৩. নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা

৪. নিদ্দেসৰারে সামঞ্ঞতোতি সাধারণতো. ৰিসেসেনাতি অসাধারণতো. পদত্থোতি সদ্দত্থো. লক্খণন্তি সভাৰো. কমোতি অনুপুব্বী. এত্তাৰতাতি এত্তকপ্পমাণভাৰো. হেত্ৰাদীতি হেতুফলভূমিউপনিসাসভাগৰিসভাগলক্খণনযা. ৰিসেসতো পন লক্খণন্তি সম্বন্ধো.

হারসঙ্খেপৰণ্ণনা

১. যং, ভিক্খৰেতি এত্থ যন্তি পচ্চত্তৰচনং, তঞ্চ সুখং, সোমনস্সন্তি দ্ৰযেন সমানাধিকরণন্তি কত্ৰা ‘‘অস্সাদীযতীতি অস্সাদো, সুখং, সোমনস্সঞ্চা’’তি ৰুত্তং. সুখাদিৰেদনা ৰিয মনাপিযরূপাদিপি অৰীতরাগস্স অস্সাদেতব্বন্তি আহ ‘‘এৰং ইট্ঠারম্মণম্পী’’তি. ‘‘অস্সাদেতি এতাযাতি ৰা অস্সাদো, তণ্হা’’তি এতেন ‘‘য’’ন্তি হেতুঅত্থে নিপাতোতি দস্সেতি. তত্রাযমত্থো – যেন হেতুনা পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পটিচ্চ অস্সাদনীযভাৰেন উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং তণ্হাসঙ্খাতো অস্সাদো অস্সাদনকিরিযায কারণন্তি. ইতি কত্ৰা অযমত্থো দিট্ঠাভিনন্দনাদিভাৰতো ৰিপল্লাসেসুপি সম্ভৰতীতি আহ ‘‘এৰং ৰিপল্লাসাপী’’তি. অনিট্ঠম্পীতি পি-সদ্দেন ইট্ঠম্পীতি যোজেতব্বং, অনৰসেসা সাসৰা ধম্মা ইধ আরম্মণগ্গহণেন গহিতাতি আহ ‘‘সব্বেসং তেভূমকসঙ্খারান’’ন্তি.

দুক্খাদুক্খমসুখৰেদনানন্তি এত্থ দুক্খসভাৰা এৰ অদুক্খমসুখা ৰেদনা গহিতা অনিট্ঠারম্মণস্স অধিপ্পেতত্তা, ন সুখসভাৰা. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৰেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৰুত্তা ভগৰতা’’তি (ম. নি. ২.৮৮; সং. নি. ৪.২৬৭). ‘‘সুখপরিযাযসব্ভাৰতো’’তি ইমিনা ইট্ঠতামত্ততোপি লেসেন সত্তানং আরম্মণস্স অস্সাদনীযতা সম্ভৰতীতি দস্সেতি.

আদীনৰো দোসনিস্সন্দনতায দোসো, স্ৰাযং পীল়নৰুত্তিযা ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘আদীনৰো দুক্খা ৰেদনা, তিস্সোপি ৰা দুক্খতা’’তি. এৰং দোসত্থতং আদীনৰস্স দস্সেত্ৰা ইদানি কপণত্থতং দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. যতোতি যস্মা দোসকপণসভাৰত্তাতি ৰুত্তং হোতি.

নিস্সরতীতি ৰিৰিত্তি, সব্বসঙ্খারৰিৰেকোতি অত্থো. সামঞ্ঞনিদ্দেসেনাতি নিস্সরণসদ্দৰচনীযতাসামঞ্ঞেন. পুরিমানন্তি অস্সাদাদীনৰতানং. উপাযো চাতিআদীসু চ-সদ্দো পদপূরণমত্তন্তি কত্ৰা আহ ‘‘পচ্ছিমানঞ্চা’’তি, ফলাদীনন্তি অত্থো. তদন্তোগধভেদানন্তি অরিযমগ্গপরিযাপন্নৰিসেসানং.

কামভৰাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ন রূপারূপভৰা এৰ গহিতা, অথ খো তে চ সঞ্ঞীভৰাদযো চ একৰোকারভৰাদযো চ গহিতা. তেনাহ ‘‘তিণ্ণং তিণ্ণং ভৰান’’ন্তি.

যাৰদেৰ অনুপাদাপরিনিব্বানত্থা ভগৰতো দেসনাতি আহ ‘‘ননু চ…পে… নিপ্ফাদীযতী’’তি. ‘‘ৰুত্তমেৰা’’তি ইমিনা পুনরুত্তিদোসং চোদেতি. ইতরো ‘‘সচ্চমেত’’ন্তি অনুজানিত্ৰা ‘‘তঞ্চ খো’’তিআদিনা পরিহরতি. ‘‘পরম্পরাযা’’তি এতেন অজ্ঝত্তং যোনিসোমনসিকারো ৰিয ন পরতোঘোসো আসন্নকারণং ধম্মাধিগমস্স ধম্মস্স পচ্চত্তং ৰেদনীযত্তাতি দস্সেতি. তথা হি ‘‘অক্খাতারো তথাগতা, পটিপন্না পমোক্খন্তি, ঝাযিনো মারবন্ধনা’’তি (ধ. প. ২৭৬) ৰুত্তং. তদধিগমকারণং অরিযমগ্গাধিগমকারণং সিযা. কিং পন তন্তি আহ ‘‘সম্পত্তিভৰহেতূ’’তি, তেন চরিমত্তভাৰহেতুভূতং পুঞ্ঞসম্পত্তিং ৰদতি.

‘‘অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৰং মচ্চুতরো সিযা’’তি ইদং অরিযমগ্গস্স পুব্বভাগপটিপদায ফলভাৰসাধনং. যেন হি ৰিধিনা অত্তানুদিট্ঠিসমুগ্ঘাতো, মচ্চুতরণঞ্চ সিযা, সো ‘‘এৰ’’ন্তি ইমিনা পকাসিতোতি. অত্তানুদিট্ঠিসমুগ্ঘাতমচ্চুতরণানং ফলভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি.

‘‘ধম্মো হৰে’’তি পন গাথাযং লোকিযস্স পুঞ্ঞফলস্স ৰুত্তত্তা আহ ‘‘ইদং ফল’’ন্তি. যং নিব্বত্তেতব্বং, তং ফলং. যং নিব্বত্তকং, সো উপাযো. অযমেত্থ ৰিনিচ্ছযো. তেনাহ ‘‘এতেন নযেনা’’তিআদি. উপধিসম্পত্তীতি অত্তভাৰসোভা.

ৰিসুদ্ধীতি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি অধিপ্পেতাতি আহ – ‘‘এত্থাপি…পে… ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি. ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিনাপি তমেৰত্থং ৰচনন্তরে পাকটতরং করোতি.

সরূপতো আগতানি ‘‘যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানাতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.২৬-২৮). একদেসেন আগতানি ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো (সং. নি. ২.৫৩), বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো (ম. নি. ১.১১৭), সঙ্খারানমেতং নিস্সরণং, যদিদং নিব্বান’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. ১.২৪; ৩.৪১). ন সরূপেন আগতানি যথা সামঞ্ঞফলসুত্তাদীসু. অত্থৰসেনাতি অস্সাদেতব্বাদিঅত্থৰসেন. ন পপঞ্চিতোতি ন ৰিত্থারিতো.

