১. মূলপরিযাযসুত্তৰণ্ণনা

অব্ভন্তরনিদানৰণ্ণনা

১. এৰং বাহিরনিদানে ৰত্তব্বং অতিদিসিত্ৰা ইদানি অভন্তরনিদানং আদিতো পট্ঠায সংৰণ্ণেতুং ‘‘যং পনেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যস্মা সংৰণ্ণনং করোন্তেন সংৰণ্ণেতব্বে ধম্মে পদৰিভাগং পদত্থঞ্চ দস্সেত্ৰা ততো পরং পিণ্ডত্তাদিদস্সনৰসেন সংৰণ্ণনা কাতব্বা, তস্মা পদানি তাৰ দস্সেন্তো ‘‘এৰন্তি নিপাতপদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পদৰিভাগোতি পদানং ৰিসেসো, ন পদৰিগ্গহো. অথ ৰা পদানি চ পদৰিভাগো চ পদৰিভাগো, পদৰিগ্গহো চ পদৰিভাগো চ পদৰিভাগোতি ৰা একসেসৰসেন পদপদৰিগ্গহা পদৰিভাগসদ্দেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ পদৰিগ্গহো ‘‘সুভগঞ্চ তং ৰনঞ্চাতি সুভগৰনং, সালানং রাজা, সালো চ সো রাজা চ ইতিপি সালরাজা’’তিআদিৰসেন সমাসপদেসু দট্ঠব্বো.

অত্থতোতি পদত্থতো. তং পন পদত্থং অত্থুদ্ধারক্কমেন পঠমং এৰংসদ্দস্স দস্সেন্তো ‘‘এৰং-সদ্দো তাৰা’’তিআদিমাহ. অৰধারণাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ইদমত্থপুচ্ছাপরিমাণাদিঅত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘এৰংগতানি পুথুসিপ্পাযতনানি (দী. নি. ১.১৬৩), এৰৰিধো এৰমাকারো’’তি চ আদীসু ইদং-সদ্দস্স অত্থে এৰং-সদ্দো. গত-সদ্দো হি পকারপরিযাযো, তথা ৰিধাকার-সদ্দা চ. তথা হি ৰিধযুত্তগত-সদ্দে লোকিযা পকারত্থে ৰদন্তি. ‘‘এৰং সু তে সুন্হাতা সুৰিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুক্কমণিকুণ্ডলাভরণা ওদাতৰত্থৰসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পরিচারেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৰং এতরহি সাচরিযকোতি. নো হিদং, ভো গোতমা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৬) পুচ্ছাযং. ‘‘এৰংলহুপরিৰত্তং (অ. নি. ১.৪৮) এৰমাযুপরিযন্তো’’তি (পারা. ১২) চ আদীসু পরিমাণে.

ননু চ ‘‘এৰং সু তে সুন্হাতা সুৰিলিত্তা, এৰমাযুপরিযন্তো’’তি এত্থ এৰং-সদ্দেন পুচ্ছনাকারপরিমাণাকারানং ৰুত্তত্তা আকারত্থো এৰ এৰং-সদ্দোতি? ন, ৰিসেসসব্ভাৰতো. আকারমত্তৰাচকো হি এৰং-সদ্দো আকারত্থোতি অধিপ্পেতো যথা ‘‘এৰং ব্যা খো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৩৪, ৩৯৬), ন পন আকারৰিসেসৰাচকো. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘এৰং জাতেন মচ্চেনা’’তিআদীনি উপমাদিউদাহরণানি উপপন্নানি হোন্তি. তথা হি ‘‘যথাপি…পে… বহু’’ন্তি (ধ. প. ৫৩) এত্থ পুপ্ফরাসিট্ঠানিযতো মনুস্সূপপত্তি-সপ্পুরিসূপনিস্সয-সদ্ধম্মস্সৰন-যোনিসোমনসিকার- ভোগসম্পত্তি-আদিদানাদি-পুঞ্ঞকিরিযহেতুসমুদাযতো সোভা-সুগন্ধতাদিগুণযোগতো মালাগুণসদিসিযো পহূতা পুঞ্ঞকিরিযা মরিতব্বসভাৰতায মচ্চেন সত্তেন কত্তব্বাতি জোতিতত্তা পুপ্ফরাসিমালাগুণাৰ উপমা, তেসং উপমাকারো যথা-সদ্দেন অনিযমতো ৰুত্তোতি ‘‘এৰং-সদ্দো উপমাকারনিগমনত্থো’’তি ৰত্তুং যুত্তং. সো পন উপমাকারো নিযমিযমানো অত্থতো উপমাৰ হোতীতি আহ ‘‘উপমাযং আগতো’’তি. তথা ‘‘এৰং ইমিনা আকারেন অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসারুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা যো তত্থ উপদিসনাকারো, সো অত্থতো উপদেসো এৰাতি ৰুত্তং ‘‘এৰং তে…পে… উপদেসে’’তি. তথা ‘‘এৰমেতং ভগৰা, এৰমেতং সুগতা’’তি এত্থ চ ভগৰতা যথাৰুত্তমত্থং অৰিপরীততো জানন্তেহি কতং তত্থ সংৰিজ্জমানগুণানং পকারেহি হংসনং উদগ্গতাকরণং সম্পহংসনং. যো তত্থ সম্পহংসনাকারোতি যোজেতব্বং.

এৰমেৰং পনাযন্তি এত্থ গরহণাকারোতি যোজেতব্বং, সো চ গরহণাকারো ‘‘ৰসলী’’তিআদিখুংসনসদ্দসন্নিধানতো ইধ এৰং-সদ্দেন পকাসিতোতি ৰিঞ্ঞাযতি. যথা চেত্থ, এৰং উপমাকারাদযোপি উপমাদিৰসেন ৰুত্তানং পুপ্ফরাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতো দট্ঠব্বং. এৰং, ভন্তেতি পন ধম্মস্স সাধুকং সৰনমনসিকারে সন্নিযোজিতেহি ভিক্খূহি অত্তনো তত্থ ঠিতভাৰস্স পটিজাননৰসেন ৰুত্তত্তা এত্থ এৰং-সদ্দো ৰচনসম্পটিচ্ছনত্থো ৰুত্তো. তেন এৰং, ভন্তে সাধু, ভন্তে, সুট্ঠু, ভন্তেতি ৰুত্তং হোতি. এৰঞ্চ ৰদেহীতি ‘‘যথাহং ৰদামি, এৰং সমণং আনন্দং ৰদেহী’’তি যো এৰং ৰদনাকারো ইদানি ৰত্তব্বো. সো এৰংসদ্দেন নিদস্সীযতীতি ‘‘নিদস্সনে’’তি ৰুত্তোতি. এৰং নোতি এত্থাপি তেসং যথাৰুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৰহভাৰে সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগহণৰসেন ‘‘সংৰত্তন্তি ৰা নো ৰা, কথং ৰো এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৰং নো এত্থ হোতী’’তি ৰুত্তত্তা তদাকারসন্নিট্ঠানং এৰং-সদ্দেন ৰিভাৰিতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. সো পন তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৰত্তনাকারো নিযমিযমানো অৰধারণত্থো হোতীতি আহ ‘‘এৰং নো এত্থ হোতীতিআদীসু অৰধারণে’’তি.

নানানযনিপুণন্তি একত্তনানত্তঅব্যাপারএৰংধম্মতাসঙ্খাতা, নন্দিযাৰত্ততিপুক্খলসীহৰিক্কীল়িতঅঙ্কুসদিসালোচনসঙ্খাতা ৰা আধারাদিভেদৰসেন নানাৰিধা নযা নানানযা, নযা ৰা পাল়িগতিযো, তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিৰসেন সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৰোমিস্সকাদিৰসেন কুসলাদিৰসেন খন্ধাদিৰসেন সঙ্গহাদিৰসেন সমযৰিমুত্তাদিৰসেন ঠপনাদিৰসেন কুসলমূলাদিৰসেন তিকপ্পট্ঠানাদিৰসেন চ নানপ্পকারাতি নানানযা. তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমন্তি নানানযনিপুণং. আসযোৰ অজ্ঝাসযো, তে চ সস্সতাদিভেদেন, তত্থ চ অপ্পরজক্খতাদিভেদেন অনেকে, অত্তজ্ঝাসযাদযো এৰ ৰা সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নন্তি অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণং উপনেতব্বাভাৰতো, সঙ্কাসনপকাসন-ৰিৰরণ-ৰিভজন-উত্তানীকরণ-পঞ্ঞত্তিৰসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খর-পদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসৰসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতন্তি ৰা অত্থো দট্ঠব্বো.

ৰিৰিধপাটিহারিযন্তি এত্থ পাটিহারিযপদস্স ৰচনত্থং (উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৰু. অট্ঠ. নিদানৰণ্ণনা; সং. নি. টী. ১.১.১ দেৰতাসংযুত্ত) ‘‘পটিপক্খহরণতো, রাগাদিকিলেসাপনযনতো চ পাটিহারিয’’ন্তি ৰদন্তি, ভগৰতো পন পটিপক্খা রাগাদযো ন সন্তি, যে হরিতব্বা. পুথুজ্জনানম্পি ৰিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৰিধং পৰত্ততি, তস্মা তত্থ পৰত্তৰোহারেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰত্তুং. সচে পন মহাকারুণিকস্স ভগৰতো ৰেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হরণতো ‘‘পাটিহারিয’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং সতি যুত্তমেতং. অথ ৰা ভগৰতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হরণতো পাটিহারিযং. তে হি দিট্ঠিহরণৰসেন দিট্ঠিপকাসনে অসমত্থভাৰেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হরিতা অপনীতা হোন্তীতি. ‘‘পটী’’তি ৰা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৰিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্রাহ্মণো’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮৫; চূল়নি. ৪) ৰিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৰিগতূপক্কিলেসে চ কতকিচ্চেন পচ্ছা হরিতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি পাটিহারিযং, অত্তনো ৰা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হরিতেসু পচ্ছা হরণং পাটিহারিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৰিগতূপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৰত্তেতব্বা, হরিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পরসত্তানং উপকিলেসহরণানি হোন্তীতি পাটিহারিযানি ভৰন্তি. পাটিহারিযমেৰ পাটিহারিযং, পাটিহারিযে ৰা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৰং একমেকং পাটিহারিযন্তি ৰুচ্চতি. পাটিহারিযং ৰা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহরণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৰা নিমিত্তভূতে, ততো ৰা আগতন্তি পাটিহারিযং. তস্স পন ইদ্ধিআদিভেদেন ৰিসযভেদেন চ বহুৰিধস্স ভগৰতো দেসনাযং লব্ভমানত্তা আহ ‘‘ৰিৰিধপাটিহারিয’’ন্তি.

ন অঞ্ঞথাতি ভগৰতো সম্মুখা সুতাকারতো ন অঞ্ঞথাতি অত্থো, ন পন ভগৰতো দেসিতাকারতো. অচিন্তেয্যানুভাৰা হি ভগৰতো দেসনা. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি ইদং ৰচনং সমত্থিতং ভৰতি, ধারণবলদস্সনঞ্চ ন ৰিরুজ্ঝতি সুতাকারাৰিরজ্ঝনস্স অধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ অত্থন্তরতাপরিহারো দ্ৰিন্নম্পি অত্থানং একৰিসযত্তা. ইতরথা থেরো ভগৰতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে সমত্থো অসমত্থো চাতি আপজ্জেয্যাতি.

‘‘যো পরো ন হোতি, সো অত্তা’’তি এৰং ৰুত্তায নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতায সসন্ততিযা ৰত্তনতো তিৰিধোপি মে-সদ্দো কিঞ্চাপি একস্মিংযেৰ অত্থে দিস্সতি, করণসম্পদানসামিনিদ্দেসৰসেন পন ৰিজ্জমানং ভেদং সন্ধাযাহ ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি.

কিঞ্চাপি উপসগ্গো কিরিযং ৰিসেসেতি, জোতকভাৰতো পন সতিপি তস্মিং সুতসদ্দো এৰ তং তমত্থং ৰদতীতি অনুপসগ্গস্স সুতসদ্দস্স অত্থুদ্ধারে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৰিরুজ্ঝতীতি দস্সেন্তো ‘‘সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি সুতসদ্দস্স. কম্মভাৰসাধনানি ইধ সুতসদ্দে সম্ভৰন্তীতি ৰুত্তং ‘‘উপধারিতন্তি ৰা উপধারণন্তি ৰা অত্থো’’তি. মযাতি অত্থে সতীতি যদা মে-সদ্দস্স কত্তুৰসেন করণনিদ্দেসো, তদাতি অত্থো. মমাতি অত্থে সতীতি যদা সম্বন্ধৰসেন সামিনিদ্দেসো, তদা.

সুত-সদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন এৰং-সদ্দেন সৰনকিরিযাজোতকেন ভৰিতব্বন্তি ৰুত্তং ‘‘এৰন্তি সোতৰিঞ্ঞাণাদিৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনাদীনং পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানং তদভিনীহটানঞ্চ মনোদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানং গহণং ৰেদিতব্বং. সব্বেসম্পি ৰাক্যানং এৰ-কারত্থসহিতত্তা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স সুতমেৰাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি. এতেন অৰধারণেন নিরাসঙ্কতং দস্সেতি. যথা চ সুতং সুতমেৰাতি নিযমেতব্বং, তং সম্মা সুতং হোতীতি আহ ‘‘অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অথ ৰা সদ্দন্তরত্থাপোহনৰসেন সদ্দো অত্থং ৰদতীতি সুতন্তি অসুতং ন হোতীতি অযমেতস্স অত্থোতি ৰুত্তং ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি. ইমিনা দিট্ঠাদিৰিনিৰত্তনং করোতি. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘ন ইদং মযা দিট্ঠং, ন সযম্ভুঞাণেন সচ্ছিকতং, অথ খো সুতং, তঞ্চ খো সম্মদেৰা’’তি. তেনেৰাহ – ‘‘অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অৰধারণত্থে ৰা এৰং-সদ্দে অযমত্থযোজনা করীযতীতি তদপেক্খস্স সুত-সদ্দস্স অযমত্থো ৰুত্তো ‘‘অস্সৰনভাৰপটিক্খেপতো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. সৰনসদ্দো চেত্থ কম্মত্থো ৰেদিতব্বো ‘‘সুয্যতী’’তি.

এৰং সৰনহেতুসুণন্তপুগ্গলসৰনৰিসেসৰসেন পদত্তযস্স একেন পকারেন অত্থযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি পকারন্তরেহিপি তং দস্সেতুং ‘‘তথা এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তস্সাতি যা সা ভগৰতো সম্মুখা ধম্মস্সৰনাকারেন পৰত্তা মনোদ্ৰারৰিঞ্ঞাণৰীথি, তস্সা. সা হি নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তিতুং সমত্থা. তথা চ ৰুত্তং ‘‘সোতদ্ৰারানুসারেনা’’তি. নানপ্পকারেনাতি ৰক্খমানানং অনেকৰিহিতানং ব্যঞ্জনত্থগ্গহণানং নানাকারেন. এতেন ইমিস্সা যোজনায আকারত্থো এৰং-সদ্দো গহিতোতি দীপেতি. পৰত্তিভাৰপ্পকাসনন্তি পৰত্তিযা অত্থিভাৰপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনন্তি যস্মিং আরম্মণে ৰুত্তপ্পকারা ৰিঞ্ঞাণৰীথি নানপ্পকারেন পৰত্তা, তস্স ধম্মত্তা ৰুত্তং, ন সুতসদ্দস্স ধম্মত্থত্তা. ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পাকটীকরণং ‘‘অযঞ্হেত্থা’’তিআদি. তত্থ ৰিঞ্ঞাণৰীথিযাতি করণত্থে করণৰচনং. মযাতি কত্তুঅত্থে.

এৰন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনন্তি নিদস্সনত্থং এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা ৰুত্তং নিদস্সেতব্বস্স নিদ্দিসিতব্বত্তাভাৰাভাৰতো. তেন এৰং-সদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি দস্সেতি. সুত-সদ্দস্স কিরিযাসদ্দত্তা সৰনকিরিযায চ সাধারণৰিঞ্ঞাণপবন্ধপটিবদ্ধত্তা তত্থ চ পুগ্গলৰোহারোতি ৰুত্তং ‘‘সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসন’’ন্তি. ন হি পুগ্গলৰোহাররহিতে ধম্মপবন্ধে সৰনকিরিযা লব্ভতীতি.

যস্স চিত্তসন্তানস্সাতিআদিপি আকারত্থমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা পুরিমযোজনায অঞ্ঞথা অত্থযোজনং দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ আকারপঞ্ঞত্তীতি উপাদাপঞ্ঞত্তি এৰ ধম্মানং পৰত্তিআকারূপাদানৰসেন তথা ৰুত্তা. সুতন্তি ৰিসযনিদ্দেসোতি সোতব্বভূতো ধম্মো সৰনকিরিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৰনকিরিযাৰসেন পৰত্তিট্ঠানন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. চিত্তসন্তানৰিনিমুত্তস্স পরমত্থতো কস্সচি কত্তু অভাৰেপি সদ্দৰোহারেন বুদ্ধিপরিকপ্পিতভেদৰচনিচ্ছায চিত্তসন্তানতো অঞ্ঞং ৰিয তংসমঙ্গিং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো’’তি. সৰনকিরিযাৰিসযোপি সোতব্বধম্মো সৰনকিরিযাৰসেন পৰত্তচিত্তসন্তানস্স ইধ পরমত্থতো কত্তুভাৰতো, সৰনৰসেন চিত্তপ্পৰত্তিযা এৰ ৰা সৰনকিরিযাভাৰতো তংকিরিযাকত্তু চ ৰিসযো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘তংসমঙ্গিনো কত্তুৰিসযে’’তি. সুতাকারস্স চ থেরস্স সম্মানিচ্ছিতভাৰতো আহ ‘‘গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি. এতেন ৰা অৰধারণত্থং এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা অযমত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং.

পুব্বে সুতানং নানাৰিহিতানং সুত্তসঙ্খাতানং অত্থব্যঞ্জনানং উপধারিতরূপস্স আকারস্স নিদস্সনস্স, অৰধারণস্স ৰা পকাসনসভাৰো এৰং-সদ্দোতি তদাকারাদিউপধারণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতধম্মপবন্ধব্যাপারতায ৰুত্তং – ‘‘এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. সৰনকিরিযা পন পুগ্গলৰাদিনোপি ৰিঞ্ঞাণনিরপেক্খা নত্থীতি ৰিসেসতো ৰিঞ্ঞাণব্যাপারোতি আহ ‘‘সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. ‘‘মে’’তি সদ্দপ্পৰত্তিযা একন্তেনেৰ সত্তৰিসযত্তা ৰিঞ্ঞাণকিচ্চস্স চ তত্থেৰ সমোদহিতব্বতো ‘‘মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো’’তি ৰুত্তং. অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিসভাৰা যথাক্কমং এৰং-সদ্দ – সুত-সদ্দানং অত্থাতি তে তথারূপ-পঞ্ঞত্তি-উপাদানভূত-ধম্মপবন্ধব্যাপারভাৰেন দস্সেন্তো আহ – ‘‘এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো, সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. এত্থ চ করণকিরিযাকত্তুকম্মৰিসেসপ্পকাসনৰসেন পুগ্গলব্যাপারৰিসযপুগ্গলব্যাপারনিদস্সনৰসেন গহণাকারগাহকতব্বিসযৰিসেসনিদ্দেসৰসেন কত্তুকরণব্যাপারকত্তুনিদ্দেসৰসেন চ দুতিযাদযো চতস্সো অত্থযোজনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং.

সব্বস্সপি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৰ পটিপজ্জিতব্বত্তা সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৰিজ্জমানাদিৰসেন ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু অন্তোগধত্তা তেসু ‘‘এৰ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সরূপং নিদ্ধারেন্তো আহ – ‘‘এৰন্তি চ মেতি চা’’তিআদি. তত্থ ‘‘এৰ’’ন্তি চ ‘‘মে’’তি চ ৰুচ্চমানস্সত্থস্স আকারাদিনো ধম্মানং অসল্লক্খণভাৰতো অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰোতি আহ – ‘‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তত্থ সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেনাতি ভূতত্থউত্তমত্থৰসেন. ইদং ৰুত্তং হোতি – যো মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতত্থো, অনুস্সৰাদীহি গহেতব্বো ৰিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি, সো রূপসদ্দাদিসভাৰো, রুপ্পনানুভৰনাদিসভাৰো ৰা অত্থো সচ্চিকট্ঠো পরমত্থো চাতি ৰুচ্চতি, ন তথা ‘‘এৰং মে’’তি পদানং অত্থোতি. এতমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘কিঞ্হেত্থ ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সুতন্তি পন সদ্দাযতনং সন্ধাযাহ ‘‘ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তেনেৰ হি ‘‘যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং, ‘‘সোতদ্ৰারানুসারেন উপলদ্ধ’’ন্তি পন ৰুত্তে অত্থব্যঞ্জনাদিসব্বং লব্ভতি.

তং তং উপাদায ৰত্তব্বতোতি সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধারিতাকারাদিনো পচ্চামসনৰসেন ‘‘এৰ’’ন্তি, সসন্ততিপরিযাপন্নে খন্ধে উপাদায ‘‘মে’’তি ৰত্তব্বত্তাতি অত্থো. দিট্ঠাদিসভাৰরহিতে সদ্দাযতনে পৰত্তমানোপি সুতৰোহারো ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকো ৰিয পঠমাদীনি দিট্ঠমুতৰিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৰাৰ পৰত্তোতি আহ ‘‘দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৰত্তব্বতো’’তি অসুতং ন হোতীতি হি সুতন্তি পকাসিতোযমত্থোতি. অত্তনা পটিৰিদ্ধা সুত্তস্স পকারৰিসেসা ‘‘এৰ’’ন্তি থেরেন পচ্চামট্ঠাতি আহ ‘‘অসম্মোহং দীপেতী’’তি. নানপ্পকারপটিৰেধসমত্থো হোতীতি এতেন ৰক্খমানস্স সুত্তস্স নানপ্পকারতং দুপ্পটিৰিজ্ঝতঞ্চ দস্সেতি. সুতস্স অসম্মোসং দীপেতীতি সুতাকারস্স যাথাৰতো দস্সিযমানত্তা ৰুত্তং. অসম্মোহেনাতি সম্মোহাভাৰেন, পঞ্ঞায এৰ ৰা সৰনকালসম্ভূতায তদুত্তরকালপঞ্ঞাসিদ্ধি. এৰং অসম্মোসেনাতি এত্থাপি ৰত্তব্বং. ব্যঞ্জনানং পটিৰিজ্ঝিতব্বো আকারো নাতিগম্ভীরো, যথাসুতধারণমেৰ তত্থ করণীযন্তি সতিযা ব্যাপারো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতাতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাযা’’তিআদি ‘‘পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমা’’তি কত্ৰা. পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পধানতা ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা’’তিআদীসু (ধ. প. ১, ২) ৰিয. পুব্বঙ্গমতায ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু আৰজ্জনাদীনং ৰিয অপ্পধানত্তে পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমা এতিস্সাতি অযম্পি অত্থো যুজ্জতি. এৰং সতিপুব্বঙ্গমাযাতি এত্থাপি ৰুত্তনযানুসারেন যথাসম্ভৰমত্থো ৰেদিতব্বো. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্সাতি অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণস্স, সঙ্কাসনপকাসনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিৰসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসৰসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতস্সাতি ৰা অত্থো দট্ঠব্বো.

