাণী’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. পহরণং পহারদানমত্তং হতং, পৰুদ্ধং পহরণং পরস্স মারণং পহতন্তি দস্সেন্তো ‘‘হতে’’তিআদিমাহ. তত্থ নিৰিট্ঠোতি অভিনিৰিট্ঠো পসুতো.

যস্স ৰসেন ‘‘পরস্সা’’তি সামিনিদ্দেসো, তং সাপতেয্যং. যঞ্হি সামঞ্ঞতো গহিতং, তং তেনেৰ সামিনিদ্দেসেন পকাসিতন্তি আহ ‘‘পরস্স সন্তক’’ন্তি. পরস্সপরৰিত্তূপকরণন্তি ৰা একমেৰেতং সমাসপদং, যং কিঞ্চি পরসন্তকং ৰিসেসতো পরস্স ৰিত্তূপকরণং ৰাতি অত্থো. তেহি পরেহীতি যেসং সন্তকং, তেহি. যস্স ৰসেন পুরিসো ‘‘থেনো’’তি ৰুচ্চতি, তং থেয্যন্তি আহ ‘‘অৰহরণচিত্তস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি. থেয্যসঙ্খাতেন, ন ৰিস্সাসতাৰকালিকাদিৰসেনাতি অত্থো.

মতে ৰাতি ৰা-সদ্দো অৰুত্তৰিকপ্পত্থো. তেন পব্বজিতাদিভাৰং সঙ্গণ্হাতি. এতেনুপাযেনাতি যং মাতরি মতায, নট্ঠায ৰা পিতা রক্খতি, সা পিতুরক্খিতা. যং উভোসু অসন্তেসু ভাতা রক্খতি, সা ভাতুরক্খিতাতি এৰমাদিং সন্ধাযাহ. সভাগকুলানীতি আৰাহকিরিযায সভাগানি কুলানি. দস্সুকৰিধিং ৰা উদ্দিস্স ঠপিতদণ্ডারাজাদীহি. সম্মাদিট্ঠিসুত্তে (ম. নি. অট্ঠ. ১.৮৯) ‘‘অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা অগমনীযট্ঠানৰীতিক্কমচেতনা’’তি এৰং ৰুত্তমিচ্ছাচারলক্খণৰসেন.

হত্থপাদাদিহেতূতি হত্থপাদাদিভেদনহেতু. ধনহেতূতি ধনস্স লাভহেতু জানিহেতু চ. লাভোতি ঘাসচ্ছাদনানি লব্ভতীতি লাভো. কিঞ্চিক্খন্তি কিঞ্চিমত্তকং আমিসজাতং. তেনাহ ‘‘যং ৰা’’তিআদি. জানন্তোযেৰাতি মুসাভাৰং তস্স ৰত্থুনো অত্থি, তং জানন্তো এৰ.

অণ্ডকাতি ৰুচ্চতি রুক্খে অণ্ডসদিসা গণ্ঠিযো. যথা থদ্ধা ৰিসমা দুব্বিনীতা চ হোন্তি, এৰমেৰং খুংসনৰম্ভনৰসেন পৰত্তৰাচাপি হি ‘‘অণ্ডকা’’তি ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘যথা সদোসে রুক্খে’’তিআদি. কক্কসাতি ফরুসা এৰ, সো পনস্সা কক্কসভাৰো ব্যাপাদনিমিত্ততায ততো পূতিকাতি. তেনাহ ‘‘যথা নামা’’তিআদি. কটুকাতি অনিট্ঠা. অমনাপাতি ন মনৰড্ঢনী, ততো এৰ দোসজননী, চিত্তসন্দোসুপ্পত্তিকারিকা. মম্মেসূতি ঘট্টনেন দুক্খুপ্পত্তিতো মম্মসদিসেসু জাতিআদীসু. লগ্গনকারীতি এৰং ৰদন্তস্স এৰং ৰদামীতি অত্থাধিপ্পাযেন লগ্গনকারী, ন ব্যঞ্জনৰসেন. কোধস্স আসন্না তস্স কারণভাৰতো. সদোসৰাচাযাতি অত্তনো সমুট্ঠাপকদোসস্স ৰসেন সদোসৰাচায ৰেৰচনানি.