২. এসেৰ নযোতি অতিদেসেন ৰিচিযমানৰচনসেসো অতিদিট্ঠো. ভাৰত্থে তোহি আহ ‘‘ৰিস্সজ্জিতন্তি ৰিস্সজ্জনা’’তি. সুত্তে আগতং ন অত্থসংৰণ্ণনাৰসেন অট্ঠকথাযং আগতন্তি অধিপ্পাযো. পুচ্ছানুরূপতা ইধ পুব্বাপরন্তি চতুব্যূহপুব্বাপরতো ইমং ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতি. পুচ্ছানুসন্ধীতি পুচ্ছায ৰিস্সজ্জনেন অনুসন্ধানং. অট্ঠকথাযং পন হেট্ঠিমদেসনায পুচ্ছানিমিত্তপৰত্তউপরিদেসনায সম্বন্ধো ‘‘পুচ্ছানুসন্ধী’’তি ৰুত্তং. পুব্বাপেক্খন্তি পুচ্ছিতৰিস্সজ্জিতপদাপেক্খং. ‘‘সুত্তস্সা’’তি ৰা ইমিনা পুচ্ছাৰিস্সজ্জনাঅনুগীতিযো ঠপেত্ৰা সেসো ৰিচযহারপদত্থো সঙ্গহিতোতি পদস্সাপি সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং পক্খে গাথাযং চ-সদ্দো পদপূরণমত্তে দট্ঠব্বো.

‘‘চক্খু অনিচ্চ’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘আম, চক্খু অনিচ্চমেৰা’’তি একন্ততো ৰিস্সজ্জনং একংসব্যাকরণং. ‘‘অঞ্ঞিন্দ্রিযং ভাৰেতব্বং, সচ্ছিকাতব্বঞ্চা’’তি পুট্ঠে ‘‘মগ্গপরিযাপন্নং ভাৰেতব্বং, ফলপরিযাপন্নং সচ্ছিকাতব্ব’’ন্তি ৰিভজিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং ৰিভজ্জব্যাকরণং. ‘‘অঞ্ঞিন্দ্রিযং কুসল’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘কিং অনৰজ্জট্ঠো কুসলট্ঠো, উদাহু সুখৰিপাকট্ঠো’’তি পটিপুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং পটিপুচ্ছাব্যাকরণং. ‘‘সস্সতো অত্তা, অসস্সতো ৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘অব্যাকতমেত’’ন্তিআদিনা অৰিস্সজ্জনং ঠপনং. ‘‘কিং পনেতে কুসলাতি ৰা ধম্মাতি ৰা একত্থা, উদাহু নানত্থা’’তি ইদং পুচ্ছনং সাৰসেসং. ৰিস্সজ্জনস্স পন সাৰসেসতা ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন দেসনাযং ৰেদিতব্বা. অপ্পাটিহীরকং সউত্তরং. সপ্পাটিহীরকং নিরুত্তরং. সেসং ৰিচযহারনিদ্দেসে সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

এত্থ চ অস্সাদো অস্সাদহেতু যাৰ আণত্তিহেতূতি এৰং হেতূনম্পি অস্সাদাদযো ৰেদিতব্বা. তত্থ সঙ্খেপতো সুখসুখপচ্চযলক্খণো অস্সাদো, সো ৰিসেসতো সগ্গসম্পত্তিযা দীপেতব্বো. সা হি তস্স উক্কংসো, সেসা পনেত্থ ভৰসম্পত্তি তদন্ৰাযিকা ৰেদিতব্বা. তস্স হেতু দানমযং, সীলমযঞ্চ পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু. দুক্খদুক্খপচ্চযলক্খণো আদীনৰো. ৰিপরিণামসঙ্খারদুক্খতানং তদৰরোধতো ৰট্টদুক্খস্সাপি এত্থ সঙ্গহো. ৰিসেসতো পন কামানং ওকারোতি দট্ঠব্বো, স্ৰাযং সংকিলেসৰত্থুনা, ইত্তরপচ্চুপট্ঠানতাদীহি চ ৰিভাৰেতব্বো, তস্স হেতু দস অকুসলকম্মপথা. নেক্খম্মং নিস্সরণং, তস্স হেতু যথারহং তদনুচ্ছৰিকা পুব্বভাগপ্পটিপদা. ফলং দেসনাফলমেৰ, তস্স হেতু দেসনা. উপাযো যথাৰুত্তউপাযোৰ, তস্স হেতু চত্তারি চক্কানি. আণত্তি উপদেসো, তস্স রাগগ্গিআদীহি লোকস্স আদিত্ততা, সত্থু মহাকরুণাযোগো চ হেতু.

তথা চতূসু অরিযসচ্চেসু সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৰো, মগ্গনিরোধেহি নিস্সরণং, মগ্গো ৰা উপাযো, তদুপদেসো আণত্তি, অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু ফলং. ইতি অনুপুব্বকথায সদ্ধিং বুদ্ধানং সামুক্কংসিকায ধম্মদেসনায নিদ্ধারণভাৰেন ৰিচযো ৰেদিতব্বো. পদস্স পদত্থসম্বন্ধো হেতু. সো হি তস্স পৰত্তিনিমিত্তং, পঞ্হস্স ঞাতুকামতা, কথেকুকামতা চ. অদিট্ঠজোতনাদীনঞ্হি চতুন্নং ঞাতুকামতা, ইতরস্স ইতরা. ৰিস্সজ্জনস্স পঞ্হো হেতু. এৰং সেসানম্পি যথারহং ৰত্তব্বং.

৩. ব্যঞ্জনত্থানং যুত্তাযুত্তপরিক্খাতি ব্যঞ্জনগ্গহণেন পদং গহিতং, অত্থগ্গহণেন পঞ্হাদীহি সদ্ধিং অস্সাদাদযো গহিতা. ৰিচযহারপদত্থা এৰ হি যুত্তাযুত্তাদিৰিসেসসহিতা যুত্তিহারাদীনং পদত্থা. তথা হি পদট্ঠানপদট্ঠানিকভাৰৰিসিট্ঠা তেযেৰ পদট্ঠানহারস্স পদত্থা. লক্খণলক্খিতব্বতাৰিসিট্ঠা, নিদ্ধারিতা চ লক্খণহারস্স, নিব্বচনাদিৰিভাৰনাৰিসিট্ঠা চতুব্যূহহারস্স, সভাগধম্মৰসেন, ৰিসভাগধম্মৰসেন চ আৰট্টনৰিসিট্ঠা আৰট্টহারস্স, ভূমিৰিভাগাদিৰিসিট্ঠা ৰিভত্তিহারস্স, পটিপক্খতো পরিৰত্তনৰিসিট্ঠা পরিৰত্তনহারস্স, পরিযাযৰেৰচনৰিসিট্ঠা ৰেৰচনহারস্স, পভৰাদিপঞ্ঞাপনৰিসিট্ঠা পঞ্ঞত্তিহারস্স, খন্ধাদিমুখেহি ওতরণৰিসিট্ঠা ওতরণহারস্স, পদপদত্থপঞ্হারম্ভসোধনৰিসিট্ঠা সোধনহারস্স, সামঞ্ঞৰিসেসনিদ্ধারণৰিসিট্ঠা অধিট্ঠানহারস্স, পচ্চযধম্মেহি পরিক্খরণৰিসিট্ঠা পরিক্খারহারস্স, পহাতব্বভাৰেতব্বতানিদ্ধারণৰিসিট্ঠা সমারোপনহারস্স পদত্থা. ‘‘ব্যঞ্জনস্স সভাৰনিরুত্তিতা, অত্থস্স সুত্তাদীহি অৰিলোমনং যুত্তভাৰো’’তি ইমিনা অসভাৰনিরুত্তিতা, সুত্তাদীহি ৰিলোমনঞ্চ অযুত্তভাৰোতি দীপেতি, তেন যুত্তাযুত্তীনং হেতুং দস্সেতি.

