৩. যুত্তিহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা
১৮. এৰমেতস্স সুত্তস্স অত্থো ন গহেতব্বো, এৰং পন গহেতব্বোতি অগ্গহেতব্বগহেতব্বানং অত্থানং ৰিজহনগ্গহণত্থায যুত্তাযুত্তিৰিচারণাযং ৰজ্জেতব্বেসু তাৰ পঠমং পটিপত্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অতথাকারেন গয্হমানা সুত্তত্থা ৰিসযো’’তি যথা ‘‘ৰামং মুঞ্চ, দক্খিণং গণ্হা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮; ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪; সং. নি. টী. ১.১.২১৩). ৰজ্জেতব্বভাৰতো হি সুত্তপদেহি সুত্তত্থে ৰিৰেচিতে গহেতব্বভাৰো চ অৰসিট্ঠো হোতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘মেত্তাৰিহারস্স সতো ব্যাপাদো চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতী’তি ন যুজ্জতি দেসনা, ‘ব্যাপাদো পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতী’তি যুজ্জতি দেসনা’’তি (নেত্তি. ২১).
যুত্তিনিদ্ধারণেন অযথাসভাৰতো ৰিৰেচিত্ৰা যথাসভাৰতো ধম্মস্স গহণকারণানি কথেন্তো ‘‘মহন্তা অপদিসিতব্বা এতেসন্তি মহাপদেসা’’তি ইমমত্থমাহ ‘‘বুদ্ধাদযো’’তিআদিনা. পতিট্ঠানানীতি পতিট্ঠানসাধনানি. সেসেসূতি সঙ্ঘাপদেসাদীসু. পঠমত্থো এৰ হি ইধ পাল়ি আগতো, ৰিনিচ্ছযনে কারণং মহাপদেসোতি অধিপ্পাযো. সুত্তোতরণাদীতি আদিসদ্দেন সুত্তানোতরণাদিপি সঙ্গয্হতি. সুত্তোতরণৰিনযসন্দস্সনানি হি কেনচি যথাভতস্স গন্থস্স ‘‘ধম্মো’’তি ৰিনিচ্ছযনে কারণং. সুত্তানোতরণৰিনযাসন্দস্সনানি ‘‘অধম্মো’’তি. যদি এৰন্তি যদি যথাভতস্স গন্থস্স সুত্তৰিনযেহি সংসন্দনং ‘‘ধম্মো’’তি, অসংসন্দনং ‘‘অধম্মো’’তি ৰিনিচ্ছযকারণং, এৰং সন্তেতি অত্থো. সম্পদীযতি ঞাপীযতি ধম্মো এতেহীতি সম্পদাযা, অক্খাতারো.
ৰিনীযন্তি রাগাদযো এতেনাতি ৰিনযো, কারণং. তেনাহ ‘‘রাগাদিৰূপসমনিমিত্ত’’ন্তি. কিং পন তং? সাধিট্ঠানসমথৰিপস্সনাদিধম্মা. যে পরতো ‘‘তেচত্তালীসং বোধঙ্গমা ধম্মা’’তি (নেত্তি. ২৪) ৰক্খতি.
ৰিনযমহাপদেসা কপ্পিযানুলোমতো অনুলোমকপ্পিযং নাম, তংসদিসতায সুত্তন্তমহাপদেসাপি অনুলোমকপ্পিযন্তি অট্ঠকথাৰোহারো. তেন ৰুত্তং ‘‘যং অনুলোমকপ্পিযন্তি ৰুচ্চতী’’তি.
যদিপি তত্থ তত্থ পৰত্তা ভগৰতো পকিণ্ণকদেসনা অট্ঠকথা, সা পন ধম্মসঙ্গাহকেহি তেপিটকং বুদ্ধৰচনং সঙ্গাযিত্ৰা তস্স অত্থসংৰণ্ণনানুরূপেন ৰাচনামগ্গং আরোপিতত্তা আচরিযৰাদো নাম. তেন ৰুত্তং ‘‘আচরিযৰাদো নাম অট্ঠকথা’’তি. তিস্সোপি সঙ্গীতিযো আরুল়্হো এৰ হি বুদ্ধৰচনস্স অত্থসংৰণ্ণনাভূতো কথামগ্গো পচ্ছা তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেরেহি সীহল়ভাসায ঠপিতো. অত্তনোমতি থেরৰাদো. সমেন্তমেৰ গহেতব্বন্তি যথা পাল়িযা সংসন্দতি, এৰং মহাপদেসতো অত্থা উদ্ধরিতব্বাতি দস্সেতি. পমাদপাঠৰসেন আচরিযৰাদস্স কদাচি পাল়িযা অসংসন্দনাপি সিযা, সো ন গহেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘সুত্তেন সমেন্তো এৰ গহেতব্বো’’তি.
