৬. চেতোখিলসুত্তৰণ্ণনা

১৮৫. চেতো তেহি খিলযতি থদ্ধভাৰং আপজ্জতীতি চেতোখিলা. তেনাহ ‘‘চিত্তস্স থদ্ধভাৰা’’তি. যস্মা তেহি উপ্পন্নেহি চিত্তং উক্লাপীজাতং ঠানং ৰিয অমনুঞ্ঞং খেত্তং ৰিয চ খাণুকনিচিতং অমহপ্ফলং হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘কচৰরভাৰা খাণুকভাৰা’’তি. ‘‘চিত্তস্সা’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. চিত্তং বন্ধিত্ৰাতি তণ্হাপৰত্তিভাৰতো কুসলচারস্স অৰসরচজনৰসেন চিত্তং বদ্ধং ৰিয সমোরোধেত্ৰা. তেনাহ ‘‘মুট্ঠিযং কত্ৰা ৰিয গণ্হন্তী’’তি. সদ্দত্থতো পন চেতো ৰিরূপং নিবন্ধীযতি সংযমীযতি এতেহীতি চেতসো ৰিনিবন্ধা যস্স চতুব্বিধং সীলং অখণ্ডাদিভাৰপ্পত্তিযা সুপরিসুদ্ধং ৰিসেসভাগিযত্তা অপ্পকসিরেনেৰ মগ্গফলাৰহং মহাসঙ্ঘরক্খিতত্থেরস্স ৰিয, সো তাদিসেন সীলেন ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং আপজ্জিস্সতীতি আহ ‘‘সীলেন ৰুদ্ধি’’ন্তি. যস্স পন অরিযমগ্গো উপ্পজ্জন্তো ৰিরূল়্হমূলো ৰিয পাদপো সুপ্পতিট্ঠিতো, সো সাসনে ৰিরূল়্হিং আপন্নোতি আহ ‘‘মগ্গেন ৰিরূল়্হি’’ন্তি. যো সব্বসো কিলেসনিব্বানপ্পত্তো, সো অরহা সীলাদিধম্মক্খন্ধপারিপূরিযা সতিৰেপুল্লপ্পত্তো হোতীতি আহ ‘‘নিব্বানেন ৰেপুল্ল’’ন্তি. দুতিযৰিকপ্পে অত্থো ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো.

বুদ্ধানং ধম্মকাযো ৰিয রূপকাযোপি অনঞ্ঞসাধারণতায অনুত্তরগুণাধিট্ঠানতায চ অপচ্চক্খকারীনং সংসযৰত্থু হোতিযেৰাতি ‘‘সরীরে ৰা গুণে ৰা কঙ্খতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ যথা মহাপুরিসলক্খণেন অনুব্যঞ্জনাদযো রূপকাযগুণা গহিতা এৰ হোন্তি অৰিনাভাৰতোতি ‘‘দ্ৰত্তিংসৰরলক্খণপ্পটিমণ্ডিত’’মিচ্চেৰ ৰুত্তং, এৰং অনাৰরণঞাণেন সব্বেপি অনন্তাপরিমেয্যভেদা ধম্মকাযগুণা গহিতা এৰ হোন্তীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগ্গহণমেৰ কতং নানন্তরিযভাৰতোতি দট্ঠব্বং. কঙ্খহীতি ‘‘অহো ৰত তে গুণা ন ভৰেয্যুং, ভৰেয্যুং ৰা’’তি পত্থনুপ্পাদনৰসেন কঙ্খতি. পুরিমো হি ৰিপরীতজ্ঝাসযো, ইতরো যথাভূতঞাণজ্ঝাসযো. ৰিচিনন্তোতি ৰিচযভূতায পঞ্ঞায তে ৰিৰেচেতুকামো তদভাৰতো কিচ্ছং দুক্খং আপজ্জতি, কিচ্ছপ্পত্তি চ তত্থ নিচ্ছেতুং অসমত্থতাযেৰাতি আহ ‘‘ৰিনিচ্ছেতুং ন সক্কোতী’’তি. ৰিগতা চিকিচ্ছাতি ৰিচিকিচ্ছা. অধিমোক্খং ন পটিলভতীতি ‘‘এৰমেত’’ন্তি ওকপ্পনৰসেন গুণেসু ৰিনিচ্ছযং নাধিগচ্ছতি. ওতরিত্ৰাতি ঞাণেন অনুপৰিসিত্ৰা. পসীদিতুন্তি ‘‘পসন্নরূপধম্মকাযগুণেহি ভগৰা’’তি পসীদিতুং. অনাৰিলো অকালুস্সো হোতুং ন সক্কোতি. ‘‘কঙ্খতী’’তি ইমিনা দুব্বলা ৰিমতি ৰুত্তা, ‘‘ৰিচিকিচ্ছতী’’তি ইমিনা মজ্ঝিমা, ‘‘নাধিমুচ্চতী’’তি ইমিনা বলৰতী, ‘‘ন সম্পসীদতী’’তি ইমিনা তিৰিধাযপি ৰিমতিযা ৰসেন উপ্পন্নচিত্তকালুস্সিযং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