৪. যোনিসোমনসিকারাদীতি আদিসদ্দেন সদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপনিস্সযাদিসাধারণং, অসাধারণঞ্চ দেয্যপটিগ্গাহকাদিং সঙ্গণ্হাতি. সম্ভৰতোতি যথারহং তস্স ধম্মস্স অনুরূপং. যাৰ সব্বধম্মাতি এত্থ সব্বং নাম পদেসসব্বং, ন সব্বসব্বন্তি. অযঞ্হি সব্বসদ্দো যথা পঠমৰিকপ্পে সুত্তে আগতধম্মৰসেন পদেসৰিসযো, এৰং দুতিযৰিকপ্পে পদট্ঠানপদট্ঠানিকনিদ্ধারণেন তংতংপকরণপরিচ্ছিন্নধম্মগ্গহণতো পদেসৰিসযো এৰ, ন অনৰসেসধম্মৰিসযোতি. সুত্তাগতধম্মানং যানি পদট্ঠানানি, তেসঞ্চ যানীতি এৰং কারণপরম্পরানিদ্ধারণলক্খণো পদট্ঠানহারো, পরিক্খারহারো পন সুত্তাগতধম্মানং তংতংপচ্চযুপ্পন্নানং পটিহেতুপচ্চযতাৰিসেসৰিভাৰনলক্খণোতি সতিপি কারণৰিচারণভাৰে অযং পদট্ঠানহারপরিক্খারহারানং ৰিসেসো.

৫. যথা ‘‘সমানাধিকরণসমানপদে’’তিআদীসু একসদ্দস্স অত্থো সমানসদ্দো, এৰং একরসট্ঠেন ভাৰনা ‘‘একুপ্পাদা’’তিআদীসু (কথা. ৪৭৩) ৰিয একলক্খণাতি এত্থ একসদ্দো সমানত্থোতি আহ ‘‘সমানলক্খণা’’তি. সংৰণ্ণনাৰসেনাতি এত্থ কম্মত্থে অন-সদ্দো, সংৰণ্ণেতব্বতাৰসেনাতি অত্থো. লক্খণাতি উপলক্খণা. ‘‘নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞিনো (দী. নি. ৩.৩৪১, ৩৫৭, ৩৫৯; অ. নি. ৯.২৪), নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা’’তিআদীসু সহচারিতা দট্ঠব্বা. সঞ্ঞাসহগতা হি ধম্মা তত্থ সঞ্ঞাগ্গহণেন গহিতা. ‘‘দদং মিত্তানি গন্থতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৯) সমানকিচ্চতা. পিযৰচনত্থচরিযা সমানত্ততাপি হি তত্থ মিত্তগন্থনকিচ্চেন সমানকিচ্চা গয্হন্তি সঙ্গহৰত্থুভাৰতো. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৰ. ১; ৰিভ. ২২৫; উদা. ১; নেত্তি. ২৪) সমানহেতুতা. যথা হি ফস্সো ৰেদনায, এৰং সঞ্ঞাদীনম্পি সহজাতাদিনা পচ্চযো হোতি এৰাতি তেপি সমানহেতুতায ৰুত্তা এৰ হোন্তি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘তজ্জামনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা চেতনা’’তি (ধ. স. ৫), ‘‘ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তিআদি (সং. নি. ৪.৯৩). এৰং ‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৰ. ১; ৰিভ. ২২৫; উদা. ১; নেত্তি. ২৪) এৰমাদিপি উদাহরিতব্বং. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৰ. ১; ৰিভ. ২২৫; উদা. ১; নেত্তি. ২৪) সমানফলতা দট্ঠব্বা. যথা হি সঙ্খারা অৰিজ্জায ফলং, এৰং তণ্হুপাদাদীনম্পীতি তেপি তত্থ গহিতাৰ হোন্তি. তেনাহ ‘‘পুরিমকম্মভৰস্মিং মোহো অৰিজ্জা আযূহনা সঙ্খারা নিকন্তি তণ্হা উপগমনং উপাদান’’ন্তি. ‘‘রূপং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আরব্ভ রাগো উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৪) ৰুত্তে তংসম্পযুত্তা ৰেদনাদযো ৰুত্তা এৰ হোন্তি সমানারম্মণভাৰতো. ন হি তেহি ৰিনা তস্স উপ্পত্তি অত্থি. এৰমাদীহীতি এত্থ আদিসদ্দেন অত্থপ্পকরণলিঙ্গসদ্দন্তরসন্নিধানসামত্থিযাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অত্থাদিৰসেনপি হি সুত্তে অৰুত্তানম্পি ৰুত্তানং ৰিয নিদ্ধারণং সম্ভৰতীতি. ৰুত্তপ্পকারেনাতি ‘‘ৰধকট্ঠেন একলক্খণানী’’তিআদিনা পাল়িযং, ‘‘সহচারিতা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তেন পকারেন.

৬. ‘‘ফুসনট্ঠেন ফস্সো’’তিআদিনা নিদ্ধারেত্ৰা ৰচনং নিব্বচনং, তং পন পদস্সেৰ, ন ৰাক্যস্সাতি আহ ‘‘পদনিব্বচন’’ন্তি. অধিপ্পাযনিদানানিপেত্থ ব্যঞ্জনমুখেনেৰ নিদ্ধারেতব্বানি. নিব্বচনপুব্বাপরসন্ধীসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি আহ ‘‘ৰিসেসতো ব্যঞ্জনদ্ৰারেনেৰ অত্থপরিযেসনা’’তি. পৰত্তিনিমিত্তং অজ্ঝাসযাদি.

৭. ‘‘পদট্ঠানে’’তি ইদং সুত্তে আগতধম্মানং কারণভূতেপি ধম্মে নিদ্ধারেত্ৰা সভাগতো, ৰিসভাগতো চ আৰট্টনং কাতব্বন্তি দস্সনত্থং ৰুত্তং, ন তন্তিৰসেন. তস্মা পদট্ঠাননিদ্ধারণায ৰিনাপি আৰট্টনং যুত্তমেৰাতি সিদ্ধং হোতি. পদস্স ৰা সদ্দপৰত্তিট্ঠানং পদট্ঠানং পদত্থো. এতস্মিং পক্খে ‘‘আরম্ভথ নিক্কমথাতি (সং. নি. ১.১৮৫; নেত্তি. ২৯; পেটকো. ৩৮; মি. প. ৫.১.৪) ৰীরিযস্স পদট্ঠান’’ন্তি (নেত্তি. ২৯) এত্থ য্ৰাযমারম্ভধাতুআদিকো অত্থো ৰুত্তো, তং ৰীরিযসদ্দস্স পৰত্তিট্ঠানং ৰীরিযসদ্দাভিধেয্যো অত্থোতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. সেসকং নামগহিততো ইতরং, তং পন তস্স পটিপক্খভূতং ৰা সিযা, অঞ্ঞং ৰাতি আহ ‘‘ৰিসভাগতায অগ্গহণেন ৰা’’তি. সংৰণ্ণনায যোজেন্তোতি যথাৰুত্তৰিসভাগধম্মনিদ্ধারণভূতেন অত্থকথনেন পাল়িযং যোজেন্তো. তেনাহ ‘‘দেসন’’ন্তি. ‘‘পটিপক্খে’’তি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং সভাগধম্মৰসেনপি আৰট্টনস্স ইচ্ছিতত্তা.

