৩. মহাগোপালকসুত্তৰণ্ণনা
৩৪৬. তত্থাতি গোপালকসুত্তে. তিস্সো কথাতি (অ. নি. টী. ৩.১১.১৭) তিস্সো অট্ঠকথা, তিৰিধা সুত্তস্স অত্থৰণ্ণনাতি অত্থো. একেকং পদং নাল়ং মূলং এতিস্সাতি এৰংসঞ্ঞিতা একনাল়িকা, একেকং ৰা পদং নাল়ং অত্থনিগ্গমনমগ্গো এতিস্সাতি একনাল়িকা. তেনাহ ‘‘একেকপদস্স অত্থকথন’’ন্তি. চত্তারো অংসা ভাগা অত্থসল্লক্খণূপাযা এতিস্সাতি চতুরস্সা. তেনাহ ‘‘চতুক্কং বন্ধিত্ৰা কথন’’ন্তি. নিযমতো নিসিন্নস্স আরদ্ধস্স ৰত্তো সংৰত্তো এতিস্সা অত্থীতি নিসিন্নৰত্তিকা, যথারদ্ধস্স অত্থস্স ৰিসুং ৰিসুং পরিযোসাপিকাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পণ্ডিতং গোপালকং দস্সেত্ৰা’’তিআদি. একেকপদস্সাতি পিণ্ডত্থদস্সনৰসেন বহুন্নং পদানং একজ্ঝং অত্থং অকথেত্ৰা একমেকস্স পদস্স অত্থৰণ্ণনা. অযং সব্বত্থেৰ লব্ভতি. চতুক্কং বন্ধিত্ৰাতি কণ্হপক্খে উপমূপমেয্যদ্ৰযং, তথা সুক্কপক্খেতি ইদং চতুক্কং যোজেত্ৰা. অযং ঈদিসেসু এৰ সুত্তেসু লব্ভতি. পরিযোসানগমনন্তি কেচি তাৰ আহু – ‘‘কণ্হপক্খে উপমং দস্সেত্ৰা উপমা চ নাম যাৰদেৰ উপমেয্যসম্পটিদানত্থাতি উপমেয্যত্থং আহরিত্ৰা সংকিলেসপক্খনিদ্দেসো চ ৰোদানপক্খৰিভাৰনত্থাযাতি সুক্কপক্খম্পি উপমূপমেয্যৰিভাগেন আহরিত্ৰা সুত্তত্থস্স পরিযোসাপন’’ন্তি. কণ্হপক্খে উপমেয্যং দস্সেত্ৰা পরিযোসানগমনাদীসুপি এসেৰ নযো. অপরে পন ‘‘কণ্হপক্খে সুক্কপক্খে চ তংতংউপমূপমেয্যত্থানং ৰিসুং ৰিসুং পরিযোসাপেত্ৰাৰ কথনং পরিযোসানগমন’’ন্তি ৰদন্তি. অযন্তি নিসিন্নৰত্তিকা. ইধাতি ইমস্মিং গোপালকসুত্তে. সব্বাচরিযানং আচিণ্ণাতি সব্বেহিপি পুব্বাচরিযেহি আচরিতা সংৰণ্ণিতা, তথা চেৰ পাল়ি পৰত্তাতি.
অঙ্গীযন্তি অৰযৰভাৰেন ঞাযন্তীতি অঙ্গানি, ভাগা. তানি পনেত্থ যস্মা সাৰজ্জসভাৰানি, তস্মা আহ ‘‘অঙ্গেহীতি অগুণকোট্ঠাসেহী’’তি. গোমণ্ডলন্তি গোসমূহং. পরিহরিতুন্তি রক্খিতুং. তং পন পরিহরণং পরিগ্গহেত্ৰা ৰিচরণন্তি আহ ‘‘পরিগ্গহেত্ৰা ৰিচরিতু’’ন্তি. ৰড্ঢিন্তি গুন্নং বহুভাৰং বহুগোরসতাসঙ্খাতং পরিৰুদ্ধিং. ‘‘এত্তকমিদ’’ন্তি রূপীযতীতি রূপং, পরিমানপরিচ্ছেদোপি সরীররূপম্পীতি আহ ‘‘গণনতো ৰা ৰণ্ণতো ৰা’’তি. ন পরিযেসতি ৰিনট্ঠভাৰস্সেৰ অজাননতো. নীলাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন সেতসবলাদিৰণ্ণং সঙ্গণ্হাতি.