আতপ্পাযাতিআদিতো তপতি সন্তপতি কিলেসেতি আতপ্পং, আরম্ভধাতু, তদত্থায. অনুযোগাযাতি যথা সংকিলেসধম্মানং অৰসরো ন হোতি, এৰং অনু অনু যুঞ্জনং অনুযোগো, নিক্কমধাতু, তদত্থায. তেনাহ ‘‘পুনপ্পুনং যোগাযা’’তি. সাতচ্চাযাতি যথা উপরূপরি ৰিসেসাধিগমো হোতি, তথা সততস্স নিরন্তরপৰত্তস্স অনুযোগস্স ভাৰো সাতচ্চং, পরক্কমধাতু, তদত্থায. পধানাযাতি সন্তমেৰং তিৰিধধাতুসংৰড্ঢিতানুভাৰং সব্বকিলেসৰিদ্ধংসনসমত্থং পধানসঙ্খাতং ৰীরিযং, তদত্থায. এত্থ চ আতপ্পায চিত্তং ন নমতি যথাৰুত্তকঙ্খাৰসেন, পগেৰ অনুযোগাদিঅত্থন্তি দস্সেতুং চত্তারিপি পদানি গহিতানি, অনৰসেসৰিসেসদস্সনত্থং ৰা. কেচি পন ‘‘আতপ্পৰেৰচনানেৰ অনুযোগাদিপদানী’’তি ৰদন্তি. এত্তাৰতা ভগৰা সত্থরি কঙ্খায চিত্তস্স থদ্ধকচৰরখাণুকভাৰেন অকুসলভাৰাদিআপাদনতো চেতোখিলভাৰং দস্সেতি. সেসেসুপি এসেৰ নযো.

সিক্খাগ্গহণেন পটিপত্তিসদ্ধম্মস্স গহিতত্তা ৰুত্তং ‘‘পরিযত্তিধম্মে চ পটিৰেধধম্মে চা’’তি. পরিযত্তিধম্মে যত্থ কঙ্খায সম্ভৰো, তং দস্সেতুং ‘‘চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানী’’তিআদি ৰুত্তং. তযিদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং পরম্পরায পটিৰেধাৰহভাৰাদিৰসেনপি একচ্চানং তত্থ সংসযুপ্পত্তিতো. যথা চ পটিৰেধে কঙ্খা ৰুত্তা, এৰং অধিগমধম্মেপি পৰত্ততীতি ৰেদিতব্বা. তথা হি একচ্চে ‘‘কসিণাদিভাৰনায ঝানানি ইজ্ঝন্তী’’তি ৰদন্তি. ‘‘কসিণনিস্সন্দো আরুপ্পাতি, মেত্তাদিনিস্সন্দো চতুত্থব্রহ্মৰিহারো’’তি এৰমাদিনা কঙ্খতিযেৰাতি. এত্থ চ নৰলোকুত্তরেসু পঞ্ঞত্তিযংযেৰ কঙ্খাপৰত্তি ৰেদিতব্বা অসংকিলেসিকত্তা লোকুত্তরধম্মানং.