৮. নামৰসেনাতি সাধারণনামৰসেন. পাল়িযং পন ‘‘মিচ্ছত্তনিযতানং সত্তানং, অনিযতানঞ্চ সত্তানং দস্সনপহাতব্বা কিলেসা সাধারণা’’তিআগতত্তা (নেত্তি. ৩৪) ‘‘দস্সনপহাতব্বাদিনামৰসেনা’’তি ৰুত্তং. ৰত্থুৰসেনাতি সত্তসন্তানৰসেন. সো হি ধম্মানং পৰত্তিট্ঠানতায ইধ ‘‘ৰত্থূ’’তি অধিপ্পেতো. তেনাহ – ‘‘পুথুজ্জনস্স, সোতাপন্নস্স চ কামরাগব্যাপাদা সাধারণা’’তিআদি (নেত্তি. ৩৪). ৰুত্তৰিপরিযাযেনাতি নামতো, ৰত্থুতো চ আৰেণিকতায. তংতংমগ্গফলট্ঠানঞ্হি তংতংমগ্গফলট্ঠতা, ভব্বানং ভব্বতা, অভব্বানং অভব্বতা অসাধারণা.

৯. ‘‘ভাৰিতে’’তি ইদং ভাৰনাকিরিযায উপলক্খণং, ন এত্থ কালৰচনিচ্ছাতি আহ ‘‘ভাৰেতব্বেতি অত্থো’’তি. ভাৰনা চেত্থ আসেৰনাতি, কুসলসদ্দোপি অনৰজ্জট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. পটিপক্খতোতি ৰিপক্খতো. ৰিসদিসূদাহরণেন ব্যতিরেকতো যথাধিপ্পেতধম্মপ্পতিট্ঠানা হেসা.

১০. পদত্থস্সাতি পদাভিধেয্যস্স অত্থস্স, সভাৰধম্মস্স ৰা.

১১. নিক্খেপো দেসনা. পভৰো সমুদযো.

১২. ‘‘অৰুত্তানম্পি সঙ্গহো’’তি ইমিনা অৰুত্তসমুচ্চযত্থো চ-সদ্দোতি দস্সেতি.

১৩. ‘‘গাথারুল়্হে’’তি ইমিনা পাল়িআগতোৰ পঞ্হো ৰেদিতব্বো, ন ইতরোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘বুদ্ধাদীহি ব্যাকতে’’তি. তস্স অত্থস্সাতি আরদ্ধস্স অত্থস্স, তেন আরম্ভসোধনস্স ৰিসযমাহ. এত্থ চ অত্থদ্ৰারেনেৰ পদপুচ্ছাসোধনম্পি করীযতীতি পুন ‘‘তস্স অত্থস্সা’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা ৰিস্সজ্জিতম্হীতি ৰিস্সজ্জনে. ৰিস্সজ্জনসোধনেন হি পঞ্হাসোধনং. পঞ্হেতি পুচ্ছাযং. গাথাযন্তি উপলক্খণং, তেন গাথাযং, সুত্তগেয্যাদীসু চাতি ৰুত্তং হোতি. যমারব্ভাতি যং সীলাদিমারব্ভ গাথাদীসু দেসিতং, তস্মিং আরম্ভেতি অত্থো. পুচ্ছিতাতি পুচ্ছাকারিনী, ‘‘কা এত্থ পদসুদ্ধি, কা পঞ্হাসুদ্ধি, কা আরম্ভসুদ্ধী’’তি এৰং পুচ্ছাকারিনী পুচ্ছং কত্ৰা পৰত্তিতা সুদ্ধাসুদ্ধপরিক্খাতি যোজনা.

১৪. ন ৰিকপ্পযিতব্বাতি যথা লোকে ‘‘জাতি সামঞ্ঞং, ভেদো সামঞ্ঞং, সম্বন্ধো সামঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা সামঞ্ঞং জাতিআদিং, তব্বিধুরঞ্চ ৰিসেসং ৰিকপ্পেন্তি পরিকপ্পেন্তি, এৰং ন ৰিকপ্পযিতব্বাতি অত্থো. যদা যো কালৰিসেসো ‘‘স্ৰে’’তি লদ্ধৰোহারো, তদা সো তংদিৰসাতিক্কমে ‘‘অজ্জা’’তি, পুন তংদিৰসাতিক্কমে ‘‘হিয্যো’’তি ৰোহরীযতীতি অনৰট্ঠিতসভাৰা এতে কালৰিসেসা. দিসাযপি ‘‘একং অৰধিং অপেক্খিত্ৰা পুরত্থিমা দিসা, ততো অঞ্ঞং অপেক্খিত্ৰা পচ্ছিমা নাম হোতী’’তিআদিনা অনৰট্ঠিতসভাৰতা ৰেদিতব্বা. জাতিআদিঅপেক্খাযাতি জাতিআদিদুক্খৰিসেসাপেক্খায. সচ্চাপেক্খাযাতি সচ্চসামঞ্ঞাপেক্খায. ‘‘তণ্হা’’তি ৰুচ্চমানং কামতণ্হাদিঅপেক্খায সামঞ্ঞম্পি সমানং সচ্চাপেক্খায ৰিসেসো হোতীতি এৰমাদিং সন্ধাযাহ ‘‘এস নযো সমুদযাদীসুপী’’তি.

১৬. এত্থাতি এতস্মিং বুদ্ধৰচনে. তেনাহ ‘‘সিক্খত্তযসঙ্খাতস্সা’’তিআদি. যথারুতং যথাকথিতং সদ্দতো অধিগতং নিদ্ধারিতং, ন অত্থপ্পকরণলিঙ্গসদ্দন্তরসন্নিধানাদিপ্পমাণন্তরাধিগতং. ‘‘অত্থতো দস্সিতা’’তি ইদং যস্মিং সুত্তে ভাৰনাৰ কথিতা, ন পহানং, তং সন্ধায ৰুত্তং.

নযসঙ্খেপৰণ্ণনা

১৭. তণ্হাৰিজ্জাহি করণভূতাহি. সংকিলেসো পক্খো এতস্সাতি সংকিলেসপক্খো, সংকিলেসপক্খিকো সুত্তত্থো, তস্স নযনলক্খণোতি যোজনা. ৰোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্সাতি সম্বন্ধো. ৰুট্ঠানগামিনিযা, বলৰৰিপস্সনায চ দুক্খাদীসু পরিঞ্ঞেয্যতাদীনি মগ্গানুগুণো গহণাকারো অনুগাহণনযো. যদি এৰং কথং নযোতি আহ ‘‘তস্স পনা’’তিআদি. তত্থ ‘‘নযৰোহারো’’তি ইমিনা নযাধিট্ঠানং নযোতি ৰুত্তন্তি দস্সেতি.

