১. চূল়গোসিঙ্গসুত্তৰণ্ণনা
৩২৫. ঞাতীনং (অ. নি. টী. ৩.৬.১৯) নিৰাসট্ঠানভূতো গামো ঞাতিকো, সো এৰ নাতিকো. সো কির গামো যেসং সন্তকো, তেসং পুব্বপুরিসেন অত্তনো ঞাতীনং সাধারণভাৰেন নিৰেসিতো, তেন ‘‘নাতিকো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. অথ পচ্ছা তত্থ দ্ৰীহি দাযাদেহি দ্ৰিধা ৰিভজিত্ৰা পরিভুত্তো. তেনাহ ‘‘দ্ৰিন্নং চূল়পিতিমহাপিতিপুত্তানং দ্ৰে গামা’’তি. গিঞ্জকা ৰুচ্চন্তি ইট্ঠকা, গিঞ্জকাহিযেৰ কতো আৰসথো গিঞ্জকাৰসথো. তস্মিং কির পদেসে মত্তিকা সক্খরমরুম্বৰালিকাদীহি অসম্মিস্সা অকঠিনা সণ্হা সুখুমা, তায কতানি কুলালভাজনানিপি সিলামযানি ৰিয দল়্হানি, তস্মা তে উপাসকা তায মত্তিকায দীঘপুথুলইট্ঠকা কারেত্ৰা তাহি ঠপেত্ৰা দ্ৰারবাহৰাতপানকৰাটতুলাযো সেসং সব্বং দব্বসম্ভারেন ৰিনা ইট্ঠকাহি এৰ পাসাদং কারেসুং. তেনাহ ‘‘ইট্ঠকাহেৰা’’তিআদি.
গোসিঙ্গসালৰনদাযন্তি গোসিঙ্গসালৰনন্তি লদ্ধনামং রক্খিতং অরঞ্ঞং. জেট্ঠকরুক্খস্সাতি ৰনপ্পতিভূতস্স সালরুক্খস্স. সামগ্গিরসন্তি সমগ্গভাৰাদিগুণং ৰিৰেকসুখং. উপরিপণ্ণাসকে উপক্কিলেসসুত্তে (ম. নি. ৩.২৩৭-২৩৮) পুথুজ্জনকালো কথিতো, ইধ চূল়গোসিঙ্গসুত্তে খীণাসৰকালো কথিতো. কতকিচ্চাপি হি তে মহাথেরা অত্তনো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং পরেসং দিট্ঠানুগতিং আপজ্জনঞ্চ সম্পস্সন্তা পরমঞ্চ ৰিৰেকং অনুব্রূহন্তা সামগ্গিরসং অনুভৰমানা তত্থ ৰিহরন্তি. তদাতি তস্মিং উপক্কিলেসসুত্তদেসনাকালে. তেতি অনুরুদ্ধপ্পমুখা কুলপুত্তা. লদ্ধস্সাদাতি ৰিপস্সনায ৰীথিপটিপত্তিযা অধিগতস্সাদা. ৰিপস্সনা হি পুব্বেনাপরং ৰিসেসং আৰহন্তী পৰত্তমানা সাতিসযং পীতিসোমনস্সং আৰহতি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতি পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪);
লদ্ধপতিট্ঠা মগ্গফলাধিগমনেন. সতি হি মগ্গফলাধিগমে সাসনে পতিট্ঠা লদ্ধা নাম হোতি, নো অঞ্ঞথা.