এৰরূপন্তি এদিসং সুপ্পটিপত্তি-উজুপ্পটিপত্তি-ঞাযপ্পটিপত্তি-সামীচিপ্পটিপত্তি-সঙ্খাতং সম্মাপটিপদং. অধিসীলসিক্খাদযো লোকুত্তরধম্মস্স অনুধম্মভূতা ৰেদিতব্বা. এৰঞ্হি মগ্গফলসিক্খাহি ইমাসং ৰিসেসো সিদ্ধো হোতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সিক্খাগ্গহণেন পটিপত্তিসদ্ধম্মস্স গহিতত্তা’’তি. এত্থ চ যথা ৰিচিকিচ্ছা ৰত্থুত্তযস্স সিক্খায চ গুণেসু অনধিমুচ্চনঅসম্পসীদনৰসেন অপ্পটিপত্তিভাৰতো চিত্তস্স থদ্ধভাৰো আসপ্পনপরিসপ্পনৰসেন পৰত্তিযা কচৰরখাণুকভাৰো চ, এৰং সব্রহ্মচারীসু আঘাতচণ্ডিক্কাদিৰসেন চিত্তস্স থদ্ধভাৰো চ উপহননৰিরুজ্ঝনাদিৰসেন কচৰরখাণুকভাৰো চ ৰেদিতব্বো. অরিযসঙ্ঘৰিসযা ৰিচিকিচ্ছা, পুগ্গলৰিসযা কাচি নত্থীতি সঙ্ঘৰিসযাৰ গহিতা, সাসনিকৰসেন চাযং চেতোখিলদেসনাতি সব্রহ্মচারীৰিসযোৰ কোপো গহিতো.

১৮৬. যথা ৰত্থুকামো, এৰং কিলেসকামোপি অস্সাদনীযো এৰাতি ‘‘কিলেসকামেপী’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ভগৰা ‘‘রূপতণ্হা লোকে পিযরূপং সাতরূপং, এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৰিসমানা নিৰিসতী’’তিআদি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৰিভ. ২০৩). কামনিদ্দেসে (মহানি. ১) সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা কামনীযট্ঠেন ‘‘কামা’’তি ৰুত্তা, বলৰকামরাগৰত্থুভূতাযেৰেত্থ কামগ্গহণেন গহিতাতি. ৰিনিবদ্ধৰত্থুভাৰেন যথা ৰিসুং অত্তনো কাযো গহিতো, তথা পরেসং তথারূপা রূপধম্মা সমূহট্ঠেনাতি আহ ‘‘রূপেতি বহিদ্ধারূপে’’তি. যথা হি পঞ্চকামগুণিকো রাগো ঝানাদিৰিসেসাধিগমস্স ৰিনিবদ্ধায সংৰত্ততি, এৰং অত্তনো কাযে অপেক্খা বহিদ্ধা চ সকপরিক্খারঞাতিমিত্তাদীসু অপেক্খাতি. কেচি পনেত্থ ‘‘রূপেতি রূপজ্ঝানে’’তিআদিনা পপঞ্চেন্তি. তদযুত্তং ঝানাধিগমৰিনিবদ্ধানং সীলস্স চ সংকিলেসভূতানং চেতোৰিনিবদ্ধভাৰেন গহিতত্তা.

যাৰদত্থন্তি যাৰ অত্থেতি অভিকঙ্খতি, তাৰ. তেনাহ ‘‘যত্তকং ইচ্ছতি, তত্তক’’ন্তি. ন্তি যাৰদত্থং উদরপূরং ভুত্তং. অৰদেহনতো পূরণতো. সেয্যসুখন্তি সেয্যং পটিচ্চ উপ্পজ্জনকসুখং. পস্সসুখন্তি পস্সানং সম্পরিৰত্তনেন উপ্পজ্জনকসুখং. নিদ্দাসুখন্তি নিদ্দাযনেন উপ্পজ্জনকসুখং.

সীলেনাতিআদি পত্থনাকারদস্সনং. ৰতসমাদানন্তি ধুতঙ্গাদিৰতানুট্ঠানং. তপোতি ৰীরিযারম্ভো. সো হি কিলেসানং তপনট্ঠেন নিগ্গণ্হনট্ঠেন তপচরণন্তি ৰুত্তং.