১৮. বাধকাদিভাৰতোতি বাধকপভৰসন্তিনিয্যানভাৰতো. অঞ্ঞথাভাৰাভাৰেনাতি অবাধকঅপ্পভৰঅসন্তি অনিয্যানভাৰাভাৰেন. সচ্চসভাৰত্তাতি অমুসাসভাৰত্তা. অৰিসংৰাদনতোতি অরিযসভাৰাদিভাৰস্স ন ৰিসংৰাদনতো একন্তিকত্তাতি অত্থো.

১৯. সংকিলিট্ঠধম্মাতি সংকিলেসসমন্নাগতা ধম্মা সদ্ধম্মনযকোৰিদাতি সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিধম্মনযকুসলা, একত্তাদিনযকুসলা ৰা.

২০. অত্থৰিস্সজ্জনেসূতি ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তিআদিনা (ধ. স. ১) সুত্তে কতপঞ্হৰিস্সজ্জনেসু চেৰ অট্ঠকথায কতঅত্থসংৰণ্ণনাসু চ. ‘‘ৰোদানিযা’’তি ইমিনা অনৰজ্জধম্মা ইধ কুসলাতি অধিপ্পেতা, ন সুখৰিপাকাতি দস্সেতি. তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনত্থং মনসা ৰোলোকযতেতি যোজনা.

২১. যদি করণভূতং, কথং তস্স অত্থন্তরাভাৰোতি আহ ‘‘যেন হী’’তিআদি. দিসাভূতধম্মানং ৰোলোকযনসমানযনভাৰতো ৰোহারভূতো, কম্মভূতো চ নযো, ন নন্দিযাৰট্টাদযো ৰিয অত্থভূতোতি ‘‘ৰোহারনযো, কম্মনযো’’তি চ ৰুচ্চতি.

দ্ৰাদসপদৰণ্ণনা

২৩. অপরিযোসিতে পদেতি উচ্চারণৰেলাযং পদে অসমত্তে, ৰিপ্পকতেতি অত্থো. পরিযোসিতে হি ‘‘পদ’’ন্ত্ৰে সমঞ্ঞা সিযা, ন ‘‘অক্খর’’ন্তি অধিপ্পাযো. পদস্স ৰেৰচনতায অত্থৰসেন পরিযাযং খরন্তং সঞ্চরন্তং ৰিয হোতি, ন এৰং ৰণ্ণো অৰেৰচনত্তাতি আহ পরিযাযৰসেন অক্খরণতো’’তি. ন হি ৰণ্ণস্স পরিযাযো ৰিজ্জতী’’তি ইদং অকারাদিৰণ্ণৰিসেসং সন্ধায ৰদতি, ন ৰণ্ণসামঞ্ঞং. তস্স হি ৰণ্ণো অক্খরন্তি পরিযাযো ৰুত্তো এৰাতি.

অক্খরসদ্দস্স অত্থং ৰত্ৰা তপ্পসঙ্গেন ৰণ্ণসদ্দস্সপি ৰত্তুং ‘‘কেনট্ঠেন ৰণ্ণো’’তিআদিমাহ. তত্থ ননু পদেন, ৰাক্যেন ৰা অত্থো সংৰণ্ণীযতি, ন অক্খরেনাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘ৰণ্ণো এৰ হী’’তিআদি. পদাদিভাৰেনাতি পদৰাক্যভাৰেন. যথাসম্বন্ধন্তি যথাসঙ্কেতং. অযং-সদ্দো ইমস্সত্থস্স ৰাচকো, অযং অত্থো ইমস্স সদ্দস্স ৰচনীযোতি যথাগহিতসঙ্কেতানুরূপং সদ্দত্থানং ৰাচকৰচনীযভাৰো. অথ ৰা য্ৰাযং সদ্দত্থানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিনাভাৰো, সো সম্বন্ধো. তদনুরূপং একক্খরং নামপদং ‘‘মা এৰং মঞ্ঞসী’’তিআদীসু মা-কারাদি. কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো. তে হি অভিধম্মদেসনং ‘‘মনসাদেসনা’’তি ৰদন্তি, যতো রাহুলাচরিযো ‘‘ৰিসুদ্ধকরুণানং মনসাদেসনা ৰাচায অক্খরণতো অক্খরসঞ্ঞিতা’’তি আহ.

সত্ৰপ্পধানন্তি দ্রব্যপ্পধানং. নামপদে হি দ্রব্যমাৰিভূতরূপং, কিরিযা অনাৰিভূতরূপা যথা ‘‘ফস্সো’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৰ. ১; ৰিভ. ২২৫; উদা. ১; নেত্তি. ২৪). আখ্যাতপদে পন কিরিযা আৰিভূতরূপা, দ্রব্যমনাৰিভূতরূপং যথা ‘‘ফুসতী’’তি. তেন নেসং সত্ৰকিরিযাপ্পধানতা ৰুত্তা. কিরিযাৰিসেসগ্গহণনিমিত্তন্তি কিরিযাৰিসেসাৰবোধহেতু কিরিযাৰিসেসদীপনতো, যথা ‘‘চিরপ্পৰাসি’’ন্তি (ধ. প. ২১৯) এত্থ প-সদ্দো ৰসনকিরিযায ৰিযোগৰিসিট্ঠতং দীপেতি. ‘‘এৰং মনসি করোথ, মা এৰং মনসাকত্থা’’তিআদীসু কিরিযাৰিসেসস্স জোতকো এৰং-সদ্দো. ‘‘এৰংসীলা (দী. নি. ৩.১৪২) এৰংধম্মা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৩; ম. নি. ৩. ১৯৮; সং. নি. ৫.৩৭৮) সত্ৰৰিসেসস্স. এৰং সেসনিপাতপদানম্পীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘কিরিযায…পে… নিপাতপদ’’ন্তি.

সঙ্খেপতো ৰুত্তং, কিং পন তন্তি আহ ‘‘পদাভিহিত’’ন্তি. অথ ৰা সঙ্খেপতো ৰুত্তং, যো অক্খরেহি সঙ্কাসিতোতি ৰুচ্চতি. পদাভিহিতং পদেহি কথিতং, যো পদেহি পকাসিতোতি ৰুচ্চতি. তদুভযং, যদি পদসমুদাযো ৰাক্যং, তস্স কো পরিচ্ছেদো. যাৰতা অধিপ্পেতত্থপরিযোসানং, তাৰতা একৰাক্যন্তিপি ৰদন্তি, বহূপেত্থ পকারে ৰণ্ণেন্তি. কিং তেহি, সাখ্যাতং সাব্যযং সকারকং সৰিসেসনং ‘‘ৰাক্য’’ন্তি দট্ঠব্বং. ননু চ পদেনপি অত্থো ব্যঞ্জীযতীতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘পদমত্তসৰনেপি হী’’তিআদি. আকারেসু ৰাক্যৰিভাগেসু অভিহিতং কথিতং নিব্বচনং আকারাভিহিতং নিব্বচনং. ‘‘অভিহিতন্তি চ পাল়িআগত’’ন্তি ৰদন্তি.

