১. চীৰরৰগ্গো

১. কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা

নিস্সগ্গিযকণ্ডে তিণ্ণং কথিনসিক্খাপদানং, ৰস্সিকসাটিকঅচ্চেকচীৰরসাসঙ্কসিক্খাপদানঞ্চ একদেসনায তথাকিণ্ণাপত্তিক্খন্ধাৰ ৰেদিতব্বা –

কথিনং যস্স চত্তারো, সহজা সমযদ্ৰযং;

ছন্নং সিক্খাপদানঞ্চ, একদেসৰিনিচ্ছযো.

তত্থ কথিনন্তি ‘‘সঙ্ঘস্স অনুমোদনায, গণস্স অনুমোদনায, পুগ্গলস্স অত্থারা সঙ্ঘস্স অত্থতং হোতি কথিন’’ন্তি (পরি. ৪১৪) ৰচনতো তেসংযেৰ অনুমোদনাদিধম্মানং সঙ্গহো কথিনং নাম. যথাহ ‘‘কথিনং জানিতব্বন্তি তেসঞ্ঞেৰ ধম্মানং সঙ্গহো সমৰাযো নামং নামকম্ম’’ন্তিআদি (পরি. ৪১২). তস্মা কথিনন্তি ইদং বহূসু ধম্মেসু নামমত্তং, ন পরমত্থতো একো ধম্মো. কো পনস্স অত্থারোতি? তদেকদেসোৰ খীরস্স ধারা ৰিয. যথা চাহ ‘‘অত্থারো একেন ধম্মেন সঙ্গহিতো ৰচীভেদেনা’’তি. সহজা নাম অট্ঠ মাতিকা, দ্ৰে পলিবোধা, পঞ্চানিসংসাতি ইমে পন্নরস ধম্মা. সমযদ্ৰযং নাম কথিনত্থারসমযো, চীৰরসমযো চাতি. তত্থ কথিনত্থারসমযো ৰস্সানস্স পচ্ছিমো মাসো. চীৰরসমযো নাম অনত্থতে কথিনে অযং কত্তিকমাসো, অত্থতে চত্তারো হেমন্তিকা চাতি পঞ্চ মাসা.

তত্থ অট্ঠ মাতিকা নাম পক্কমনন্তিকাদযো. তা সব্বাপি অত্থারেন একতো উপ্পজ্জন্তি নাম. তব্ভাৰভাৰিতায অত্থারে সতি উদ্ধারো সম্ভৰতি. তত্থ কথিনত্থারেন একুপ্পাদা একনিরোধা অন্তরুব্ভারো সহুব্ভারো, অৰসেসা কথিনুব্ভারা একুপ্পাদা, নানানিরোধা চ. তত্থ একনিরোধাতি অত্থারেন সহ নিরোধা, অন্তরুব্ভারসহুব্ভারানং উদ্ধারাভাৰো একক্খণে হোতীতি অত্থো. সেসা নানা নিরুজ্ঝন্তি নাম. তেসু হি উদ্ধারভাৰং পত্তেসুপি অত্থারো তিট্ঠতি এৰাতি অট্ঠকথাযং অত্থৰিভাৰনা. সচে অত্থতে কথিনে ভিক্খুস্মিং সাপেক্খে তম্হা আৰাসা পক্কমন্তে সঙ্ঘো অন্তরুব্ভারং করোতি, তস্স ভিক্খুনো পঠমমেৰ মূলাৰাসে নিট্ঠিতচীৰরপলিবোধাভাৰেপি সতি অন্তরুব্ভারে পলিবোধো ছিজ্জতি সতিপি সাপেক্খতায সউস্সাহত্তা. ইমিনা পরিযাযেন পক্কমনন্তিকো কথিনুদ্ধারো অত্থারেন একুপ্পাদো নানানিরোধো হোতি. তথা অন্তরুব্ভারে সতি সুণন্তস্সাপি যাৰ চীৰরনিট্ঠানং ন গচ্ছতি, তাৰ পরিহারসম্ভৰতো নিট্ঠানন্তিকো. যাৰ সন্নিট্ঠানং ন গচ্ছতি, তাৰ পরিহারসম্ভৰতো সন্নিট্ঠানন্তিকো. যাৰ ন নস্সতি, তাৰ পরিহারসম্ভৰতো নাসনন্তিকো. যাৰ ন সুণাতি, তাৰ পরিহারসম্ভৰতো সৰনন্তিকো. যাৰ চীৰরাসা ন ছিজ্জতি, তাৰ পরিহারসম্ভৰতো আসাৰচ্ছেদিকো. যাৰ সীমং নাতিক্কমতি, তাৰ পরিহারসম্ভৰতো সীমাতিক্কন্তিকো. অত্থারেন একুপ্পাদো নানানিরোধো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

তত্থ অন্তরুব্ভারসহুব্ভারা দ্ৰে অন্তোসীমাযং এৰ সম্ভৰন্তি, ন বহিসীমাযং. পক্কমনসৰনসীমাতিক্কন্তিকা বহিসীমাযমেৰ সম্ভৰন্তি, ন অন্তোসীমাযং. নিট্ঠানসঅআট্ঠানাসাৰচ্ছেদিকা অন্তোসীমাযঞ্চেৰ বহিসীমাযঞ্চ. অন্তরুব্ভারো সঙ্ঘাযত্তো, পক্কমননিট্ঠানসন্নিট্ঠানসীমাতিক্কন্তিকা পুগ্গলাধীনা, সেসা তদুভযৰিপরীতা.

তত্থ ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি ইমিনা চীৰরপলিবোধাভাৰমেৰ দীপেতি. ন আৰাসপলিবোধাভাৰং. ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ইমিনা উভযপলিবোধাভাৰং দীপেতি, তস্মা উভযপলিবোধাভাৰদীপনত্থং তদেৰ ৰত্তব্বন্তি চে? ন, ৰিসেসত্তা. কথং? কামঞ্চেতং তস্মা ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি কেসঞ্চি কথিনুদ্ধারানং নানানিরোধত্তা, সঙ্ঘপুগ্গলাধীনানধীনত্তা চ অন্তোবহিউভযসীমাসু নিযমানিযমতো চ উব্ভতস্মিং কথিনে সঙ্ঘস্স, ন পুগ্গলস্স উব্ভতং হোতি, তথাপি ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ইদং সামঞ্ঞৰচনং. তস্মা ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি ইমিনা নিযমেতি.