যোনিসোমনসিকারং দীপেতি এৰং-সদ্দেন ৰুচ্চমানানং আকারনিদস্সনাৰধারণত্থানং অৰিপরীতসদ্ধম্মৰিসযত্তাতি অধিপ্পাযো. অৰিক্খেপং দীপেতীতি ‘‘মূলপরিযাযং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিপুচ্ছাৰসেন পকরণপ্পত্তস্স ৰক্খমানস্স সুত্তস্স সৰনং সমাধানমন্তরেন ন সম্ভৰতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. ৰিক্খিত্তচিত্তস্সাতিআদি তস্সেৰত্থস্স সমত্থনৰসেন ৰুত্তং. সব্বসম্পত্তিযাতি অত্থব্যঞ্জনদেসকপযোজনাদিসম্পত্তিযা. অৰিপরীতসদ্ধম্মৰিসযেহি ৰিয আকারনিদস্সনাৰধারণত্থেহি যোনিসোমনসিকারস্স, সদ্ধম্মস্সৰনেন ৰিয চ অৰিক্খেপস্স যথা যোনিসোমনসিকারেন ফলভূতেন অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতানং সিদ্ধি ৰুত্তা তদৰিনাভাৰতো, এৰং অৰিক্খেপেন ফলভূতেন কারণভূতানং সদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপনিস্সযানং সিদ্ধি দস্সেতব্বা সিযা অস্সুতৰতো সপ্পুরিসূপনিস্সযরহিতস্স চ তদভাৰতো. ন হি ৰিক্খিত্তচিত্তোতিআদিনা সমত্থনৰচনেন পন অৰিক্খেপেন কারণভূতেন সপ্পুরিসূপনিস্সযেন চ ফলভূতস্স সদ্ধম্মস্সৰনস্স সিদ্ধি দস্সিতা. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা – সদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপনিস্সযা ন একন্তেন অৰিক্খেপস্স কারণং বাহিরঙ্গত্তা, অৰিক্খেপো পন সপ্পুরিসূপনিস্সযো ৰিয সদ্ধম্মস্সৰনস্স একন্তকারণন্তি. এৰম্পি অৰিক্খেপেন সপ্পুরিসূপনিস্সযসিদ্ধিজোতনা ন সমত্থিতাৰ, নো ন সমত্থিতা ৰিক্খিত্তচিত্তানং সপ্পুরিসপযিরুপাসনাভাৰস্স অত্থসিদ্ধত্তা. এত্থ চ পুরিমং ফলেন কারণস্স সিদ্ধিদস্সনং নদীপূরেন ৰিয উপরি ৰুট্ঠিসব্ভাৰস্স, দুতিযং কারণেন ফলস্স সিদ্ধিদস্সনং দট্ঠব্বং একন্তৰস্সিনা ৰিয মেঘৰুট্ঠানেন ৰুট্ঠিপ্পৰত্তিযা.

ভগৰতো ৰচনস্স অত্থব্যঞ্জনপভেদপরিচ্ছেদৰসেন সকলসাসনসম্পত্তিওগাহনাকারো নিরৰসেসপরহিতপারিপূরিকারণন্তি ৰুত্তং ‘‘এৰং ভদ্দকো আকারো’’তি. যস্মা ন হোতীতি সম্বন্ধো. পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিন্তি অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতং গুণদ্ৰযং. অপরাপরৰুত্তিযা চেত্থ চক্কভাৰো, চরন্তি এতেহি সত্তা সম্পত্তিভৰেসূতি ৰা. যে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩১). পুরিমপচ্ছিমভাৰো চেত্থ দেসনাক্কমৰসেন দট্ঠব্বো. পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযাতি পচ্ছিমচক্কদ্ৰযস্স অত্থিতায. সম্মাপণিহিতত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো সুদ্ধাসযো হোতি তদসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূরীভাৰতোতি আহ – ‘‘আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতী’’তি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো করে’’তি (ধ. প. ৪৩), ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৰং আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৰো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. তেনেৰাহ ‘‘আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. পযোগসুদ্ধিযাতি যোনিসোমনসিকারপুব্বঙ্গমস্স ধম্মস্সৰনপযোগস্স ৰিসদভাৰেন. তথা চাহ ‘‘আগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. সব্বস্স ৰা কাযৰচীপযোগস্স নিদ্দোসভাৰেন. পরিসুদ্ধকাযৰচীপযোগো হি ৰিপ্পটিসারাভাৰতো অৰিক্খিত্তচিত্তো পরিযত্তিযং ৰিসারদো হোতীতি.

নানপ্পকারপটিৰেধদীপকেনাতিআদিনা অত্থব্যঞ্জনেসু থেরস্স এৰংসদ্দসুত-সদ্দানং অসম্মোহাসম্মোসদীপনতো চতুপটিসম্ভিদাৰসেন অত্থযোজনং দস্সেতি. তত্থ সোতব্বভেদপটিৰেধদীপকেনাতি এতেন অযং সুত-সদ্দো এৰং-সদ্দসন্নিধানতো, ৰক্খমানাপেক্খায ৰা সামঞ্ঞেনেৰ সোতব্বধম্মৰিসেসং আমসতীতি দস্সেতি. মনোদিট্ঠিকরণা পরিযত্তিধম্মানং অনুপেক্খনসুপ্পটিৰেধা ৰিসেসতো মনসিকারপটিবদ্ধাতি তে ৰুত্তনযেন যোনিসোমনসিকারদীপকেন এৰংসদ্দেন যোজেত্ৰা, সৰনধারণৰচীপরিচযা পরিযত্তিধম্মানং ৰিসেসেন সোতাৰধানপটিবদ্ধাতি তে অৰিক্খেপদীপকেন সুত-সদ্দেন যোজেত্ৰা দস্সেন্তো সাসনসম্পত্তিযা ধম্মস্সৰনে উস্সাহং জনেতি. তত্থ ধম্মাতি পরিযত্তিধম্মা. মনসানুপেক্খিতাতি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধিযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনু অনু পেক্খিতা. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধাতি নিজ্ঝানক্খন্তিভূতায, ঞাতপরিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৰা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৰুত্তরূপারূপধম্মে ‘‘ইতি রূপং, এত্তকং রূপ’’ন্তিআদিনা সুট্ঠু ৰৰত্থপেত্ৰা পটিৰিদ্ধা.

সকলেন ৰচনেনাতি পুব্বে তীহি পদেহি ৰিসুং ৰিসুং যোজিতত্তা ৰুত্তং. অত্তনো অদহন্তোতি ‘‘মমেদ’’ন্তি অত্তনি অট্ঠপেন্তো. অসপ্পুরিসভূমিন্তি অকতঞ্ঞুতং ‘‘ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং পরিযাপুণিত্ৰা অত্তনো দহতী’’তি (পারা. ১৯৫) এৰং ৰুত্তং অনরিযৰোহারাৰত্থং, সা এৰ অনরিযৰোহারাৰত্থা অসদ্ধম্মো. ননু চ আনন্দত্থেরস্স ‘‘মমেদং ৰচন’’ন্তি অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেরাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায অভাৰতো অসপ্পুরিসভূমিসমতিক্কমাদিৰচনং নিরত্থকন্তি? নযিদমেৰং ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি ৰদন্তেন অযম্পি অত্থো ৰিভাৰিতোতি দস্সনতো. কেচি পন ‘‘দেৰতানং পরিৰিতক্কাপেক্খং তথাৰচনন্তি এদিসী চোদনা অনৰকাসাৰা’’তি ৰদন্তি. তস্মিং কির খণে একচ্চানং দেৰতানং এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি ‘‘ভগৰা চ পরিনিব্বুতো, অযঞ্চ আযস্মা দেসনাকুসলো, ইদানি ধম্মং দেসেতি সক্যকুলপ্পসুতো তথাগতস্স ভাতা চূল়পিতুপুত্তো, কিং নু খো সযং সচ্ছিকতং ধম্মং দেসেতি, উদাহু ভগৰতোযেৰ ৰচনং যথাসুত’’ন্তি. এৰং তদাসঙ্কিতপ্পকারতো অসপ্পুরিসভূমিসমোক্কমাদিতো অতিক্কমাদি ৰিভাৰিতন্তি. অপ্পেতীতি নিদস্সেতি. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেসু যথারহং সত্তে নেতীতি নেত্তি, ধম্মোযেৰ নেত্তি ধম্মনেত্তি.

দল়্হতরনিৰিট্ঠা ৰিচিকিচ্ছা কঙ্খা. নাতিসংসপ্পনা মতিভেদমত্তা ৰিমতি. অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতি ভগৰতা দেসিতত্তা, সম্মুখাৰস্স পটিগ্গহিতত্তা, খলিতদুরুত্তাদিগহণদোসাভাৰতো চ. এত্থ চ পঠমাদযো তিস্সো অত্থযোজনা আকারাদিঅত্থেসু অগ্গহিতৰিসেসমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা দস্সিতা, ততো পরা চতস্সো আকারত্থমেৰ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা ৰিভাৰিতা, পচ্ছিমা পন তিস্সো যথাক্কমং আকারত্থং নিদস্সনত্থং অৰধারণত্থঞ্চ এৰং-সদ্দং গহেত্ৰা যোজিতাতি দট্ঠব্বং.

এক-সদ্দো অঞ্ঞসেট্ঠাসহাযসঙ্খ্যাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৰদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭) অঞ্ঞত্থে দিস্সতি, ‘‘চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৮) সেট্ঠত্থে, ‘‘একো ৰূপকট্ঠো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪০৫) অসহাযে, ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তিআদীসু সঙ্খ্যাযং. ইধাপি সঙ্খ্যাযন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি. কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা. খণো এৰ চ সমযো. যো ‘‘খণো’’তি চ ‘‘সমযো’’তি চ ৰুচ্চতি, সো একোৰাতি হি অত্থো মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমযোপি খোতি সিক্খাপদপূরণস্স হেতুপি. সমযপ্পৰাদকেতি দিট্ঠিপ্পৰাদকে. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৰদন্তীতি. অত্থাভিসমযাতি হিতপটিলাভা. অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি পীল়নাদীনি অভিসমেতব্বভাৰেন একীভাৰং উপনেত্ৰা ৰুত্তানি. অভিসমযস্স ৰা পটিৰেধস্স ৰিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি. তানেৰ তথা একত্তেন ৰুত্তানি. তত্থ পীল়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৰিপ্ফারিকতাকরণং. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৰসেন সন্তাপনং পরিদহনং.

তত্থ সহকারীকারণং সন্নিজ্ঝং সমেতি সমৰেতীতি সমযো, সমৰাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি মগ্গব্রহ্মচরিযং এত্থ তদাধারপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেতি এত্থ, এতেন ৰা সংগচ্ছতি সত্তো, সভাৰধম্মো ৰা সহজাতাদীহি উপ্পাদাদীহি ৰাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৰত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৰত্তিযা অধিকরণং করণং ৰিয চ কপ্পনামত্তসিদ্ধেন রূপেন ৰোহরীযতীতি. সমং, সহ ৰা অৰযৰানং অযনং পৰত্তি অৰট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৰযৰসহাৰট্ঠানমেৰ হি সমূহোতি. অৰসেসপচ্চযানং সমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৰত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সংযোজনভাৰতো সম্বন্ধো এতি অত্তনো ৰিসযে পৰত্ততি, দল়্হগ্গহণভাৰতো ৰা সংযুত্তা অযন্তি পৰত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৰেসং এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি; দিট্ঠিসঞ্ঞোজনেন হি সত্তা অতিৰিয বজ্ঝন্তীতি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমযনং, সম্মা ৰা অযনং অপগমোতি সমযো, পহানং. অভিমুখং ঞাণেন সম্মা এতব্বো অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৰিপরীতো সভাৰো. অভিমুখভাৰেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং অৰিপরীতসভাৰাৰবোধো. এৰং তস্মিং তস্মিং অত্থে সময-সদ্দস্স পৰত্তি ৰেদিতব্বা. সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধারে অভিসমযসদ্দস্স উদাহরণং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অস্সাতি সমযসদ্দস্স. কালো অত্থো সমৰাযাদীনং অত্থানং ইধ অসম্ভৰতো, দেসদেসকপরিসানং ৰিয সুত্তস্স নিদানভাৰেন কালস্স অপদিসিতব্বতো চ.

কস্মা পনেত্থ অনিযমিতৰসেনেৰ কালো নিদ্দিট্ঠো, ন উতুসংৰচ্ছরাদিৰসেন নিযমেত্ৰাতি? আহ – ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. উতুসংৰচ্ছরাদিৰসেন নিযমং অকত্ৰা সমযসদ্দস্স ৰচনেন অযম্পি গুণো লদ্ধো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘যে ৰা ইমে’’তিআদিমাহ. সামঞ্ঞজোতনা হি ৰিসেসে অৰতিট্ঠতীতি. তত্থ দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো দেৰসিকং ঝানফলসমাপত্তীহি ৰীতিনামনকালো, ৰিসেসতো সত্তসত্তাহানি. সুপ্পকাসাতি দসসহস্সিলোকধাতুসংকম্পনওভাসপাতুভাৰাদীহি পাকটা. যথাৰুত্তভেদেসু এৰ সমযেসু একদেসং পকারন্তরেহি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যো চায’’ন্তিআদিমাহ. তথা হি ঞাণকিচ্চসমযো অত্তহিতপটিপত্তিসমযো চ অভিসম্বোধিসমযো, অরিযতুণ্হীভাৰসমযো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো, করুণাকিচ্চপরহিতপটিপত্তিধম্মিকথাসমযো দেসনাসমযো এৰ.

করণৰচনেন নিদ্দেসো কতোতি সম্বন্ধো. তত্থাতি অভিধম্মতদঞ্ঞসুত্তপদৰিনযেসু. তথাতি ভুম্মকরণেহি. অধিকরণত্থো আধারত্থো. ভাৰো নাম কিরিযা, তায কিরিযন্তরলক্খণং ভাৰেনভাৰলক্খণং. তত্থ যথা কালো সভাৰধম্মপরিচ্ছিন্নো সযং পরমত্থতো অৰিজ্জমানোপি আধারভাৰেন পঞ্ঞাতো তঙ্খণপ্পৰত্তানং ততো পুব্বে পরতো চ অভাৰতো ‘‘পুব্বণ্হে জাতো, সাযন্হে গচ্ছতী’’তি চ আদীসু, সমূহো চ অৰযৰৰিনিমুত্তো অৰিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধো অৰযৰানং আধারভাৰেন পঞ্ঞাপীযতি ‘‘রুক্খে সাখা, যৰরাসিযং সম্ভূতো’’তিআদীসু, এৰং ইধাপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিকরণঞ্হি…পে… ধম্মান’’ন্তি. যস্মিং কালে ধম্মপুঞ্জে ৰা কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিং এৰ কালে ধম্মপুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো. যথা চ ‘‘গাৰীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি দোহনকিরিযায গমনকিরিযা লক্খীযতি, এৰং ইধাপি ‘‘যস্মিং সমযে, তস্মিং সমযে’’তি চ ৰুত্তে ‘‘সতী’’তি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযমানো এৰ হোতি পদত্থস্স সত্তাৰিরহাভাৰতোতি সমযস্স সত্তাকিরিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিরিযা ফস্সাদীনং ভৰনকিরিযা চ লক্খীযতি. যস্মিং সমযেতি যস্মিং নৰমে খণে, যস্মিং যোনিসোমনসিকারাদিহেতুম্হি, পচ্চযসমৰাযে ৰা সতি কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৰ খণে, হেতুম্হি, পচ্চযসমৰাযে ৰা ফস্সাদযোপি হোন্তীতি উভযত্থ সমযসদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৰযুত্তোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘খণ…পে… লক্খীযতী’’তি.

হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতি ‘‘অন্নেন ৰসতি, অজ্ঝেনেন ৰসতি, ফরসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৰিয. ৰীতিক্কমঞ্হি সুত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা ওতিণ্ণৰত্থুকং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৰা ৰিগরহিত্ৰা চ তং তং ৰত্থুং ওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৰা তেনেৰ কালেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেন্তো ভগৰা ৰিহরতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ততিযপারাজিকাদীসু ৰিয.

অচ্চন্তমেৰ আরম্ভতো পট্ঠায যাৰ দেসনানিট্ঠানং পরহিতপটিপত্তিসঙ্খাতেন করুণাৰিহারেন. তদত্থজোতনত্থন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থজোতনত্থং. উপযোগৰচননিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং অজ্ঝেতী’’তি.

পোরাণাতি অট্ঠকথাচরিযা. অভিলাপমত্তভেদোতি ৰচনমত্তেন ৰিসেসো. তেন সুত্তৰিনযেসু ৰিভত্তিব্যত্তযো কতোতি দস্সেতি.

সেট্ঠন্তি সেট্ঠৰাচকং ৰচনং ‘‘সেট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তং সেট্ঠগুণসহচরণতো. তথা উত্তমন্তি এত্থাপি. গারৰযুত্তোতি গরুভাৰযুত্তো গরুগুণযোগতো, গরুকরণারহতায ৰা গারৰযুত্তো. ৰুত্তোযেৰ, ন পন ইধ ৰত্তব্বো ৰিসুদ্ধিমগ্গস্স ইমিস্সা অট্ঠকথায একদেসভাৰতোতি অধিপ্পাযো.

অপরো নযো (সং. নি. টী. ১.১.১; সারত্থ. টী. ১.ৰিনযানিসংসকথাৰণ্ণনা; ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪৪; ইতিৰু. অট্ঠ. গন্থারম্ভকথা) – ভাগৰাতি ভগৰা, ভতৰাতি ভগৰা, ভাগে ৰনীতি ভগৰা, ভগে ৰনীতি ভগৰা, ভত্তৰাতি ভগৰা, ভগে ৰমীতি ভগৰা, ভাগে ৰমীতি ভগৰা.

ভগৰা ভতৰা ভাগে, ভগে চ ৰনি ভত্তৰা;

ভগে ৰমি তথা ভাগে, ৰমীতি ভগৰা জিনো.

তত্থ কথং ভাগৰাতি ভগৰা? যে তে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা, তে অনঞ্ঞসাধারণা নিরতিসযা তথাগতস্স অত্থি উপলব্ভন্তি. তথা হিস্স সীলং, সমাধি, পঞ্ঞা, ৰিমুত্তি, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং, হিরী, ওত্তপ্পং, সদ্ধা, ৰীরিযং, সতি সম্পজঞ্ঞং, সীলৰিসুদ্ধি, দিট্ঠিৰিসুদ্ধি, সমথো, ৰিপস্সনা, তীণি কুসলমূলানি, তীণি সুচরিতানি, তযো সম্মাৰিতক্কা, তিস্সো অনৰজ্জসঞ্ঞা, তিস্সো ধাতুযো, চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, চত্তারো অরিযমগ্গা, চত্তারি অরিযফলানি, চতস্সো পটিসম্ভিদা, চতুযোনিপটিচ্ছেদকঞাণং, চত্তারো অরিযৰংসা, চত্তারি ৰেসারজ্জঞাণানি, পঞ্চ পধানিযঙ্গানি, পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, পঞ্চ নিস্সারণীযা ধাতুযো, পঞ্চ ৰিমুত্তাযতনঞাণানি, পঞ্চ ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা সঞ্ঞা, ছ অনুস্সতিট্ঠানানি, ছ গারৰা, ছ নিস্সারণীযা ধাতুযো, ছ সততৰিহারা, ছ অনুত্তরিযানি, ছ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা, ছ অভিঞ্ঞা, ছ অসাধারণঞাণানি, সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা, সত্ত অরিযধম্মা, সত্ত অরিযধনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, সত্ত সপ্পুরিসধম্মা, সত্ত নিজ্জরৰত্থূনি, সত্ত সঞ্ঞা, সত্ত দক্খিণেয্যপুগ্গলদেসনা, সত্ত খীণাসৰবলদেসনা, অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভহেতুদেসনা, অট্ঠ সম্মত্তানি, অট্ঠ লোকধম্মাতিক্কমা, অট্ঠ আরম্ভৰত্থূনি, অট্ঠ অক্খণদেসনা, অট্ঠ মহাপুরিসৰিতক্কা, অট্ঠ অভিভাযতনদেসনা, অট্ঠ ৰিমোক্খা, নৰ যোনিসোমনসিকারমূলকা ধম্মা, নৰ পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি, নৰ সত্তাৰাসদেসনা, নৰ আঘাতপটিৰিনযা, নৰ সঞ্ঞা, নৰ নানত্তা, নৰ অনুপুব্বৰিহারা, দস নাথকরণা ধম্মা, দস কসিণাযতনানি, দস কুসলকম্মপথা, দস সম্মত্তানি, দস অরিযৰাসা, দস অসেক্খধম্মা, দস তথাগতবলানি, একাদস মেত্তানিসংসা, দ্ৰাদস ধম্মচক্কাকারা, তেরস ধুতগুণা, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, পঞ্চদস ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা, সোল়সৰিধা আনাপানস্সতি, সোল়স অপরন্তপনীযা ধম্মা, অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা, একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণঞাণানি, চতুচত্তালীস ঞাণৰত্থূনি, পঞ্ঞাস উদযব্বযঞাণানি, পরোপণ্ণাস কুসলধম্মা, সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনি, চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খাসমাপত্তিসঞ্চারিমহাৰজিরঞাণং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৰিচযপচ্চৰেক্খণদেসনাঞাণানি তথা অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযাদিৰিভাৰনঞাণানি চাতি এৰমাদযো অনন্তাপরিমাণভেদা অনঞ্ঞসাধারণা নিরতিসযা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা সংৰিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি, তস্মা যথাৰুত্তৰিভাগা গুণভাগা অস্স অত্থীতি ‘‘ভাগৰা’’তি ৰত্তব্বে আ-কারস্স রস্সত্তং কত্ৰা ‘‘ভগৰা’’তি ৰুত্তো. এৰং তাৰ ভাগৰাতি ভগৰা.