ধনুসত্তিসূলাদীতি এত্থ ইস্সাসাচরিযানং গাৰীসু কতং ধনুলক্খণং. কুমারভত্তিগণানং গাৰীসু কতং সত্তিলক্খণং. ইস্সরভত্তিগণানং গাৰীসু কতং সূললক্খণন্তি যোজনা. আদি-সদ্দেন রামৰাসুদেৰগণাদীনং গাৰীসু কতং ফরসুচক্কাদিলক্খণং সঙ্গণ্হাতি.
নীলমক্খিকাতি পিঙ্গলমক্খিকা, খুদ্দমক্খিকা এৰ ৰা. সটতি রুজতি এতাযাতি সাটিকা, সংৰদ্ধা সাটিকাতি আসাটিকা. তেনাহ ‘‘ৰড্ঢন্তী’’তিআদি.
ৰাকেনাতি ৰাকপত্তেন. চীরকেনাতি পিলোতিকেন. অন্তোৰস্সেতি ৰস্সকালস্স অব্ভন্তরে. নিগ্গাহন্তি সুসুমারাদিগ্গাহরহিতং. পীতন্তি পানীযস্স পীতভাৰং. সীহব্যগ্ঘাদিপরিস্সযেন সাসঙ্কো সপ্পটিভযো.
পঞ্চ অহানি ভূতানি এতস্সাতি পঞ্চাহিতো, সো এৰ ৰারোতি পঞ্চাহিকৰারো. এৰং সত্তাহিকৰারোতি ৰেদিতব্বো. চিণ্ণট্ঠানন্তি চরিতট্ঠানং গোচরগ্গহিতট্ঠানং.
পিতুট্ঠানন্তি পিতরা কাতব্বট্ঠানং, পিতরা কাতব্বকরণন্তি অত্থো. যথারুচিং গহেত্ৰা গচ্ছন্তীতি গুন্নং রুচিঅনুরূপং গোচরভূমিযং ৰা নদিপারং ৰা গহেত্ৰা গচ্ছন্তি. গোভত্তন্তি কপ্পাসট্ঠিকাদিমিস্সং গোভুঞ্জিতব্বং ভত্তং, ভত্তগ্গহণেনেৰ যাগুপি গহিতা.
৩৪৭. ‘‘দ্ৰীহাকারেহী’’তি ৰুত্তং আকারদ্ৰযং দস্সেতুং ‘‘গণনতো ৰা সমুট্ঠানতো ৰা’’তি ৰুত্তং. এৰং পাল়িযং আগতাতি ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি জাতিং দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা হদযৰত্থুং অগ্গহেত্ৰা ‘‘দস আযতনানি পঞ্চদস সুখুমরূপানী’’তি এৰং রূপকণ্ডপাল়িযং (ধ. স. ৬৫১-৬৫৫) আগতা. পঞ্চৰীসতি রূপকোট্ঠাসাতি সলক্খণতো অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করাভাৰতো রূপভাগা. রূপকোট্ঠাসাতি ৰা ৰিসুং ৰিসুং অপ্পৰত্তিত্ৰা কলাপভাৰেনেৰ পৰত্তনতো রূপকলাপা. কোট্ঠাসাতি চ অংসা, অৰযৰাতি অত্থো. কোট্ঠন্তি ৰা সরীরং, তস্স অংসা কেসাদযো কোট্ঠাসাতি অঞ্ঞেপি অৰযৰা কোট্ঠাসা ৰিয কোট্ঠাসা. সেয্যথাপীতি উপমাসংসন্দনং. তত্থ রূপং পরিগ্গহেত্ৰাতি যথাৰুত্তং রূপং সলক্খণতো ঞাণেন পরিগ্গণ্হিত্ৰা. অরূপং ৰৰত্থপেত্ৰাতি তং রূপং নিস্সায আরম্মণঞ্চ কত্ৰা পৰত্তমানে ৰেদনাদিকে চত্তারো খন্ধে ‘‘অরূপ’’ন্তি ৰৰত্থপেত্ৰা. রূপারূপং পরিগ্গহেত্ৰাতি পুন তত্থ যং রুপ্পনলক্খণং, তং রূপং, তদঞ্ঞং অরূপং, উভযৰিনিমুত্তং কিঞ্চি নত্থি অত্তা ৰা অত্তনিযং ৰাতি এৰং রূপারূপং পরিগ্গহেত্ৰা. তদুভযঞ্চ অৰিজ্জাদিনা পচ্চযেন সপ্পচ্চযন্তি পচ্চযং সল্লক্খেত্ৰা অনিচ্চাদিলক্খণং আরোপেত্ৰা যো কলাপসম্মসনাদিক্কমেন কম্মট্ঠানং মত্থকং পাপেতুং ন সক্কোতি, সো ন ৰড্ঢতীতি যোজনা.