কিং ৰুত্তং হোতি – সঙ্ঘস্স অন্তরুব্ভারেন উব্ভতস্মিং কথিনে অচ্ছিন্নচীৰরপলিবোধো বহিসীমাগতো পচ্ছা গন্ত্ৰা অত্তনো সীমাগতো অনিট্ঠিতচীৰরো আনিসংসং লভতি এৰাতি কত্ৰা ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ আৰাসপলিবোধো নাম ৰসতি ৰা তস্মিং আৰাসে, সাপেক্খো ৰা পক্কমতি. চীৰরপলিবোধো নাম চীৰরং অকতং ৰিপ্পকতং, চীৰরাসানুপচ্ছিন্না, তব্বিপরীতেন অপলিবোধো ৰেদিতব্বো. তত্থ অনত্থতকথিনানং চীৰরকালসমযে নিযমতো চত্তারো আনিসংসা লব্ভন্তি, অসমাদানচারো অনিযমতো. তেন সাসঙ্কসিক্খাপদং ৰুত্তং. কথং চত্তারো নিযতাতি চে? ‘‘চীৰরকালসমযো নাম অনত্থতে কথিনে ৰস্সানস্স পচ্ছিমো মাসো’’তি (পারা. ৬৪৯) ৰচনতো অনত্থতকথিনানং তস্মিং মাসে যাৰদত্থচীৰরং সিদ্ধং, তথা ততিযকথিনসিক্খাপদে (পারা. ৪৯৭ আদযো) অকালচীৰরং নাম পিট্ঠিসমযতো পট্ঠায তং পটিগ্গহেত্ৰা সঙ্ঘতো লভিতব্বং চে, যাৰ চীৰরকালসমযং নিক্খিপিত্ৰা ভাজেত্ৰা গহেতব্বং. পুগ্গলিকং চে, ৰস্সানস্স ছট্ঠপক্খস্স পঞ্চমিতো পট্ঠায যাৰ চীৰরকালসমযং অনধিট্ঠিতং অৰিকপ্পিতং ৰট্টতি অচ্চেকচীৰরসিক্খাপদেন অনুঞ্ঞাতত্তা, ন ততো পরং. তদা উপ্পন্নচীৰরস্স পটিসিদ্ধত্তা পঠমকথিনেন. তত্থ অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযো সঙ্ঘিকং সন্ধায, তথা পোরাণগণ্ঠিপদে চাতি ৰেদিতব্বং.

পঠমকথিনে (পারা. ৪৫৯ আদযো) পঠমপঞ্ঞত্তিযা, অৰিসেসেন ৰা একাদসমে দিৰসে আপত্তি. ৰস্সানস্স হি অন্তোনিৰারণত্থং অট্ঠকথায ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি (পারা. ৪৬২ আদযো) ৰুত্তং. এসেৰ নযো দুতিযে, ততিযে চ. তেন চীৰরকালতো পুরে ৰা অন্তো ৰা উপ্পন্নং চীৰরকালতো উদ্ধং একদিৰসম্পি পরিহারং ন লভতি. যদি লভেয্য, অচ্চেকচীৰরসিক্খাপদৰিরোধো. ‘‘যাৰ চীৰরকালসমযং নিক্খিপিতব্বং, ততো চে উত্তরি নিক্খিপেয্য, নিস্সগ্গিয’’ন্তি (পারা. ৬৪৮) হি তত্থ ৰুত্তং. ৰস্সাৰাসিকভাৰেন সঙ্ঘতো লদ্ধং ৰুট্ঠৰস্সত্তা অত্তনো সন্তকভূতং অচ্চেকচীৰরং চীৰরকালসমযং অতিক্কামযতো এৰ আপত্তি, ন অচ্চেকচীৰরকালং অতিক্কামযতো আপত্তীতি. ‘‘অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্ন’’ন্তি (পারা. ৫০০) ৰচনতো যো চ তত্থ চীৰরুপ্পাদো, সো চ নেসং ভৰিস্সতীতি সিদ্ধং, অনামন্তচারগণভোজনসিক্খাপদে ‘‘অঞ্ঞত্র সমযা’’তি (পাচি. ২২২ আদযো) ৰুত্তত্তা সেসদ্ৰযং সিদ্ধমেৰ. তস্মা ‘‘কালেপি আদিস্স দিন্নং, এতং অকালচীৰর’’ন্তি (পারা. ৫০০) ৰচনতো আদিস্স দিন্নচীৰরং পরিহারং ন লভতি.

অপরকত্তিকাযমেৰ ৰা উব্ভতস্মিং কথিনে লভতি, এৰং ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৰুত্তত্তাতি চে? ন ৰত্তব্বং. ছ ঠানানি হি সাপেক্খতায ৰুত্তানি. দুট্ঠদোসদ্ৰযে অধিকরণচতুত্থং, পঠমানিযতে সোতস্স রহো, ততিযকথিনে আদিস্স দিন্নং চীৰরং, অচ্চেকচীৰরসিক্খাপদে ‘‘সঞ্ঞাণং কত্ৰা নিক্খিপিতব্ব’’ন্তি পদং, দুট্ঠুল্লারোচনপ্পটিচ্ছাদনদ্ৰযে অধিকরণং, পারাজিকৰচনঞ্চ, তীসু কথিনসিক্খাপদেসু ‘‘অট্ঠন্নং মাতিকানং অঞ্ঞতরাযা’’তি ৰচনন্তি. তত্থ আদিস্স দিন্নং চীৰরং সঙ্ঘিকং ভাজিতব্বচীৰরং সন্ধায ৰুত্তং, ন পুগ্গলিকং. সঞ্ঞাণং কত্ৰা নিক্খিপিতব্বন্তি ৰস্সাৰাসিকচীৰরং সন্ধায ৰুত্তং. অৰুট্ঠৰস্সেন পচ্ছা দাতব্বত্তা সঞ্ঞাণং কাতব্বং, ন ঞাতিপ্পৰারিততো লদ্ধং পুগ্গলিকং সন্ধায. তস্মা দুৰিধং অচ্চেকচীৰরং সঙ্ঘে নিন্নং, পুগ্গলে নিন্নঞ্চাতি সিদ্ধং. তত্থ সঙ্ঘে পরিণতং অচ্চেকচীৰরং ৰস্সূপনাযিকদিৰসতো পট্ঠায, পিট্ঠিসমযতো পট্ঠায ৰা যাৰ পৰারণা নিক্খিপিতুং ৰট্টতি এৰ সঙ্ঘিকত্তা, পুগ্গলিকম্পি ‘‘ৰস্সংৰুট্ঠকালে গণ্হথা’’তি দিন্নত্তা. তাদিসঞ্হি যাৰ ৰস্সংৰুট্ঠো ন হোতি, তাৰ তস্সেৰ দাযকস্স সন্তকং হোতি. এত্তকো ৰিসেসহেতু.