যস্মা সীলাদযো সব্বে, গুণভাগা অসেসতো;

ৰিজ্জন্তি সুগতে তস্মা, ভগৰাতি পৰুচ্চতীতি.

কথং ভতৰাতি ভগৰা? যে তে সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্নেহি মনুস্সত্তাদিকে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৰা সম্মাসম্বোধিযা কতমহাভিনীহারেহি মহাবোধিসত্তেহি পরিপূরিতব্বা দানপারমী, সীল, নেক্খম্ম, পঞ্ঞা, ৰীরিয, খন্তি, সচ্চ, অধিট্ঠান, মেত্তা, উপেক্খাপারমীতি দস পারমিযো দস উপপারমিযো দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংস পারমিযো, দানাদীনি চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনি, সচ্চাদীনি চত্তারি অধিট্ঠানানি, অঙ্গপরিচ্চাগো নযনধনরজ্জপুত্তদারপরিচ্চাগোতি পঞ্চ মহাপরিচাগা, পুব্বযোগো, পুব্বচরিযা, ধম্মক্খানং, ঞাতত্থচরিযা, লোকত্থচরিযা, বুদ্ধিচরিযাতি এৰমাদযো, সঙ্খেপতো ৰা সব্বে পুঞ্ঞঞাণসম্ভারা বুদ্ধকরধম্মা, তে মহাভিনীহারতো পট্ঠায কপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খেয্যানি যথা হানভাগিযা সংকিলেসভাগিযা ঠিতিভাগিযা ৰা ন হোন্তি, অথ খো উত্তরুত্তরি ৰিসেসভাগিযাৰ হোন্তি, এৰং সক্কচ্চং নিরন্তরং অনৰসেসতো ভতা সম্ভতা অস্স অত্থীতি ‘‘ভতৰা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘ভগৰা’’তি ৰুত্তো নিরুত্তিনযেন ত-কারস্স গ-কারং কত্ৰা. অথ ৰা ভতৰাতি তেযেৰ যথাৰুত্তে বুদ্ধকরধম্মে ৰুত্তনযেনেৰ ভরি সম্ভরি, পরিপূরেসীতি অত্থো. এৰম্পি ভতৰাতি ভগৰা.

সম্মাসম্বোধিযা সব্বে, দানপারমিআদিকে;

সম্ভারে ভতৰা নাথো, তেনাপি ভগৰা মতোতি.

কথং ভাগে ৰনীতি ভগৰা? যে তে চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা দেৰসিকং ৰল়ঞ্জনকসমাপত্তিভাগা, তে অনৰসেসতো লোকহিতত্থং অত্তনো চ দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থং নিচ্চকপ্পং ৰনি ভজি সেৰি বহুলমকাসীতি ভাগে ৰনীতি ভগৰা. অথ ৰা অভিঞ্ঞেয্যধম্মেসু কুসলাদীসু খন্ধাদীসু চ যে তে পরিঞ্ঞেয্যাদিৰসেন সঙ্খেপতো ৰা চতুব্বিধা অভিসমযভাগা, ৰিত্থারতো পন ‘‘চক্খু পরিঞ্ঞেয্যং সোতং…পে… জরামরণং পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.২১) অনেকে পরিঞ্ঞেয্যভাগা, ‘‘চক্খুস্স সমুদযো পহাতব্বো…পে… জরামরণস্স সমুদযো পহাতব্বো’’তিআদিনা পহাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুস্স নিরোধো…পে… জরামরণস্স নিরোধো সচ্ছিকাতব্বো’’তিআদিনা সচ্ছিকাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুস্স নিরোধগামিনী পটিপদা’’তিআদিনা, ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা চ অনেকভেদা ভাৰেতব্বভাগা চ ধম্মা, তে সব্বে ৰনি ভজি যথারহং গোচরভাৰনাসেৰনানং ৰসেন সেৰি. এৰম্পি ভাগে ৰনীতি ভগৰা. অথ ৰা ‘‘যে ইমে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা সাৰকেহি সাধারণা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা, কিন্তি নু খো তে ৰিনেয্যসন্তানেসু পতিট্ঠপেয্য’’ন্তি মহাকরুণায ৰনি অভিপত্থযি, সা চস্স অভিপত্থনা যথাধিপ্পেতফলাৰহা অহোসি. এৰম্পি ভাগে ৰনীতি ভগৰা.

যস্মা ঞেয্যসমাপত্তিগুণভাগে অসেসতো;

ভজি পত্থযি সত্তানং, হিতায ভগৰা ততোতি.

কথং ভগে ৰনীতি ভগৰা? সমাসতো তাৰ কতপুঞ্ঞেহি পযোগসম্পন্নেহি যথাৰিভৰং ভজীযন্তীতি ভগা, লোকিযলোকুত্তরা সম্পত্তিযো. তত্থ লোকিযে তাৰ তথাগতো সম্বোধিতো পুব্বে বোধিসত্তভূতো পরমুক্কংসগতে ৰনি ভজি সেৰি, যত্থ পতিট্ঠায নিরৰসেসতো বুদ্ধকরধম্মে সমন্নানেন্তো বুদ্ধধম্মে পরিপাচেসি, বুদ্ধভূতো পন তে নিরৰজ্জসুখূপসংহিতে অনঞ্ঞসাধারণে লোকুত্তরেপি ৰনি ভজি সেৰি, ৰিত্থারতো পন পদেসরজ্জইস্সরিযচক্কৰত্তিসম্পত্তি-দেৰরজ্জসম্পত্তিআদিৰসেন- ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তিঞাণদস্সন-মগ্গভাৰনাফলসচ্ছি- কিরিযাদি-উত্তরিমনুস্সধম্মৰসেন চ অনেকৰিহিতে অনঞ্ঞসাধারণে ভগে ৰনি ভজি সেৰি. এৰম্পি ভগে ৰনীতি ভগৰা.

যা তা সম্পত্তিযো লোকে, যা চ লোকুত্তরা পুথু;

সব্বা তা ভজি সম্বুদ্ধো, তস্মাপি ভগৰা মতোতি.

কথং ভত্তৰাতি ভগৰা? ভত্তা দল়্হভত্তিকা অস্স বহূ অত্থীতি ভত্তৰা. তথাগতো হি মহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপরিমিতনিরুপমপভাৰগুণৰিসেসসমঙ্গিভাৰতো সব্বসত্তুত্তমো, সব্বানত্থপরিহারপুব্বঙ্গমায নিরৰসেসহিতসুখৰিধানতপ্পরায নিরতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৰমনুস্সায পজায অচ্চন্তূপকারিতায দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণ-অসীতিঅনুব্যঞ্জন-ব্যামপ্পভাদিঅনঞ্ঞসাধারণ- ৰিসেসপটিমণ্ডিত-রূপকাযতায যথাভুচ্চ-গুণাধিগতেন ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনযপ্পৰত্তেন লোকত্তযব্যাপিনা সুৰিপুলেন সুৰিসুদ্ধেন চ থুতিঘোসেন সমন্নাগতত্তা উক্কংসপারমিপ্পত্তাসু অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিআদীসু সুপ্পতিট্ঠিতভাৰতো দসবলচতুৰেসারজ্জাদিনিরতিসযগুণৰিসেস-সমঙ্গিভাৰতো চ রূপপ্পমাণো রূপপ্পসন্নো, ঘোসপ্পমাণো ঘোসপ্পসন্নো, লূখপ্পমাণো লূখপ্পসন্নো, ধম্মপ্পমাণো ধম্মপ্পসন্নোতি এৰং চতুপ্পমাণিকে লোকসন্নিৰাসে সব্বথাপি পসাদাৰহভাৰেন সমন্তপাসাদিকত্তা অপরিমাণানং সত্তানং সদেৰমনুস্সানং আদরবহুমানগারৰাযতনতায পরমপেমসম্ভত্তিট্ঠানং. যে তস্স ওৰাদে পতিট্ঠিতা অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা হোন্তি, কেনচি অসংহারিযা তেসং পসাদভত্তি সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা. তথা হি তে অত্তনো জীৰিতপরিচ্চাগেপি তত্থ পসাদং ন পরিচ্চজন্তি, তস্স ৰা আণং দল়্হভত্তিভাৰতো. তেনেৰাহ –

‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো;

কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো ঠিতধম্মো ৰেলং নাতিৰত্ততি, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং মযা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৰকা জীৰিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫; চূল়ৰ. ৩৮৫) চ.

এৰং ভত্তৰাতি ভগৰা নিরুত্তিনযেন একস্স ত-কারস্স লোপং কত্ৰা ইতরস্স গ-কারং কত্ৰা.

গুণাতিসযযুত্তস্স, যস্মা লোকহিতেসিনো;

সম্ভত্তা বহৰো সত্থু, ভগৰা তেন ৰুচ্চতীতি.

কথং ভগে ৰমীতি ভগৰা? যস্মা তথাগতো বোধিসত্তভূতোপি পুরিমাসু জাতীসু পারমিযো পূরেন্তো ভগসঙ্খাতং সিরিং ইস্সরিযং যসঞ্চ ৰমি, উগ্গিরি, খেল়পিণ্ডং ৰিয অনপেক্খো ছড্ডযি; পচ্ছিমত্তভাৰেপি হত্থাগতং চক্কৰত্তিসিরিং দেৰলোকাধিপচ্চসদিসং চতুদীপিস্সরিযং চক্কৰত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযং সত্তরতনসমুজ্জলং যসঞ্চ তিণাযপি অমঞ্ঞমানো নিরপেক্খো পহায অভিনিক্খমিত্ৰা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা ইমে সিরিআদিকে ভগে ৰমীতি ভগৰা. অথ ৰা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি ভগা, সিনেরুযুগন্ধরউত্তরকুরুহিমৰন্তাদিভাজনলোকৰিসেসসন্নিস্সযা সোভা কপ্পট্ঠিযভাৰতো, তেপি ভগে ৰমি তন্নিৰাসিসত্তাৰাসসমতিক্কমনতো, তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপহানেন পজহীতি. এৰম্পি ভগে ৰমীতি ভগৰা.

চক্কৰত্তিসিরিং যস্মা, যসং ইস্সরিযং সুখং;

পহাসি লোকচিত্তঞ্চ, সুগতো ভগৰা ততোতি.

কথং ভাগে ৰমীতি ভগৰা? ভাগা নাম সভাগধম্মকোট্ঠাসা, তে খন্ধাযতনধাতাদিৰসেন, তত্থাপি রূপৰেদনাদিৰসেন, পথৰিযাদিঅতীতাদিৰসেন চ অনেকৰিধা. তে ভগৰা সব্বং পপঞ্চং সব্বং যোগং সব্বং গন্থং সব্বং সংযোজনং সমুচ্ছিন্দিত্ৰা অমতং ধাতুং সমধিগচ্ছন্তো ৰমি উগ্গিরি, অনপেক্খো ছড্ডযি ন পচ্চাগমি. তথা হেস ‘‘সব্বত্থমেৰ পথৰিং আপং তেজং ৰাযং, চক্খুং সোতং ঘানং জিৰ্হং কাযং মনং, রূপে সদ্দে গন্ধে রসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে, চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং, চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৰেদনং, চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞং…পে… মনোসম্ফস্সজং সঞ্ঞং, চক্খুসম্ফস্সজং চেতনং…পে… মনোসম্ফস্সজং চেতনং, রূপতণ্হং…পে… ধম্মতণ্হং, রূপৰিতক্কং…পে… ধম্মৰিতক্কং, রূপৰিচারং…পে… ধম্মৰিচার’’ন্তিআদিনা অনুপদধম্মৰিভাগৰসেনপি সব্বেৰ ধম্মকোট্ঠাসে অনৰসেসতো ৰমি উগ্গিরি, অনপেক্খপরিচ্চাগেন ছড্ডযি. ৰুত্তং হেতং ‘‘যং তং, আনন্দ, চত্তং ৰন্তং মুত্তং পহীনং পটিনিস্সট্ঠং, তং তথাগতো পুন পচ্চাগমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (দী. নি. ২.১৮৩). এৰম্পি ভাগে ৰমীতি ভগৰা. অথ ৰা ভাগে ৰমীতি সব্বেপি কুসলাকুসলে সাৰজ্জানৰজ্জে হীনপণীতে কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে অরিযমগ্গঞাণমুখেন ৰমি উগ্গিরি অনপেক্খো পরিচ্চজি পজহি, পরেসঞ্চ তথত্তায ধম্মং দেসেসি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘ধম্মাপি ৰো, ভিক্খৰে, পহাতব্বা, পগেৰ অধম্মা (ম. নি. ১.২৪০), কুল্লূপমং ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামি নিত্থরণত্থায, নো গহণত্থাযা’’তিআদি (ম. নি. ১.২৪০). এৰম্পি ভাগে ৰমীতি ভগৰা.

খন্ধাযতনধাতাদি-ধম্মভাগামহেসিনা;

কণ্হসুক্কা যতো ৰন্তা, ততোপি ভগৰা মতোতি.

তেন ৰুত্তং –

‘‘ভাগৰা ভতৰা ভাগে, ভগে চ ৰনি ভত্তৰা;

ভগে ৰমি তথা ভাগে, ৰমীতি ভগৰা জিনো’’তি.

ধম্মসরীরং পচ্চক্খং করোতীতি ‘‘যো ৰো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬) ৰচনতো ধম্মস্স সত্থুভাৰপরিযাযো ৰিজ্জতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. ৰজিরসঙ্ঘাতসমানকাযো পরেহি অভেজ্জসরীরত্তা. ন হি ভগৰতো রূপকাযে কেনচি সক্কা অন্তরাযো কাতুন্তি.

দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ৰক্খমানস্স সকলস্স সুত্তস্স ‘‘এৰ’’ন্তি নিদস্সনতো. সাৰকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি পটিসম্ভিদাপ্পত্তেন পঞ্চসু ঠানেসু ভগৰতা এতদগ্গে ঠপিতেন মযা মহাসাৰকেন সুতং, তঞ্চ খো মযাৰ সুতং, ন অনুস্সুতিকং, ন পরম্পরাভতন্তি ইমস্স অত্থস্স দীপনতো. কালসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ভগৰা-সদ্দসন্নিধানে পযুত্তস্স সময-সদ্দস্স কালস্স বুদ্ধুপ্পাদপটিমণ্ডিতভাৰদীপনতো. বুদ্ধুপ্পাদপরমা হি কালসম্পদা. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘কপ্পকসাযে কলিযুগে, বুদ্ধুপ্পাদো অহো মহচ্ছরিযং;

হুতাৰহমজ্ঝে জাতং, সমুদিতমকরন্দমরৰিন্দ’’ন্তি. (দী. নি. টী. ১.১; সং. নি. টী. ১.১.১; অ. নি. টী. ১.১.১ রূপাদিৰগ্গৰণ্ণনা);

ভগৰাতি দেসকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি গুণৰিসিট্ঠসত্তুত্তমগরুগারৰাধিৰচনভাৰতো.

মঙ্গলদিৰসো সুখণো সুনক্খত্তন্তি অজ্জ মঙ্গলদিৰসো, তস্মা সুনক্খত্তং, তত্থাপি অযং সুখণো. মা অতিক্কমীতি মা রত্তিৰিভাযনং অনুদিক্খন্তানং রত্তি অতিক্কমীতি এৰং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. উক্কাসু ঠিতাসু ঠিতাতি উক্কট্ঠা (দী. নি. টী. ১.২৫৫; অ. নি. টী. ২.৪.৩৬). উক্কাসু ৰিজ্জোতলন্তীসু ঠিতা পতিট্ঠিতাতি মূলৰিভূজাদিপক্খেপেন (পাণিনি ৩.২.৫) সদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. নিরুত্তিনযেন ৰা উক্কাসু ঠিতাসু ঠিতা আসীতি উক্কট্ঠা. অপরে পন ভণন্তি ‘‘ভূমিভাগসম্পত্তিযা মনুস্সসম্পত্তিযা উপকরণসম্পত্তিযা চ সা নগরী উক্কট্ঠগুণযোগতো ‘উক্কট্ঠা’তি নামং লভী’’তি.

অৰিসেসেনাতি ন ৰিসেসেন, ৰিহারভাৰসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ইরিযাপথ…পে… ৰিহারেসূতি ইরিযাপথৰিহারো দিব্বৰিহারো ব্রহ্মৰিহারো অরিযৰিহারোতি এতেসু চতূসু ৰিহারেসু. সমঙ্গিপরিদীপনন্তি সমঙ্গীভাৰপরিদীপনং. এতন্তি ‘‘ৰিহরতী’’তি এতং পদং. তথা হি তং ‘‘ইধেকচ্চো গিহীহি সংসট্ঠো ৰিহরতি সহনন্দী সহসোকী’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) ইরিযাপথৰিহারে আগতং; ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬০; ৰিভ. ৬২৪) দিব্বৰিহারে; ‘‘সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৫৫৬; ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭; ২.৩০৯; ৩.২৩০) ব্রহ্মৰিহারে; ‘‘সো খো অহং অগ্গিৰেস্সন তস্সাযেৰ কথায পরিযোসানে তস্মিং এৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি একোদিং করোমি সমাদহামি, যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অরিযৰিহারে.

তত্থ ইরিযনং ৰত্তনং ইরিযা, কাযপ্পযোগো. তস্সা পৰত্তনুপাযভাৰতো ঠানাদি ইরিযাপথো. ঠানসমঙ্গী ৰা হি কাযেন কিঞ্চি করেয্য গমনাদীসু অঞ্ঞতরসমঙ্গী ৰা. অথ ৰা ইরিযতি পৰত্ততি এতেন অত্তভাৰো, কাযকিচ্চং ৰাতি ইরিযা, তস্সা পৰত্তিযা উপাযভাৰতো পথোতি ইরিযাপথো, ঠানাদি এৰ. সো চ অত্থতো গতিনিৰত্তিআদিআকারেন পৰত্তো চতুসন্ততিরূপপবন্ধো এৰ. ৰিহরণং, ৰিহরতি এতেনাতি ৰা ৰিহারো, ইরিযাপথো এৰ ৰিহারো ইরিযাপথৰিহারো. দিৰি ভৰোতি দিব্বো. তত্থ বহুলপ্পৰত্তিযা ব্রহ্মপারিসজ্জাদিদেৰলোকে ভৰোতি অত্থো. তত্থ যো দিব্বানুভাৰো, তদত্থায সংৰত্ততীতি ৰা দিব্বো, অভিঞ্ঞাভিনীহারৰসেন মহাগতিকত্তা ৰা দিব্বো, দিব্বো চ সো ৰিহারো চাতি দিব্বৰিহারো, চতস্সো রূপাৰচরসমাপত্তিযো. আরুপ্পসমাপত্তিযোপি এত্থেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ব্রহ্মূনং, ব্রহ্মানো ৰা ৰিহারা ব্রহ্মৰিহারা, চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. অরিযানং, অরিযা ৰা ৰিহারা অরিযৰিহারা, চত্তারি সামঞ্ঞফলানি. সো হি ভগৰা একং ইরিযাপথবাধনন্তিআদি যদিপি ভগৰা একেনপি ইরিযাপথেন চিরতরং কালং অত্তভাৰং পৰত্তেতুং সক্কোতি, তথাপি ‘‘উপাদিন্নকসরীরস্স নাম অযং সভাৰো’’তি দস্সেতুং ৰুত্তং. যস্মা ৰা ভগৰা যত্থ কত্থচি ৰসন্তো ৰেনেয্যানং ধম্মং দেসেন্তো, নানাসমাপত্তীহি চ কালং ৰীতিনামেন্তো ৰসতীতি ৰেনেয্যসত্তানং অত্তনো চ ৰিৰিধং হিতসুখং হরতি উপনেতি উপ্পাদেতি, তস্মা ৰিৰিধং হরতীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

সুভগত্তাতি সিরীকামানৰসেন সোভনত্তা. তেনেৰাহ ‘‘সুন্দরসিরিকত্তা সুন্দরকামত্তা চা’’তি. ছণসমজ্জউস্সৰেতি এত্থ ছণং নাম ফগ্গুনমাসাদীসু উত্তরফগ্গুনাদি-অভিলক্খিতদিৰসেসু সপরিজনানং মনুস্সানং মঙ্গলকরণং. সমজ্জং নাম নটসমজ্জাদি. উস্সৰো নক্খত্তং. যত্থ গামনিগমৰাসিনো তযো সত্ত ৰা দিৰসে নক্খত্তঘোসনং কত্ৰা যথাৰিভৰং অলঙ্কতপটিযত্তা ভোগে পরিভুঞ্জন্তা নক্খত্তকীল়নং কীল়ন্তি. তেসং তং তথেৰ হোতীতি তেসং মনুস্সানং তং পত্থনং তন্নিৰাসিদেৰতানুভাৰেন যেভুয্যেন তথেৰ হোতি, পত্থনা সমিজ্ঝতীতি অত্থো. বহুজনকন্ততাযাতি ইমিনা ‘‘সুন্দরকামত্তা’’তি এতস্সেৰ পদস্স পকারন্তরেন অত্থং ৰিভাৰেতি. তত্রাযং ৰচনত্থো – কমনীযট্ঠেন সুট্ঠু ভজীযতীতি সুভগং, সুভা অগা রুক্খা এত্থাতি ৰা সুভগং, সুন্দরকিত্তিযোগতো ৰা ‘‘সুভগ’’ন্তি এৰম্পেত্থ অত্থং ৰণ্ণেন্তি. কেচি পন ‘‘সুভাগৰনে’’তি পঠন্তি, ‘‘সুন্দরভূমিভাগে ৰনে’’তি চস্স অত্থং ৰদন্তি. সুভগস্স নাম যক্খস্স ৰনং তেন পরিগ্গহিতত্তাতি ‘‘সুভগৰন’’ন্তি অঞ্ঞে. ৰননং ভত্তীতিঅত্থে তং ৰননং কারেতীতি এতস্মিং অত্থে ৰনযতীতি পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. তেনেৰাহ ‘‘অত্তনি সিনেহং উপ্পাদেতী’’তি. যাচনত্থে ৰনুতে ইতি ৰনন্তি উপচারকপ্পনাৰসেন ৰন-সদ্দো ৰেদিতব্বো.