চতূহি মহাপদেসেহি যুজ্জতীতি চতূহি মহাপদেসেহি ন ৰিরুজ্ঝতি. ইদানি তং অৰিরুজ্ঝনাকারং দস্সেন্তো ‘‘যেন যেনা’’তিআদি ৰুত্তং. সুত্তোতরণাদি এৰ হেত্থ কারণং. তস্স চ অনেকাকারতায ‘‘পকারেনা’’তি ৰুত্তো. সংৰণ্ণিযমানে সুত্তে সংৰণ্ণনাৰসেন গহেতব্বন্তি সম্বন্ধো. আভতেনাতি আনীতেন. সুত্ততোতি সুত্তন্তরতো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – কেনচি পসঙ্গেন সুত্তন্তরতো উদ্ধরিত্ৰা আনীতেন সুত্তপদেন সুত্তোতরণাদিনা, কারণপ্পকারেন চ চতুমহাপদেসাৰিরোধেন সংৰণ্ণিযমানে সুত্তে সংৰণ্ণনাৰসেন অত্থজাতং গহেতব্বন্তি. তেনাহ ‘‘তেন…পে… কাতব্বা’’তি. তত্থ যুত্তিহারযোজনা কাতব্বাতি যুত্তিনিদ্ধারণৰসেন অযং যুত্তিহারো যোজেতব্বো. অথ ৰা যুত্তিহারযোজনা কাতব্বাতি ইমিনা হারেন ৰক্খমাননযেন যুত্তিগৰেসনং কত্ৰা তায যুত্তিযা সব্বহারযোজনা কাতব্বাতি অত্থো. লক্খণঞ্হেতং যুত্তিগৰেসনায, যদিদং যুত্তিহারো. তেনাহ ‘‘সব্বেসং হারানং, যা ভূমী, যো চ গোচরো তেসং. ‘‘যুত্তাযুত্তপরিক্খা’’তি (নেত্তি. ৪), ‘‘ইমায যুত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কারণেহি গৰেসিতব্ব’’ন্তি (নেত্তি. ২০) চ.
১৯. যদি ৰা সব্বানি পদানি একং অত্থং অভিৰদন্তীতি যোজনা.
২০. জরাযং ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তন্তি ঠিতস্স যং অঞ্ঞথত্তং অঞ্ঞথাভাৰো, অযং জরা নাম. খণিকমরণং খণিকনিরোধো. সমুচ্ছেদমরণং খীণাসৰানং খন্ধপরিনিব্বানং.
কেৰলস্সাতি জরায অমিস্সস্স. অঞ্ঞাৰ জরা, অঞ্ঞং মরণন্তি ‘‘পটিঞ্ঞাতস্স কেৰলস্স মরণস্স দিট্ঠত্তা’’তি হেতু. যথা তং দেৰানন্তি সদিসূদাহরণং, ৰিসদিসূদাহরণং পন ইদ্ধিপাদাদযো, অন্ৰযব্যতিরেকা গহেত্ৰা যোজেতব্বা.
তেহীতি জরামরণেহি.
‘‘জীরণভিজ্জনসভাৰা’’তি ইমিনা লেসেন তণ্হাজরামরণানং অনঞ্ঞত্তং যোজেতি. যদিপি ‘‘অঞ্ঞা তণ্হা, অঞ্ঞা জরা, অঞ্ঞং মরণ’’ন্তি সিদ্ধোৰাযমত্থো, যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ন ইদ’’ন্তিআদি, তথাপি সক্কুণেয্যপরিহারাযং চোদনাতি অজ্ঝারুল়্হং তত্থ দোসং দস্সেতুং ‘‘যদি চ যথা জরামরণ’’ন্তি পাল়িপৰত্তানি দস্সেন্তো ‘‘যদি…পে… দস্সেতী’’তি আহ. ভাৰোতি অধিপ্পাযো. এতেসন্তি তণ্হাজরামরণানং.