‘‘অনচ্চেকচীৰরে অনচ্চেকচীৰরসঞ্ঞী চীৰরকালসমযং অতিক্কামেতি, অনাপত্তী’’তি ৰচনতো অচ্চেকচীৰরকস্সেৰ সো অপরাধো. যেন ‘‘ৰিরোধো’’তি ৰচনং দস্সেয্যাতি ন ৰিনযে ৰিসেসহেতু পরিযেসিতব্বো. বুদ্ধৰিসযত্তা পমাণন্তি চে? ন, যদি এৰং এত্থ অত্তনো সন্তকভূতম্পি অচ্চেকচীৰরং সঞ্ঞাণং কত্ৰা নিক্খিপিতব্বমেৰ, ন অধিট্ঠাতব্বং ন ৰিকপ্পেতব্বং ন ৰিস্সজ্জেতব্বং. ততো ‘‘অনাপত্তি, অন্তোসমযে অধিট্ঠেতি ৰিকপ্পেতি ৰিস্সজ্জেতী’’তিআদিৰচনৰিরোধো (পারা. ৬৫১) অধিৰাসেতব্বো সিযা. তথা ‘‘ৰস্সানস্স পচ্ছিমে মাসে কথিনুদ্ধারে কতে তস্মিং মাসে অত্থতে কথিনে কথিনুদ্ধারদিৰসং অতিক্কামেতি, নিস্সগ্গিযং হোতী’’তি ৰচনতো নিস্সগ্গিযং হোতীতি অযম্পি অত্থৰিরোধো অধিৰাসেতব্বো সিযা. তস্মিঞ্চ ‘‘অনচ্চেকচীৰরে অনাপত্তী’’তি ৰুত্তং, তঞ্চ অনধিট্ঠিতং অৰিকপ্পিতমেৰাতি এত্তকো ৰিসেসহেতু. অতিরেকচীৰরঞ্চেতং পঠমসিক্খাপদেনাপত্তি, ইতরং চে অনাপত্তিযেৰাতি ইমস্স অত্থস্স অযং ভগৰতো ৰিসেসহেতু. তথা অতিরেকদসাহানাগতাযেৰ কত্তিকপুণ্ণমায সঙ্ঘস্স ৰস্সাৰাসিকত্থং অচ্চেকচীৰরং ৰিয দদমানং ন গহেতব্বং, দসাহানাগতায এৰ গহেতব্বন্তি এত্তকো ৰিসেসহেতু. ততো অট্ঠকথানযৰিরোধো চ অধিৰাসেতব্বো সিযা. তত্থ ‘‘অধিট্ঠিততো পট্ঠায উপ্পন্নং অচ্চেকচীৰরং ন হোতী’’তি ৰত্ৰা অঞ্ঞথা নযো দস্সিতো. পোরাণগণ্ঠিপদে সো চ নযো সঙ্ঘিকং উপাদায ৰুত্তত্তা ন ৰিরুজ্ঝতীতি নেৰ সো চ পটিক্খিত্তো. যথা অনচ্চেকচীৰরং ছট্ঠিতো পট্ঠায উপ্পন্নং অতিরেকদসাহানাগতাযপি পটিগ্গহেতব্বং, পটিগ্গহেত্ৰা চীৰরকালসমযং অতিক্কামযতোপি অনাপত্তীতি অযম্পি নযো অধিৰাসেতব্বো সিযা. ততো পঠমকথিনৰিরোধো. দসাহানাগতায এৰ পটিগ্গহেতব্বং, পটিগ্গহেত্ৰা চীৰরকালসমযং অতিক্কামযতো অনাপত্তীতি চে, তং দ্ৰে দসাহে লভতীতি এত্তকো ৰিসেসহেতু.

অন্তরা অনাপত্তিক্খেত্তচীৰরকালপ্পৰিট্ঠত্তা অধিট্ঠহিত্ৰা পচ্চুদ্ধটং ৰিয তং পুনপি দসাহে লভতীতি চে? ন, কালপ্পৰেসো অধিট্ঠানং ৰিয হোতীতি চে? ন, ‘‘ৰস্সিকসাটিকং ৰস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পরং ৰিকপ্পেতু’’ন্তি ৰচনৰিরোধং কত্ৰা, ততো পরং দসাহং অৰিকপ্পেন্তস্সাপি অনাপত্তি সিযা. অপিচ যং ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ৰস্সিকসাটিকা অন্তোৰস্সে লদ্ধা চেৰ নিট্ঠিতা চ, অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্বা, দসাহাতিক্কমে নিট্ঠিতা, তদহেৰ অধিট্ঠাতব্বা, দসাহে অপ্পহোন্তে চীৰরকালং নাতিক্কামেতব্বা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৬৩০). তেন আপত্তিতো ন মুচ্চেয্য. কালপ্পৰেসো হি অধিট্ঠানপরিযাযো ন জাতোতি. এত্তাৰতা যথাৰুত্তো অত্থৰিকপ্পো পাল়িনযেনেৰ পতিট্ঠাপিতো হোতি.