উজুৰংসাতি উজুভূতৰিটপা. মহাসালাতি মহারুক্খা. অঞ্ঞতরস্মিং সালমূলেতি অঞ্ঞতরস্স রুক্খস্স মূলে. ৰনপ্পতিজেট্ঠকরুক্খোতি ৰনপ্পতিভূতো জেট্ঠকরুক্খো. তমেৰ জেট্ঠকভাৰন্তি ৰনপ্পতিভাৰেনাগতং সেট্ঠভাৰং পধানভাৰং. তেন হি সো ‘‘সালরাজা’’তি ৰুত্তো. উপগতানং রঞ্জনট্ঠেন রাজা, অঞ্ঞস্মিম্পি তাদিসে রুক্খে রাজৰোহারং দস্সেতুং ‘‘সুপতিট্ঠিতস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ব্রাহ্মণ ধম্মিকাতি আলপনং. নিপ্পরিযাযেন সাখাদিমতো সঙ্ঘাতস্স সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনে অৰযৰৰিসেসে পৰত্তমানো মূল-সদ্দো. যস্মা তংসদিসেসু তন্নিস্সযে পদেসে চ রুল়্হীৰসেন পরিযাযতো পৰত্ততি, তস্মা ‘‘মূলানি উদ্ধরেয্যা’’তি এত্থ নিপ্পরিযাযমূলং অধিপ্পেতন্তি একেন মূল-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা আহ ‘‘মূলমূলে দিস্সতী’’তি যথা ‘‘দুক্খদুক্খং (সং. নি. ৪.৩২৭), রূপরূপ’’ন্তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৪৪৯) চ. অসাধারণহেতুম্হীতি অসাধারণকারণে. লোভসহগতচিত্তুপ্পাদানং এৰ আৰেণিকে নেসং সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনতো মূলট্ঠেন উপকারকে পচ্চযধম্মে দিস্সতীতি অত্থো.

তত্থাতি ‘‘একং সমযং ভগৰা উক্কট্ঠাযং ৰিহরতি সুভগৰনে সালরাজমূলে’’তি যং ৰুত্তং ৰাক্যং, তত্ত. সিযাতি কস্সচি এৰং পরিৰিতক্কো সিযা, ৰক্খমানাকারেন কদাচি চোদেয্য ৰাতি অত্থো. অথ তত্থ ৰিহরতীতি যদি সুভগৰনে সালরাজমূলে ৰিহরতি. ন ৰত্তব্বন্তি নানাঠানভূতত্তা উক্কট্ঠাসুভগৰনানং, একং সমযন্তি চ ৰুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ইদানি চোদকো তমেৰ অত্তনো অধিপ্পাযং ‘‘ন হি সক্কা’’তিআদিনা ৰিৰরতি. ইতরো সব্বমেতং অৰিপরীতং অত্থং অজানন্তেন ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. তত্থ এতন্তি ‘‘উক্কট্ঠাযং ৰিহরতি সুভগৰনে সালরাজমূলে’’তি এতং ৰচনং. এৰন্তি ‘‘যদি তাৰ ভগৰা’’তিআদিনা যং তং ভৰতা চোদিতং, তং অত্থতো এৰং ন খো পন দট্ঠব্বং, ন উভযত্থ অপুব্বঅচরিমং ৰিহারদস্সনত্থন্তি অত্থো.

ইদানি অত্তনো যথাধিপ্পেতং অৰিপরীতং অত্থং, তস্স চ পটিকচ্চেৰ ৰুত্তভাৰং, তেন চ অপ্পটিৰিদ্ধত্তং পকাসেন্তো ‘‘ননু অৰোচুম্হ…পে… সালরাজমূলে’’তি আহ. এৰম্পি ‘‘সুভগৰনে সালরাজমূলে ৰিহরতী’’চ্চেৰ ৰত্তব্বং, ন ‘‘উক্কট্ঠায’’ন্তি চোদনং মনসি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘গোচরগামনিদস্সনত্থ’’ন্তিআদি.

অৰস্সং চেত্থ গোচরগামকিত্তনং কাতব্বং. তথা হি তং যথা সুভগৰনাদিকিত্তনং পব্বজিতানুগ্গহকরণাদিঅনেকপ্পযোজনং, এৰং গহট্ঠানুগ্গহকরণাদিৰিৰিধপ্পযোজনন্তি দস্সেন্তো ‘‘উক্কট্ঠাকিত্তনেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ পচ্চযগ্গহণেন উপসঙ্কমনপযিরুপাসনানং ওকাসদানেন ধম্মদেসনায সরণেসু সীলেসু চ পতিট্ঠাপনেন যথূপনিস্সযং উপরিৰিসেসাধিগমাৰহনেন চ গহট্ঠানগ্গহকরণং, উগ্গহপরিপুচ্ছানং কম্মট্ঠানানুযোগস্স চ অনুরূপৰসনট্ঠানপরিগ্গহেনেত্থ পব্বজিতানুগ্গহকরণং ৰেদিতব্বং. করুণায উপগমনং, ন লাভাদিনিমিত্তং, পঞ্ঞায অপগমনং, ন ৰিরোধাদিনিমিত্তন্তি উপগমনাপগমনানং নিরুপক্কিলেসতং ৰিভাৰেতি. ধম্মিকসুখং নাম অনৰজ্জসুখং. দেৰানং উপকারবহুলতা জনৰিৰিত্ততায. পচুরজনৰিৰিত্তং হি ঠানং দেৰা উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞন্তি. তদত্থপরিনিপ্ফাদনন্তি লোকত্থনিপ্ফাদনং, বুদ্ধকিচ্চসম্পাদনন্তি অত্থো. এৰমাদিনাতি আদি-সদ্দেন উক্কট্ঠাকিত্তনতো রূপকাযস্স অনুগ্গণ্হনং দস্সেতি, সুভগৰনাদিকিত্তনতো ধম্মকাযস্স. তথা পুরিমেন পরাধীনকিরিযাকরণং, দুতিযেন অত্তাধীনকিরিযাকরণং. পুরিমেন ৰা করুণাকিচ্চং, ইতরেন পঞ্ঞাকিচ্চং. পুরিমেন চস্স পরমায অনুকম্পায সমন্নাগমং, পচ্ছিমেন পরমায উপেক্খায সমন্নাগমং দীপেতি. ভগৰা হি সব্বসত্তে পরমায অনুকম্পায অনুকম্পতি, ন চ তত্থ সিনেহদোসানুপতিতো পরমুপেক্খকভাৰতো, উপেক্খকো চ ন চ পরহিতসুখকরণে অপ্পোসুক্কো মহাকারুণিকভাৰতো.

তস্স মহাকারুণিকতায লোকনাথতা, উপেক্খকতায অত্তনাথতা. তথা হেস বোধিসত্তভূতো মহাকরুণায সঞ্চোদিতমানসো সকললোকহিতায উস্সুক্কমাপন্নো মহাভিনীহারতো পট্ঠায তদত্থনিপ্ফাদনত্থং পুঞ্ঞঞাণসম্ভারে সম্পাদেন্তো অপরিমিতং কালং অনপ্পকং দুক্খমনুভোসি, উপেক্খকতায সম্মা পতিতেহি দুক্খেহি ন ৰিকম্পি. তথা মহাকারুণিকতায সংসারাভিমুখতা, উপেক্খকতায ততো নিব্বিন্দনা. তথা উপেক্খকতায নিব্বানাভিমুখতা, মহাকারুণিকতায তদধিগমো. তথা মহাকারুণিকতায পরেসং অভিংসাপনং, উপেক্খকতায সযং পরেহি অভাযনং. মহাকারুণিকতায পরং রক্খতো অত্তনো রক্খণং, উপেক্খকতায অত্তানং রক্খতো পরেসং রক্খণং. তেনস্স অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতুত্থপুগ্গলভাৰো সিদ্ধো হোতি. তথা মহাকারুণিকতায সচ্চাধিট্ঠানস্স চাগাধিট্ঠানস্স চ পারিপূরি, উপেক্খকতায উপসমাধিট্ঠানস্স পঞ্ঞাধিট্ঠানস্স চ পারিপূরি. এৰং পরিসুদ্ধাসযপযোগস্স মহাকারুণিকতায লোকহিতত্থমেৰ রজ্জসম্পদাদিভৰসম্পত্তিযা উপগমনং, উপেক্খকতায তিণাযপি অমঞ্ঞমানস্স ততো অপগমনং. ইতি সুৰিসুদ্ধউপগমাপগমস্স মহাকারুণিকতায লোকহিতত্থমেৰ দানৰসেন সম্পত্তীনং পরিচ্চজনা, উপেক্খকতায চস্স ফলস্স অত্তনো অপচ্চাসীসনা. এৰং সমুদাগমনতো পট্ঠায অচ্ছরিযব্ভুতগুণসমন্নাগতস্স মহাকারুণিকতায পরেসং হিতসুখত্থং অতিদুক্করকারিতা, উপেক্খকতায কাযম্পি অনলংকারিতা.

তথা মহাকারুণিকতায চরিমত্তভাৰে জিণ্ণাতুরমতদস্সনেন সঞ্জাতসংৰেগো, উপেক্খকতায উল়ারেসু দেৰভোগসদিসেসু ভোগেসু নিরপেক্খো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমি. তথা মহাকারুণিকতায ‘‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৫৭; সং. নি. ২.৪, ১০) করুণামুখেনেৰ ৰিপস্সনারম্ভো, উপেক্খকতায বুদ্ধভূতস্স সত্ত সত্তাহানি ৰিৰেকসুখেনেৰ ৰীতিনামনং. মহাকারুণিকতায ধম্মগম্ভীরতং পচ্চৰেক্খিত্ৰা ধম্মদেসনায অপ্পোসুক্কতং আপজ্জিত্ৰাপি মহাব্রহ্মুনো অজ্ঝেসনাপদেসেন ওকাসকরণং, উপেক্খকতায পঞ্চৰগ্গিযাদি ৰেনেয্যানং অননুরূপসমুদাচারেপি অনঞ্ঞথাভাৰো. মহাকারুণিকতায কত্থচি পটিঘাতাভাৰেনস্স সব্বত্থ অমিত্তসঞ্ঞায অভাৰো, উপেক্খকতায কত্থচিপি অনুরোধাভাৰেন সব্বত্থ সিনেহসন্থৰাভাৰো. মহাকারুণিকতায গামাদীনং আসন্নট্ঠানে ৰসন্তস্সপি উপেক্খকতায অরঞ্ঞট্ঠানে এৰ ৰিহরণং. তেন ৰুত্তং ‘‘পুরিমেন চস্স পরমায অন্নুকম্পায সমন্নাগমং, পচ্ছিমেন পরমায উপেক্খায সমন্নাগমং দীপেতী’’তি.

তন্তি ‘‘তত্রা’’তি পদং. দেসকালপরিদীপনন্তি যে দেসকালা ইধ ৰিহরণকিরিযাৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তা, তেসং পরিদীপনন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং সমযং…পে… দীপেতী’’তি আহ. তং-সদ্দো হি ৰুত্তস্স অত্থস্স পটিনিদ্দেসো, তস্মা ইধ কালস্স, দেসস্স ৰা পটিনিদ্দেসো ভৰিতুং অরহতি, ন অঞ্ঞস্স. অযং তাৰ তত্র-সদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৰে অত্থৰিভাৰনা. যস্মা পন ঈদিসেসু ঠানেসু তত্র-সদ্দো ধম্মদেসনাৰিসিট্ঠং দেসং কালঞ্চ ৰিভাৰেতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ভাসিতব্বযুত্তে ৰা দেসকালে দীপেতী’’তি. তেন তত্রাতি যত্থ ভগৰা ধম্মদেসনত্থং ভিক্খূ আলপি অভাসি, তাদিসে দেসে, কালে ৰাতি অত্থো. ন হীতিআদিনা তমেৰত্থং সমত্থেতি. ননু চ যত্থ ঠিতো ভগৰা ‘‘অকালো খো তাৰা’’তিআদিনা বাহিযস্স ধম্মদেসনং পটিক্খিপি, তত্থেৰ অন্তরৰীথিযং ঠিতো তস্স ধম্মং দেসেতীতি? সচ্চমেতং, অদেসেতব্বকালে অদেসনায ইদং উদাহরণং. তেনেৰাহ ‘‘অকালো খো তাৰা’’তি. যং পন তত্থ ৰুত্তং ‘‘অন্তরঘরং পৰিট্ঠম্হা’’তি (উদা. ১০), তম্পি তস্স অকালভাৰস্সেৰ পরিযাযেন দস্সনত্থং ৰুত্তং. তস্স হি তদা অদ্ধানপরিস্সমেন রূপকাযে অকম্মঞ্ঞতা অহোসি, বলৰপীতিৰেগেন নামকাযে, তদুভযস্স ৰূপসমং আগমেন্তো পপঞ্চপরিহারত্থং ভগৰা ‘‘অকালো খো’’তি পরিযাযেন পটিক্খিপি. অদেসেতব্বদেসে অদেসনায পন উদাহরণং ‘‘অথ খো ভগৰা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি (সং. নি. ২.১৫৪), ৰিহারতো নিক্খমিত্ৰা ৰিহারপচ্ছাযাযং পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদী’’তি (দী. নি. ১.৩৬৩) চ এৰমাদিকং ইধ আদি-সদ্দেন সঙ্গহিতং.

‘‘অথ খো সো, ভিক্খৰে, বালো ইধ পুব্বে রসাদো ইধ পাপানি কম্মানি করিত্ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫১) পদপূরণমত্তে খো-সদ্দো, ‘‘দুক্খং খো অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২১) অৰধারণে, ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, সত্থু পৰিৰিত্তস্স ৰিহরতো সাৰকা ৰিৰেকং নানুসিক্খন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩১) আদিকালত্থে. ৰাক্যারম্ভেতি অত্থো. তত্থ পদপূরণেন ৰচনালঙ্কারমত্তং কতং হোতি, আদিকালত্থেন ৰাক্যস্স উপঞ্ঞাসমত্তং, অৰধারত্থেন পন নিযমদস্সনং, তস্মা আমন্তেসি এৰাতি আমন্তনে নিযমো দস্সিতো হোতীতি.

‘‘ভগৰাতি লোকগরুদীপন’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু পুব্বেপি ভগৰা-সদ্দস্স অত্থো ৰুত্তোতি? যদিপি পুব্বে ৰুত্তো, তং পনস্স যথাৰুত্তে ঠানে ৰিহরণকিরিযায কত্তুৰিসেসদস্সনত্থং কতং, ন আমন্তনকিরিযায, ইধ পন আমন্তনকিরিযায, তস্মা তদত্থং পুন ‘‘ভগৰা’’তি পাল়িযং ৰুত্তন্তি তস্সত্থং দস্সেতুং ‘‘ভগৰাতি লোকগরুদীপন’’ন্তি আহ. কথাসৰনযুত্তপুগ্গলৰচনন্তি ৰক্খমানায মূলপরিযাযদেসনায সৰনযোগ্যপুগ্গলৰচনং. চতূসুপি পরিসাসু ভিক্খূ এৰ এদিসানং দেসনানং ৰিসেসেন ভাজনভূতা, ইতি সাতিসযসাসনসম্পটিগ্গাহকভাৰদস্সনত্থং ইধ ভিক্খুগহণন্তি দস্সেত্ৰা ইদানি সদ্দত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ.

তত্থ ভিক্খকোতি ভিক্খূতি ভিক্খনধম্মতায ভিক্খূতি অত্থো. ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি বুদ্ধাদীহিপি অজ্ঝুপগতং ভিক্খাচরিযং উঞ্ছাচরিযং অজ্ঝুপগতত্তা অনুট্ঠিতত্তা ভিক্খূ. যো হি কোচি অপ্পং ৰা মহন্তং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো, সো কসিগোরক্খাদীহি জীৰিকাকপ্পনং হিত্ৰা লিঙ্গসম্পটিচ্ছনেনেৰ ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতত্তা ভিক্খু, পরপটিবদ্ধজীৰিকত্তা ৰা ৰিহারমজ্ঝে কাজভত্তং ভুঞ্জমানোপি ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু, পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সায পব্বজ্জায উস্সাহজাতত্তা ৰা ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. আদিনা নযেনাতি ‘‘ভিন্নপটধরোতি ভিক্খু, ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খু, ভিন্নত্তা পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং ভিক্খূ’’তিআদিনা ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫১০) আগতনযেন. ঞাপনেতি অৰবোধনে, পটিৰেদনেতি অত্থো.

ভিক্খনসীলতাতিআদীসু ভিক্খনসীলতা ভিক্খনেন আজীৰনসীলতা, ন কসিৰণিজ্জাদীহি আজীৰনসীলতা. ভিক্খনধম্মতা ‘‘উদ্দিস্স অরিযা তিট্ঠন্তী’’তি (পটি. ম. ১৫৩; মি. প. ৪.৫.৯) এৰং ৰুত্তভিক্খনসভাৰতা, ন সম্ভাৰনাকোহঞ্ঞসভাৰতা. ভিক্খনে সাধুকারিতা ‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্যা’’তি (ধ. প. ১৬৮) ৰচনং অনুস্সরিত্ৰা তত্থ অপ্পমজ্জনা. অথ ৰা সীলং নাম পকতিসভাৰো, ইধ পন তদধিট্ঠানং. ধম্মোতি ৰতং. অপরে পন ‘‘সীলং নাম ৰতসমাদানং, ধম্মো নাম পৰেণীআগতং চারিত্তং, সাধুকারিতাতি সক্কচ্চকারিতা আদরকিরিযা’’তি ৰণ্ণেন্তি. হীনাধিকজনসেৰিতন্তি যে ভিক্খুভাৰে ঠিতাপি জাতিমদাদিৰসেন উদ্ধতা উন্নল়া. যে চ গিহিভাৰে পরেসু অত্থিকভাৰম্পি অনুপগততায ভিক্খাচরিযং পরমকাপঞ্ঞতং মঞ্ঞন্তি, তেসং উভযেসম্পি যথাক্কমং ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰচনেন হীনজনেহি দলিদ্দেহি পরমকাপঞ্ঞতং পত্তেহি পরকুলেসু ভিক্খাচরিযায জীৰিকং কপ্পেন্তেহি সেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতভাৰনিগ্গহং করোতি, অধিকজনেহি উল়ারভোগখত্তিযকুলাদিতো পব্বজিতেহি বুদ্ধাদীহি আজীৰৰিসোধনত্থং সেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো দীনভাৰনিগ্গহং করোতীতি যোজেতব্বং. যস্মা ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰচনং আমন্তনভাৰতো অভিমুখীকরণং, পকরণতো সামত্থিযতো চ সুস্সূসাজননং সক্কচ্চসৰনমনসিকারনিযোজনঞ্চ হোতি. তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৰোতি ইমিনা’’তিআদিমাহ.

তত্থ সাধুকসৰনমনসিকারেতি সাধুকসৰনে সাধুকমনসিকারে চ. কথং পন পৰত্তিতা সৰনাদযো সাধুকং পৰত্তিতা হোন্তীতি? ‘‘অদ্ধা ইমায সম্মাপটিপত্তিযা সকলসাসনসম্পত্তি হত্থগতা ভৰিস্সতী’’তি আদরগারৰযোগেন, কথাদীসু অপরিভৰনাদিনা চ. ৰুত্তং হি ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? ন কথং পরিভোতি, ন কথিকং পরিভোতি, ন অত্তানং পরিভোতি, অৰিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো চ মনসি করোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্ত’’ন্তি (অ. নি. ৫.১৫১). তেনেৰাহ ‘‘সাধুকসৰনমনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তী’’তি. সাসনসম্পত্তি নাম সীলাদিনিপ্ফত্তি.

পঠমং উপ্পন্নত্তা অধিগমৰসেন. সত্থুচরিযানুৰিধাযকত্তা সীলাদিগুণানুট্ঠানেন. তিণ্ণং যানানং ৰসেন অনুধম্মপটিপত্তিসব্ভাৰতো সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা. সন্তিকত্তাতি সমীপভাৰতো. সন্তিকাৰচরত্তাতি সব্বকালং সম্পযুত্তভাৰতো. যথানুসিট্ঠন্তি অনুসাসনিঅনুরূপং, অনুসাসনিং অনৰসেসতো পটিগ্গহেত্ৰাতি অত্থো. একচ্চে ভিক্খূযেৰ সন্ধাযাতি যে সুত্তপরিযোসানে ‘‘তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দু’’ন্তি ৰুত্তা পঞ্চসতা ব্রাহ্মণপব্বজিতা, তে সন্ধায.

পুব্বে সব্বপরিসসাধারণত্তেপি ভগৰতো ধম্মদেসনায ‘‘জেট্ঠসেট্ঠা’’তিআদিনা ভিক্খূনং এৰ আমন্তনে কারণং দস্সেত্ৰা ইদানি ভিক্খূ আমন্তেত্ৰাৰ ধম্মদেসনায পযোজনং দস্সেতুং ‘‘কিমত্থং পন ভগৰা’’তি চোদনং সমুট্ঠাপেসি. তত্থ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাতি অঞ্ঞৰিহিতা. ৰিক্খিত্তচিত্তাতি অসমাহিতচিত্তা. ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তাতি তদা হিয্যো ততো পরদিৰসেসু ৰা সুতধম্মং পতি পতি মনসা অৰেক্খন্তা. ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ধম্মে দেসিযমানে আদিতো পট্ঠায দেসনং সল্লক্খেতুং সক্কোন্তীতি ইমমেৰত্থং ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘তে অনামন্তেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং.

ভিক্খৰোতীতি চ সন্ধিৰসেন ই-কারলোপো দট্ঠব্বো ‘‘ভিক্খৰো ইতী’’তি. অযং হি ইতি-সদ্দো হেতু-পরিসমাপনাদিপদত্থৰিপরিযায-পকারাৰধারণনিদস্সনাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস ‘‘রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘রূপ’ন্তি ৰুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৭৯) হেতুঅত্থে দিস্সতি; ‘‘তস্মা তিহ মে, ভিক্খৰে, ধম্মদাযাদা ভৰথ, মা আমিসদাযাদা, অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা ‘কিন্তি মে সাৰকা ধম্মদাযাদা ভৰেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’তি’’আদীসু পরিসমাপনে; ‘‘ইতি ৰা, ইতি এৰরূপা নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনা পটিৰিরতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৩) আদিঅত্থে; ‘‘মাগণ্ঠিযোতি তস্স ব্রাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিরুত্তি ব্যঞ্জনমভিলাপো’’তিআদীসু (মহানি. ৭৩) পদত্থৰিপরিযাযে; ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো, সউপদ্দৰো বালো, অনুপদ্দৰো পণ্ডিতো, সউপসগ্গো বালো, অনুপসগ্গো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৪) পকারে; ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৰচনীযং, কিং পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি চে ৰদেয্য, জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ইচ্চস্স ৰচনীয’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৯৬) অৰধারণে; ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি খো, কচ্চান, অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫) নিদস্সনে. ইধাপি নিদস্সনেৰ দট্ঠব্বো. ভিক্খৰোতি হি আমন্তিতাকারো, তমেস ইতি-সদ্দো নিদস্সেতি ‘‘ভিক্খৰোতি আমন্তেসী’’তি. ইমিনা নযেন ‘‘ভদ্দন্তে’’তিআদীসুপি যথারহং ইতি-সদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো. পুব্বে ‘‘ভগৰা আমন্তেসী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘ভগৰতো পচ্চস্সোসু’’ন্তি ইধ ‘‘ভগৰতো’’তি সামিৰচনং আমন্তনমেৰ সম্বন্ধীঅন্তরং অপেক্খতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ভগৰতো আমন্তনং পটিঅস্সোসু’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘ভগৰতো’’তি পন ইদং পটিস্সৰসম্বন্ধনেন সম্পদানৰচনং যথা ‘‘দেৰদত্তস্স পটিস্সুণোতী’’তি.