১৮৯. ছন্দং নিস্সাযাতি ছন্দং ধুরং, ছন্দং জেট্ঠকং, ছন্দং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা পৰত্তিৰসেন ছন্দং নিস্সায. জেট্ঠকট্ঠেন পধানভূতা, পধানভাৰং ৰা পত্তাতি পধানভূতা. তেহি ধম্মেহীতি ছন্দনিস্সযেন পৰত্তসমাধিনা চেৰ ‘‘পধানসঙ্খারো’’তি ৰুত্তৰীরিযেন চ. উপেতন্তি সম্পযুত্তং. ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি, নিপ্ফত্তিঅত্থেন পটিলাভট্ঠেন চাতি অত্থো, তস্সা ইদ্ধিযা পাদং পাদকং পদট্ঠানভূতং. অথ ৰা ইজ্ঝন্তি তায ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি, সাৰ উপরিৰিসেসানং অধিট্ঠানভাৰতো পাদো. তেনাহ ‘‘ইদ্ধিভূতং ৰা পাদন্তি ইদ্ধিপাদ’’ন্তি. সেসেসুপীতি ৰীরিযিদ্ধিপাদাদীসুপি. অস্সাতি ইদ্ধিপাদস্স. অত্থো দীপিতোতি দীপনত্থং কতং, তস্মা ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৩৬৯) তস্স অত্থৰিচারো গহেতব্বো. ইদ্ধিপাদানং সমাধিপধানত্তা ৰুত্তং ‘‘ৰিক্খম্ভনপ্পহানং কথিত’’ন্তি. তেসং তেসং কুসলধম্মানং অনুপ্পন্নানং উপ্পাদনকিরিযায উপ্পন্নানং পরিব্রূহনকিরিযায উস্সহনতো উস্সোল়্হী, থামপ্পত্তা পরক্কমধাতু. সা পন চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ৰিসেসপচ্চযভূতা তে উপাদায ‘‘পঞ্চমী’’তি ৰুত্তা, সা চ যস্মা সমথৰিপস্সনাভাৰনাসু তত্থ চআদিমজ্ঝপরিযোসানেসু সাধেতব্বং ৰীরিযং, তস্মা আহ ‘‘উস্সোল়্হীতি সব্বত্থ কত্তব্বৰীরিযং দস্সেতী’’তি. পুব্বভাগিযসমথৰিপস্সনাসাধনং পহাতব্বধম্মৰিভাগেন ভিন্দিত্ৰা আহ ‘‘পঞ্চ চেতোখিলপ্পহানানি পঞ্চ ৰিনিবন্ধপ্পহানানী’’তি. ভব্বোতি যুত্তো অরহতি নিপ্ফত্তিযা. ঞাণেনাতি মগ্গঞাণেন. কিলেসভেদাযাতি কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনায. খেমস্সাতি অনুপদ্দৰস্স.

সম্ভাৰনত্থেতি (সারত্থ. টী. ১.১১; অ. নি. টী. ৩.৭.৭১) ‘‘অপি নামেৰং সিযা’’তি ৰিকপ্পনত্থো সম্ভাৰনত্থো. এৰং হীতি এৰং একমেৰ সঙ্খ্যং অৰত্ৰা অপরায সঙ্খ্যায সদ্ধিং ৰচনং লোকে সিলিট্ঠৰচনং হোতি যথা ‘‘দ্ৰে ৰা তীণি ৰা উদকফুসিতানী’’তি. সম্মা অধিসযিতানীতি পাদাদীহি অত্তনা নেসং কিঞ্চি উপঘাতং অকরোন্তিযা বহিৰাতাদিপরিস্সযপরিহরণত্থং সম্মদেৰ উপরি সযিতানি. উতুং গাহাপেন্তিযাতি তেসং অল্লসিনেহপরিযাদানত্থং অত্তনো কাযুস্মাৰসেন উতুং গণ্হাপেন্তিযা. তেনাহ ‘‘উস্মীকতানী’’তি. সম্মা পরিভাৰিতানীতি সম্মদেৰ সব্বসো কুক্কুটৰাসনায ৰাসিতানি. তেনাহ ‘‘কুক্কুটগন্ধং গাহাপিতানী’’তি. অযঞ্চ কুক্কুটগন্ধপরিভাৰনা সম্মাঅধিসযনসম্মাপরিসেদননিপ্ফত্তিযা ‘‘অনুনিপ্ফাদী’’তি (সারত্থ. টী. ১.১১) দট্ঠব্বা. তেহি পন সদ্ধিংযেৰ ইজ্ঝনতো ৰুত্তং ‘‘তিৰিধকিরিযাকরণেনা’’তি. কিঞ্চাপি ন এৰং ‘‘অহো ৰতিমে’’তিআদিনা ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য, কারণস্স পন সম্পাদিতত্তা অথ খো ভব্বাৰ অভিনিব্ভিজ্জিতুন্তি যোজনা. কস্মা ভব্বাতি আহ ‘‘তে হি যস্মা তাযা’’তিআদি. এত্থ যথা কপালস্স তনুতা আলোকস্স অন্তো পঞ্ঞাযমানস্স কারণং, তথা কপালস্স তনুতায নখসিখামুখতুণ্ডকানং খরতায চ অল্লসিনেহস্স পরিযাদানং কারণৰচনন্তি দট্ঠব্বং, তস্মাতি আলোকস্স অন্তো পঞ্ঞাযমানতো, সযঞ্চ পরিপাকগতত্তা.