অপিচেত্থ যং ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দসাহে অপ্পহোন্তে চীৰরকালং নাতিক্কামেতব্বা’’তি, তত্থপি চীৰরকালে উপ্পন্নং, দসাহে অপ্পহোন্তে চস্স করণং নত্থি, তং অচ্চেকচীৰরং অকালচীৰরমিৰ চীৰরকালং নাতিক্কামেতব্বন্তি সিদ্ধমেতং. পাল়িতো চ তঞ্চে অন্তোকালে উপ্পজ্জতি, দসাহে অপ্পহোন্তেপি উপ্পজ্জতি, এৰং উপ্পন্নং অচ্চেকচীৰরং অচ্চেকচীৰরমেৰ ন হোতি. ন হি তং কালৰিসেসৰসেন অচ্চেকচীৰরসঙ্খং গচ্ছতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অচ্চেকচীৰরং নাম সেনায ৰা গন্তুকামো হোতি, পৰাসং ৰা গন্তুকামো হোতি, গিলানো ৰা হোতি, গব্ভিনী ৰা হোতি, অস্সদ্ধস্স ৰা সদ্ধা উপ্পন্না হোতি…পে… ‘ৰস্সাৰাসিকং দস্সামী’তি এৰং আরোচিতং, এতং অচ্চেকচীৰরং নামা’’তি (পারা. ৬৪৯). তস্মা যথা তং চীৰরং নাতিক্কামেতব্বং, তথা অনচ্চেকচীৰরম্পীতি সিদ্ধং হোতি. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দসাহে অপ্পহোন্তে চীৰরকালং নাতিক্কামেতব্বা’’তি. অপিচ যদি এৰং তং অচ্চেকচীৰরসিক্খাপদমেৰ অচ্চেকচীৰরং চীৰরকালং নাতিক্কামেতব্বন্তি ইমস্স পন অত্থৰিসেসস্স দস্সনত্থং ভগৰতা পঞ্ঞত্তং.

মহাঅট্ঠকথাযং পন তং এৰং ৰুত্তং – কামঞ্চেদং ‘‘দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতব্ব’’ন্তি ইমিনা সিদ্ধং, অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন পন অপুব্বং ৰিয অত্থং দস্সেত্ৰা সিক্খাপদং ঠপিতন্তি অত্থৰিসেসদীপনপযোজনতো. তস্মা তং তস্স অত্থৰিসেসদস্সনত্থং ৰুত্তন্তি সিদ্ধমেৰ. তস্মাপি ৰেদিতব্বমেৰ যং কিঞ্চি চীৰরং চীৰরকালসমযং নাতিক্কামেতব্বন্তি. অপিচ যং ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ছট্ঠিতো পট্ঠায পন উপ্পন্নং অনচ্চেকচীৰরম্পি পচ্চুদ্ধারেত্ৰা ঠপিতচীৰরম্পি এতং পরিহারং লভতী’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৬৪৬-৬৪৯). তেন ‘‘অনচ্চেকচীৰরে অনচ্চেকচীৰরসঞ্ঞী চীৰরকালসমযং অতিক্কামেতি, অনাপত্তী’’তি (পারা. ৬৫০) ইমিনাপি অনচ্চেকচীৰরস্সাপি অচ্চেকচীৰরপরিহারলাভং দীপেতীতি.

এত্তাৰতা যথাৰুত্তো দুতিযো অত্থৰিকপ্পো পাল়িনযেন, অট্ঠকথানযেন চ পতিট্ঠাপিতো হোতি. এৰং তাৰ পকিণ্ণকায অধিকথা পরতো পাঠতো ৰিত্থারিতা হোতীতি অপকিণ্ণকং.

চীৰরপলিবোধো, আৰাসপলিবোধো চাতি দ্ৰে পলিবোধা. তেসু একপলিবোধেপি সতি অনামন্তচারাদিআনিসংসং লভতি, তং ইধ নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৰুত্তং. তস্মা এৰ ‘‘অত্থতকথিনস্স হি ভিক্খুনো’’তিআদি ৰুত্তং. কথিনত্থারারহস্সাতি এত্থ ‘‘অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো ভব্বো কথিনং অত্থরিতুং – পুব্বকরণং জানাতি, পচ্চুদ্ধারং জানাতি, অধিট্ঠানং জানাতি, অত্থারং জানাতি, মাতিকং জানাতি, পলিবোধং জানাতি, উদ্ধারং জানাতি, আনিসংসং জানাতী’’তি (পরি. ৪০৯) ৰচনতো ইমেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো কথিনত্থারারহো নাম. পুব্বকরণং নাম ধোৰনৰিচারণচ্ছেদনসিব্বনরজনকপ্পকরণং.

‘‘চীৰরং নাম খোম’’ন্তিআদিনা পাল়িৰসেন জাতিঞ্চ পমাণঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি অতিরেকচীৰরং দস্সেতুং ‘‘যং পন ৰুত্তং অধিট্ঠিতৰিকপ্পিতেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৰা’’তি ৰুত্তেপি যস্মিং ঠানে যং ঠপিতং, তস্মিং তং পচ্ছা হোতু ৰা, মা ৰা, অধিট্ঠানং রুহতেৰ. পুরে পচ্ছা ঠপনট্ঠানং ন পমাণং.

অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপন্নস্স ভিক্খুভাৰপরিচ্চাগৰসেন সেতৰত্থনিৰাসনং ৰা কাসাৰচজনং ৰা হীনাযাৰত্তনং.

একাদসমে অরুণুগ্গমনেতি অন্তিমং ঠপেত্ৰা ততো পুরিমতরস্মিন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ অন্তিমং নাম অপরকত্তিকায পঠমারুণুগ্গমনং. তঞ্হি কালত্তা নিস্সগ্গিযং ন করোতি. ইধ ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা’’তি করণৰচনং নিদানানপেক্খং নিদানে করণাভাৰতো. তস্মা এৰ ‘‘দসাহপরম’’ন্তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তীতি ৰুত্তং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তিচীৰরং অধিট্ঠাতুং ন ৰিকপ্পেতু’’ন্তিআদি (মহাৰ. ৩৫৮) ৰচনতো চ ইধ ‘‘ৰিকপ্পেতী’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তৰচনং ৰিরুদ্ধং ৰিয দিস্সতি, ন চ ৰিরুদ্ধং তথাগতা ভাসন্তি, তস্মা এৰমস্স অত্থো ৰেদিতব্বো – তিচীৰরং তিচীৰরসঙ্খেপেন পরিহারতো অধিট্ঠাতুমেৰ অনুজানামি, ন ৰিকপ্পেতুং. ৰস্সিকসাটিকং পন চতুমাসতো পরং ৰিকপ্পেতুমেৰ, ন অধিট্ঠাতুন্তি. এৰঞ্চ পন সতি যো তিচীৰরে একেন চীৰরেন ৰিপ্পৰসিতুকামো হোতি, তস্স তিচীৰরাধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিপ্পৰাসসুখত্থং ৰিকপ্পনায ওকাসো দিন্নো হোতি, দসাহাতিক্কমে চ অনাপত্তীতি. এতেন উপাযেন সব্বত্থ ৰিকপ্পনায অপটিসিদ্ধভাৰো ৰেদিতব্বোতি লিখিতং.