যং নিদানং ভাসিতন্তি সম্বন্ধো. এত্থাহ – কিমত্থং পন ধম্মৰিনযসঙ্গহে করিযমানে নিদানৰচনং, ননু ভগৰতা ভাসিতৰচনস্সেৰ সঙ্গহো কাতব্বোতি? ৰুচ্চতে – দেসনায ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৰসম্পাদনত্থং. কালদেসদেসকনিমিত্তপরিসাপদেসেহি উপনিবন্ধিত্ৰা ঠপিতা হি দেসনা চিরট্ঠিতিকা হোতি অসম্মোসধম্মা সদ্ধেয্যা চ, দেসকালকত্তুসোতুনিমিত্তেহি উপনিবদ্ধো ৰিয ৰোহারৰিনিচ্ছযো. তেনেৰ চ আযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘মূলপরিযাযসুত্তং আৰুসো, আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদিপুচ্ছাসু কতাসু তাসং ৰিস্সজ্জনং করোন্তেন ধম্মভণ্ডাগারিকেন ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিনা ইমস্স সুত্তস্স নিদানং ভাসিতং. অপিচ সত্থুসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচনং. তথাগতস্স হি ভগৰতো পুব্বরচনানুমানাগমতক্কাভাৰতো সম্মাসম্বুদ্ধভাৰসিদ্ধি. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বরচনাদীহি অত্থো অত্থি সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচারতায একপ্পমাণত্তা চ ঞেয্যধম্মেসু. তথা আচরিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছরিযসাসনসাৰকানুরোধাভাৰতো খীণাসৰভাৰসিদ্ধি. ন হি সব্বসো খীণাসৰস্স তে সম্ভৰন্তীতি সুৰিসুদ্ধস্স পরানুগ্গহপ্পৰত্তি. এৰং দেসকসংকিলেসভূতানং দিট্ঠিসীলসম্পদাদূসকানং অৰিজ্জাতণ্হানং অচ্চন্তাভাৰসংসূচকেহি ঞাণসম্পদাপহানসম্পদাভিব্যঞ্জকেহি চ সম্বুদ্ধৰিসুদ্ধভাৰেহি পুরিমৰেসারজ্জদ্ৰযসিদ্ধি, ততো এৰ চ অন্তরাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৰসিদ্ধিতো পচ্ছিমৰেসারজ্জদ্ৰযসিদ্ধীতি ভগৰতো চতুৰেসারজ্জসমন্নাগমো অত্তহিতপরহিতপটিপত্তি চ নিদানৰচনেন পকাসিতা হোতি তত্থ তত্থ সম্পত্তপরিযায অজ্ঝাসযানুরূপং ঠানুপ্পত্তিকপটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো, ইধ পন পথৰীআদীসু ৰত্থূসু পুথুজ্জনানং পটিপত্তিৰিভাগৰৰত্থাপকদেসনাদীপনতোতি যোজেতব্বং. তেন ৰুত্তং ‘‘সত্থুসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচন’’ন্তি.

তথা সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচনং. ঞাণকরুণাপরিগ্গহিতসব্বকিরিযস্স হি ভগৰতো নত্থি নিরত্থিকা পটিপত্তি, অত্তহিতত্থা ৰা. তস্মা পরেসং এৰ অত্থায পৰত্তসব্বকিরিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৰচীমনোকম্মং যথাপৰত্তং ৰুচ্চমানং দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং সত্তানং অনুসাসনট্ঠেন সাসনং, ন কব্যরচনা, তযিদং সত্থুচরিতং কালদেসদেসকপরিসাপদেসেহি সদ্ধিং তত্থ তত্থ নিদানৰচনেহি যথারহং পকাসীযতি, ইধ পন ‘‘পথৰিযাদীসু ৰত্থূসূ’’তি সব্বং পুরিমসদিসমেৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচন’’ন্তি. অপিচ সত্থুনো পমাণভাৰপ্পকাসনেন সাসনস্স পমাণভাৰদস্সনত্থং নিদানৰচনং, তঞ্চ দেসকপ্পমাণভাৰদস্সনং হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন ‘‘ভগৰা’’তি চ ইমিনা পদেন ৰিভাৰিতন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘ভগৰা’’তি ইমিনা তথাগতস্স রাগদোসমোহাদিসব্বকিলেসমলদুচ্চরিতাদিদোসপ্পহানদীপনেন ৰচনেন অনঞ্ঞসাধারণসুপরিসুদ্ধঞাণকরুণাদিগুণৰিসেসযোগপরিদীপনেন ততো এৰ সব্বসত্তুত্তমভাৰদীপনেন অযমত্থো সব্বথা পকাসিতো হোতীতি ইদমেত্থ নিদানৰচনপ্পযোজনস্স মুখমত্তদস্সনং.

অব্ভন্তরনিদানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুত্তনিক্খেপৰণ্ণনা

নিক্খিত্তস্সাতি দেসিতস্স. দেসনাপি হি দেসেতব্বস্স সীলাদিঅত্থস্স ৰিনেয্যসন্তানেসু নিক্খিপনতো ‘‘নিক্খেপো’’তি ৰুচ্চতি. সুত্তনিক্খেপং ৰিচারেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতীতি সামঞ্ঞতো ভগৰতো দেসনাসমুট্ঠানস্স ৰিভাগং দস্সেত্ৰা ‘‘এত্থাযং দেসনা এৰংসমুট্ঠানা’’তি দেসনায সমুট্ঠানে দস্সিতে সুত্তস্স সম্মদেৰ নিদানপরিজাননেন ৰণ্ণনায সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰুত্তং. এৰঞ্হি ‘‘অস্সুতৰা ভিক্খৰে পুথুজ্জনো’’তিআদিনা, ‘‘যোপি সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরহং খীণাসৰো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৮), ‘‘তথাগতোপি খো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১২) চ পৰত্তদেসনা অনুসন্ধিদস্সনসুখতায সুৰিঞ্ঞেয্যা হোতি. তত্থ যথা অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপধাননযৰসেন সোল়সৰিধতং নাতিৰত্তন্তি, এৰং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৰসেন চতুব্বিধভাৰন্তি আহ ‘‘চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি.

এত্থ চ যথা অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পরজ্ঝাসযপুচ্ছাহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৰতি ‘‘অত্তজ্ঝাসযো চ পরজ্ঝাসযো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৰসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পরজ্ঝাসযো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পুচ্ছাৰসিকো চা’’তি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসব্ভাৰতো, এৰং যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অত্তজ্ঝাসযেনপি সংসগ্গভেদো সম্ভৰতি, অত্তজ্ঝাসযাদীহি পন পুরতো ঠিতেহি অট্ঠুপ্পত্তিযা সংসগ্গো নত্থীতি নযিধ নিরৰসেসো ৰিত্থারনযো সম্ভৰতীতি ‘‘চত্তারো সুত্তনিক্খেপা’’তি ৰুত্তং, তদন্তোগধত্তা ৰা সম্ভৰন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৰসেন চত্তারোৰ দস্সিতা. তথাদস্সনঞ্চেত্থ অযং সংসগ্গভেদো গহেতব্বোতি.

তত্রাযং ৰচনত্থো – নিক্খিপীযতীতি নিক্খেপো, সুত্তং এৰ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অথ ৰা নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কারণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো. অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৰা অত্তজ্ঝাসযো. পরজ্ঝাসযেপি এসেৰ নযো. পুচ্ছায ৰসো পুচ্ছাৰসো, সো এতস্স অত্থীতি পুচ্ছাৰসিকো. সুত্তদেসনাৰত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তিযেৰ অট্ঠুপ্পত্তি ত্থ-কারস্স ট্ঠ-কারং কত্ৰা. সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৰা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি সুত্তনিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৰ. এতস্মিং পন অত্তৰিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পরেসং অজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিতব্বো অত্থো. পুচ্ছনৰসেন পৰত্তং ধম্মপটিগ্গাহকানং ৰচনং পুচ্ছাৰসিকং, তদেৰ নিক্খেপ-সদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গৰসেন ‘‘পুচ্ছাৰসিকো’’তি ৰুত্তং. তথা অট্ঠুপ্পত্তি এৰ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

অপিচেত্থ পরেসং ইন্দ্রিযপরিপাকাদিকারণনিরপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৰিসুং সুত্তনিক্খেপভাৰো যুত্তো কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৰত্তিতদেসনত্তা. পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং পন পরেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৰত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৰত্তিতানং কথমট্ঠুপ্পত্তিযং অনৰরোধো, পুচ্ছাৰসিকঅট্ঠুপ্পত্তিকানং ৰা পরজ্ঝাসযানুরোধেন পৰত্তিকানং কথং পরজ্ঝাসযে অনৰরোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পরেসঞ্হি অভিনীহারপরিপুচ্ছাদিৰিনিমুত্তস্সেৰ সুত্তদেসনাকারণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৰেন গহিতত্তা পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং ৰিসুং গহণং. তথা হি ব্রহ্মজাল (দী. নি. ১.১) ধম্মদাযাদসুত্তাদীনং (ম. নি. ১.২৯) ৰণ্ণাৰণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং ‘‘অট্ঠুপ্পত্তী’’তি ৰুচ্চতি. পরেসং পুচ্ছং ৰিনা অজ্ঝাসযং এৰ নিমিত্তং কত্ৰা দেসিতো পরজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৰসেন দেসিতো পুচ্ছাৰসিকোতি পাকটোযমত্থোতি.

অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ কথেসি ধম্মতন্তিঠপনত্থন্তি দট্ঠব্বং. সম্মপ্পধানসুত্তন্তহারকোতি অনুপুব্বেন নিক্খিত্তানং সংযুত্তকে সম্মপ্পধানপটিসংযুত্তানং সুত্তানং আৰল়ি. তথা ইদ্ধিপাদহারকাদযো.

ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা সদ্ধিন্দ্রিযাদযো. অজ্ঝাসযন্তি অধিমুত্তিং. খন্তিন্তি দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং. মনন্তি চিত্তং. অভিনিহারন্তি পণিধানং. বুজ্ঝনভাৰন্তি বুজ্ঝনসভাৰং, পটিৰিজ্ঝনাকারং ৰা.

উপ্পন্নে মানে নিক্খিত্তন্তি সম্বন্ধো. ইত্থিলিঙ্গাদীনি তীণি লিঙ্গানি. নামাদীনি চত্তারি পদানি. পঠমাদযো সত্ত ৰিভত্তিযো. মুঞ্চিত্ৰা ন কিঞ্চি কথেতি সভাৰনিরুত্তিযা তথেৰ পৰত্তনতো. গণ্ঠিভূতং পদং. যথা হি রুক্খস্স গণ্ঠিট্ঠানং দুব্বিনিব্বেধং দুত্তচ্ছিতঞ্চ হোতি, এৰমেৰং যং পদং অত্থতো ৰিৰরিতুং ন সক্কা, তং ‘‘গণ্ঠিপদ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অনুপহচ্চাতি অনুদ্ধরিত্ৰা.

যেন যেন সম্বন্ধং গচ্ছতি, তস্স তস্স অনৰসেসতং দীপেতীতি ইমিনা ইমস্স সব্ব-সদ্দস্স সপ্পদেসতং দস্সেতি. সব্ব-সদ্দো হি সব্বসব্বং পদেসসব্বং আযতনসব্বং সক্কাযসব্বন্তি চতূসু ৰিসযেসু দিট্ঠপ্পযোগো. তথা হেস ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৬) সব্বসব্বস্মিং আগতো. ‘‘সব্বেসং ৰো, সারিপুত্ত, সুভাসিতং পরিযাযেনা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) পদেসসব্বস্মিং. ‘‘সব্বং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি…পে… চক্খুঞ্চেৰ রূপা চ…পে… মনো চেৰ ধম্মা চা’’তি (সং. নি. ৪.২৩) এত্থ আযতনসব্বস্মিং. ‘‘সব্বং সব্বতো সঞ্জানাতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৫) সক্কাযসব্বস্মিং. তত্থ সব্বসব্বস্মিং আগতো নিপ্পদেসো, ইতরেসু তীসুপি আগতো সপ্পদেসো, ইধ পন সক্কাযসব্বস্মিং ৰেদিতব্বো. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সক্কাযপরিযাপন্না পন তেভূমকধম্মাৰ অনৰসেসতো ৰেদিতব্বা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১ সুত্তনিক্খেপৰণ্ণনা).

সচ্চেসূতি অরিযসচ্চেসু. এতে চতুরো ধম্মাতি ইদানি ৰুচ্চমানে সচ্চাদিকে চত্তারো ধম্মে সন্ধায ৰদতি. তত্থ সচ্চন্তি ৰচীসচ্চং. ঠিতীতি ৰীরিযং, ‘‘ধিতী’’তি ৰা পাঠো, সো এৰত্থো. চাগোতি অলোভো. দিট্ঠং সো অতিৰত্ততীতি যস্মিং এতে সচ্চাদযো ধম্মা উপলব্ভন্তি, সো দিট্ঠং অত্তনো অমিত্তং অতিক্কমতি, ন তস্স হত্থতং গচ্ছতি, অথ খো নং অভিভৰতি এৰাতি অত্থো. সভাৰে ৰত্ততি অসভাৰধম্মস্স কারণাসম্ভৰতো. ন হি নিস্সভাৰা ধম্মা কেনচি নিব্বত্তীযন্তি. অত্তনো লক্খণং ধারেন্তীতি যদিপি লক্খণৰিনিমুত্তা ধম্মা নাম নত্থি, তথাপি যথা দিট্ঠিতণ্হাপরিকপ্পিতাকারমত্তা অত্তসুভসুখসস্সতাদযো, পকতিযাদযো, দব্বাদযো, জীৰাদযো, কাযাদযো লোকৰোহারমত্তসিদ্ধা গগণকুসুমাদযোৰ সচ্চিকট্ঠপরমত্থতো ন উপলব্ভন্তি, ন এৰমেতে, এতে পন সচ্চিকট্ঠপরমত্থভূতা উপলব্ভন্তি, ততো এৰ সত্তাদিৰিসেসৰিরহতো ধম্মমত্তা সভাৰৰন্তোতি দস্সনত্থং ‘‘অত্তনো লক্খণং ধারেন্তী’’তি ৰুত্তং. ভৰতি হি ভেদাভাৰেপি সুখাৰবোধনত্থং উপচারমত্তসিদ্ধেন ভেদেন নিদ্দেসো যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সরীর’’ন্তি. ধারীযন্তি ৰা যথাসভাৰতো অৰধারীযন্তি ঞাযন্তীতি ধম্মা, কক্খল়ফুসনাদযো.

অসাধারণহেতুম্হীতি অসাধারণকারণে, সক্কাযধম্মেসু তস্স তস্স আৰেণিকপচ্চযেতি অত্থো. কিং পন তন্তি? তণ্হামানদিট্ঠিযো, অৰিজ্জাদযোপি ৰা. যথেৰ হি পথৰীআদীসু মঞ্ঞনাৰত্থূসু উপ্পজ্জমানা তণ্হাদযো মঞ্ঞনা তেসং পৰত্তিযা মূলকারণং, এৰং অৰিজ্জাদযোপি. তথা হি ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তিআদিনা ‘‘অপরিঞ্ঞাতং তস্সাতি ৰদামী’’তি (ম. নি. ১.২) ‘‘নন্দী দুক্খস্স মূল’’ন্তি (ম. নি. ১.১৩) চ অন্ৰযতো, ‘‘খযা রাগস্স…পে… ৰীতমোহত্তা’’তি ব্যতিরেকতো চ তেসং মূলকারণভাৰো ৰিভাৰিতো.

পরিযাযেতি দেসেতব্বমত্থং অৰগমেতি বোধযতীতি পরিযাযো, দেসনা. পরিযাযতি অত্তনো ফলং পরিগ্গহেত্ৰা ৰত্ততি তস্স ৰা কারণভাৰং গচ্ছতীতি পরিযাযো, কারণং. পরিযাযতি অপরাপরং পরিৰত্ততীতি পরিযাযো, ৰারো. এৰং পরিযাযসদ্দস্স দেসনাকারণৰারেসু পৰত্তি ৰেদিতব্বা. যথারুতৰসেন অগ্গহেত্ৰা নিদ্ধারেত্ৰা গহেতব্বত্থং নেয্যত্থং. তেভূমকা ধম্মাৰ অনৰসেসতো ৰেদিতব্বা মঞ্ঞনাৰত্থুভূতানং সব্বেসং পথৰীআদিধম্মানং অধিপ্পেতত্তা.

কারণদেসনন্তি কারণঞাপনং দেসনং. তং অত্থন্তি তং সব্বধম্মানং মূলকারণসঙ্খাতং, কারণদেসনাসঙ্খাতং ৰা অত্থং. তেনেৰাহ ‘‘তং কারণং তং দেসন’’ন্তি. একত্থমেতন্তি এতং পদদ্ৰযং একত্থং. সাধু-সদ্দো এৰ হি ক-কারেন ৰড্ঢেত্ৰা ‘‘সাধুক’’ন্তি ৰুত্তো. তেনেৰ হি সাধুসদ্দস্স অত্থং ৰদন্তেন অত্থুদ্ধারৰসেন সাধুকসদ্দো উদাহটো. ধম্মরুচীতি পুঞ্ঞকামো. পঞ্ঞাণৰাতি পঞ্ঞৰা. অদ্দুব্ভোতি অদূসকো, অনুপঘাতকোতি অত্থো. ইধাপীতি ইমস্মিং মূলপরিযাযসুত্তেপি. অযন্তি সাধুকসদ্দো. এত্থেৰ দল়্হীকম্মেতি সক্কচ্চকিরিযাযং. আণত্তিযন্তি আণাপনে. ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি করোথা’’তি হি ৰুত্তে সাধুকসদ্দেন সৰনমনসিকারানং সক্কচ্চকিরিযা ৰিয তদাণাপনম্পি ৰুত্তং হোতি. আযাচনত্থতা ৰিয চস্স আণাপনত্থতা ৰেদিতব্বা.

ইদানেত্থ এৰং যোজনা ৰেদিতব্বাতি সম্বন্ধো. সোতিন্দ্রিযৰিক্খেপৰারণং সৰনে নিযোজনৰসেন কিরিযন্তরপটিসেধনভাৰতো, সোতং ওদহথাতি অত্থো. মনিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণং অঞ্ঞচিন্তাপটিসেধনতো. পুরিমন্তি ‘‘সুণাথা’’তি পদং. এত্থাতি সুণাথ, মনসি করোথা’’তি পদদ্ৰযে, এতস্মিং ৰা অধিকারে. ব্যঞ্জনৰিপল্লাসগ্গাহৰারণং সোতদ্ৰারে ৰিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি যাথাৰতো সুণন্তস্স সদ্দতো ৰিপল্লাসগ্গাহো হোতি. অত্থৰিপল্লাসগ্গাহৰারণং মনিন্দ্রিযৰিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি সক্কচ্চং ধম্মং উপধারেন্তস্স অত্থতো ৰিপল্লাসগ্গাহো হোতি. ধম্মস্সৰনে নিযোজেতি সুণাথাতি ৰিদহনতো. ধারণূপপরিক্খাসূতি উপপরিক্খগ্গহণেন তুলনতীরণাদিকে দিট্ঠিযা চ সুপ্পটিৰেধং সঙ্গণ্হাতি.

সব্যঞ্জনোতি এত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, সভাৰনিরুত্তি. সহ ব্যঞ্জনেনাতি সব্যঞ্জনো, ব্যঞ্জনসম্পন্নোতি অত্থো. অরণীযতো উপগন্ধব্বতো অনুট্ঠাতব্বতো অত্থো, চতুপারিসুদ্ধিসীলাদিকো. সহ অত্থেনাতি সাত্থো, অত্থসম্পন্নোতি অত্থো. ধম্মগম্ভীরোতিআদীসু ধম্মো নাম তন্তি. দেসনা নাম তস্সা মনসা ৰৰত্থাপিতায তন্তিযা দেসনা. অত্থো নাম তন্তিযা অত্থো. পটিৰেধো নাম তন্তিযা তন্তিঅত্থস্স চ যথাভূতাৰবোধো. যস্মা চেতে ধম্মদেসনাঅত্থপটিৰেধা সসাদীহি ৰিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাল়্হা অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীরা. তেন ৰুত্তং ‘‘যস্মা অযং ধম্মো…পে… সাধুকং মনসি করোথা’’তি. এত্থ চ পটিৰেধস্স দুক্করভাৰতো ধম্মত্থানং দেসনাঞাণস্স দুক্করভাৰতো দেসনায দুক্খোগাহতা, পটিৰেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা তব্বিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্করভাৰতো দুক্খোগাহতা ৰেদিতব্বা.

দেসনং নাম উদ্দিসনং. তস্স নিদ্দিসনং ভাসনন্তি ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ৰিত্থারতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৰুত্তং হোতী’’তি. পরিব্যত্তং কথনং ৰা ভাসনং. সাল়িকাযিৰ নিগ্ঘোসোতি সাল়িকায আলাপো ৰিয মধুরো কণ্ণসুখো পেমনীযো. পটিভানন্তি সদ্দো. উদীরযীতি উচ্চারীযতি, ৰুচ্চতি ৰা.

এৰং ৰুত্তে উস্সাহজাতাতি এৰং ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি করোথ ভাসিস্সামী’’তি ৰুত্তে ন কির সত্থা সঙ্খেপেনেৰ দেসেস্সতি, ৰিত্থারেনপি ভাসিস্সতীতি সঞ্জাতুস্সাহা হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৰা. ইধাতি ইমিনা ৰুচ্চমানঅধিকরণং তস্স পুগ্গলস্স উপ্পত্তিট্ঠানভূতং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘দেসাপদেসে নিপাতো’’তি. লোকন্তি ওকাসলোকং. ইধ তথাগতো লোকেতি হি জাতিখেত্তং, তত্থাপি অযং চক্কৰাল়ো অধিপ্পেতো. সমণোতি সোতাপন্নো. দুতিযো সমণোতি সকদাগামী. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, সমণো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা সোতাপন্নো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.২৪১) ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, দুতিযো সমণো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা রাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামী হোতী’’তি চ (অ. নি. ৪.২৪১). ইধেৰ তিট্ঠমানস্সাতি ইমিস্সা এৰ ইন্দসালগুহাযং তিট্ঠমানস্স.