অকালেনাতি অযুত্তকালেন. অকারণনিস্সিতন্তি নিপ্ফলং. ফলঞ্হি কারণনিস্সিতং নাম তদৰিনাভাৰতো. অকারণনিস্সিতং নিপ্ফলং, সম্ফন্তি অত্থো. অসভাৰৰত্তাতি অযাথাৰৰাদী. অসংৰরৰিনযপটিসংযুত্তস্সাতি সংৰরৰিনযরহিতস্স, অত্তনো সুণন্তস্স চ ন সংৰরৰিনযাৰহস্স ৰত্তা. হদযমঞ্জূসাযং নিধেতুন্তি অহিতসংহিতত্তা চিত্তং অনুপ্পৰিসেত্ৰা নিধেতুং. অযুত্তকালেতি ধম্মং কথেন্তেন যো অত্থো যস্মিং কালে ৰত্তব্বো, ততো পুব্বে পচ্ছা তস্স অকালো, তস্মিং অযুত্তকালে ৰত্তা হোতি. অনপদেসন্তি ভগৰতা অসুকসুত্তে এৰং ৰুত্তন্তি সুত্তাপদেসৰিরহিতং. অপরিচ্ছেদন্তি পরিচ্ছেদরহিতং. যথা পন ৰাচা পরিচ্ছেদরহিতা হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘সুত্তং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. উপলব্ভন্তি অনুযোগং. বাহিরকথংযেৰাতি যং সুত্তং, জাতকং ৰা নিক্খিত্তং, তস্স সরীরভূতং কথং অনামসিত্ৰা ততো বহিভূতংযেৰ কথং. সম্পজ্জিত্ৰাতি ৰিরুল়্হং আপজ্জিত্ৰা. পৰেণিজাতকাৰাতি অনুজাতপারোহমূলানিযেৰ তিট্ঠন্তি. আহরিত্ৰাতি নিক্খিত্তসুত্ততো অঞ্ঞম্পি অনুযোগউপমাৰত্থুৰসেন তদনুপযোগিনং আহরিত্ৰা. জানাপেতুন্তি এতদত্থমিদং ৰুত্তন্তি জানাপেতুং যো সক্কোতি. তস্স কথেতুন্তি তস্স তথারূপস্স ধম্মকথিকস্স বহুম্পি কথেতুং ৰট্টতি. ন অত্থনিস্সিতন্তি অত্তনো পরেসঞ্চ ন হিতাৰহং.

অভিজ্ঝাযনং যেভুয্যেন পরসন্তকস্স দস্সনৰসেন হোতীতি ‘‘অভিজ্ঝায ওলোকেতা হোতী’’তি ৰুত্তং. অভিজ্ঝাযন্তো ৰা অভিজ্ঝাযিতং ৰত্থুং যত্থ কত্থচি ঠিতম্পি পচ্চক্খতো পস্সন্তো ৰিয অভিজ্ঝাযতীতি ৰুত্তং ‘‘অভিজ্ঝায ওলোকেতা হোতী’’তি. কম্মপথভেদো ন হোতি, কেৰলং লোভমত্তোৰ হোতি পরিণামনৰসেন অপ্পৰত্তত্তা. যথা পন কম্মপথভেদো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘যদা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. পরিণামেতীতি অত্তনো সন্তকভাৰেন পরিগ্গয্হ নামেতি.

ৰিপন্নচিত্তোতি ব্যাপাদেন ৰিপত্তিং আপাদিতচিত্তো. তেনাহ ‘‘পূতিভূতচিত্তো’’তি. ব্যাপাদো হি ৰিসং ৰিয লোহিতস্স চিত্তং পূতিভাৰং জনেতি. দোসেন দুট্ঠচিত্তসঙ্কপ্পোতি ৰিসেন ৰিয সপ্পিআদিকোপেন দূসিতচিত্তসঙ্কপ্পো. ঘাতীযন্তূতি হনীযন্তু. ৰধং পাপুণন্তূতি মরণং পাপুণন্তু. মা ৰা অহেসুন্তি সব্বেন সব্বং ন হোন্তু. তেনাহ ‘‘কিঞ্চিপি মা অহেসু’’ন্তি, অনৰসেসৰিনাসং পাপুণন্তূতি অত্থো. হঞ্ঞন্তূতি আদিচিন্তনেনেৰাতি একন্ততো ৰিনাসচিন্তায এৰ.