ইমস্স পন সিক্খাপদস্স অযং সঙ্খেপৰিনিচ্ছযো – অনত্থতে কথিনে হেমন্তানং পঠমদিৰসতো পট্ঠায, অত্থতে কথিনে গিম্হানং পঠমদিৰসতো পট্ঠায উপ্পন্নচীৰরং সন্ধায ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তিআদি ৰুত্তং. এত্থাহ – ‘‘রজকেহি ধোৰাপেত্ৰা সেতকং কারাপেন্তস্সাপি অধিট্ঠানং অধিট্ঠানমেৰা’’তি (পারা. অট্ঠ. ২.৪৬৫) ৰচনতো অরজিতেপি অধিট্ঠানং রুহতীতি. তেন সূচিকম্মং কত্ৰা রজিত্ৰা কপ্পবিন্দুং দত্ৰা অধিট্ঠাতব্বন্তি নিযমো কাতব্বো, ন কাতব্বোতি? কত্তব্বোৰ. পত্তো ৰিয অধিট্ঠিতো যথা পুন সেতভাৰং ৰা তম্বভাৰং ৰা পত্তো অধিট্ঠানং ন ৰিজহতি, ন চ পন তাদিসো যং অধিট্ঠানং উপগচ্ছতি, এৰমেতং দট্ঠব্বন্তি. ‘‘স্ৰে কথিনং উদ্ধরিস্সতী’’তি লদ্ধচীৰরং সচে অজ্জেৰ ন অধিট্ঠাতি, অরুণুগ্গমনে এৰ নিস্সগ্গিযং হোতি. কস্মা? ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তিআদিনা (পারা. ৪৬২-৪৬৩;) সিক্খাপদস্স ৰুত্তত্তা. কথিনব্ভন্তরে দসাহতো উত্তরিপি পরিহারং লভতি, কথিনতো পন পচ্ছা একদিৰসম্পি ন লভতি. যথা কিং – যথা অত্থতকথিনো সঙ্ঘো তিচীৰরং অত্থতদিৰসতো পট্ঠায যাৰ উব্ভারা আনিসংসং লভতি, ন ততো পরং, এৰং অত্থতদিৰসতো পট্ঠায যাৰ উব্ভারা লভতি, উদ্ধতে পন কথিনে একদিৰসম্পি ন লভতি. এত্থাহ – উব্ভতদিৰসতো পট্ঠায পুন দসাহং লভতীতি? ন, কস্মা? ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, দসাহপরমং অতিরেকচীৰরং ধারেতু’’ন্তি ৰচনতো. কথিনব্ভন্তরেপি একাদসে অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযন্তি আপন্নং. তং পন অতিপ্পসঙ্গং নিৰারেতুং ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তিআদি ৰুত্তং, ন কথিনদিৰসানি অদিৰসানীতি দীপনত্থং. অযমত্থো তত্থ তত্থ আৰিভৰিস্সতি. অথ ৰা ৰস্সিকসাটিকা অনতিরিত্তপ্পমাণা নামং গহেত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ চত্তারো ৰস্সিকে মাসে অধিট্ঠাতব্বা, ততো পরং পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেতব্বাতি ৰুত্তং. এত্থ ‘‘পচ্চুদ্ধরিত্ৰা’’তি ৰচনে উপোসথদিৰসে এৰ পচ্চুদ্ধরিত্ৰা ৰিকপ্পেত্ৰা ঠপিতং হোতি, ততো পরং হেমন্তস্স পঠমদিৰসতো পট্ঠায পচ্চুদ্ধরণাভাৰা. এৰং কথিনব্ভন্তরে উপ্পন্নচীৰরম্পি ৰেদিতব্বন্তি লিখিতং.

কথিনসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. উদোসিতসিক্খাপদৰণ্ণনা

‘‘অত্থতকথিনস্স পঞ্চ মাসে বদ্ধসীমাযং যত্থ কত্থচি চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা পক্কমন্তস্স অনাপত্তী’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. ‘‘অবদ্ধসীমাযপি ৰট্টতী’’তি ইদং অবদ্ধসীমাযং কথিনত্থারঞ্চ আরঞ্ঞকসিক্খাপদঞ্চ সাধেতীতি লিখিতং. ইদানি –

‘‘ছিন্নং ধুতঙ্গং সাসঙ্ক-সম্মতো সন্তরুত্তরং;

অচীৰরস্সানাপত্তি, পচ্চুদ্ধারাদিসিদ্ধিতো’’তি. (ৰজির. টী. পারাজিক ৪৭৯) –

ইদং পকিণ্ণকং ৰেদিতব্বং.

তত্রাযং চোদনাপুব্বঙ্গমৰিনিচ্ছযো – কেচি ‘‘দিগুণং সঙ্ঘাটি’’ন্তি (মহাৰ. ৩৪৮) ৰচনতো ‘‘একচ্চিকা সঙ্ঘাটি নাধিট্ঠাতব্বা. সচে অধিট্ঠাতি, ন রুহতী’’তি ৰত্ৰা উপসম্পদাপেক্খানম্পি দিগুণংযেৰ সঙ্ঘাটিং দত্ৰা উপসম্পাদেন্তি, তে ইমিনা সুত্তলেসেন সঞ্ঞাপেতব্বা. ভগৰতা হি ‘‘ছিন্নকং সঙ্ঘাটিং, ছিন্নকং উত্তরাসঙ্গং, ছিন্নকং অন্তরৰাসক’’ন্তি পঠমং অনুঞ্ঞাতং. ততো ‘‘অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো তিচীৰরে করিযমানে সব্বং ছিন্নকং নপ্পহোতি. দ্ৰে ছিন্নকানি একং অছিন্নকং নপ্পহোতি, দ্ৰে অছিন্নকানি একং ছিন্নকং নপ্পহোতী’’তি ইমস্মিং ৰত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অন্ৰাধিকম্পি আরোপেতু’’ন্তি (মহাৰ. ৩৬০) অনুঞ্ঞাতং, তস্মা একচ্চিকাপি সঙ্ঘাটি ৰট্টতীতি সিদ্ধং. যা ছিজ্জমানাপি নপ্পহোতি, তস্সা কুতো দিগুণতাতি? অট্ঠকথাযম্পিস্স ৰুত্তং ‘‘অন্ৰাধিকম্পি আরোপেতুন্তি আগন্তুকপত্তম্পি দাতুং, ইদং পন অপ্পহোনকে আরোপেতব্বং. সচে পহোতি, আগন্তুকপত্তং ন ৰট্টতি, ছিন্দিতব্বমেৰা’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৬০). কথিনং পন ছিন্নকমেৰ ৰট্টতি, আৰেণিকলক্খণত্তা, ‘‘ছিন্নকং দিগুণং নপ্পহোতী’’তি ৰচনাভাৰতো চাতি সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বন্তি.