২. অস্সুতৰাতি এত্থ (অ. নি. টী. ১.১.৫১) সুতন্তি সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিতং, উপধারণং ৰা, সুতং অস্সত্থীতি সুতৰা. ৰা-সদ্দস্স হি অত্থো অত্থিতামত্তাদিৰসেন অনেকৰিধো. তথা হি ‘‘অন্তৰা অযং লোকো পরিৰটুমো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৫৪; পটি. ম. ১.১৪০) অত্থিতামত্তং অত্থো. ‘‘ধনৰা ভোগৰা, লাভী অন্নস্সা’’তি চ আদীসু বহুভাৰো. ‘‘রোগৰা হোতি রোগাভিভূতো’’তিআদীসু কাযাবাধো. ‘‘কুট্ঠী কুট্ঠচীৰরেনা’’তিআদীসু নিন্দা, ‘‘ইস্সুকী মচ্ছরী সঠো মাযাৰিনো কেটুভিনো’’তিআদীসু অভিণ্হযোগো. ‘‘দণ্ডী ছত্তী অলম্বরী’’তিআদীসু (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪২) সংসগ্গো. ‘‘পণ্ডিতো ৰাপি তেন সো’’তিআদীসু (ধ. প. ৬৩) উপমানং, সদিসভাৰোতি অত্থো. ‘‘তং ৰাপি ধীরা মুনিং ৰেদযন্তী’’তিআদীসু (সু. নি. ২১৩) সমুচ্চযো. ‘‘কে ৰা ইমে কস্স ৰা’’তিআদীসু (পারা. ২৯৬) সংসযো. ‘‘অযং ৰা ইমেসং সমণব্রাহ্মণানং সব্ববালো সব্বমূল়্হো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৮১) ৰিভাৰনো. ‘‘ন ৰাযং কুমারো মত্তমঞ্ঞাসী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫৪) পদপূরণং. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৭০) ৰিকপ্পো. ‘‘সক্যপুত্তস্স সিরীমতো (দী. নি. ৩.২৭৭), সীলৰতো সীলসম্পত্তিযা কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি (দী. নি. ২.১৫০; ৩.৩১৬; অ. নি. ৫.২১৩; মহাৰ. ২৮৫) চ আদীসু পসংসা. ‘‘পঞ্ঞৰা হোতি উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অরিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩১৭, ৩৫৫) অতিসযো. ইধাপি অতিসযো, পসংসা ৰা অত্থো, তস্মা যস্স পসংসিতং, অতিসযেন ৰা সুতং অত্থি, সো সুতৰাতি সংকিলেসৰিদ্ধংসনসমত্থং পরিযত্তিধম্মস্সৰনং, তং সুত্ৰা তথত্তায পটিপত্তি চ ‘‘সুতৰা’’তি ইমিনা সদ্দেন পকাসিতা. অথ ৰা সোতব্বযুত্তং সুত্ৰা কত্তব্বনিপ্ফত্তিৰসেন সুণীতি সুতৰা, তপ্পটিক্খেপেন ন সুতৰাতি অস্সুতৰা.

অযঞ্হি অ-কারো ‘‘অহেতুকা ধম্মা (ধ. স. ২.দুকমাতিকা), অভিক্খুকো আৰাসো’’তিআদীসু (পাচি. ১০৪৬, ১০৪৭) তংসহযোগনিৰত্তিযং ইচ্ছিতো. ‘‘অপচ্চযা ধম্মা’’তি (ধ. স. ৭.দুকমাতিকা) তংসম্বন্ধীভাৰনিৰত্তিযং. পচ্চযুপ্পন্নঞ্হি পচ্চযসম্বন্ধীতি অপ্পচ্চযুপ্পন্নত্তা অতংসম্বন্ধিতা এত্থ জোতিতা. ‘‘অনিদস্সনা ধম্মা’’তি (ধ. স. ৯.দুকমাতিকা) তংসভাৰনিৰত্তিযং. নিদস্সনঞ্হি দট্ঠব্বতা. অথ ৰা পস্সতীতি নিদস্সনং, চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তগ্গহেতব্বভাৰনিৰত্তিযং যথা ‘‘অনাসৰা ধম্মা’’তি (ধ. স. ১৫.দুকমাতিকা), ‘‘অপ্পটিঘা ধম্মা (ধ. স. ১০.দুকমাতিকা), অনারম্মণা ধম্মা’’তি (ধ. স. ৫৫.দুকমাতিকা) তংকিচ্চনিৰত্তিযং, ‘‘অরূপিনো ধম্মা (ধ. স. ১১.দুকমাতিকা) অচেতসিকা ধম্মা’’তি (ধ. স. ৫৭.দুকমাতিকা) তব্ভাৰনিৰত্তিযং. তদঞ্ঞথা হি এত্থ পকাসিতা. ‘‘অমনুস্সো’’তি তব্ভাৰমত্তনিৰত্তিযং. মনুস্সমত্তং নত্থি, অঞ্ঞং সমানন্তি. সদিসতা হি এত্থ সূচিতা. ‘‘অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো, অনরিযো’’তি (অ. নি. ৩.১৩) চ তংসম্ভাৰনীযগুণনিৰত্তিযং. গরহা হি ইধ ঞাযতি. ‘‘কচ্চি ভোতো অনামযং, অনুদরা কঞ্ঞা’’তি (জা. ২.২০.১২৯) তদনপ্পভাৰনিৰত্তিযং, ‘‘অনুপ্পন্না ধম্মা’’তি (ধ. স. ১৭.তিকমাতিকা) তংসদিসভাৰনিৰত্তিযং. অতীতানঞ্হি উপ্পন্নপুব্বত্তা উপ্পাদিধম্মানঞ্চ পচ্চযেকদেসনিপ্ফত্তিযা আরদ্ধুপ্পাদিভাৰতো কালৰিমুত্তস্স চ ৰিজ্জমানত্তা উপ্পন্নানুকূলতা পগেৰ পচ্চুপ্পন্নানন্তি তব্বিদূরতাৰ এত্থ ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি (ধ. স. ১১.তিকমাতিকা) তদপরিযোসাননিৰত্তিযং. তন্নিট্ঠানঞ্হি এত্থ পকাসিতন্তি. এৰমনেকেসং অত্থানং জোতকো. ইধ পন ‘‘অরূপিনো ধম্মা অচেতসিকা ধম্মা’’তিআদীসু ৰিয তব্ভাৰনিৰত্তিযং দট্ঠব্বো, অঞ্ঞত্থেতি অত্থো. এতেনস্স সুতাদিঞাণৰিরহতং দস্সেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতী’’তি.

ইদানি তস্স অত্থং ৰিৰরন্তো যস্মা খন্ধধাত্ৰাদিকোসল্লেনপি মঞ্ঞনাপটিসেধনসমত্থং বাহুসচ্চং হোতি. যথাহ ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, বহুস্সুতো হোতি? যতো খো ভিক্খু খন্ধকুসলো হোতি ধাতু, আযতন, পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলো হোতি, এত্তাৰতা খো ভিক্খু বহুস্সুতো হোতী’’তি, তস্মা ‘‘যস্স হি খন্ধধাতুআযতনসচ্চপচ্চযাকারসতিপট্ঠানাদীসূতিআদি ৰুত্তং. তত্থ ৰাচুগ্গতকরণং উগ্গহো. অত্থপরিপুচ্ছনং পরিপুচ্ছা. কুসলেহি সহ চোদনাপরিহরণৰসেন ৰিনিচ্ছযকরণং ৰিনিচ্ছযো. মগ্গফলনিব্বানানি অধিগমো.

বহূনং (ধ. স. মূলটী. ১০০৭) নানপ্পকারানং কিলেসসক্কাযদিট্ঠীনং অৰিহতত্তা তা জনেন্তি, তাহি ৰা জনিতাতি পুথুজ্জনা. অৰিঘাতমেৰ ৰা জন-সদ্দো ৰদতি. পুথু সত্থারানং মুখমুল্লোকিকাতি এত্থ পুথু জনা সত্থুপটিঞ্ঞা এতেসন্তি পুথুজ্জনাতি ৰচনত্থো. পুথু সব্বগতীহি অৰুট্ঠিতাতি এত্থ জনেতব্বা, জাযন্তি ৰা এত্থ সত্তাতি জনা, নানাগতিযো, তা পুথূ এতেসন্তি পুথুজ্জনা. ইতো পরে জাযন্তি এতেহীতি জনা, অভিসঙ্খারাদযো, তে এতেসং পুথূ ৰিজ্জন্তীতি পুথুজ্জনা. অভিসঙ্খরণাদিঅত্থো এৰ ৰা জন-সদ্দো দট্ঠব্বো. ওঘা কামোঘাদযো. রাগগ্গিআদযো সন্তাপা. তে এৰ, সব্বেপি ৰা কিলেসা পরিল়াহা. পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু রত্তাতি এত্থ জাযতীতি জনো, রাগো গেধোতি এৰমাদিকো, পুথু জনো এতেসন্তি পুথুজ্জনা. পুথূসু ৰা জনা জাতা রত্তাতি এৰং রাগাদিঅত্থো এৰ ৰা জনসদ্দো দট্ঠব্বো. রত্তাতি ৰত্থং ৰিয রঙ্গজাতেন চিত্তস্স ৰিপরিণামকরেন ছন্দরাগেন রত্তা সারত্তা. গিদ্ধাতি অভিকঙ্খনসভাৰেন অভিজ্ঝানেন গিদ্ধা গেধং আপন্না. গধিতাতি গন্থিতা ৰিয দুম্মোচনীযভাৰেন তত্থ পটিবদ্ধা. মুচ্ছিতাতি কিলেসৰসেন ৰিসঞ্ঞীভূতা ৰিয অনঞ্ঞকিচ্চা মুচ্ছং মোহমাপন্না. অজ্ঝোসন্নাতি অনঞ্ঞসাধারণে ৰিয কত্ৰা গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা ঠিতা. লগ্গাতি ৰঙ্কদণ্ডকে ৰিয আসত্তা মহাপলিপে ৰা যাৰ নাসিকগ্গা পলিপন্নপুরিসো ৰিয উদ্ধরিতুং অসক্কুণেয্যভাৰেন নিমুগ্গা, লগিতাতি মক্কটালেপে আলগ্গভাৰেন পচ্চুড্ডিতো ৰিয মক্কটো পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং ৰসেন আলগ্গিতা. পলিবুদ্ধাতি বদ্ধা, উপদ্দুতা ৰা. আৰুটাতি আৰুনিতা, নিৰুতাতি নিৰারিতা. ওৰুতাতি পলিগুণ্ঠিতা, পরিযোনদ্ধা ৰা. পিহিতাতি পিদহিতা, পটিচ্ছন্নাতি পটিচ্ছাদিতা. পটিকুজ্জিতাতি হেট্ঠামুখজাতা. পুথূনং ৰা গণনপথমতীতানন্তিআদিনা পুথু জনো পুথুজ্জনোতি দস্সেতি.

‘‘অস্সুতৰা’’তি এতেন অৰিজ্জন্ধতা ৰুত্তাতি আহ ‘‘অন্ধপুথুজ্জনো ৰুত্তো হোতী’’তি. আরকত্তা (সং. নি. টী. ২.৩.১) কিলেসেহি মগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা. অনযেতি অৰড্ঢিযং, অনত্থেতি অত্থো. অনযে ৰা অনুপাযে. নইরিযনতো অৰত্তনতো. অযেতি ৰড্ঢিযং, অত্থে, উপাযে ৰা. অরণীযতোতি পযিরুপাসিতব্বতো. নিরুত্তিনযেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা পুরিমেসু অত্থৰিকপ্পেসু. পচ্ছিমে পন সদ্দসত্থৰসেনপি. যদিপি অরিয-সদ্দো ‘‘যে হি ৰো অরিযা পরিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) ৰিসুদ্ধাসযপযোগেসু পুথুজ্জনেসুপি ৰত্ততি. ইধ পন অরিযমগ্গাধিগমেন সব্বলোকুত্তরভাৰেন চ অরিযভাৰো অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘বুদ্ধা’’তিআদি. তত্থ ‘‘পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ সপ্পুরিসা’’তি ইদং অরিযা সপ্পুরিসাতি ইধ ৰুত্তপদানং অত্থং অসঙ্করতো দস্সেতুং ৰুত্তং. যস্মা পন নিপ্পরিযাযতো অরিযসপ্পুরিসভাৰা অভিন্নসভাৰা. তস্মা ‘‘সব্বেৰ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং.

এত্তাৰতা হি বুদ্ধসাৰকো ৰুত্তো. তস্স হি একন্তেন কল্যাণমিত্তো ইচ্ছিতব্বো পরতোঘোসমন্তরেন পঠমমগ্গস্স অনুপ্পজ্জনতো. ৰিসেসতো চস্স ভগৰাৰ কল্যাণমিত্তো অধিপ্পেতো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পরিমুচ্চন্তী’’তিআদি (সং. নি. ৫.২). সো এৰ চ অৰেচ্চপসাদাধিগমেন দল়্হভত্তি নাম. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘যং মযা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৰকা জীৰিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (উদা. ৪৫). কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধাতি এত্থ কতং জানাতীতি কতঞ্ঞূ. কতং ৰিদিতং পাকটং করোতীতি কতৰেদী. অনেকেসুপি হি কপ্পসতসহস্সেসু কতং উপকারং জানন্তি পচ্চেকবুদ্ধা পাকটঞ্চ করোন্তি সতিজননআমিসপটিগ্গহণাদিনা, তথা সংসারদুক্খদুক্খিতস্স সক্কচ্চং করোন্তি কিচ্চং, যং অত্তনা কাতুং সক্কা. সম্মাসম্বুদ্ধো পন কপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যসহস্সেসুপি কতং উপকারং মগ্গফলানং উপনিস্সযঞ্চ জানাতি, পাকটঞ্চ করোতি, সীহো ৰিয চ এৰং সব্বত্থ সক্কচ্চমেৰ ধম্মদেসনং করোন্তো বুদ্ধকিচ্চং করোতি. যায পটিপত্তিযা দিট্ঠা নাম হোন্তি, তস্সা অপ্পটিপজ্জনভাৰো, তত্থ চ আদরাভাৰো অরিযানং অদস্সনসীলতা চ, ন চ দস্সনে সাধুকারিতা চ ৰেদিতব্বা. চক্খুনা অদস্সাৰীতি এত্ত চক্খু নাম ন মংসচক্খু এৰ, অথ খো দিব্বচক্খুপীতি আহ ‘‘দিব্বচক্খুনা ৰা’’তি. অরিযভাৰোতি যেহি যোগতো ‘‘অরিযা’’তি ৰুচ্চন্তি. তে মগ্গফলধম্মা দট্ঠব্বা.

তত্রাতি ঞাণদস্সনস্সেৰ দস্সনভাৰে. ৰত্থূতি অধিপ্পেতত্থঞাপনকারণং. এৰং ৰুত্তেপীতি এৰং অঞ্ঞাপদেসেন অত্তূপনাযিকং কত্ৰা ৰুত্তেপি. ধম্মন্তি লোকুত্তরধম্মং, চতুসচ্চধম্মং ৰা. অরিযকরধম্মা অনিচ্চানুপস্সনাদযো ৰিপস্সিযমানা অনিচ্চাদযো, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি.

অৰিনীতোতি ন ৰিনীতো, অধিসীলসিক্খাদিৰসেন ন সিক্খিতো. যেসং সংৰরৰিনযাদীনং অভাৰেন অযং অৰিনীতোতি ৰুচ্চতি, তে তাৰ দস্সেতুং ‘‘দুৰিধো ৰিনযো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ সীলসংৰরোতি পাতিমোক্খসংৰরো ৰেদিতব্বো, সো চ অত্থতো কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো. সতিসংৰরোতি ইন্দ্রিযরক্খা, সা চ তথাপৰত্তা সতি এৰ. ঞাণসংৰরোতি ‘‘সোতানং সংৰরং ব্রূমী’’তি (সু. নি. ১০৪০) ৰত্ৰা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি ৰচনতো সোতসঙ্খাতানং তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চরিতঅৰিজ্জাঅৰসিট্ঠকিলেসানং সংৰরো পিদহনং সমুচ্ছেদঞাণন্তি ৰেদিতব্বং. খন্তিসংৰরোতি অধিৰাসনা, সা চ তথাপৰত্তা খন্ধা, অদোসো ৰা. পঞ্ঞাতি একে, তং অট্ঠকথায ৰিরুজ্ঝতি. ৰীরিযসংৰরো কামৰিতক্কাদীনং ৰিনোদনৰসেন পৰত্তং ৰীরিযমেৰ. তেন তেন গুণঙ্গেন তস্স তস্স অগুণঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপহানং. ৰিক্খম্ভনেন পহানং ৰিক্খম্ভনপহানং. সেসপদত্থযেপি এসেৰ নযো.

ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেনাতিআদি সীলসংৰরাদীনং ৰিৰরণং. তত্থ সমুপেতোতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিসত্থো. তেন ‘‘সহগতো সমুপগতো’’তিআদিনা ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫১১) আগতং সংৰরৰিভঙ্গং দস্সেতি. এস নযো সেসেসুপি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং অনন্তরসুত্তে আৰি ভৰিস্সতি.

কাযদুচ্চরিতাদীনন্তি দুস্সীল্যসঙ্খাতানং কাযৰচীদুচ্চরিতাদীনং মুট্ঠস্সচ্চসঙ্খাতস্স পমাদস্স অভিজ্ঝাদীনং ৰা অক্খন্তিঅঞ্ঞাণকোসজ্জানঞ্চ. সংৰরণতোতি পিদহনতো থকনতো. ৰিনযনতোতি কাযৰাচাচিত্তানং ৰিরূপপ্পৰত্তিযা ৰিনযনতো অপনযনতো, কাযদুচ্চরিতাদীনং ৰা ৰিনযনতো, কাযাদীনং ৰা জিম্হপ্পৰত্তিং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা উজুকং নযনতোতি অত্থো. পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনারহানং কাযদুচ্চরিতাদীনং তথা তথা অনুপ্পাদনমেৰ সংৰরণং ৰিনযনঞ্চ ৰেদিতব্বং.

যং পহানন্তি সম্বন্ধো. ‘‘নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনাঞাণেসূ’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু নামরূপপরিচ্ছেদপচ্চযপরিগ্গহকঙ্খাৰিতরণানি ন ৰিপস্সনাঞাণানি সম্মসনাকারেন অপ্পৰত্তনতো? সচ্চমেতং. ৰিপস্সনাঞাণস্স পন অধিট্ঠানভাৰতো এৰং ৰুত্তং. ‘‘নামরূপমত্তমিদং, নত্থি এত্থ অত্তা ৰা অত্তনিযং ৰা’’তি এৰং পৰত্তঞাণং নামরূপৰৰত্থানং. সতি ৰিজ্জমানে খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে, সযং ৰা সতী তস্মিং কাযে দিট্ঠীতি সক্কাযদিট্ঠি. ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮১; ৪.৩৪৫) এৰং পৰত্তা মিচ্ছাদিট্ঠি. তস্সেৰ রূপারূপস্স কম্মাৰিজ্জাদিপচ্চযপরিগ্গণ্হনঞাণং পচ্চযপরিগ্গহো. ‘‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮) আদিনযপ্পৰত্তা অহেতুকদিট্ঠি. ‘‘ইস্সরপুরিসপজাপতিপকতিঅণুকালাদীহি লোকো পৰত্ততি নিৰত্ততি চা’’তি পৰত্তা ৰিসমহেতুদিট্ঠি. তস্সেৰাতি পচ্চযপরিগ্গহস্সেৰ. কঙ্খাৰিতরণেনাতি যথা এতরহি নামরূপস্স কম্মাদিপচ্চযতো উপ্পত্তি, এৰং অতীতানাগতেসুপীতি তীসুপি কালেসু ৰিচিকিচ্ছাপনযনঞাণেন. কথংকথীভাৰস্সাতি ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) আদিনযপ্পৰত্তায সংসযপ্পৰত্তিযা. কলাপসম্মসনেনাতি ‘‘যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৬১; ২.১১৩; ৩.৮৬, ৮৯) খন্ধপঞ্চকং একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৰা সম্মসনৰসেন পৰত্তেন নযৰিপস্সনাঞাণেন. অহং মমাতি গাহস্সাতি অত্তত্তনিযগহণস্স. মগ্গামগ্গৰৰত্থানেনাতি মগ্গামগ্গঞাণৰিসুদ্ধিযা. অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞাযাতি ওভাসাদিকে অমগ্গে ‘‘মগ্গো’’তি উপ্পন্নসঞ্ঞায.

যস্মা সম্মদেৰ সঙ্খারানং উদযং পস্সন্তো ‘‘এৰমেৰ সঙ্খারা অনুরূপকারণতো উপ্পজ্জন্তি, ন পন উচ্ছিজ্জন্তী’’তি গণ্হাতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা’’তি. যস্মা পন সঙ্খারানং ৰযং পস্সন্তো ‘‘যদিপিমে সঙ্খারা অৰিচ্ছিন্না ৰত্তন্তি, উপ্পন্নুপ্পন্না পন অপ্পটিসন্ধিকা নিরুজ্ঝন্তে ৰা’’তি পস্সতি, তস্সেৰং পস্সতো কুতো সস্সতগ্গাহো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা’’তি. ভযদস্সনেনাতি ভযতুপট্ঠানঞাণেন. সভযেতি সব্বভযানং আকরভাৰতো সকলদুক্খৰূপসমসঙ্খাতস্স পরমস্সাসস্স পটিপক্খভাৰতো চ সভযে খন্ধপঞ্চকে. অভযসঞ্ঞাযাতি ‘‘অভযং খেম’’ন্তি উপ্পন্নসঞ্ঞায. অস্সাদসঞ্ঞা নাম পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদৰসেন পৰত্তসঞ্ঞা, যা ‘‘আলযাভিনিৰেসো’’তিপি ৰুচ্চতি. অভিরতিসঞ্ঞা তত্থেৰ অভিরতিৰসেন পৰত্তসঞ্ঞা, যা ‘‘নন্দী’’তিপি ৰুচ্চতি. অমুচ্চিতুকম্যতা আদানং. অনুপেক্খা সঙ্খারেহি অনিব্বিন্দনং, সালযতাতি অত্থো. ধম্মট্ঠিতিযং পটিচ্চসমুপ্পাদে পটিলোমভাৰো সস্সতুচ্ছেদগ্গাহো, পচ্চযাকারপটিচ্ছাদকমোহো ৰা, নিব্বানে পটিলোমভাৰো সঙ্খারেসু রতি, নিব্বানপটিচ্ছাদকমোহো ৰা. সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহোতি যাদিসস্স কিলেসস্স অপ্পহীনত্তা ৰিপস্সনা সঙ্খারনিমিত্তং ন মুঞ্চতি, সো কিলেসো, যো ‘‘সংযোগাভিনিৰেসো’’তিপি ৰুচ্চতি. সঙ্খারনিমিত্তগ্গহণস্স অতিক্কমনমেৰ ৰা পহানং.