এত্তকং রূপং একসমুট্ঠানন্তি চক্খাযতনং, সোতঘানজিৰ্হাকাযাযতনং ইত্থিন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিযন্তি অট্ঠৰিধং কম্মৰসেন, কাযৰিঞ্ঞত্তি ৰচীৰিঞ্ঞত্তীতি ইদং দ্ৰযং চিত্তৰসেনাতি এত্তকং রূপং একসমুট্ঠানং. সদ্দাযতনমেকং উতুচিত্তৰসেন দ্ৰিসমুট্ঠানং. রূপস্স লহুতা মুদুতা কম্মঞ্ঞতাতি এত্তকং রূপং উতুচিত্তাহারৰসেন তিসমুট্ঠানং. রূপগন্ধরসফোট্ঠব্বাযতনং আকাসধাতু আপোধাতু কবল়ীকারো আহারোতি এত্তকং রূপং উতুচিত্তাহারকম্মৰসেন চতুসমুট্ঠানং. উপচযো সন্ততি জরতা রূপস্স অনিচ্চতাতি এত্তকং রূপং ন কুতোচি সমুট্ঠাতীতি ন জানাতি. সমুট্ঠানতো রূপং অজানন্তোতিআদীসু ৰত্তব্বং ‘‘গণনতো রূপং অজানন্তো’’তিআদেসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
কম্মলক্খণোতি অত্তনা কতং দুচ্চরিতকম্মং লক্খণং এতস্সাতি কম্মলক্খণো, বালো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, বালস্স বাললক্খণানি. কতমানি তীণি? দুচ্চিন্তিতচিন্তী হোতি, দুব্ভাসিতভাসী, দুক্কটকম্মকারী. ইমানি খো…পে… লক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.২; নেত্তি. ১১৬). অত্তনা কতং সুচরিতকম্মং লক্খণং এতস্সাতি কম্মলক্খণো, পণ্ডিতো. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি. কতমানি তীণি? সুচিন্তিতচিন্তী হোতি, সুভাসিতভাসী, সুকতকম্মকারী. ইমানি খো…পে… পণ্ডিতলক্খণানী’’তি (ম. নি. ৩.২৫৩; অ. নি. ৩.৩; নেত্তি. ১১৬). তেনাহ ‘‘কুসলাকুসলং কম্মং পণ্ডিতমাললক্খণ’’ন্তি. বালে ৰজ্জেত্ৰা পণ্ডিতে ন সেৰতীতি যং বালপুগ্গলে ৰজ্জেত্ৰা পণ্ডিতসেৰনং অত্থকামেন কাতব্বং, তং ন করোতি. তথাভূতস্স অযমাদীনৰোতি দস্সেতুং পুন ‘‘বালে ৰজ্জেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যং ভগৰতা ‘‘ইদং ৰো কপ্পতী’’তি অনুঞ্ঞাতং, তদনুলোমঞ্চে, তং কপ্পিযং. যং ‘‘ইদং ৰো ন কপ্পতী’’তি পটিক্খিত্তং, তদনুলোমঞ্চে, তং অকপ্পিযং. যং কোসল্লসম্ভূতং, তং কুসলং, তপ্পটিপক্খং অকুসলং. তদেৰ সাৰজ্জং, কুসলং অনৰজ্জং. আপত্তিতো আদিতো দ্ৰে আপত্তিক্খন্ধা গরুকং, তদঞ্ঞং লহুকং. ধম্মতো মহাসাৰজ্জং গরুকং, অপ্পসাৰজ্জং