ধুতঙ্গন্তি অনুপসম্পন্নানং তেচীৰরিকধুতঙ্গাভাৰতো তিচীৰরেনেৰ তেচীৰরিকোতি, তেসং অধিট্ঠানাভাৰতো ‘‘অধিট্ঠিতেনেৰা’’তি ৰত্তব্বং হোতূতি চে? ন, ধুতঙ্গভেদেন ৰিরোধপ্পসঙ্গতো. চতুত্থচীৰরসাদিযনেন হি ধুতঙ্গভেদো, ন তিচীৰরৰিপ্পৰাসেন, নাপি অতিরেকচীৰরসাদিযনেন, নাপি অতিরেকচীৰরধারণেন. যস্মা পন ভিক্খূনং এৰ ভগৰতা অধিট্ঠানৰসেন নৰ চীৰরানি অনুঞ্ঞাতানি, জাতিৰসেন চ ৰুত্তানি, ন এৰং অনুপসম্পন্নানং, তস্মা নেসং চীৰরনিযমাভাৰা ন তং ধুতঙ্গং অনুঞ্ঞাতং গহট্ঠানং ৰিয. তস্মা তস্স সমাদানৰিধানে অৰচনতো চ সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বন্তি.

সাসঙ্কসম্মতোতি কঙ্খাৰিতরণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. সাসঙ্কসিক্খাপদৰণ্ণনা) সাসঙ্কসিক্খাপদে ৰিসুং অঙ্গানি ন ৰুত্তানি, ‘‘সেসমেত্থ চীৰরৰগ্গস্স দুতিযসিক্খাপদে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, ন চ পনেতং ৰুত্তং. তত্থ রত্তিৰিপ্পৰাসো চতুত্থমঙ্গং, ইধ ছারত্তৰিপ্পৰাসো, অযমেত্থ ৰিসেসোতি. তস্মা অঙ্গসামঞ্ঞতো চ সম্মুতিসামঞ্ঞতো চ সাসঙ্কসিক্খাপদমেৰিদন্তি ইদং নিপ্পদেসং, তং সপ্পদেসং মাসপরমত্তা. তত্থ বহিগামেপি গামসীমং ওক্কমিত্ৰা ৰসিত্ৰা পক্কমন্তস্স অনাপত্তি, ইধ ন তথা. ইধ অনন্তরে অনন্তরে অরুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং, তত্থ সত্তমেতি অযং ইমেসং দ্ৰিন্নং ৰিসেসো. অঙ্গানি পন চীৰরনিক্খেপনঙ্গসম্পত্তিতো ৰিপরিযাযেন, ইধ ৰুত্তনযেন চ সিদ্ধত্তা ন ৰুত্তানি. তানি কামং ন ৰুত্তানি, তথাপি চতুত্থমঙ্গং ৰিসেসিতব্বং, ন পন ৰিসেসিতং. কিং কারণং? ইধ ৰুত্তনিস্সজ্জনক্কমেন নিস্সজ্জিত্ৰা আপত্তিদেসনতো, তত্থাপন্নাপত্তিৰিমোক্খদীপনত্থং. সংৰচ্ছরৰিপ্পৰুত্থম্পি রত্তিৰিপ্পৰুত্থমেৰ, পগেৰ ছারত্তৰিপ্পৰুত্থং. এৰং সন্তেপি তত্থ যথাৰুত্তঅঙ্গসম্পত্তিযা সতি তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ নিস্সজ্জিতব্বং. হেমন্তে, গিম্হে ৰা নিস্সজ্জতি চে? ইধ ৰুত্তনযেনাপি নিস্সজ্জিতুং ৰট্টতীতি ঞাপনত্থং চতুত্থমঙ্গং ন ৰিসেসিতন্তি নো তক্কোতি আচরিযো. মাসাতিক্কন্তং, দসাহাতিক্কন্তম্পি চীৰরং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা নিস্সট্ঠমেৰ, ন ঊনমাসং হুত্ৰা ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা, মাসাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰাতি একে. তথাপি সচে পচ্চাসাচীৰরং হোতি, নিস্সগ্গিযং. ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা মূলচীৰরং পন ‘‘মাসাতিক্কন্ত’’ন্তি ৰত্ৰা নিস্সজ্জিতব্বং.

‘‘সন্তরুত্তর’’ন্তি ৰা ‘‘সঙ্ঘাটি’’ন্তি ৰা ‘‘চীৰর’’ন্তি ৰা কিং তিচীৰরং, উদাহু অঞ্ঞম্পীতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তিচীৰরমেৰ পটিসিদ্ধং, পরিযাপন্নৰসেন অচ্ছিন্নচীৰরঅঅছন্দনধোৰাপনৰিঞ্ঞত্তিআদিৰিরোধো. অথ অঞ্ঞম্পি ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি এৰমাদিনা ৰিরোধোতি? ৰুচ্চতে – ন নিযমতো ৰেদিতব্বং যথাসম্ভৰং গহেতব্বতো. তথা হি ‘‘চীৰরং নিক্খিপিত্ৰা সন্তরুত্তরেন জনপদচারিকং পক্কমন্তী’’তি (পারা. ৪৭১) এৰমাদীসু তিচীৰরমেৰ, ‘‘ন, ভিক্খৰে, সন্তরুত্তরেন গামো পৰিসিতব্বো (মহাৰ. ৩৬২), সন্তরুত্তরপরমং ততো চীৰরং সাদিতব্ব’’ন্তি (পারা. ৫২৩-৫২৪) এৰমাদীসু যং কিঞ্চি, তথা ‘‘সগুণং কত্ৰা সঙ্ঘাটিযো দাতব্বা, নিৰাসনং দাতব্বং, সঙ্ঘাটি দাতব্বা, হন্দ তে, আৰুসো, সঙ্ঘাটি, দেহি মে পট’’ন্তি এৰমাদীসু. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘সব্বঞ্হি চীৰরং সঙ্ঘটিতট্ঠেন ‘সঙ্ঘাটী’তি ৰুচ্চতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৮৯৮). তথা ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মি’’ন্তি এত্থাপীতি একে. অন্তোসমযে যাৰদত্থং চীৰরং অনুঞ্ঞাতং, তং সব্বং করিযমানং কদা নিট্ঠানং গচ্ছিস্সতি, তস্মা তিচীৰরমেৰাতি একে.