‘‘নিব্বানং মগ্গতি, নিব্বানত্থিকেহি ৰা মগ্গীযতি, কিলেসে ৰা মারেন্তো গচ্ছতীতি মগ্গো’’তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. ১৬) নিব্বচনানং ৰিত্থারো. তংনিদ্দেসকথনত্তা নিদ্দেসোতি ইমমত্থমাহ ‘‘নিব্বচনৰিত্থারো নিরৰসেসদেসনত্তা নিদ্দেসো’’তি. পদেহীতি ৰাক্যাৰযৰভূতেহি, ৰাক্যতো ৰিভজ্জমানেহি ৰা আখ্যাতাদিপদেহি. তেনাহ ‘‘ৰাক্যস্স ৰিভাগো’’তি, তথা চাহ ‘‘অপরিযোসিতে’’তিআদি. অপরে পন ‘‘পকতিপচ্চযলোপাদেসাদিৰসেন অক্খরৰিভাগো আকারো, নিরুত্তিনযেন পদৰিভাগো নিব্বচনং, ৰাক্যৰিভাগো নিদ্দেসো. ৰণ্ণপদৰাক্যানি হি অৰিভত্তানি, ৰিভত্তানি চ ছ ব্যঞ্জনপদানী’’তি ৰদন্তি. ছট্ঠং ৰচনন্তি ছট্ঠং পদং. কাতব্বন্তি ‘‘অক্খরং পদং ব্যঞ্জনং আকারো তথেৰ নিরুত্তি নিদ্দেসো ছট্ঠৰচন’’ন্তি গাথাযং এৰং কত্তব্বং, সংৰণ্ণনাৰসেন ৰা আকারপদং চতুত্থং কাতব্বন্তি অত্থো. সব্বো সদ্দৰোহারো ৰিভত্তেহি, অৰিভত্তেহি চ অক্খরপদৰাক্যেহেৰ, তদঞ্ঞপ্পকারো নত্থীতি আহ ‘‘যানিমানী’’তিআদি.

২৪. কাসনাসদ্দো কম্মত্থোতি দস্সেতুং ‘‘কাসীযতী’’তিআদি ৰুত্তং. পদেহি তাৰ অত্থস্স সঙ্কাসনা, পকাসনা চ হোতু, পদাৰধিকাপি সংৰণ্ণনা ইচ্ছিতাতি অক্খরেহি পন কথন্তি আহ ‘‘অক্খরেহি সুয্যমানেহী’’তিআদি. পদত্থসম্পটিপত্তীতি পদাভিধেয্যঅত্থাৰবোধো. ‘‘অক্খরেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদিনা অক্খরকরণং সঙ্কাসনভূতং উগ্ঘটনকিরিযং ৰদন্তেন যথাৰুত্তো অত্থো সাধিতোতি দস্সেতুং ‘‘তথা হী’’তিআদি ৰুত্তং.

ৰিভজনুত্তানীকম্মপঞ্ঞত্তীতি একত্তনিদ্দেসো সমাহারোতি অযং দ্ৰন্দসমাসো. উভযেনাতি ‘‘ৰিৰরণা, ৰিভজনা’’তি ইমিনা দ্ৰযেন. এতেহীতি এত্থ এৰ-কারো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি আহ ‘‘এতেহি এৰা’’তি. ‘‘সঙ্কাসনা…পে… অভাৰতো’’তি ইমিনা যথাধিপ্পেতঅনূনাৰধারণফলং দস্সেতি. উগ্ঘটনাদীতি আদিসদ্দেন ৰিপঞ্চননযানি সঙ্গণ্হাতি.

২৫. সম্মা যুত্তোতি সম্মা অৰিপরীতং, অনৰসেসতো চ যুত্তো সহিতো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘অনূনা’’তি. সব্বো হি পাল়িঅত্থো অত্থপদঅত্থনযেহি অনৰসেসতো সঙ্গহিতো. তেনাহ ‘‘সব্বস্স হী’’তিআদি.

২৬. কস্মা পনেত্থ মূলপদপদট্ঠানানি অসঙ্গহিতানীতি? পদত্থন্তরাভাৰতো. মূলপদানি হি নযানং সমুট্ঠানমত্তত্তা পদট্ঠানানীতি দস্সিতোযং নযো. তেন ৰুত্তং ‘‘ইতো ৰিনিমুত্তো কোচি নেত্তিপদত্থো নত্থী’’তি.

নেত্তিযা কারণভূতায. হারা সংৰণ্ণেতব্বাতি সুত্তস্স অত্থসংৰণ্ণনাৰসেন হারা ৰিত্থারেতব্বা. স্ৰাযন্তি সো অযং সংৰণ্ণনাক্কমো. যেন অনুক্কমেন নেত্তিযং দেসিতা, তেনেৰ সুত্তে অত্থসংৰণ্ণনাৰসেন যোজেতব্বাতি. এৰং সিদ্ধেতি দেসনাক্কমেনেৰ সিদ্ধে. অযং আরম্ভোতি ‘‘সোল়স হারা পঠম’’ন্তি এৰং পৰত্তো আরম্ভো. ইমমত্থন্তি ইমং ৰুচ্চমাননিযমসঙ্খাতং অত্থং.

যদি দেসিতক্কমেনেৰ হারনযা সুত্তে যোজেতব্বা সিযুং, কিং সো কমো কারণনিরপেক্খো, উদাহু কারণসাপেক্খোতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৰ কারণনিরপেক্খো হারনযানং অনুক্কমো, অনেকে অত্থা ৰুচ্চমানা অৰস্সং একেন কমেন ৰুচ্চন্তীতি. এৰং সন্তে যেন কেনচি কমেন সুত্তে যোজেতব্বা সিযুং, তথা সতি নিযমো নিরত্থকো সিযা. অথ কারণসাপেক্খো, কিং তং কারণন্তি? ইতরো কারণগৰেসনং অকত্ৰা অত্থো এৰেত্থ গৰেসিতব্বোতি অধিপ্পাযেন ‘‘নাযমনুযোগো ন কত্থচি অনুক্কমে নিৰিসতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘ন পন মযং দেৰানংপিযস্স মনোরথৰিঘাতায চেতেমা’’তি কমকারণং ৰিচারেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিনা দেসনাহারস্স তাৰ আদিতো দেসনায কারণং পতিট্ঠপেতি. তত্থ ধম্মদেসনায নিস্সযো অস্সাদাদীনৰনিস্সরণানি, সরীরং আণত্তি. পকতিযা সভাৰেন. নিদ্ধারণেন ৰিনাপি পতিট্ঠাভাৰতো নিস্সযভাৰতো.

‘‘তথা হি ৰক্খতী’’তিআদিনা যথাৰুত্তং অত্থং পাকটতরং করোতি. এস নযো ইতরেসুপি.

ৰিচযানন্তরন্তি ৰিচযহারানন্তরং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. তথা হীতি লক্খণহারৰিভঙ্গে যুত্তাযুত্তানং কারণপরম্পরায পরিগ্গহিতসভাৰানং অৰুত্তানম্পি একলক্খণতায গহণং ৰুত্তং.