লহুকং. সপ্পটিকারং সতেকিচ্চং, অপ্পটিকারং অতেকিচ্ছং. ধম্মতানুগতং কারণং, ইতরং অকারণং. তং অজানন্তোতি কপ্পিযাকপ্পিযং গরুকলহুকং সতেকিচ্ছাতেকিচ্ছং অজানন্তো সুৰিসুদ্ধং কত্ৰা সীলং রক্খিতুং ন সক্কোতি, কুসলাকুসলং সাৰজ্জানৰজ্জং কারণাকারণং অজানন্তো খন্ধাদীসু অকুসলতায রূপারূপপরিগ্গহম্পি কাতুং ন সক্কোতি, কুতো তস্স কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰড্ঢনা. তেনাহ ‘‘কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰড্ঢেতুং ন সক্কোতী’’তি.
গোৰণসদিসে অত্তভাৰে উপ্পজ্জিত্ৰা তত্থ দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো মিচ্ছাৰিতক্কা আসাটিকা ৰিযাতি আসাটিকাতি আহ ‘‘অকুসলৰিতক্কং আসাটিকং অহারেত্ৰা’’তি.
‘‘গণ্ডোতি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৰচন’’ন্তি ৰচনতো (অ. নি. ৮.৫৬) ছহি ৰণমুখেহি ৰিস্সন্দমানযূসো গণ্ডো ৰিয পিলোতিকখণ্ডেন ছহি দ্ৰারেহি ৰিস্সন্দমানকিলেসাসুচি অত্তভাৰৰণো সতিসংৰরেন পিদহিতব্বো, অযং পন এৰং ন করোতীতি আহ ‘‘যথা সো গোপালকো ৰণং ন পটিচ্ছাদেতি, এৰং সংৰরং ন সম্পাদেতী’’তি.
যথা ধূমো ইন্ধনং নিস্সায উপ্পজ্জমানো সণ্হো সুখুমো তং তং ৰিৰরং অনুপৰিস্স ব্যাপেন্তো সত্তানং ডংসমকসাদিপরিস্সযং ৰিনোদেতি, অগ্গিজালসমুট্ঠানস্স পুব্বঙ্গমো হোতি, এৰং ধম্মদেসনাঞাণস্স ইন্ধনভূতং রূপারূপধম্মজাতং নিস্সায উপ্পজ্জমানা সণ্হা সুখুমা তং তং খন্ধন্তরং আযতনন্তরঞ্চ অনুপৰিস্স ব্যাপেতি, সত্তানং মিচ্ছাৰিতক্কাদিপরিস্সযং ৰিনোদেতি, ঞাণগ্গিজালসমুট্ঠানস্স পুব্বঙ্গমোতি ধূমো ৰিযাতি ধূমোতি আহ ‘‘গোপালকো ধূমং ৰিয ধম্মদেসনাধূমং ন করোতী’’তি. অত্তনো সন্তিকং উপগন্ত্ৰা নিসিন্নস্স কাতব্বা তদনুচ্ছৰিকা ধম্মকথা উপনিসিন্নকথা. কতস্স দানাদিপুঞ্ঞস্স অনুমোদনকথা অনুমোদনা. ততোতি ধম্মকথাদীনং অকরণতো. ‘‘বহুস্সুতো গুণৰা’’তি ন জানন্তীতি কস্মা ৰুত্তং, ননু অত্তনো জানাপনত্থং ধম্মকথাদি ন কাতব্বমেৰাতি? সচ্চং, ন কাতব্বমেৰ, সুদ্ধাসযেন পন ধম্মে কথিতে তস্স গুণজাননতং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. তেনাহ ভগৰা –