‘‘ইমায যুত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কারণেহি গৰেসিতব্ব’’ন্তি চ কেচি পঠন্তি, ব্যঞ্জনতোপি গৰেসিতব্বং, অঞ্ঞত্থ অত্থতো অঞ্ঞত্থম্পীতি অধিপ্পাযো. তমেৰ ব্যঞ্জনতো অঞ্ঞত্থং দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘সল্লোতি ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ইমেসন্তি সল্লধূপাযনানং. ইচ্ছাৰিপরিযাযেতি ইচ্ছিতালাভে, অপ্পচ্চযসমৰাযে ৰা. ইদম্পি সমত্থনং হোতি যথাধিপ্পেতস্স অঞ্ঞত্থস্স ব্যতিরেকদস্সনভাৰতো. জরামরণৰিপরিযাযেতি জরামরণে অসতি. ন হি যথাধিপ্পেতজরামরণাভাৰে তণ্হা ন হোতীতি.
দ্ৰিধা ৰুত্তাতি দ্ৰিপ্পকারেন ৰুত্তা, দ্ৰিক্খত্তুং ৰা ৰুত্তা. যং ইদং…পে… আরম্মণকরণৰসেন ৰা অভিলপনন্তি এৰং কিরিযাপরামসনং যোজেতব্বন্তি ৰেদিতব্বং. ৰিসেসোতি অযং এতাসং ইচ্ছাতণ্হানং পকতিসঙ্খাতো ৰিসেসো. ‘‘দ্ৰীহি নামেহী’’তিপি পাল়ি. যদিপি এৰন্তি কামং ৰিসযৰিসেসেসু এৰং যথাৰুত্তঅৰত্থাৰিসেসেন ইচ্ছাতণ্হানং অত্থি কাচি ভেদমত্তাতি অত্থো. সভাৰতো পন ভেদো নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘তথাপী’’তি আহ.
ইচ্ছন্তীতি কামেন্তি. তণ্হাযনা পাতুকামতা. সন্তাপনট্ঠেনাতি পরিদহনভাৰেন. আকড্ঢনট্ঠেনাতি অৰহরণট্ঠেন. সরিতানীতি রাগৰসেন অল্লানি. তংসম্পযুত্তপীতিৰসেন সিনিদ্ধানি সিনেহিতানি. ৰিসত্তিকাতি ৰিত্থতা রূপাদীসু তেভূমকধম্মেসু ব্যাপনৰসেন. ৰিসটাতি পুরিমৰেৰচনমেৰ ত-কারস্স ট-কারং কত্ৰা ৰুত্তং. ৰিসালাতি ৰিপুলা. ৰিসক্কতীতি পরিসক্কতি সহতি. রত্তো হি রাগৰত্থুনা পাদেন তাল়িযমানোপি সহতি. ‘‘ওসক্কনং, ৰিপ্ফন্দনং ৰা ৰিসক্কন’’ন্তি ৰদন্তি. অনিচ্চাদিকং নিচ্চাদিতো গণ্হন্তী ৰিসংৰাদিকা হোতি. ৰিসংহরতীতি তথা তথা কামেসু আনিসংসং দস্সেন্তী ৰিৰিধেহি আকারেহি নেক্খম্মাভিমুখপ্পৰত্তিতো চিত্তং সংহরতি সংখিপতি. ৰিসং ৰা দুক্খং, তং হরতি, ৰহতীতি অত্থো. দুক্খনিব্বত্তকস্স কম্মস্স হেতুভাৰতো ৰিসমূলা, ৰিসং ৰা দুক্খাদিভেদা ৰেদনা মূলং এতাযাতি ৰিসমূলা, দুক্খসমুদযত্তা ৰিসং ফলং এতিস্সাতি ৰিসফলা. রূপাদিদুক্খস্সেৰ পরিভোগো এতায, ন অমতস্সাতি ৰিসপরিভোগা. সব্বত্থ নিরুত্তিৰসেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. যো পনেত্থ পধানো অত্থো, তং দস্সেতুং পুন ‘‘ৰিসতা ৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং.