কামং সারিপুত্তমোগ্গল্লানাপি মহাসাৰকপরিযাপন্নাৰ, অগ্গসাৰকভাৰেন পন নেসং ৰিসেসদস্সনত্থং ‘‘ধম্মসেনাপতিমহামোগ্গল্লানত্থেরেসু ৰা’’তি ৰিসুং গহণং. সতিপি হি সামঞ্ঞযোগে ৰিসেসৰন্তো ৰিসুং গয্হন্তি যথা ‘‘ব্রাহ্মণা আগতা, ৰাসিট্ঠোপি আগতো’’তি. তেসু পন ৰিসুং গহিতেসুপি ‘‘অসীতিমহাসাৰকেসূ’’তি অসীতিগ্গহণং অপ্পকং ঊনমধিকং ৰা গণনুপগং ন হোতীতি. অন্তমসোতি ইদং ধম্মভণ্ডাগারিকস্স উপট্ঠাকভাৰেন আসন্নচারিতায ৰুত্তং. অনীকাতি হত্থানীকা, হত্থানীকতো হত্থিসমূহতোতি অত্থো. কাল়সীহো যেভুয্যেন যূথচরোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘যূথা নিস্সটো কাল়সীহো ৰিযা’’তি. কেসরী পন একচরোৰ. ৰাতচ্ছিন্নো ৰলাহকো ৰিযাতি ৰাতচ্ছিন্নো পব্বতকূটপ্পমাণো ৰলাহকচ্ছেদো ৰিয. তেসং পগ্গণ্হনতোতি যথা নাম জিঘচ্ছিতস্স ভোজনে, পিপাসিতস্স পানীযে, সীতেন ফুট্ঠস্স উণ্হে, উণ্হেন ফুট্ঠস্স সীতে, দুক্খিতস্স সুখে অভিরুচি উপ্পজ্জতি, এৰমেৰং ভগৰতো কোসম্বকে ভিক্খূ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাদাপন্নে দিস্ৰা অপরে সমগ্গাৰাসং ৰসন্তে আৰজ্জিতস্স ইমে তযো কুলপুত্তা আপাথং আগমিংসু, অথ নে পগ্গণ্হিতুকামো উপসঙ্কমি, এৰাযং পটিপত্তিঅনুক্কমেন কোসম্বকানং ভিক্খূনং ৰিনযনুপাযো হোতীতি. তেনাহ ‘‘তেসং পগ্গণ্হনতো’’তি. এতেনেৰ পচ্ছিমজনতং অনুকম্পনতোতি ইদম্পি কারণং একদেসেন সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. উক্কংসিত্ৰাতি যথাভূতেহি গুণেহি সম্পহংসনেন ৰিসেসেত্ৰা ৰিসিট্ঠে কত্ৰা পসংসাৰসেন চেতং আমেডিতৰচনং.
তং অরঞ্ঞং রক্খতি ৰনসামিনা আণত্তো. রক্খিতগোপিতং ৰনসণ্ডং, ন মহাৰনাদি ৰিয অপরিগ্গহিতং. সীলাদিপ্পভেদায অত্তত্থায পটিপন্না অত্তকামা, ন অপরিচ্চত্তসিনেহাতি আহ ‘‘অত্তনো হিতং কামযমানা’’তি. তেনাহ ‘‘যো হী’’তিআদি. ভিন্দেয্যাতি ৰিনাসেয্য.
দুব্বলমনুস্সাতি পঞ্ঞায দুব্বলা অৰিদ্দসুনো মনুস্সা. তানীতি অভিজাতিআদীসু উপ্পন্নপাটিহারিযানি. চীৰরগব্ভেন পটিচ্ছাদেত্ৰাতি চীৰরসঙ্খাতে ওৰরকে নিগূহিত্ৰা ৰিয. ন হি চীৰরপারুপনমত্তেন বুদ্ধানুভাৰো পটিচ্ছন্নো হোতি. ‘‘মা সুধ কোচিমং বুদ্ধানুভাৰং অঞ্ঞাসী’’তি পন তথারূপেন ইদ্ধাভিসঙ্খারেন তং ছাদেত্ৰা গতো ভগৰা তথা ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞাতকৰেসেন অগমাসী’’তি.
অভিক্কমথাতি পদং অভিমুখভাৰেন ৰিধিমুখেন ৰদতীতি আহ ‘‘ইতো আগচ্ছথা’’তি. বুদ্ধানং কাযো নাম সুৰিসুদ্ধজাতিমণি ৰিয সোভনো, কিঞ্চি মলং অপনেতব্বং নত্থি, কিমত্থং ভগৰা পাদে পক্খালেসীতি আহ ‘‘বুদ্ধান’’ন্তিআদি.