‘‘নাভাসমানং জানন্তি, মিস্সং বালেহি পণ্ডিতং;
ভাসযে জোতযে ধম্মং, পগ্গণ্হে ইসিনং ধজ’’ন্তি. (সং. নি. ২.২৪১);
তরন্তি এত্থাতি তিত্থং, নদীতল়াকাদীনং নহানাদিঅত্থং ওতরণট্ঠানং. যথা পন তং উদকেন ওতিণ্ণসত্তানং সরীরমলং পৰাহেতি, পরিস্সমং ৰিনোদেতি, ৰিসুদ্ধিং উপ্পাদেতি, এৰং বহুস্সুতা অত্তনো সমীপং ওতিণ্ণসত্তানং ধম্মূদকেন চিত্তমলং পৰাহেন্তি, পরিস্সমং ৰিনোদেন্তি, ৰিসুদ্ধিং উপ্পাদেন্তি, তস্মা তে তিত্থং ৰিযাতি তিত্থং. তেনাহ ‘‘তিত্থভূতে বহুস্সুতভিক্খূ’’তি. ব্যঞ্জনং কথং রোপেতব্বন্তি, ভন্তে, ইদং ব্যঞ্জনং অযং সদ্দো কথং ইমস্মিং অত্থে রোপেতব্বো, কেন পকারেন ইমস্স অত্থস্স ৰাচকো জাতো. ‘‘নিরূপেতব্ব’’ন্তি ৰা পাঠো, নিরূপেতব্বং অযং সভাৰনিরুত্তি কথমেত্থ নিরুল়্হাতি অধিপ্পাযো. ইমস্স ভাসিতস্স কো অত্থোতি সদ্দত্থং পুচ্ছতি. ইমস্মিং ঠানেতি ইমস্মিং পাল়িপদেসে. পাল়ি কিং ৰদেতীতি ভাৰত্থং পুচ্ছতি. অত্থো কিং দীপেতীতি ভাৰত্থং ৰা সঙ্কেতত্থং ৰা. ন পরিপুচ্ছতীতি ৰিমতিচ্ছেদনপুচ্ছাৰসেন সব্বসো পুচ্ছং ন করোতি. ন পরিপঞ্হতীতি পরি পরি অত্তনো ঞাতুং ইচ্ছং ন আচিক্খতি ন ৰিভাৰেতি. তেনাহ ‘‘ন জানাপেতী’’তি. তেতি বহুস্সুতভিক্খূ. ৰিৰরণং নাম অত্থস্স ৰিভজিত্ৰা কথনন্তি আহ ‘‘ভাজেত্ৰা ন দস্সেন্তী’’তি. অনুত্তানীকতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতং গুয্হং পটিচ্ছন্নং. ন উত্তানীকরোন্তীতি সিনেরুমূলকং ৰালিকং উদ্ধরন্তো ৰিয পথৰীসন্ধারোদকং ৰিৰরিত্ৰা দস্সেন্তো ৰিয চ উত্তানং ন করোন্তি. এৰং যস্স ধম্মস্স ৰসেন বহুস্সুতা ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৰুত্তা পরিযাযতো, ইদানি তমেৰ ধম্মং নিপ্পরিযাযতো তিত্থন্তি দস্সেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদি ৰুত্তং. ধম্মো হি তরন্তি এতেন নিব্বানং নাম তল়াকন্তি ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তেনাহ ভগৰা সুমেধভূতো –
‘‘এৰং কিলেসমলধোৰং, ৰিজ্জন্তে অমতন্তল়ে;
ন গৰেসতি তং তল়াকং, ন দোসো অমতন্তল়ে’’তি. (বু. ৰং. ২.১৪);
ধম্মস্সেৰ নিব্বানস্সোতরণতিত্থভূতস্স ওতরণপকারং অজানন্তো ‘‘ধম্মতিত্থং ন জানাতী’’তি ৰুত্তো.