ওপম্মসম্পটিপাদনন্তি ওপম্মত্থস্স উপমেয্যেন সম্মদেৰ পটিপাদনং. অত্থেনাতি উপমেয্যত্থেন. যথা কুক্কুটিযা অণ্ডেসু তিৰিধকিরিযায করণং কুক্কুটচ্ছাপকানং অণ্ডকোসতো নিক্খমনস্স মূলকারণং, এৰং ভিক্খুনো উস্সোল়্হীপন্নরসানি অঙ্গানি অৰিজ্জণ্ডকোসতো নিক্খমনস্স মূলকারণন্তি আহ ‘‘তস্সা কুক্কুটিযা…পে… সমন্নাগতভাৰো’’তি. পটিচ্ছাদনসামঞ্ঞেন অৰিজ্জায অণ্ডকোসসদিসতায বলৰৰিপস্সনাৰসেন অৰিজ্জণ্ডকোসস্স তনুভাৰো, ৰিপস্সনাঞাণস্স পরিণামকালো ৰুট্ঠানগামিনিভাৰাপত্তি, তদা চ সা মগ্গঞাণগব্ভং ধারেন্তী ৰিয হোতীতি আহ ‘‘গব্ভগ্গহণকালো’’তি. অভিঞ্ঞাপক্খেতি লোকিযাভিঞ্ঞাপক্খে. লোকুত্তরাভিঞ্ঞা হি অৰিজ্জণ্ডকোসং পদালিকাতি. গাথায অৰিজ্জণ্ডকোসং পহরতীতি দেসনাৰিলাসেন ৰিনেয্যসন্তানগতং অৰিজ্জণ্ডকোসং ঘট্টেতি, যথাঠানে ঠাতুং ন দেতি.

পটিসঙ্খানপ্পহানন্তি তদঙ্গপ্পহানপুব্বকং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং. পুব্বভাগিযা ইদ্ধিপাদা পাল়িযং গহিতাতি ‘‘ইদ্ধিপাদেহি ৰিক্খম্ভনপ্পহান’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘উস্সোল়্হিপন্নরসঙ্গসমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো অভিনিব্বিদাযা’’তিআদিৰচনতো (ম. নি. ১.১৮৯) লোকুত্তরিদ্ধিপাদা পন সম্বোধগ্গহণেনেৰ গহিতা. মগ্গে আগতেতি উস্সোল়্হীপন্নরসঙ্গসমন্নাগতস্স ভিক্খুনো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপযতো মগ্গে আগতে উপ্পন্নে, পাল়িযং ৰা অভিনিব্ভিদাসম্বোধগ্গহণেহি মগ্গে আগতে. ফলে আগতেতি এত্থাপি ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. নিব্বানস্স পন পাল়িযং অনাগতত্তা নিস্সরণপ্পহানং ন গহিতং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

চেতোখিলসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.