পৰত্তি এৰ পৰত্তিভাৰো, পরিযুট্ঠানন্তি অত্থো. নীৰরণাদিধম্মানন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন নীৰরণপক্খিযা কিলেসা ৰিতক্কৰিচারাদযো চ গয্হন্তি.

চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিভাৰেন যং পহানন্তি সম্বন্ধো. কেন পহানন্তি? অরিযমগ্গেহেৰাতি ৰিঞ্ঞাযমানোযমত্থো তেসং ভাৰিতত্তা অপ্পৰত্তিৰচনতো. সমুদযপক্খিকস্সাতি এত্থ চত্তারোপি মগ্গা চতুসচ্চাভিসমযাতি কত্ৰা তেহি পহাতব্বেন তেন তেন সমুদযেন সহ পহাতব্বত্তা সমুদযসভাগত্তা, সচ্চৰিভঙ্গে চ সব্বকিলেসানং সমুদযভাৰস্স ৰুত্তত্তা ‘‘সমুদযপক্খিকা’’তি দিট্ঠিআদযো ৰুচ্চন্তি. পটিপ্পস্সদ্ধত্তং ৰুপসন্ততা. সঙ্খতনিস্সটতা সঙ্খারসভাৰাভাৰো. পহীনসব্বসঙ্খতন্তি ৰিরহিতসব্বসঙ্খতং, ৰিসঙ্খারন্তি অত্থো. পহানঞ্চ তং ৰিনযো চাতি পহানৰিনযো পুরিমেন অত্থেন, দুতিযেন পন পহীযতীতি পহানং, তস্স ৰিনযোতি যোজেতব্বং.

ভিন্নসংৰরত্তাতি নট্ঠসংৰরত্তা, সংৰরাভাৰতোতি অত্থো. তেন অসমাদিন্নসংৰরোপি সঙ্গহিতো হোতি. সমাদানেন হি সম্পাদেতব্বো সংৰরো তদভাৰে ন হোতীতি. এৰঞ্হি লোকে ৰত্তারো হোন্তি ‘‘মহা ৰত নো ভোগো, সো নট্ঠো তথা অকতত্তা’’তি. অরিযেতি অরিযো. পচ্চত্তৰচনঞ্হেতং. এসেসেতি এসো সো এৰ, অত্থতো অনঞ্ঞোতি অত্থো. তজ্জাতেতি অত্থতো তংসভাৰো, সপ্পুরিসো অরিযসভাৰো, অরিযো চ সপ্পুরিসসভাৰোতি অত্থো.

তং অত্থন্তি ‘‘সব্বধম্মমূলপরিযায’’ন্তি এৰং ৰুত্তমত্থং. কস্মা পনেত্থ পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতাতি? যদেত্থ ৰত্তব্বং, তং ‘‘যস্মা পুথুজ্জনো অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকো’’তিআদিনা (ম. নি. অট্ঠ. ১.২) সযমেৰ ৰক্খতি. ধম্মো অধিট্ঠানং এতিস্সাতি ধম্মাধিট্ঠানা, সভাৰধম্মে নিস্সায পৰত্তিতদেসনা. ধম্মৰসেনেৰ পৰত্তা পঠমা, পুগ্গলৰসেন উট্ঠহিত্ৰা পুগ্গলৰসেনেৰ গতা ততিযা, ইতরা ধম্মপুগ্গলানং ৰোমিস্সকৰসেন. কস্মা পন ভগৰা এৰং ৰিভাগেন ধম্মং দেসেতীতি? ৰেনেয্যজ্ঝাসযেন দেসনাৰিলাসেন চ. যে হি ৰেনেয্যা ধম্মাধিট্ঠানায ধম্মদেসনায সুখেন অত্থং পটিৰিজ্ঝন্তি, তেসং তথা ধম্মং দেসেতি. এস নযো সব্বত্থ. যস্সা চ ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা দেসনাৰিলাসপ্পত্তো হোতি, সাযং সুপ্পটিৰিদ্ধা, তস্মা দেসনাৰিলাসপ্পত্তো ধম্মিস্সরো ধম্মরাজা যথা যথা ইচ্ছতি, তথা তথা ধম্মং দেসেতীতি এৰং ইমিনা ৰেনেয্যজ্ঝাসযেন দেসনাৰিলাসেন চ এৰং ৰিভাগেন ধম্মং দেসেতীতি ৰেদিতব্বো.

ছধাতুরোতি পথৰিধাতু আপো-তেজো-ৰাযো-আকাসধাতু ৰিঞ্ঞাণধাতূতি ইমেসং ছন্নং ধাতূনং ৰসেন ছধাতুরো. ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা সোমনস্সট্ঠানিযং রূপং উপৰিচরতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩২৪) ৰুত্তানং ছন্নং সোমনস্সূপৰিচারানং, ছন্নং দোমনস্সউপেক্খূপৰিচারানঞ্চ ৰসেন অট্ঠারসমনোপৰিচারো. সচ্চাধিট্ঠানাদিৰসেন চতুরাধিট্ঠানো. পঞ্ঞাচক্খুনা দিট্ঠধম্মিকস্স সম্পরাযিকস্স চ অত্থস্স অদস্সনতো অন্ধো, দিট্ঠধম্মিকস্সেৰ দস্সনতো একচক্খু, দ্ৰিন্নম্পি দস্সনতো দ্ৰিচক্খু, ৰেদিতব্বো.

স্ৰাযং নিদ্দিসীতি সম্বন্ধো. স্ৰাযন্তি চ সো অযং, যথাৰুত্তদেসনাৰিভাগকুসলো ভগৰাতি অত্থো. অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকোতি তীহি পরিঞ্ঞাহি অপরিঞ্ঞাতক্খন্ধো. খন্ধা হি পরিঞ্ঞাতৰত্থু. অপরিঞ্ঞামূলিকাতি পরিজাননাভাৰনিমিত্তা তস্মিং সতি ভাৰতো. পরিঞ্ঞানঞ্হি অৰিজ্জাদযো কিলেসা পটিপক্খা তম্মূলিকা চ সব্বমঞ্ঞনাতি. অরিযানং অদস্সাৰীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘অরিযধম্মস্স অকোৰিদো’’তিআদিকং পুথুজনস্স ৰিসেসনভাৰেন পৰত্তং পাল়িসেসং গণ্হাতি পুথুজ্জননিদ্দেসভাৰতো. তেনাহ ‘‘এৰং পুথুজ্জনং নিদ্দিসী’’তি.

সুত্তনিক্খেপৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পথৰীৰারৰণ্ণনা

তস্সাতি পুথুজ্জনস্স. ৰসতি এত্থ আরম্মণকরণৰসেনাতি আরম্মণম্পি ৰত্থূতি ৰুচ্চতি পৰত্তিট্ঠানভাৰতোতি আহ ‘‘পথৰীআদীসু ৰত্থূসূ’’তি. সক্কাযধম্মানম্পি আরম্মণাদিনা সতিপি মঞ্ঞনাহেতুভাৰে মঞ্ঞনাহেতুকত্তেনেৰ তেসং নিব্বত্তিতোতি ৰুত্তং ‘‘সব্বসক্কাযধম্মজনিতং মঞ্ঞন’’ন্তি. এত্থ চ পথৰীধাতু সেসধাতূনং সসম্ভারাসম্ভারভাৰা সতিপি পমাণতো সমভাৰে সামত্থিযতো অধিকানধিকভাৰেন ৰেদিতব্বা. সম্ভারন্তীতি সম্ভারা, পরিৰারা. তংতংকলাপেহি লক্খণপথৰিযা সেসধম্মা যথারহং পচ্চযভাৰেন পরিৰারভাৰেন চ পৰত্তন্তি. তেনাহ ‘‘সা হি ৰণ্ণাদীহি সম্ভারেহি সদ্ধিং পথৰীতি সসম্ভারপথৰী’’তি. পথৰিতোতি এত্থ পুথুলট্ঠেন পুথুৰী, পুথুৰী এৰ পথৰী. সা হি সতিপি পরিচ্ছিন্নৰুত্তিযং সব্বেসং সকলাপভাৰানং আধারভাৰেন পৰত্তমানা পুথুলা পত্থটা ৰিত্থিণ্ণাতি ৰত্তব্বতং অরহতি, ন পন তং অনুপৰিসিত্ৰা পৰত্তমানা আপাদযো. সসম্ভারপথৰিযা পন পুথুলভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. আরম্মণপথৰিযং ৰড্ঢনফরণট্ঠেহি পুথুলট্ঠো, ইতরস্মিং রুল়্হিযাৰ দট্ঠব্বো. আরম্মণপথৰীতি ঝানস্স আরম্মণভূতং পথৰীসঙ্খাতং পটিভাগনিমিত্তং. তেনাহ ‘‘নিমিত্তপথৰীতিপি ৰুচ্চতী’’তি. আগমনৰসেনাতি পথৰীকসিণভাৰনাগমনৰসেন. তথা হি ৰুত্তং ‘‘আপো চ দেৰা পথৰী, তেজো ৰাযো তদাগমু’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৪০).

সব্বাপীতি চতুব্বিধা পথৰীপি. অনুস্সৰাদিমত্তলদ্ধা মঞ্ঞনা ৰত্থু হোতিযেৰ. তথা হি ‘‘কক্খল়ং খরিগত’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ১৭৩) লক্খণপথৰীপি উদ্ধরীযতি. যং পনেকে ৰদন্তি ‘‘লক্খণে দিট্ঠে মঞ্ঞনা নত্থি, সঞ্জানাতীতি ৰুত্তসঞ্ঞা চ দিট্ঠিগ্গাহস্স মূলভূতা পিণ্ডগ্গাহিতা, সা লক্খণে নক্খমতি, তস্মা লক্খণপথৰী ন গহেতব্বা’’তি, তদযুত্তং লক্খণপটিৰেধস্স ইধ অনধিপ্পেতত্তা. তেনাহ ‘‘লোকৰোহারং গহেত্ৰা’’তি. ন চ সব্বসঞ্ঞা পিণ্ডগ্গাহিকা, নাপি দিট্ঠিগ্গাহস্সেৰ মূলভূতা, তস্মা লক্খণপথৰিযাপি কাযদ্ৰারানুসারেন অঞ্ঞথা চ উপট্ঠিতায মঞ্ঞনা পৰত্ততেৰ. তেনেৰ চ ‘‘অনুস্সৰাদিমত্তলদ্ধা’’তি ৰুত্তং. পথৰিতোতি পচ্চতে নিস্সক্কৰচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘পথৰীতি সঞ্জানাতী’’তি আহ. যস্মা চতুব্বিধম্পি পথৰিং ‘‘পথৰী’তি সঞ্জানন্তো তেন তেন নযেন পথৰীকোট্ঠাসেনেৰ সঞ্জানাতীতি ৰুচ্চতি, ন আপাদিকোট্ঠাসেন, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পথৰিভাগেন সঞ্জানাতী’’তি. লোকৰোহারং গহেত্ৰাতি লোকসমঞ্ঞং অৰিজহিত্ৰা. এতেন লক্খণপথৰিযম্পি ৰোহারমুখেনেৰস্সা পৰত্তীতি দস্সেতি.

যদি লোকৰোহারেন তত্থ পৰত্তি, কো এত্থ দোসো, ননু অরিযাপি ‘‘অযঞ্হি ভন্তে মহাপথৰী’’তিআদিনা লোকৰোহারেন পৰত্তন্তীতি? ন এত্থ ৰোহারমত্তে অৰট্ঠানং অধিপ্পেতং, অথ খো ৰোহারমুখেন মিচ্ছাভিনিৰেসোতি দস্সেন্তো ‘‘সঞ্ঞাৰিপল্লাসেন সঞ্জানাতী’’তি আহ. তস্সত্থো – অযোনিসোমনসিকারসম্ভূতায ‘‘সুভ’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তায ৰিপরীতসঞ্ঞায সঞ্জানাতীতি. এতেন দুব্বলা তণ্হামানদিট্ঠিমঞ্ঞনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. যদি এৰং কস্মা সঞ্ঞা গহিতাতি? পাকটভাৰতো. যথা নাম অগ্গিম্হি মথিযমানে যদা ধূমো উপলব্ভতি, কিঞ্চাপি তদা ৰিজ্জতেৰ পাৰকো অৰিনাভাৰতো, পাকটভাৰতো পন ধূমো জাতোতি ৰুচ্চতি, ন অগ্গি জাতোতি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. যদিপি তত্থ মঞ্ঞনাকিচ্চং অত্থি, ন পন ৰিভূতং অপাকটভাৰতো সঞ্ঞাকিচ্চমেৰ ৰিভূতং, তং পন মঞ্ঞনানুকূলং মঞ্ঞনাসহিতং চাতি আহ ‘‘সঞ্ঞাৰিপল্লাসেন সঞ্জানাতী’’তি. এৰং পথৰীভাগং অমুঞ্চন্তোযেৰ ৰা সঞ্জানাতীতি সম্বন্ধো. যো হি ৰুত্তপ্পভেদায পথৰিযা পথৰিভাগং অমুঞ্চন্তোযেৰ অৰিজহন্তোযেৰ সীসপিণ্ডে সুৰণ্ণসঞ্ঞী ৰিয অনত্তাদিসভাৰংযেৰ তং অত্তাদিৰসেন সঞ্জানাতি, তস্স ৰসেন ৰুত্তং ‘‘পথৰী’’তিআদি. ন ৰত্তব্বং পুথুজ্জনগ্গাহস্স যুত্তিমগ্গননিৰারণতোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘উম্মত্তকো ৰিয…পে… গণ্হাতী’’তি. অরিযানং অদস্সাৰিতাদিভেদন্তি অরিযানং অদস্সাৰিতাদিৰিসেসং ৰদন্তেন ভগৰতাৰ এত্থ যথাৰুত্তসঞ্জাননে কারণং ৰুত্তন্তি যোজনা.

এৰন্তি ‘‘পথৰিভাগেন সঞ্জানাতী’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেন. সঞ্জানিত্ৰাতি পুব্বকালকিরিযানিদ্দেসোতি আহ ‘‘অপরভাগে…পে… গণ্হাতী’’তি. পপঞ্চসঙ্খাতি পপঞ্চকোট্ঠাসা. পপঞ্চন্তি সত্তা সংসারে চিরাযন্তি এতেহীতি পপঞ্চা, মঞ্ঞন্তি ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা পরিকপ্পেন্তি এতাহীতি মঞ্ঞনাতি দ্ৰীহিপি পরিযাযেহি তণ্হাদযোৰ ৰুত্তাতি আহ ‘‘তণ্হামানদিট্ঠিপপঞ্চেহি ইধ মঞ্ঞনানামেন ৰুত্তেহী’’তি. অজঞ্ঞস্স জঞ্ঞতো, অসেয্যাদিকস্স সেয্যাদিতো গহণতো দিট্ঠিমঞ্ঞনা ৰিয তণ্হামানমঞ্ঞনাপি অঞ্ঞথা গাহো এৰাতি আহ ‘‘অঞ্ঞথা গণ্হাতী’’তি. আরম্মণাভিনিরোপনাদিনা ভিন্নসভাৰানম্পি ৰিতক্কাদীনং সাধারণো উপনিজ্ঝাযনসভাৰো ৰিয অনুগিজ্ঝনুণ্ণতিপরামসনসভাৰানম্পি তণ্হাদীনং সাধারণেন আরম্মণপরিকপ্পনাকারেন পৰত্তি মঞ্ঞনাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘তীহি মঞ্ঞনাহি মঞ্ঞতী’’তিআদি. অস্সাতি পুথুজ্জনস্স, উদযব্বযানুপস্সনাদীসু ৰিয সুখুমনযেনপি মঞ্ঞনাপৰত্তি অত্থীতি ৰিভাৰনসুখতায থূলংযেৰ তং দস্সেতুকামো ‘‘ওল়ারিকনযেনা’’তিআহ. ওল়ারিকে হি ৰিভাগে দস্সিতে সুখুমৰিভাৰনা সুকরাতি দস্সেতুং অযমত্থযোজনা ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো. অজ্ঝত্তিকাতি ইন্দ্রিযবদ্ধা সত্তসন্তানপরিযাপন্না নিযকজ্ঝত্তা ৰুত্তা ৰিভঙ্গে পটিসম্ভিদামগ্গে চ.

ৰিভঙ্গেতি ধাতুৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১৭৩). বাহিরাতি অনিন্দ্রিযবদ্ধা সঙ্খারসন্তানপরিযাপন্না. কক্খল়ন্তি থদ্ধং. খরিগতন্তি ফরুসং. কক্খল়ভাৰো কক্খল়ত্তং. কক্খল়ভাৰোতি কক্খল়সভাৰো. বহিদ্ধাতি ইন্দ্রিযবদ্ধতো বহিদ্ধাভূতং. অনুপাদিন্নন্তি ন উপাদিন্নং. অযোতি কাল়লোহং. লোহন্তি জাতিলোহং ৰিজাতিলোহং কিত্তিমলোহং পিসাচলোহন্তি চতুব্বিধং. তত্থ অযো সজ্ঝু সুৰণ্ণং তিপু সীসং তম্বলোহং ৰেকন্তকলোহন্তি ইমানি সত্ত জাতিলোহানি নাম. নাগনাসিকালোহং ৰিজাতিলোহং নাম. কংসলোহং ৰট্টলোহং আরকুটন্তি তীণি কিত্তিমলোহানি নাম. মোরক্খকং পুথুকং মলিনকং চপলকং সলকং আটলং ভত্তকং দুসিলোহন্তি অট্ঠ পিসাচলোহানি নাম. তেসু ৰেকন্তকলোহং নাম সব্বলোহচ্ছেদনসমত্থা একা লোহজাতি. তথা হি তং ৰিকন্ততি ছিন্দতীতি ৰিকন্তকন্তি ৰুচ্চতি. ৰিকন্তকমেৰ ৰেকন্তকং. নাগনাসিকালোহং লোহসদিসং লোহৰিজাতি হলিদ্দাদিৰিজাতি ৰিয. তথা হি তং লোহাকারং লোহমলং ৰিয ঘনসংহতং হুত্ৰা তিট্ঠতি, তাপেত্ৰা তাল়িতং পন ভিন্নং ভিন্নং হুত্ৰা ৰিসরতি মুদু মট্ঠং কম্মনিযং ৰা ন হোতি. তিপুতম্বে মিস্সেত্ৰা কতং কংসলোহং. সীসতম্বে মিস্সেত্ৰা কতং ৰট্টলোহং. জসতম্বে মিস্সেত্ৰা কতং আরকুটং. তেনেৰ তং করণেন নিব্বত্তত্তা কিত্তিমলোহন্তি ৰুচ্চতি. যং পন কেৰলং রসকধাতু ৰিনিগ্গতং, তং ‘‘পিত্তল’’ন্তিপি ৰদন্তি. তং ইধ নাধিপ্পেতং, যথাৰুত্তং মিস্সকমেৰ কত্ৰা যোজিতং কিত্তিমন্তি ৰুত্তং. মোরক্খকাদীনি এৰংনামানেৰেতানি. তেসু যস্মা পঞ্চ জাতিলোহানি পাল়িযং ৰিসুং ৰুত্তানেৰ, তস্মা ৰেকন্তকলোহেন সদ্ধিং ৰুত্তাৰসেসং সব্বং ইধ লোহন্তি ৰেদিতব্বং.

তিপূতি সেততিপু. সীসন্তি কাল়তিপু. সজ্ঝন্তি রজতং. মুত্তাতি হত্থিকুম্ভজাদিকা অট্ঠৰিধাপি মুত্তা. তথা হি হত্থিকুম্ভং ৰরাহদাঠা ভূজঙ্গসীসং ৰলাহকূটং ৰেল়ূ মচ্ছসীরো সঙ্খো সিপ্পীতি অট্ঠ মুত্তাযোনিযো. তত্থ হত্থিকুম্ভজা পীতৰণ্ণা পভাহীনা. ৰরাহদাঠা ৰরাহদাঠৰণ্ণাৰ. ভুজঙ্গসীসজা নীলাদিৰণ্ণা সুৰিসুদ্ধা ৰট্টলা চ. ৰলাহকজা ভাসুরা দুব্বিভাগরূপা রত্তিভাগে অন্ধকারং ৰিধমন্তিযো তিট্ঠন্তি, দেৰূপভোগা এৰ চ হোন্তি. ৰেল়ুজা করকুপলসমানৰণ্ণা ন ভাসুরা, তে চ ৰেল়ূ অমনুস্সগোচরে এৰ পদেসে জাযন্তি. মচ্ছসীরজা পাঠীনপিট্ঠিসমানৰণ্ণা ৰট্টলা লঘৰো চ হোন্তি পভাৰিহীনা, তে চ মচ্ছা সমুদ্দমজ্ঝে এৰ জাযন্তি. সঙ্খজা সঙ্খোদরচ্ছৰিৰণ্ণা কোলপ্পমাণাপি হোন্তি পভাৰিহীনাৰ. সিপ্পিজা পভাৰিসেসযুত্তা হোন্তি নানাসণ্ঠানা. এৰং জাতিতো অট্ঠৰিধাসুপি মুত্তাসু যা মচ্ছসঙ্খসিপ্পিজা, তা সামুদ্দিকা হোন্তি, ভুজঙ্গজাপি কাচি সামুদ্দিকা হোন্তি, ইতরা অসামুদ্দিকা. যস্মা বহুলং সামুদ্দিকাৰ মুত্তা লোকে দিস্সন্তি, তত্থাপি সিপ্পিজাৰ, ইতরা কাদাচিকা. তস্মা সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ১৭৩) ‘‘মুত্তাতি সামুদ্দিকা মুত্তা’’তি ৰুত্তং.