৩২৬. অনুরুদ্ধাতি ৰা একসেসনযেন ৰুত্তং ৰিরূপেকসেসস্সপি ইচ্ছিতব্বত্তা, এৰঞ্চ কত্ৰা বহুৰচননিদ্দেসোপি সমত্থিতো হোতি. ইরিযাপথো খমতীতি সরীরস্স লহুট্ঠানতায চতুব্বিধোপি ইরিযাপথো সুখপ্পৰত্তিকো. জীৰিতং যাপেতীতি যাপনালক্খণং জীৰিতং ইমং সরীরযন্তং যাপেতি সুখেন পৰত্তেতি. উল়ুঙ্কযাগুং ৰা কটচ্ছুভিক্খং ৰাতি ইদং মকরৰুত্তিযা মিস্সকভত্তেন যাপনং ৰত্তন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘ভিক্খাচারৰত্তং পুচ্ছতী’’তি.
অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসন্দতীতি সতিপি উভযেসং কলাপানং পরমত্থতো ভেদে পচুরজনেহি দুৰিঞ্ঞেয্যনানত্তং খীরোদকসম্মোদিতং অচ্চন্তমেৰ সংসট্ঠং ৰিয হুত্ৰা তিট্ঠতি. তেনাহ ‘‘ৰিসুং ন হোতি, একত্তং ৰিয উপেতী’’তি. পিযভাৰদীপনানি চক্খূনি পিযচক্খূনি. পিযাযতি, পিযাযিতব্বোতি ৰা পিযোতি. সমগ্গৰাসস্স যং একন্তকারণং, তং পুচ্ছন্তো ভগৰা ‘‘যথা কথং পনা’’তিআদিমাহাতি ‘‘কথন্তি কারণপুচ্ছা’’তি ৰুত্তং. যো নেসং মেত্তাসহিতানংযেৰ কম্মাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং পচ্চুপট্ঠানাকারো, তং সন্ধায ‘‘কথ’’ন্তি পুচ্ছা. তথা হি পরতো ‘‘এৰং খো মযং, ভন্তে’’তিআদিনা থেরেহি ৰিস্সজ্জনং কথিতং.
মিত্তং এতস্স অত্থীতি মেত্তং, কাযকম্মং. আৰীতি পকাসং. রহোতি অপ্পকাসং. যঞ্হি উদ্দিস্স মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠপেতি, তং তস্স সম্মুখা চে, পকাসং হোতি, পরম্মুখা চে, অপ্পকাসং. তেনাহ ‘‘আৰি চেৰ রহো চাতি সম্মুখা চেৰ পরম্মুখা চা’’তি. ইতরানীতি পরম্মুখা কাযৰচীকম্মানি. ‘‘তত্থা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘যং হী’’তিআদি ৰুত্তং. সম্মজ্জনাদিৰসেন পটিজগ্গিতব্বযুত্তং ঠানং ৰা. তথেৰাতি যথা সম্মুখা কতে মেত্তাকাযকম্মে ৰুত্তং, তথেৰ. ‘‘কচ্চি খমনীয’’ন্তি এৰমাদিকা কথা সম্মোদনীযকথা. যথা পরেহি সদ্ধিং অত্তনো ছিদ্দং ন হোতি, তথা পটিসন্থারৰসেন পৰত্তা কথা পটিসন্থারকথা. ‘‘অহো তদা থেরেন ময্হং দিন্নো ওৰাদো, দিন্না অনুসাসনী’’তি এৰং কালন্তরে সরিতব্বযুত্তা, ছসারণীযপটিসংযুত্তা ৰা কথা সারণীযকথা. সুত্তপদং নিক্খিপিত্ৰা তস্স অত্থনিদ্দেসৰসেন সীলাদিধম্মপটিসংযুত্তা কথা ধম্মীকথা. সরেন সুত্তস্স উচ্চারণং সরভঞ্ঞং. পঞ্হস্স ঞাতুং ইচ্ছিতস্স অত্থস্স পুচ্ছনং পঞ্হপুচ্ছনং. তস্স যথাপুচ্ছিতস্সআদিসনং পঞ্হৰিস্সজ্জনং. এৰং সমন্নাহরতোতি এৰং মনসিকরোতো, এৰং মেত্তং উপসংহরতোতি অত্থো.