সিনেহনং পেমকরণং. বন্ধনট্ঠেনাতি সংযোজনট্ঠেন. আসীসনট্ঠেনাতি ইচ্ছনট্ঠেন. অভিনন্দনট্ঠেনাতি অস্সাদনট্ঠেন, সম্পটিচ্ছনট্ঠেন ৰা.
২১. অনভিরতীতি উক্কণ্ঠা. ঞাণনিব্বিদাতি নিব্বিদানুপস্সনা. যথা চ দুক্খূ…পে… চারেসু যুত্তি ৰুত্তাতি যোজনা.
সুখাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞা সুখাপটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞা সুখাপটিপদাদযো. যো দুক্খায পটিপদায ৰিসেসং অধিগন্তুং ভব্বো, তস্স সুখাপটিপদাযোগ্যস্স ৰিয করিযমানা ধম্মদেসনা ৰিসেসাৰহা ন হোতি, তস্মা সা ন যুত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘রাগচরিতো’’তিআদিনা. রাগচরিতস্স তথা তথা কামানং আদীনৰং, ওকারং, সংকিলেসং, নেক্খম্মে আনিসংসঞ্চ অৰিভাৰেত্ৰা আদিতো ৰিপস্সনাকথাৰ করিযমানা ন ৰিসেসাৰহা হোতি আসযস্স অসোধিতত্তাতি এতমত্থং দস্সেন্তো পাল়িযং ‘‘ৰিপস্সনা…পে… দেসনা’’তি আহাতি ৰেদিতব্বং. সেসপদেসুপীতি যথা ‘‘রাগচরিতস্সা’’তিআদিনা রাগচরিতকোট্ঠাসৰসেন পাল়িযং দেসনায অযুত্তি ৰুত্তা, ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি দোসচরিতকোট্ঠাসাদীসুপি ‘‘দোসচরিতস্স পুগ্গলস্স অসুভং দেসেয্যা’’তিআদিনা পাল়িযং অৰুত্তোপি যথাসম্ভৰমত্থো নিদ্ধারেত্ৰা ৰত্তব্বো. কস্মা পন যুত্তিহারে অযুত্তিনিদ্ধারণা কতাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. সেসেসুপি এসেৰ নযোতি সেসেসুপি দোসচরিতাদিৰসেন নিদ্ধারিতেসু অযুত্তিগৰেসনেসু অযমেৰ উপাযো. অনুলোমপ্পহান’’ন্তিপি পাল়ি, সো এৰত্থো.
‘‘যাৰতিকা ঞাণস্স ভূমী’’তি এতেন যুত্তিহারস্স মহাৰিসযতং দস্সেতি. কস্মা পনাযং মহাৰিসযোতি? যুত্তিৰিচারভাৰতো, সংৰণ্ণেতব্বস্স চ ধম্মস্স নানানযনিপুণাদিগুণৰিসেসযোগতোতি দস্সেন্তো ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তি আহ.
অপরভাগেতি পচ্ছাভাগে. মেত্তাৰিহারিভাগস্স অপরিহীনতাৰচনতো অযোগো ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘সতো’’তি. যথাৰুত্তকারণতো এৰাতি পটিপক্খত্তা এৰ.
পহানেকট্ঠভাৰতো দিট্ঠিমঞ্ঞিতস্স. আদীনৰদস্সনেন ৰিতক্কং জিগুচ্ছন্তা দুতিযজ্ঝানস্স আসন্নউপচারজ্ঝানধম্মাপি ৰিতক্কারম্মণা ন হোন্তি, পগেৰ দুতিযজ্ঝানধম্মাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘আরম্মণকরণত্থো হেত্থ সহগতসদ্দো’’তি.
এৰং যুত্তিহারলক্খণং আগমতো যুত্তাযুত্তৰিচারং দস্সেত্ৰা ইদানি আগমানুগতায যুত্তিযাপি তং দস্সেতুং গুণমুখেন দোসৰিভজনং ৰিভজন্তো ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদিমাহ. তং উত্তানত্থমেৰ.
যুত্তিহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.