অচীৰরস্সানাপত্তি পচ্চুদ্ধারাদিসিদ্ধিতোতি কিং ৰুত্তং হোতি – উদোসিতসিক্খাপদস্স নিপ্পযোজনভাৰপ্পসঙ্গতো তিচীৰরৰিপ্পৰাসে তেচীৰরস্স আপত্তীতি একে. তত্থেতং ৰুচ্চতি ন হোতি আপত্তি পচ্চুদ্ধারাদিসিদ্ধিতো. ‘‘অনাপত্তি অন্তোঅরুণে পচ্চুদ্ধরতি ৰিস্সজ্জেতী’’তি (পারা. ৪৯৬) হি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা পচ্চুদ্ধরন্তস্স, অন্তোঅরুণে ৰিস্সজ্জেন্তস্স চ যাৰ অঞ্ঞো নাধিট্ঠাতি, তাৰ আপত্তিং আপজ্জতি যথাৰুত্তনযেনেৰ. অঞ্ঞথা সত্তব্ভন্তরেন ৰিপ্পৰাসস্সাতি ৰিপ্পৰাসতো যথারুতংযেৰ সতি ৰিপ্পৰাসে ৰিপ্পৰাসতো, অৰিপ্পৰাসে সতি অৰিপ্পৰাসতোতি.

উদোসিতসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অকালচীৰরসিক্খাপদৰণ্ণনা

অপরিক্খিত্তস্স পরিক্খেপারহট্ঠানস্স দুব্বিজানত্তা তং দস্সেতুং ‘‘অপিচ ভিক্খূন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ৰিহারপরিযন্তে নিৰিট্ঠধুৰসন্নিপাতট্ঠানতো ৰা পরিযন্তে ঠিতভোজনসালতো ৰা নিবদ্ধৰসনকআৰাসতো ৰাতি এৰং গহেতব্বং. সচে ৰিহারে সন্নিপতিতভিক্খূহি সদ্ধিং একাবদ্ধা হুত্ৰা যোজনসতম্পি পূরেত্ৰা নিসীদন্তি, যোজনসতম্পি উপচারসীমা হোতীতি অত্থো. ‘‘সমানসংৰাসকসীমাযা’’তি ৰুত্তে খণ্ডসীমাদীসু ঠিতানং ন পাপুণাতি, তাসং ৰিসুং সমানসংৰাসকসীমত্তাতি চ সমানসংৰাসকঅৰিপ্পৰাসসীমানং ইদং নানত্তং. ‘‘অৰিপ্পৰাসসীমায দম্মী’’তি দিন্নং পন গামে ঠিতানং ন পাপুণাতি. কস্মা? ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চা’’তি (মহাৰ. ১৪৪) ৰচনতো. ‘‘সমানসংৰাসকসীমাযা’’তি দিন্নং পন যস্মিং ঠানে অৰিপ্পৰাসসীমা অত্থি, তত্থ ঠিতানম্পি. ‘‘তত্র ঠিতানঞ্চ পাপুণাতী’’তি চ, ‘‘খণ্ডসীমাযং ঠত্ৰা ‘সীমট্ঠকসঙ্ঘো গণ্হাতূ’তি ৰুত্তে উপচারসীমায এৰ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দাতব্ব’’ন্তি চ, ‘‘তেসং বহিসীমট্ঠানম্পি পাপুণাতি যাৰ কথিনস্সুব্ভারাতি অত্থো’’তি চ, ‘‘অনত্থতে পন কথিনে অন্তোহেমন্তে সচে ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ‘ৰস্সংৰুট্ঠসঙ্ঘস্স দম্মী’তি ৰদতি, যে তত্থ ৰস্সচ্ছেদং অকত্ৰা পচ্ছিমৰস্সংৰুট্ঠা, তেসং বহিসীমট্ঠানম্পি পাপুণাতী’’তি ৰিনযধরা পরিচ্ছিন্দন্তি, অট্ঠকথাযং পন অনাগতং. তস্মা সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘লক্খণঞ্ঞূ ৰদন্তী’’তি (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯) ৰুত্তন্তি চ, ‘‘‘চীৰরমাসতো পট্ঠায যাৰ হেমন্তস্স পচ্ছিমো দিৰসো, তাৰ ৰস্সাৰাসিকং দেমা’তি ৰুত্তে কথিনং অত্থতং ৰা হোতু, অনত্থতং ৰাতি যং সমন্তপাসাদিকাৰচনং (মহাৰ. অট্ঠ. ৩৭৯), এত্থাপি যদি অত্থতং, পুরিমৰস্সংৰুট্ঠা পঞ্চ মাসে. যদি অনত্থতং, পচ্ছিমৰস্সংৰুট্ঠা চত্তারো মাসে লভন্তীতি ৰিনিচ্ছযো’’তি চ লিখিতং.

‘‘যেহি ময্হং যাগু পীতাতি যেহি নিমন্তিতেহি ময্হং যাগু পীতাতি অধিপ্পাযো. তস্মা যেহি নিমন্তিতেহি যাগু পীতা, তেসংযেৰ পাপুণাতীতি ৰুত্তং. অঞ্ঞথা ‘যেহি ময্হং যাগু পীতা’তি ৰুত্তে নিমন্তিতা ৰা হোন্তু, অনিমন্তিতা ৰা, যেহি পীতা, তেসং পাপুণিতব্বানী’’তি ৰদন্তি. এত্থ ‘‘নিট্ঠিতচীৰরস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৰদন্তো ঞাপেতি এত্থন্তরে তিণ্ণম্পি অকালচীৰরানং উপ্পত্তিঅভাৰন্তি. কস্মা পন পদভাজনে ৰিত্থারিতানীতি? ৰুচ্চতে – ইদং পন সিক্খাপদং অধিট্ঠানং সন্ধায ন ৰুত্তং কিন্তু পঠমসিক্খাপদে দসাহপরমং অনুজানিত্ৰা তস্মিং অপ্পহোন্তে সচে পচ্চাসা অত্থি, তমেৰ ৰড্ঢেত্ৰা মাসমনুজানন্তো ইমম্পি অত্থৰিসেসং দীপেতি. অকালচীৰরং নাম সম্মুখীভূতেন ভাজেতব্বং. তং পন ‘‘আকঙ্খমানেন ভিক্খুনা পটিগ্গহেতব্ব’’ন্তি ইমিনা সিক্খাপদেন ৰড্ঢেত্ৰা ৰুত্তন্তি. তস্মা তীণিপি পদভাজনে ৰিত্থারিতানীতি.