অত্থতো নিদ্ধারিতানন্তি অত্থুদ্ধারপুব্বাপরানুসন্ধিআদিঅত্থতো সুত্তন্তরতো উদ্ধটানং সংৰণ্ণিযমানসুত্তে আনীতানং পাল়িধম্মানং. সদ্দতো, পমাণন্তরতো চ লদ্ধানং ইধ ৰিচারেতব্বত্তা আহ ‘‘নিরৰসেসতো’’তি. অত্থস্সাতি অভিধেয্যত্থস্স. ধম্মস্সাতি সভাৰধম্মস্স. তত্থ তত্থ তং অভিনিরোপেতীতি তস্মিং তস্মিং অত্থে, ধম্মে চ তং নামং অভিনিরোপেতি, ‘‘অযমেৰংনামো’’তি ৰোহরতি. ‘‘অত্থস্স, ধম্মস্সা’’তি পদদ্ৰযেন সামঞ্ঞতো অত্থো, ধম্মো চ অনৰসেসেত্ৰা গহিতোতি আহ ‘‘অনৰসেসপরিযাদান’’ন্তি, যতো ৰুত্তং ‘‘তত্থ তত্থা’’তি. তথাতি যথা অনৰসেসত্থাৰবোধদীপকং অনৰসেসপরিযাদানং কতং চতুব্যূহপাল়িযং, এৰং পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতীতি এত্থ অসদ্দৰতী অত্থা পৰত্তিৰসেন লব্ভমানা সম্মাপটিপত্তি উদ্ধটাতি উপসংহারত্থো তথা-সদ্দো.

তেনেৰাতি সুত্তন্তরসংসন্দনস্স সভাগৰিসভাগধম্মন্তরাৰট্টনূপাযভাৰতো এৰ. যতোতি সভাগৰিসভাগধম্মাৰট্টনস্স সাধারণাদিধম্মৰিভজনূপাযত্তা. পটিৰিভত্তসভাৰেতি পটিভাগভাৰেন ৰিভত্তসভাৰে.

তে ধম্মাতি পটিপক্খতো পরিৰত্তিতধম্মা. ন পরিযাযৰিভাৰনা পঞ্ঞত্তিৰিভাগপরিগ্গাহিকাতি আহ ‘‘পরিযা…পে… সুবোধনঞ্চা’’তি.

পুচ্ছাৰিসোধনং ৰিস্সজ্জনং. আরম্ভৰিসোধনং দেসনায অত্থকথনং. তদুভযৰিচারো ধাতাদীসু অসম্মুয্হন্তস্সেৰ সম্ভৰতীতি আহ ‘‘ধাতাযতনা…পে… সম্পাদেতু’’ন্তি. সুদ্ধো আরম্ভোতিআদিপাল়িনিদস্সনেনপি অযমেৰত্থো উদাহটোতি ৰেদিতব্বং.

‘‘কারণাকারো’’তি পদট্ঠানং সন্ধায ৰদতি. পভেদতো দেসনাকারোতি ৰেৰচনং. নিদ্ধারেত্ৰা ৰুচ্চমানানীতি উদ্ধরিত্ৰা সমারোপিযমানানীতি অধিপ্পাযো. সুত্তস্স অত্থং তথত্তাৰবোধাযাতি সুত্তস্স পদত্থাৰগমমুখেন চতুসচ্চাভিসমযায.

ৰেনেয্যত্তযযুত্তো অত্থনযত্তযূপদেসো ‘‘ৰেনেয্যত্তযপ্পযোজিতো’’তি ৰুত্তো. ৰেনেয্যত্তযঞ্হি পচ্চযসমৰাযে তদুপদেসফলং অধিগচ্ছন্তং অত্থং পযোজেতি নামাতি. তদনুক্কমেনেৰাতি তেসং উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং দেসনানুক্কমেনেৰ. তেতি তযো অত্থনযা. তেসন্তি উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং. যথা উদ্দেসাদীনং সঙ্খেপমজ্ঝিমৰিত্থারৰুত্তিযা তিণ্ণং পুগ্গলানং উপকারতা, এৰং তেসং অত্থনযানং. তস্সাতি অত্থনযত্থস্স. তত্থাতি তস্সং তস্সং ভূমিযং.

সমুট্ঠানং নিদানং. অনেকধা সদ্দনযতো, নিরুত্তিনযতো চাতি অনেকপ্পকারং. পদত্থো সদ্দত্থো. ৰিধি অনুৰাদোতি ইদমেত্থ ৰিধিৰচনং, অযমনুৰাদোতি অযং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. সমাধাতব্বোতি পরিহরিতব্বো. অনুসন্ধীযা অনুরূপং নিগমেতব্বন্তি যায অনুসন্ধিযা সুত্তে উপরি দেসনা পৰত্তা, তদনুরূপং সংৰণ্ণনা নিগমেতব্বা. পযোজনন্তি ফলং. পিণ্ডত্থোতি সঙ্খেপত্থো. অনুসন্ধীতি পুচ্ছানুসন্ধিআদিঅনুসন্ধি. উপোগ্ঘাটোতি নিদস্সনং. চালনাতি চোদনা. পচ্চুপট্ঠানং পরিহারো.

পকতিআদিপদাৰযৰং ভিন্দিত্ৰা কথনং ভেদকথা যথা ‘‘দিব্বন্তীতি দেৰা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৫৩). পদস্স অত্থকথনং তত্ৰকথা যথা ‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ অনাচরিযকো’’তি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১). পরিযাযৰচনং ৰেৰচনগ্গহণং যথা ‘‘পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ. স. ১৬). ৰিচযযুত্তিচতুব্যূহপরিৰত্তনহারেকদেসসঙ্গহিতা, ৰেৰচনহারসঙ্গহিতা চাতি আহ ‘‘তে ইধ কতিপযহারসঙ্গহিতা’’তি.

অত্তনো ফলং ধারেতীতি ধম্মোতি হেতুনো ধম্মভাৰো ৰেদিতব্বো. ঞাপকহেতূপি ঞাণকরণট্ঠেন কারকে পক্খিপিত্ৰা আহ ‘‘কারকো সম্পাপকোতি দুৰিধো’’তি. পুন চক্খুবীজাদিনিব্বত্তকমেৰ কারণং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘পুন…পে… তিৰিধো’’তিআদিমাহ. ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তিআদিনা (ধ. স. ১০৫৯-১০৬০) আগতা অলোভাদযো, লোভাদযো চ হেতুহেতু নাম. ‘‘চত্তারো খো, ভিক্খৰে, মহাভূতা হেতু, চত্তারো মহাভূতা পচ্চযো রূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৮৬) আগতো পচ্চযহেতু নাম. কুসলাকুসলং কম্মং অত্তনো ৰিপাকং পতি উত্তমহেতু নাম. চক্খাদিবীজাদি চক্খুৰিঞ্ঞাণঅঙ্কুরাদীনং অসাধারণহেতু নাম. কুসলাকুসলানং সতিপি পচ্চযধম্মভাৰে ইট্ঠানিট্ঠফলৰিসেসহেতুভাৰদস্সনত্থং ৰিসুং গহণং, সদ্দমগ্গানং পন ঞাপকসম্পাপকহেতুভাৰদস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বং. অঙ্কুরাদিকস্স অসাধারণহেতু বীজাদিসমানজাতিযহেতুতায সভাগহেতু. সাধারণহেতু ভুসসলিলাদিঅসমানজাতিযতায অসভাগহেতু. ইন্দ্রিযবদ্ধসন্তানিকো অজ্ঝত্তিকহেতু, ইতরো বাহিরহেতু. কেচি পন ‘‘সসন্তানিকো অজ্ঝত্তিকহেতু, ইতরো বাহিরহেতূ’’তি ৰদন্তি. পরিগ্গাহকো উপত্থম্ভকো. পরম্পরহেতু উপনিস্সযপচ্চযো.