মণীতি ঠপেত্ৰা পাল়িআগতে ৰেল়ুরিযাদিকে সেসো জোতিরসাদিভেদো সব্বোপি মণি. ৰেল়ুরিযন্তি ৰংসৰণ্ণমণি. সঙ্খোতি সামুদ্দিকসঙ্খো. সিলাতি কাল়সিলা পণ্ডুসিলা সেতসিলাদিভেদা অট্ঠপি সিলা. রজতন্তি কহাপণাদিকং ৰুত্তাৰসেসং রজতসম্মতং. জাতরূপন্তি সুৰণ্ণং. লোহিতঙ্গোতি রত্তমণি. মসারগল্লন্তি কবরমণি তিণাদীসু বহিভারা তালনাল়িকেরাদযোপি তিণং নাম. অন্তোসারং খদিরাদি অন্তমসো দারুখণ্ডম্পি কট্ঠং নাম. মুগ্গমত্ততো যাৰ মুট্ঠিপ্পমাণা মরুম্বা সক্খরা নাম. মুগ্গমত্ততো পট্ঠায হেট্ঠা ৰালিকা নাম. কঠলন্তি কপালখণ্ডং. ভূমীতি সসম্ভারপথৰী. পাসাণোতি অন্তোমুট্ঠিযং অসণ্ঠহনতো পট্ঠায যাৰ হত্থিপ্পমাণং পাসাণং, হত্থিপ্পমাণতো পন পট্ঠায উপরি পব্বতোতি. অযং অযোআদীসু ৰিভাগনিদ্দেসো. নিমিত্তপথৰীতি পটিভাগনিমিত্তভূতং পথৰিকসিণং. তম্পি হি ‘‘রূপাৰচরতিকচতুক্কজ্ঝানং কুসলতো চ ৰিপাকতো চ কিরিযতো চ চতুত্থস্স ঝানস্স ৰিপাকো ইমে ধম্মা বহিদ্ধারম্মণা’’তি ৰচনতো ‘‘বাহিরা পথৰী’’তি ৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘যা চ অজ্ঝত্তারম্মণত্তিকে নিমিত্তপথৰী, তং গহেত্ৰা’’তি. উগ্গহনিমিত্তঞ্চেত্থ তংগতিকমেৰ দট্ঠব্বং, নিমিত্তুপ্পত্তিতো পন পুব্বে ভূমিগ্গহণেনেৰ গহিতন্তি.

তীহি মঞ্ঞনাহীতি ৰুত্তং মঞ্ঞনাত্তযং সপরসন্তানেসু সঙ্খেপতো যোজেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অহং পথৰী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অহং পথৰীতিআদীনা অজ্ঝত্তৰিসযং দিট্ঠিমঞ্ঞনং মানমঞ্ঞনঞ্চ দস্সেতি অত্তাভিনিৰেসাহংকারদীপনতো. মম পথৰীতি ইমিনা তণ্হামঞ্ঞনং মানমঞ্ঞনম্পি ৰা পরিগ্গহভূতাযপি পথৰিযা সেয্যাদিতো মানজপ্পনতো. সেসপদদ্ৰযেপি ইমিনানযেন মঞ্ঞনাৰিভাগো ৰেদিতব্বো. তত্থ পথৰিকসিণজ্ঝানলাভী ঝানচক্খুনা গহিতঝানারম্মণং ‘‘অত্তা’’তি অভিনিৰিসন্তো তঞ্চ সেয্যাদিতো দহন্তো অত্থতো ‘‘অহং পথৰী’’তি মঞ্ঞতি নাম, তমেৰ ‘‘অযং ময্হং অত্তা’’তি গহণে পন ‘‘মম পথৰী’’তি মঞ্ঞতি নাম. তথা তং ‘‘পরপুরিসো’’তি ৰা ‘‘দেৰো’’তি ৰা ৰাদৰসেন ‘‘অযমেৰ পরেসং অত্তা’’তি ৰা অভিনিৰিসন্তো ‘‘পরো পথৰী, পরস্স পথৰী’’তি মঞ্ঞতি নাম. ইমিনা নযেন সেসপথৰীসুপি যথারহং চতুক্কং নিদ্ধারেতব্বং.

এৰং ‘‘পথৰিং মঞ্ঞতী’’তি এত্থ চতুক্কৰসেন মঞ্ঞনং দস্সেত্ৰা ইদানি মঞ্ঞনাৰত্থুং মঞ্ঞনাযো চ ৰিভজিত্ৰা অনেকৰিহিতং তস্স মঞ্ঞনাকারং দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ অযন্তি যথাৰুত্তো পুথুজ্জনো. ছন্দরাগন্তি বহলরাগং. অস্সাদেতীতি নিকামেতি, ‘‘ইমে কেসা মুদুসিনিদ্ধকুঞ্চিতনীলোভাসা’’তিআদিনা তত্থ রসং ৰিন্দতি. অভিনন্দতীতি সপ্পীতিকায তণ্হায অভিমুখো নন্দতি পমোদতি. অভিৰদতীতি উপ্পন্নং তণ্হাভিনন্দনাৰেগং হদযেন সন্ধারেতুং অসক্কোন্তো ‘‘অহো মে কেসা’’তি ৰাচং নিচ্ছারেতি. অজ্ঝোসায তিট্ঠতীতি বলৰতণ্হাভিনিৰেসেন গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপেত্ৰা তিট্ঠতি. অঞ্ঞতরং ৰা পন রজ্জনীযৰত্থুন্তি কেসাদিতো অঞ্ঞতরং ৰা করচরণাদিপ্পভেদং নিযকজ্ঝত্তপরিযাপন্নং রাগুপ্পত্তিহেতুভূতং ৰত্থুং. ইতীতি ইমিনা সিনিদ্ধাদিপ্পকারেনাতি পত্থযিতব্বাকারং পরামসতি. তত্থ নন্দিং সমন্নানেতীতি তেসু ভাৰীসু কেসাদীসু সিদ্ধং ৰিয কত্ৰা নন্দিং তণ্হং সমন্নাহরতি সমুপচারেতি. পণিদহতীতি পত্থনং ঠপেতি.

সম্পত্তিং নিস্সায ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি, ৰিপত্তিং নিস্সায ‘‘হীনোহমস্মী’’তি মানং জনেতীতি যোজনা. পথৰীকোট্ঠাসভূতানং কেসাদীনং সম্পত্তিৰিপত্তীহি মানজপ্পনা পথৰিযা মঞ্ঞনা হোতীতি আহ ‘‘এৰং অজ্ঝত্তিকং পথৰিং মানমঞ্ঞনায মঞ্ঞতী’’তি. অৰযৰব্যতিরেকেন সমুদাযস্স অভাৰতো সমুদাযো জীৰাভিনিৰেসো অৰযৰেপি হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘তং জীৰং তং সরীরন্তি আগতনযেন পন কেসং ‘জীৰো’তি অভিনিৰিসতী’’তি আহ. ‘‘কেসা নামেতে ইস্সরৰিহিতা পজাপতিনিস্সিতা অণুসঞ্চযো পকতিপরিণামো’’তিআদিনা নযেনপেত্থ দিট্ঠিমঞ্ঞনা ৰেদিতব্বা.

ইমিস্সা পৰত্তিযাতি নিকন্তিমানদিট্ঠীনং পরিযাদানসমুগ্ঘাটপ্পৰত্তিযা. ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা যদিপি তিস্সন্নম্পি মঞ্ঞনানং সম্ভৰো দস্সিতো. তণ্হামানমঞ্ঞনানং পন হেট্ঠা দস্সিতত্তা দিট্ঠিমঞ্ঞনা এৰেত্থ ৰিসেসতো উদ্ধটাতি ৰেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘এৰম্পি অজ্ঝত্তিকং পথৰিং দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞতী’’তি.

বাহিরম্পি পথৰিং তীহি মঞ্ঞনাহি মঞ্ঞতীতি যোজনা. তং পন মঞ্ঞনাৰিধিং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তি আহ. তস্সত্থো হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.

অযং জীৰোতি অযং কাল়লোহং ‘‘জীৰো অত্তা’’তি অভিনিৰিসতি একচ্চে নিগণ্ঠা ৰিয. এৰং বাহিরং পথৰিং দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞতীতি এত্থাপি ‘‘যা চেৰ খো পন অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু, যা চ বাহিরা পথৰীধাতূ’’তিআদিনা নযেন আনেত্ৰা ৰত্তব্বো.

পথৰীকসিণং অত্ততো সমনুপস্সতীতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. অযম্পি চ নযো ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এত্থেৰ অন্তোগধোতি দট্ঠব্বো কসিণানম্পি রূপসমঞ্ঞাসম্ভাৰতো. পথৰিং মঞ্ঞতীতি এত্থ যাদিসো মঞ্ঞনাৰত্থুমঞ্ঞনানং ৰিত্থারনযো ৰুত্তো, তাদিসো ইতো পরং ৰুত্তনযোৰাতি আহ ‘‘ইতো পরং সঙ্খেপেনেৰ কথযিস্সামা’’তি, অতাদিসো পন ৰিত্থারতোপি কথযিস্সতীতি অত্থো.

তস্মাতি যস্মা ‘‘পথৰিযা’’তি ইদং ভুম্মৰচনং, তস্মা, সো অত্তপরত্তদুপকরণানং আধারভাৰেন তং মঞ্ঞনাৰত্থুং কপ্পেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অহং পথৰিযা’’তিআদি. ননু চ ইন্দ্রিযবদ্ধানিন্দ্রিযবদ্ধপভেদস্স ধম্মপ্পবন্ধস্স সসম্ভারপথৰী চ আধারনিস্সযো, ইতরা আরম্মণনিস্সযো তদারম্মণস্সাতি এত্থ নিব্বিরোধোতি? ন, মঞ্ঞনাৰত্থুং নিস্সযভাৰেন পরিকপ্পনতো. অযঞ্হি ‘‘অহ’’ন্তি দিট্ঠিমঞ্ঞনায মানমঞ্ঞনায চ ৰত্থুভূতস্স অত্তনো পথৰিসন্নিস্সযং কত্ৰা ‘‘অহং পথৰিযা’’তি মঞ্ঞতি, তণ্হামঞ্ঞনায ৰত্থুভূতস্স উপকরণস্স পথৰিং সন্নিস্সযং কত্ৰা ‘‘ময্হং কিঞ্চনং পলিবোধো পথৰিযা’’তি মঞ্ঞতি. পরোতিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

য্ৰাযং অত্থনযোতি সম্বন্ধো. ৰুত্তো পটিসম্ভিদামগ্গে. এতেনেৰ নযেনাতি য্ৰাযং ‘‘সো খো পন মে অত্তা ইমস্মিং রূপে’’তি সমুদাযস্স আধারভাৰদীপনো অত্থনযো ৰুত্তো, এতেনেৰ নযেন. ন হি অৰযৰব্যতিরেকেন সমুদাযো লব্ভতি, তস্মা সমুদাযে ৰুত্তৰিধি অৰযৰেপি লব্ভতীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ সো খো পন মে অযং অত্তা ইমিস্সা পথৰিযাতি মঞ্ঞন্তোতি. তস্মিংযেৰ পনস্স অত্তনীতি এত্থ অস্সাতি পুথুজ্জনস্স. তস্মিংযেৰ অত্তনীতি অজ্ঝত্তিকবাহিরপথৰীসন্নিস্সযে অত্তনি. ‘‘পথৰিযা মঞ্ঞতী’’তি পদস্সাযং ৰণ্ণনা. এৰং ‘‘পথৰিযা মঞ্ঞতী’’তি এত্থ অত্তৰসেন দিট্ঠিমানতণ্হামঞ্ঞনং দস্সেত্ৰা ইদানি পরৰসেন দস্সেতুং ‘‘যদা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অস্সাতি পরস্স. তদাতি পরৰসেন মঞ্ঞনাযং. দিট্ঠিমঞ্ঞনা এৰ যুজ্জতি তত্থ নিচ্চাভিনিৰেসাদযো সম্ভৰন্তীতি কত্ৰা. অৰধারণেন মানতণ্হামঞ্ঞনা নিৰত্তেতি. ন হি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা, ‘‘ময্হ’’ন্তি চ পৰত্তলক্খণা মানতণ্হা পরস্মিং পরস্স সন্তকভাৰেন গহিতে চ পৰত্তন্তীতি অধিপ্পাযো. ইতরাযোপীতি মানতণ্হামঞ্ঞনাযোপি. ইচ্ছন্তি অট্ঠকথাচরিযা. পরস্সপি হি পথৰীসন্নিস্সযেন সম্পত্তিইস্সরিযাদিকস্স ৰসেন অত্তনি সেয্যাদিভাৰং দহতো পণিদহতো চ চিত্তং তথাভাৰায মানতণ্হামঞ্ঞনা সম্ভৰন্তীতি আচরিযানং অধিপ্পাযো. ‘‘পরো পথৰী পরস্স পথৰী’’তি এত্থাপি ইমে দ্ৰে পকারা সাধিপ্পাযা নিদ্ধারেতব্বা.

‘‘পথৰিতো সঞ্জানাতী’’তি, ‘‘আদিতো’’তি চ আদীসু অনিস্সক্কৰচনেপি তো-সদ্দো দিট্ঠোতি আহ ‘‘পথৰিতোতি নিস্সক্কৰচন’’ন্তি. সউপকরণস্সাতি হিরঞ্ঞসুৰণ্ণগতস্স দাসপোরিসাদিনা ৰিত্তুপকরণেন সউপকরণস্স, অত্তনো ৰা পরস্স ৰা তেসং উপকরণস্স ৰাতি অত্থো. যথাৰুত্তপ্পভেদতোতি লক্খণাদিঅজ্ঝত্তিকাদিৰুত্তপ্পকারৰিভাগতো. উপ্পত্তিং ৰা নিগ্গমনং ৰাতি ‘‘তং অণ্ডং অহোসি হেমমযং, তস্মিং সযং ব্রহ্মা উপ্পন্নো’’তি ব্রহ্মণ্ডৰাদৰসেন ৰা ‘‘দ্ৰীহি অণূহি দ্ৰিঅণুক’’ন্তি এৰং পৰত্তঅণুকৰাদৰসেন ৰা পথৰিতো উপ্পত্তিং ৰা ‘‘সব্বোযং লোকো ইস্সরতো ৰিনিগ্গতো’’তি ইস্সরৰাদৰসেন ইস্সরকুত্ততো পথৰিতো নিগ্গমনং ৰা মঞ্ঞমানোতি যোজনা. পথৰিতো ৰা অঞ্ঞো আপাদিকো অত্তাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ পুরিমস্মিং অত্থৰিকপ্পে কারকলক্খণং নিস্সক্কৰচনং, দুতিযস্মিং উপপদলক্খণন্তি দট্ঠব্বং. অত্তনো পরিগ্গহভূতপথৰিতো সুখপ্পত্তিং ততো এৰ চ পরেহি সেয্যাদিভাৰং কপ্পেন্তস্স ৰসেনপেত্থ তণ্হামানমঞ্ঞনা ৰেদিতব্বা. অপরেতি সারসমাসাচরিযা. ততো অঞ্ঞং অপ্পমাণং অত্তানং গহেত্ৰাতি পুব্বে ভাৰিতআপাদিঅপ্পমাণকসিণৰসেন ৰা কাপিলকাণাদদিট্ঠিৰসেন ৰা অপ্পমাণং ব্যাপিনং অত্তানং গহেত্ৰা. পথৰিতোতি পচ্ছা অভাৰিতঅৰড্ঢিতপথৰীকসিণসঙ্খাতপথৰিতো. বহিদ্ধাপি মে অত্তাতি ইতো পথৰিতো বহিপি মে অত্তাতি অধিপ্পাযো.

কেৰলন্তি অনৰসেসং. মহাপথৰিং তণ্হাৰসেন মমাযতি, অযঞ্চ নযো চতুদীপিস্সরিযে ঠিতস্স দীপচক্কৰত্তিনো চ লব্ভেয্য, মণ্ডলিকরাজমহামত্তকুটুম্বিকানম্পি ৰসেন লব্ভতেৰ তেসম্পি যথাপরিগ্গহং অনৰসেসেত্ৰা মঞ্ঞনায সম্ভৰতো. ‘‘এৰং মমা’’তি গাহস্স ‘‘এসোহমস্মিং, এসো মে অত্তা’’তি গাহৰিধূরতায ৰুত্তং ‘‘একা তণ্হামঞ্ঞনা এৰ লব্ভতী’’তি. ইমিনা নযেনাতি ৰুত্তমতিদেসং ৰিভাৰেতুং ‘‘সা চায’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সা চাযন্তি সা চ অযং তণ্হামঞ্ঞনা যোজেতব্বাতি সম্বন্ধো. যথা পন দিট্ঠিমঞ্ঞনামঞ্ঞিতে ৰত্থুস্মিং সিনেহং মানঞ্চ উপ্পাদযতো তণ্হামানমঞ্ঞনা সম্ভৰন্তি, এৰং তণ্হামঞ্ঞনামঞ্ঞিতেন ৰত্থুনা অত্তানং সেয্যাদিতো দহতো তঞ্চ অত্তনিযং নিচ্চং তথা তংসামিভূতং অত্তানঞ্চ পরিকপ্পেন্তস্স ইতরমঞ্ঞনাপি সম্ভৰন্তীতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. ‘‘মে’’তি হি ইমিনা অত্থগ্গহণমুখেনেৰ অত্তনিযসম্বন্ধো পকাসীযতীতি.

অভিনন্দতীতি ইমিনা তণ্হাদিট্ঠাভিনিৰেসানং সঙ্গহিতত্তা তে দস্সেন্তো ‘‘অস্সাদেতি পরামসতি চা’’তি আহ. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পাদৰসেন চেতস্স দ্ৰযস্স অসঙ্করতো পৰত্তি ৰেদিতব্বা, একচিত্তুপ্পাদেপি ৰা অধিপতিধম্মানং ৰিয পুব্বাভিসঙ্খারৰসেন তস্স তস্স বলৰভাৰেন পৰত্তি. এতস্মিং অত্থেতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন অভিনন্দনত্থে. এতন্তি ‘‘পথৰিং অভিনন্দতী’’তি এতং পদং. যেসং ৰিনেয্যানং যেহি পকারৰিসেসেহি ধম্মানং ৰিভাৰনে কতে ৰিসেসাধিগমো হোতি, তেসং তেহি পকারৰিসেসেহি ধম্মৰিভাৰনং. যেসং পন যেন একেনেৰ পকারেন ধম্মৰিভাৰনে কতে ৰিসেসাধিগমো হোতি, তেসম্পি তং ৰত্ৰা ধম্মিস্সরতায তদঞ্ঞনিরৰসেসপ্পকারৰিভাৰনঞ্চ দেসনাৰিলাসো. তেনাহ ‘‘পুব্বে মঞ্ঞনাৰসেন কিলেসুপ্পত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি অভিনন্দনাৰসেন দস্সেন্তো’’তি. ধম্মধাতুযাতি সম্মাসম্বোধিযা. সা হি সব্বঞেয্যধম্মং যথাসভাৰতো ধারেতি উপধারেতি, সকলঞ্চ ৰিনেয্যসত্তসঙ্খাতধম্মপ্পবন্ধং অপাযদুক্খসংসারদুক্খপতনতো ধারেতি, সযঞ্চ অৰিপরীতপৰত্তিআকারা ধাতূতি ধম্মধাতূতি ইধাধিপ্পেতা. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সম্মাসম্বোধীতি. সুপ্পটিৰিদ্ধত্তাতি সুট্ঠু পটিৰিদ্ধভাৰতো, সম্মা অধিগতত্তাতি অত্থো. অভিকঙ্খনসম্পগ্গহপরামসনানং ৰসেন আরম্মণে পরিকপ্পনাপৰত্তি মঞ্ঞনা. তত্থ ‘‘মমং, অহ’’ন্তি চ অভিনিৰেসনং পরিকপ্পনং. যেন অজ্ঝোসানং হোতি, অযং অভিনন্দনাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. সুত্তাদিঅৰিরুদ্ধাযেৰ অত্তনোমতি ইচ্ছিতব্বা, ন ইতরাতি সুত্তেন তস্সা সঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘ৰুত্তঞ্চেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. দেসনাৰিলাসৰিভাৰনস্স পন সহেতুকহেতুসম্পযুত্তদুকাদিদেসনায নিবদ্ধতা নিদ্ধারেতব্বা.

তস্সাতি তেন. ঞাতসদ্দসম্বন্ধেন হেতং কত্তরি সামিৰচনং. তস্মাতি অপরিঞ্ঞাতত্তা. ‘‘অপরিঞ্ঞাত’’ন্তি পটিক্খেপমুখেন যং পরিজাননং ৰুত্তং, তং অত্থতো তিৰিধা পরিঞ্ঞা হোতীতি তং সরূপতো পৰত্তিআকারতো চ ৰিভাৰেন্তো ‘‘যো হী’’তিআদিমাহ.

তত্থ যায পঞ্ঞায ৰিপস্সনাভূমিং পরিজানাতি পরিচ্ছিন্দতি, সা পরিজাননপঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা. সা হি তেভূমকধম্মজাতং ‘‘অযং ৰিপস্সনাভূমী’’তি ঞাতং ৰিদিতং পাকটং করোন্তীযেৰ লক্খণরসাদিতো অজ্ঝত্তিকাদিৰিভাগতো চ পরিচ্ছিজ্জ জানাতি. ইধ পন পথৰীধাতুৰসেন ৰেদিতব্বাতি ৰুত্তং ‘‘পথৰীধাতুং পরিজানাতী’’তিআদি. তীরণপরিঞ্ঞাতি কীরণৰসেন পরিজাননকপঞ্ঞা. সা হি পরিৰারেহি অনিচ্চতাদিআকারেহি অনিচ্চতাদিসভাৰস্স উপাদানক্খন্ধপঞ্চকস্স তীরণৰসেন সম্মসনৰসেন তং পরিচ্ছিজ্জ জানাতি. অগ্গমগ্গেনাতি অরহত্তমগ্গেন. সো হি অনৰসেসতো ছন্দরাগং পজহতি. অগ্গমগ্গেনাতি ৰা অগ্গভূতেন মগ্গেন, লোকুত্তরমগ্গেনাতি অত্থো. উভযথাপি হি সমুচ্ছেদপহানকারী এৰ পঞ্ঞা নিপ্পরিযাযেন পহানপরিঞ্ঞাতি দস্সেতি.

নামরূপৰৰত্থানন্তি এতেন পচ্চযপরিগ্গহোপি সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো নামরূপস্স হেতুৰৰত্থানভাৰতো. সোপি হি হেতুপচ্চযমুখেন নামরূপস্স ৰৰত্থানমেৰাতি. কলাপসম্মসনাদিৰসেন তীরণপরিঞ্ঞা অনিচ্চাদিৰসেন সম্মসনভাৰতো. তস্মাতি যস্মা তা পরিঞ্ঞাযো নত্থি, তস্মা. অথ ৰা তস্মা অপরিঞ্ঞাতত্তাতি যস্মা অপরিঞ্ঞাতা পথৰী, তস্মা অপরিঞ্ঞাতত্তা পথৰিযা তং পথৰিং মঞ্ঞতি চ অভিনন্দতি চাতি.

পথৰীৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আপোৰারাদিৰণ্ণনা