মিচ্ছাদিট্ঠিকোতি অযোনিসো উপ্পন্নদিট্ঠিকো. সো চ একন্ততো কুসলপটিপক্খদিট্ঠিকোতি আহ ‘‘অকুসলদস্সনো’’তি. ৰিপল্লত্থদস্সনোতি ধম্মতায ৰিপরিযাসগ্গাহী. নত্থি দিন্নন্তি দেয্যধম্মসীসেন দানং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘দিন্নস্স ফলাভাৰং সন্ধায ৰদতী’’তি. দিন্নং পন অন্নাদিৰত্থুং কথং পটিক্খিপতি. এস নযো ‘‘যিট্ঠং হুত’’ন্তি এত্থাপি. মহাযাগোতি সব্বসাধারণং মহাদানং. পহেণকসক্কারোতি পাহুনকানং কত্তব্বসক্কারো. ফলন্তি আনিসংসফলঞ্চ নিস্সন্দফলঞ্চ. ৰিপাকোতি সদিসং ফলং. পরলোকে ঠিতস্স অযং লোকো নত্থীতি পরলোকে ঠিতস্স কম্মুনা লদ্ধব্বো অযং লোকো ন হোতি. ইধলোকে ঠিতস্সপি পরলোকো নত্থীতি ইধলোকে ঠিতস্স কম্মুনা লদ্ধব্বো পরলোকো ন হোতি. তত্থ কারণমাহ ‘‘সব্বে তত্থ তত্থেৰ উচ্ছিজ্জন্তী’’তি. ইমে সত্তা যত্থ যত্থ ভৰযোনিগতিআদীসু ঠিতা তত্থ তত্থেৰ উচ্ছিজ্জন্তি নিরুদযৰিনাসৰসেন ৰিনস্সন্তি. ফলাভাৰৰসেনাতি মাতাপিতূসু সম্মাপটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তীনং ফলস্স অভাৰৰসেন ‘‘নত্থি মাতা, নত্থি পিতা’’তি ৰদতি, ন মাতাপিতূনং, নাপি তেসু সম্মাপটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তীনং অভাৰৰসেন তেসং লোকপচ্চক্খত্তা. বুব্বুল়কস্স ৰিয ইমেসং সত্তানং উপ্পাদো নাম কেৰলোৰ, ন চৰিত্ৰা আগমনপুব্বকোতি দস্সনত্থং ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘চৰিত্ৰা উপপজ্জনকসত্তা নাম নত্থীতি ৰদতী’’তি. সমণেন নাম যাথাৰতো জানন্তেন কস্সচি কিঞ্চি অকথেত্ৰা সঞ্ঞতেন ভৰিতব্বং, অঞ্ঞথা অহোপুরিসিকা নাম সিযা, কিং পরো পরস্স করিস্সতি, তথা অত্তনো সম্পাদনস্স কস্সচি অৰসরো এৰ নত্থি তত্থ তত্থেৰ উচ্ছিজ্জনতোতি আহ ‘‘যে ইমঞ্চ…পে… পৰেদেন্তী’’তি. এত্তাৰতাতি ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা ব্যপদেসেন. দসৰত্থুকাতি পটিক্খিপিতব্বানি দস ৰত্থূনি এতিস্সাতি দসৰত্থুকা.

৪৪১. অনভিজ্ঝাদযো হেট্ঠা অত্থতো পকাসিতত্তা উত্তানত্থাযেৰ.

৪৪২. সহ ব্যযতি গচ্ছতীতি সহব্যো, সহৰত্তনকো, তস্স ভাৰো সহব্যতা, সহপৰত্তীতি আহ ‘‘সহভাৰং উপগচ্ছেয্য’’ন্তি. ব্রহ্মানং কাযো সমূহোতি ব্রহ্মকাযো, তপ্পরিযাপন্নতায তত্থ গতাতি ব্রহ্মকাযিকা. কামং চেতায সব্বস্সপি ব্রহ্মনিকাযস্স সমঞ্ঞায ভৰিতব্বং, ‘‘আভান’’ন্তিআদিনা পন দুতিযজ্ঝানভূমিকাদীনং উপরি গহিতত্তা গোবলীবদ্দঞাযেন তদৰসেসানং অযং সমঞ্ঞাতি আহ ‘‘ব্রহ্মকাযিকানং দেৰানন্তি পঠমজ্ঝানভূমিদেৰান’’ন্তি. আভা নাম ৰিসুং দেৰা নত্থি, পরিত্তাভাদীনংযেৰ পন আভাৰন্ততাসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৰা পৰত্তং এতং অধিৰচনং, যদিদং ‘‘আভা’’তি যথা ‘‘ব্রহ্মপারিসজ্জব্রহ্মপুরোহিতমহাব্রহ্মানং ব্রহ্মকাযিকা’’তি. পরিত্তাভানন্তিআদি পনাতি আদি-সদ্দেন অপ্পমাণাভানং দেৰানং আভস্সরানং দেৰানন্তি ইমং পাল়িং সঙ্গণ্হাতি. একতো অগ্গহেত্ৰাতি আভাতি ৰা, একত্তকাযনানত্তসঞ্ঞাতি ৰা একতো অগ্গহেত্ৰা. তেসংযেৰাতি আভাতি ৰুত্তদেৰানংযেৰ. ভেদতো গহণন্তি কারণস্স হীনাদিভেদভিন্নতাদস্সনৰসেন পরিত্তাভাদিগ্গহণং. ইতি ভগৰা আসৰক্খযং দস্সেত্ৰাতি এৰং ভগৰা ধম্মচরিযং, সমচরিযং, ৰট্টনিস্সিতং সুগতিগামিপটিপদং, ৰিৰট্টনিস্সিতং আসৰক্খযগামিপটিপদং কত্ৰা তিভৰভঞ্জনতো আসৰক্খযং দস্সেত্ৰা অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠপেসি.