নিব্বানস্স অনিব্বত্তনিযেপি সমুদযপ্পহানসমুদযনিরোধানং অধিগমাধিগন্তব্বভাৰতো নিব্বানং পতি মগ্গস্স হেতুভাৰো ৰিয মগ্গং পতি নিব্বানস্স ফলভাৰো উপচারসিদ্ধোতি আহ ‘‘ফলপরিযাযো লব্ভতী’’তি.

পটিপজ্জমানভূমি মগ্গধম্মা. পটিপন্নভূমি ফলধম্মা.

কিচ্চতোতি সরসতো. লক্খণতোতি উপলক্খণতো. সামঞ্ঞতোতি সমানভাৰতো. তেন সমানহেতুতা, সমানফলতা, সমানারম্মণতা চ গহিতা হোতীতি. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা লক্খণহারনিদ্দেসৰণ্ণনাযং ৰুত্তমেৰ.

অপিচেত্থ সম্পযোগৰিপ্পযোগৰিরোধপকরণলিঙ্গসদ্দন্তরসন্নিধানসামত্থিযাদীনম্পি ৰসেন নযৰিভাগো ৰেদিতব্বো. তত্থ সম্পযোগতো তাৰনযৰিভাগো – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং লহুপরিৰত্তং, যথযিদং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮) চিত্তস্স লহুপরিৰত্তিতা গহিতা, তংসম্পযোগতো চেতসিকানম্পি গহিতাৰ হোতি অঞ্ঞত্থ নেসং চিত্তেন সম্পযোগদীপনতো. অথ ৰা ‘‘সঞ্ঞিনো’’তি. সঞ্ঞাসহিততাৰচনেন হি নেসং ৰেদনাচেতনাদিৰন্ততাপি সম্পযোগতো দীপিতা হোতি.

ৰিপ্পযোগতো – ‘‘অহেতুকা’’তি. হেতুসম্পযুত্তা হি ধম্মা ‘‘সহেতুকা’’তি ৰুত্তাতি তব্বিধুরা ধম্মা ৰিপ্পযোগতো ‘‘অহেতুকা’’তি ৰুত্তাতি ৰিঞ্ঞাযতি. অথ ৰা ‘‘অসঞ্ঞিনো’’তি. সঞ্ঞাৰিপ্পযুত্তা হি ধম্মপৰত্তি ইধাধিপ্পেতা, ন সঞ্ঞায অভাৰমত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি.

ৰিরোধতো – ‘‘অট্ঠমকো (যম. ৩.ইন্দ্রিযযমকপাল়ি.৪৩৯), সদ্ধানুসারী’’তি (পু. প. মাতিকা ৭.৩৬) চ ৰুত্তে তং সন্ততিযং সংযোজনত্তযপ্পহানং ৰিঞ্ঞাযতি, তথা ‘‘সতি ৰা উপাদিসেসে অনাগামিতা’’তি (দী. নি. ২.৪০৪; ম. নি. ১.১৩৭) ৰুত্তে পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনপ্পহানং, ‘‘দিট্ঠেৰ ধম্মে অঞ্ঞা’’তি (দী. নি. ২.৪০৪; ম. নি. ১.১৩৭) ৰুত্তে অনৰসেসসংযোজনপ্পহানং ৰিঞ্ঞাযতি.

পকরণতো – ‘‘অব্যাকতা ধম্মা’’তি (ধ. স. মাতিকা). অধিকারতো হি কুসলাকুসলভাৰেন ন কথিতাতি ঞাযতি. ‘‘উপধী হি নরস্স সোচনা’’তি (সং. নি. ১.১২, ১৪৪) চ. বাহিরা হি ধম্মা ইধ ‘‘উপধী’’তি অধিপ্পেতাতি ৰিঞ্ঞাযতি.

লিঙ্গতো – ‘‘সীতেনপি রুপ্পতি, উণ্হেনপি রুপ্পতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৭৯). সীতাদিগ্গহণেন হি লিঙ্গেন ভূতুপাদাযপ্পকারস্সেৰ ধম্মস্স রূপভাৰো, ন ইতরস্স.

সদ্দন্তরসন্নিধানতো – ‘‘কাযপস্সদ্ধি, কাযাযতন’’ন্তি. ‘‘যা ৰেদনাক্খন্ধস্সা’’তিআদিৰচনতো হি পুরিমো কাযসদ্দো সমূহৰাচী, ইতরো আযতনসদ্দসন্নিধানতো পসাদৰাচী.

সামত্থিযতো – ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, আদিত্তং (সং. নি. ৪.২৮; মহাৰ. ৫৪), সব্বে তসন্তি দণ্ডস্সা’’তি (ধ. প. ১২৯) চ, তথা ‘‘সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা…পে… ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তিআদি (দী. নি. ১.৫৫৬; ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭, ২৩২, ৪৫৯, ৫০৯; ২.৩০৯; ৩.২৩০; ৰিভ. ৬৪২). এত্থ হি সতিপি সব্বসদ্দস্স অনৰসেসসত্তৰাচকত্তে আদিত্ততা সাপেক্খস্সেৰ অত্থস্স ৰাচকত্তা পদেসৰাচী সব্বসদ্দো, লোকসদ্দোপি সত্তৰাচী. সত্তারম্মণা হি অপ্পমঞ্ঞাতি. তথা ‘‘মাতরং পিতরং হন্ত্ৰা’’তি (ধ. প. ২৯৪-২৯৫) সব্বেন সব্বং হি সপটিক্খেপতো, মাতুপিতুঘাতকম্মস্স চ মহাসাৰজ্জতাপৰেদনতো, ইধ চ তদনুঞ্ঞায কতায মাতুপিতুট্ঠানিযা তাদিসা কেচি পাপধম্মা ৰেনেয্যৰসেন গহিতা ৰিঞ্ঞাযতি. কে পন তেতি? তণ্হামানা. তণ্হা হি জননী সত্তানং. ‘‘তণ্হা জনেতি পুরিস’’ন্তি (সং. নি. ১.৫৫-৫৭) হি ৰুত্তং. পিতুট্ঠানিযো মানো তং নিস্সায অত্তসম্পগ্গণ্হতো ‘‘অহং অসুকস্স রুঞ্ঞো, রাজমহামত্তস্স ৰা পুত্তো’’তি যথা. সামত্থিযাদীনন্তি আদিসদ্দেন দেসপকতিআদযো সঙ্গয্হন্তি.

লব্ভমানপদত্থনিদ্ধারণমুখেনাতি তস্মিং তস্মিং সুত্তে লব্ভমানঅস্সাদাদিহারপদত্থনিদ্ধারণদ্ৰারেন. যথালক্খণন্তি যং যং লক্খণং, লক্খণানুরূপং ৰা যথালক্খণং. হেতুফলাদীনি উপধারেত্ৰা যোজেতব্বানি তেসং ৰসেনাতি অধিপ্পাযো. ইদানি হেতুফলাদযো যে যস্মিং হারে সৰিসেসং ইচ্ছিতব্বা, তে দস্সেতুং ‘‘ৰিসেসতো পনা’’তিআদিমাহ. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.