পীতাপীতন্তি গোগণে পীতং অপীতঞ্চ গোরূপং ন জানাতি ন ৰিন্দতি. অৰিন্দন্তো হি ন লভতীতি ৰুত্তো. ‘‘আনিসংসং ন ৰিন্দতী’’তি ৰত্ৰা তস্স অৰিন্দনাকারং দস্সেন্তো ‘‘ধম্মস্সৰনগ্গং গন্ত্ৰা’’তিআদিমাহ.
অযং লোকুত্তরোতি পদং সন্ধাযাহ ‘‘অরিয’’ন্তি. পচ্চাসত্তিঞাযেন অনন্তরৰিধিপ্পটিসেধো ৰা, অরিয-সদ্দো ৰা নিদ্দোসপরিযাযো দট্ঠব্বো. অট্ঠঙ্গিকন্তি চ ৰিসুং একজ্ঝঞ্চ অট্ঠঙ্গিকং উপাদায গহেতব্বং, অট্ঠঙ্গতা বাহুল্লতো চ. এৰঞ্চ কত্ৰা সত্তঙ্গস্সপি অরিযমগ্গস্স সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি.
চত্তারো সতিপট্ঠানেতিআদীসু অৰিসেসেন সতিপট্ঠানা ৰুত্তা. তত্থ কাযৰেদনাচিত্তধম্মারম্মণা সতিপট্ঠানা লোকিযা, তত্থ সম্মোহৰিদ্ধংসনৰসেন পৰত্তা নিব্বানারম্মণা লোকুত্তরাতি এৰং ইমে লোকিযা, ইমে লোকুত্তরাতি যথাভূতং ন পজানাতি.
অনৰসেসং দুহতীতি পটিগ্গহণে মত্তং অজানন্তো কিস্মিঞ্চি দাযকে সদ্ধাহানিযা কিস্মিঞ্চি পচ্চযহানিযা অনৰসেসং দুহতি. ৰাচায অভিহারো ৰাচাভিহারো. পচ্চযানং অভিহারো পচ্চযাভিহারো.
ইমে অম্হেসু গরুচিত্তীকারং ন করোন্তীতি ইমিনা নৰকানং ভিক্খূনং ধম্মসম্পটিপত্তিযা অভাৰং দস্সেতি আচরিযুপজ্ঝাযেসু পিতুপেমস্স অনুপট্ঠাপনতো. তেন চ সিক্খাগারৰতাভাৰদীপনেন সঙ্গহস্স অভাজনভাৰং, তেন থেরানং তেসু অনুগ্গহাভাৰং. ন হি সীলাদিগুণেহি সাসনে থিরভাৰপ্পত্তা অননুগ্গহেতব্বে সব্রহ্মচারী অনুগ্গণ্হন্তি, নিরত্থকং ৰা অনুগ্গহং করোন্তি. তেনাহ ‘‘নৰকে ভিক্খূ’’তি. ধম্মকথাবন্ধন্তি পৰেণিআগতং পকিণ্ণকধম্মকথামগ্গং. সচ্চসত্তপটিসন্ধিপচ্চযাকারপটিসংযুত্তং সুঞ্ঞতাদীপনং গুয্হগন্থং. ৰুত্তৰিপল্লাসৰসেনাতি ‘‘ন রূপঞ্ঞূ’’তিআদীসু ৰুত্তস্স পটিসেধস্স পটিক্খেপৰসেন অগ্গহণৰসেন. যোজেত্ৰাতি ‘‘রূপঞ্ঞূ হোতীতি গণনাতো ৰা ৰণ্ণতো ৰা রূপং জানাতী’’তিআদিনা, ‘‘তস্স গোগণোপি ন পরিহাযতি, পঞ্চগোরসপরিভোগতোপি ন পরিবাহিরো হোতী’’তিআদিনা চ অত্থং যোজেত্ৰা. ৰেদিতব্বোতি তস্মিং তস্মিং পদেসে যথারহং অত্থো ৰেদিতব্বো.
মহাগোপালকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.