একতো কাতুং ন সক্কা, তস্মা নানা. হিতট্ঠেনাতি অত্তনো ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হিতভাৰেন. নিরন্তরট্ঠেনাতি অন্তরাভাৰেন ভেদাভাৰেন. অৰিগ্গহট্ঠেনাতি অৰিরোধভাৰেন. সমগ্গট্ঠেনাতি সহিতভাৰেন. পরিভণ্ডং কত্ৰাতি বহলতনুমত্তিকালেপেহি লিম্পেত্ৰা. চীৰরং ৰা ধোৰন্তীতি অত্তনো চীৰরং ৰা ধোৰন্তি. পরিভণ্ডং ৰাতি অত্তনো পণ্ণসালায পরিভণ্ডং ৰা করোন্তি.
৩২৭. পটিৰিরুদ্ধা এৰাতি এত্থাপি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তেসং অপ্পমাদলক্খণন্তি তেসং অপ্পমজ্জনসভাৰং. কচ্চি পন ৰো অনুরুদ্ধা সমগ্গাতি এত্থাপি ৰোতি নিপাতমত্তং, পচ্চত্তৰচনং ৰা, কচ্চি তুম্হেতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. সমুগ্গপাতিন্তি সমুগ্গপুটসদিসং পাতিং.
পণ্ণসালাযং অন্তো বহি চ সম্মজ্জনেন সোধিতঙ্গণতা ৰত্তপটিপত্তি. পটিৰিসমত্তমেৰাতি অত্তনো যাপনপটিৰিসমত্তমেৰ. ওসাপেত্ৰাতি পক্খিপিত্ৰা. পমাণমেৰাতি অত্তনো যাপনপমাণমেৰ. ৰুত্তনযেন জহিত্ৰাতি পাল়িযং ৰুত্তনযেন জহিত্ৰা.
হত্থেন হত্থং সংসিব্বন্তাতি অত্তনো হত্থেন ইতরস্স হত্থং দল়্হগ্গহণৰসেন বন্ধন্তা. ৰিলঙ্ঘেতি দেসন্তরং পাপেতি এতেনাতি ৰিলঙ্ঘকো, হত্থো. হত্থো এৰ ৰিলঙ্ঘকো হত্থৰিলঙ্ঘকো, তেন হত্থৰিলঙ্ঘকেন.
তং অখণ্ডং কত্ৰাতি তং তীসুপি দিৰসেসু ধম্মস্সৰনং পৰত্তনৰসেন অখণ্ডিকং কত্ৰা. এতন্তি ‘‘পঞ্চাহিকং খো পনা’’তিআদিৰচনং. পঞ্চমে পঞ্চমে অহনি ভৰতীতি পঞ্চাহিকং. ভগৰতা পুচ্ছিতেন অনুরুদ্ধত্থেরেন. পমাদট্ঠানেসুযেৰাতি অঞ্ঞেসং পমাদট্ঠানেসুযেৰ. ‘‘পমাদট্ঠানেসুযেৰা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘অঞ্ঞেসঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. পপঞ্চকরণট্ঠানানীতি কথাপপঞ্চস্স করণট্ঠানানি ৰিস্সট্ঠকথাপৰত্তনেন কম্মট্ঠানে পমজ্জনট্ঠানানি. তত্থাপি ‘‘মযং, ভন্তে, কম্মট্ঠানৰিরুদ্ধং ন পটিপজ্জামা’’তি সিখাপ্পত্তং অত্তনো অপ্পমাদলক্খণং থেরো দস্সেতি. এত্তকং ঠানং মুঞ্চিত্ৰাতি পন ইদং তদা ৰিহারসমাপত্তীনং ৰল়ঞ্জাভাৰেন ৰুত্তং.
৩২৮. ঝানস্স অধিপ্পেতত্তা ‘‘অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং. অত্তনো সম্মাপটিপন্নতায সত্থু চিত্তারাধনত্থং তস্স চ ৰিসেসাধিগমস্স সত্থু পচ্চক্খভাৰতো থেরো ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে’’তি আহ. যাৰদেৰাতি যত্তকং কালং একং দিৰসভাগং ৰা সকলরত্তিং ৰা যাৰ সত্ত ৰা দিৰসে.