ইধ ঠত্ৰাতি ইমস্মিং ধম্মচরিযাসমচরিযায নিদ্দেসে ঠত্ৰা. দেৰলোকা সমানেতব্বাতি ছব্বীসতিপি দেৰলোকা সমোধানেতব্বা. ৰীসতি ব্রহ্মলোকাতি তংতংভৰপরিযাপন্ননিকাযৰসেন ৰীসতি ব্রহ্মলোকা, ৰীসতি ব্রহ্মনিকাযাতি অত্থো. দসকুসলকম্মপথেহীতি যথারহং দসকুসলকম্মপথেহি কম্মূপনিস্সযপচ্চযভূতেহি কেৰলং উপনিস্সযভূতেহি চ নিব্বত্তি দস্সিতা.

তিণ্ণং সুচরিতানন্তি তিণ্ণং কামাৰচরসুচরিতানং. কামাৰচরগ্গহণঞ্চেত্থ মনোসুচরিতাপেক্খায. ৰিপাকেনেৰাতি ইমিনা ৰিপাকুপ্পাদেনেৰ নিব্বত্তি হোতি, ন উপনিস্সযতামত্তেনাতি দস্সেতি. ‘‘উপনিস্সযৰসেনা’’তি ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘দস কুসলকম্মপথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. দুতিযাদীনি ভাৰেত্ৰাতিআদীসুপি ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. কস্মা পনেত্থ ‘‘উপনিস্সযৰসেনা’’তি ৰুত্তং, ননু পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৪১) – ‘‘পঠমেন ঝানেন নীৰরণানং পহানং সীলং, ৰেরমণি সীলং, চেতনা সীলং, সংৰরো সীলং, অৰীতিক্কমো সীল’’ন্তিআদিনা সব্বেসুপি ঝানেসু সীলং উদ্ধটন্তি তস্স ৰসেন উপরিদেৰলোকানম্পি ৰিপাকেন নিব্বত্তি ৰত্তব্বাতি? ন, তস্স পরিঞ্ঞায দেসনত্তা, পরিঞ্ঞায দেসনতা চস্স ‘‘যত্থ চ পহান’’ন্তিআদিনা ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযঞ্চ (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৮৩৭, ৮৩৯) পকাসিতা এৰ. তথা হি ইধাপি ‘‘দস কুসলকম্মপথা হি সীল’’ন্তিআদিনা সীলস্স রূপারূপভৰানং উপনিস্সযতা ৰিভাৰিতা, ন নিব্বত্তকতায. কস্মা পনেত্থ ভাৰনালক্খণায ধম্মচরিযায ভৰৰিসেসে ৰিভজিযমানে অসঞ্ঞভৰো ন গহিতোতি আহ ‘‘অসঞ্ঞভৰো পন…পে… ন নিদ্দিট্ঠো’’তি. বাহিরকা হি অযথাভূতদস্সিতায অসঞ্ঞভৰং ভৰৰিপ্পমোক্খং মঞ্ঞমানা তদুপগজ্ঝানং ভাৰেত্ৰা অসঞ্ঞেসু নিব্বত্তন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং ব্রহ্মজালট্ঠকথাযং তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬৮-৭৩; দী. নি. টী. ১.৬৮-৭৩) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

সালেয্যকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.