৩২৯. সমতিক্কমাযাতি সম্মদেৰ অতিক্কমনায. সতি হি উপরি ৰিসেসাধিগমে হেট্ঠিমজ্ঝানং সমতিক্কন্তং নাম হোতি পটিপ্পস্সদ্ধি চ. তেনাহ ‘‘পটিপ্পস্সদ্ধিযা’’তি. ঞাণদস্সনৰিসেসোতি কারণূপচারেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. ৰেদযিতসুখতোতি ৰেদনাসহিতজ্ঝানসুখতো ৰা ফলসুখতো ৰা. অৰেদযিতসুখন্তি নিব্বানসুখং ৰিয ৰেদনারহিতং সুখং. অৰেদযিতসুখন্তি চ নিদস্সনমত্তমেতং, তং পন অফস্সং অসঞ্ঞং অচেতনন্তি সব্বচিত্তচেতসিকরহিতমেৰ. ততো চ সতিপি রূপধম্মপ্পৰত্তিযং তস্স অচেতনত্তা সব্বসো সঙ্খারদুক্খৰিরহিততায সন্ততরা পণীততরা চ নিরোধসমাপত্তীতি ৰুচ্চতে. তেনাহ ‘‘অৰেদযিতসুখং সন্ততরং পণীততরং হোতী’’তি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইমম্হা চা’’তিআদি.
৩৩০. সামগ্গিরসানিসংসমেৰ নেসং ভগৰা কথেসি অজ্ঝাসযানুকূলত্তা তস্স. অনুসাৰেত্ৰাতি অনুপগমনৰসেন সম্মদেৰ আরোচেত্ৰা. ‘‘অনুসংসাৰেত্ৰা’’তি ৰা পাঠো, সো এৰত্থো. ততো পটিনিৰত্তিত্ৰাতি এতরহি ভগৰতো একৰিহারে অজ্ঝাসযোতি সত্থু মনং গণ্হন্তা ‘‘ইধেৰ তিট্ঠথা’’তি ৰিস্সজ্জিতট্ঠানতো নিৰত্তিত্ৰা. পব্বজ্জাদীনীতি আদি-সদ্দেন উপসম্পদা-ৰিসুদ্ধি-ধুতকম্মট্ঠানানুযোগ-ঝানৰিমোক্খ-সমাপত্তি-ঞাণদস্সন-মগ্গভাৰনা-ফলসচ্ছিকিরিযাদিকে সঙ্গণ্হাতি. অধিগন্ত্ৰাপীতি পি-সদ্দেন যথাধিগতানম্পি. অত্তনো গুণকথায অট্টিযমানাতি ভগৰন্তং নিস্সায অধিগন্ত্ৰাপি ধম্মাধিকরণং সত্থুৰিহেসাভাৰদীপনে ভগৰতো পাকটগুণানং কথায অট্টিযমানাপীতি যোজনা. দেৰতাতি তংতংসমাপত্তিলাভিনিযো দেৰতা. মুখং মে সজ্জন্তি মুখং মে কথনে সমত্থং, কথনে যোগ্যন্তি অত্থো.
৩৩১. এৰং আগতোতি এৰং আটানাটিযসুত্তে আগতো. পলিৰেঠেন্তেতি চোদেন্তে. মচ্ছরাযন্তীতি অত্তনো গুণানং ভগৰতোপি আরোচনং অসহমানা মচ্ছরাযন্তীতি সো চিন্তেতীতি কত্ৰা ৰুত্তং.
০১. তেসং লাভাতি তেসং ৰজ্জিরাজূনং ৰজ্জিরট্ঠৰাসীনঞ্চ মনুস্সত্তং, পতিরূপদেসৰাসাদিকো, ভগৰতো তিণ্ণঞ্চ কুলপুত্তানং দস্সনৰন্দনদানধম্মস্সৰনাদযো লাভা. সুলদ্ধা লাভাতি যোজনা. পসন্নচিত্তং অনুস্সরেয্যাতি তং কুলঞ্হেতং সীলাদিগুণে চিত্তং পসাদেত্ৰা অনুস্সরেয্য. ৰুত্তং তেসং ‘‘অনুস্সরণম্পাহং, ভিক্খৰে, তেসং ভিক্খূনং বহূপকারং ৰদামী’’তি (ইতিৰু. ১০৪; সং. নি. ৫.১৮৪).
চূল়গোসিঙ্গসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.