‘‘খিপ্পমেৰ কারেতব্বন্তি সীঘং অন্তোদসাহেযেৰ কারেতব্ব’’ন্তি ইদং পন পহোনকভাৰে পুরিমসিক্খাপদলক্খণেনাতি দীপেতুং ৰুত্তং. তস্মা এৰং ‘‘সীঘ’’ন্তি ৰা ‘‘লহু’’ন্তি ৰা আদিনা অৰত্ৰাপি ‘‘দসাহা’’তি ৰুত্তন্তি. অত্থতকথিনস্স এৰং হোতু, অনত্থতে পন কথিনে কথন্তি ৰুত্তে অনত্থতস্স পটিক্খেপতং দস্সেতীতি ৰুত্তো অপস্সন্তো ৰিঘাতং আপজ্জতীতি (ৰজির. টী. পারাজিক ৪৯৯-৫০০) লিখিতং.

অকালচীৰরসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পুরাণচীৰরসিক্খাপদৰণ্ণনা

‘‘সাকিযানিযো ৰিয সুদ্ধভিক্খুসঙ্ঘে ৰা’’তি ইদং ‘‘ভিক্খুনী নাম উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্না’’তি (পারা. ৫০৫) ইমিনা ৰিরুজ্ঝতীতি চে? ন, অধিপ্পাযাজাননতো. ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পদায পটিক্খিত্তত্তা তদনুপ্পসঙ্গভযা এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

একেন ৰত্থুনাতি যেন কেনচি পঠমেন. অৰুত্তা ৰা ধোৰতীতি অৰুত্তা ধোৰতি, রজতি আকোটেতীতি অত্থো. ‘‘‘অৰুত্তা’তি ৰচনতো অৰাদাপেত্ৰা ধোৰনাদীসু অনাপত্তী’’তি লিখিতং. ইধ চীৰরং নাম নিৰাসনপারুপনূপগমেৰ. যদি এৰং ‘‘নিৰাসনপারুপনূপগমেৰ ৰত্তব্ব’’ন্তি চে? তং ন ৰত্তব্বং ‘‘পুরাণচীৰর’’ন্তি ইমিনাৰ সিদ্ধত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘পুরাণচীৰরং নাম সকিং নিৰত্থম্পি সকিং পারুতম্পী’’তি (পারা. ৫০৫).

পুরাণচীৰরসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. চীৰরপ্পটিগ্গহণসিক্খাপদৰণ্ণনা

উপচারো দ্ৰাদসহত্থো. অচিত্তকত্তা কথং পংসুকূলং ৰট্টতীতি চে? তায তস্স ভিক্খুনো অদিন্নত্তা, ভিক্খুনা চ ততো ভিক্খুনিতো অগ্গহিতত্তা চ.

চীৰরপ্পটিগ্গহণসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৰণ্ণনা

ঞাতকপ্পৰারিতে ৰা ৰিঞ্ঞাপেন্তস্সাতি এত্থ চ সঙ্ঘৰসেন পৰারিতেসু পমাণমেৰ ৰট্টতি. পুগ্গলিকপ্পৰারণায যং যং পৰারেতি, তং তংযেৰ ৰিঞ্ঞাপেতব্বন্তি লিখিতং.

অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ততুত্তরিসিক্খাপদৰণ্ণনা

পকতিযা সন্তরুত্তরেন চরতি কথিনপলিবোধৰসেন ৰা সাসঙ্কসিক্খাপদৰসেন ৰা. এত্থ সিযা – ‘‘ন মত্তং জানিত্ৰা বহুং চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেস্সন্তি, দুস্সৰাণিজ্জং ৰা’’তিআদিনা (পারা. ৫২২) উজ্ঝাযন্তানং সুত্ৰা ভগৰাপি ছব্বগ্গিযে ভিক্খূ ‘‘কথঞ্হি নাম তুম্হে মোঘপুরিসা ন মত্তং জানিত্ৰা বহুং চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেস্সথা’’তি (পারা. ৫২২) ৰত্ৰা সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা চ ইমিস্সং কঙ্খাৰিতরণিযং ‘‘বহুচীৰরৰিঞ্ঞাপনৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি ৰুত্তত্তা, সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘ন হি অনচ্ছিন্নচীৰরা অত্তনো অত্থায সাখাপলাসং ভঞ্জিতুং লভন্তি, অচ্ছিন্নচীৰরানং পন অত্থায লভন্তী’’তি ৰুত্তত্তা চ অঞ্ঞস্সত্থায পমাণং ৰিঞ্ঞাপেতুং ৰট্টতীতি চে? ন, কস্মা? অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা এৰ অঞ্ঞাতকৰিঞ্ঞত্তি ৰারিতা. তস্স সিক্খাপদস্স অনাপত্তি. পাল়িযং (পারা. ৫২১) ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি ইমিস্সা অনাপত্তিপাল়িযা অঞ্ঞস্সত্থায ৰিঞ্ঞাপেন্তো তস্স ঞাতকপ্পৰারিতে এৰ ৰিঞ্ঞাপেতি, ন অঞ্ঞেতি ৰচনতো চ ৰারিতা. তস্মা ভগৰাপি ‘‘বহুং চীৰরং ৰিঞ্ঞাপেস্সথা’’তি (পারা. ৫২২) ৰিগরহিত্ৰা সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেন্তো ‘‘অভিহট্ঠুং পৰারেয্যা’’তি ৰুত্তনযেনেৰ পমাণতো গহণং অনুজানি, ন অঞ্ঞস্সত্থায পমাণতো ৰিঞ্ঞাপনং. যস্মা পনিমং সিক্খাপদং অঞ্ঞস্সত্থায ৰিঞ্ঞাপনৰত্থুস্মিংযেৰ পঞ্ঞত্তং, তস্মা ইধ ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি ন ৰুত্তং, ন ন লব্ভতীতি কত্ৰা.

অট্ঠকথাসু ‘‘অঞ্ঞাতকপ্পৰারিতট্ঠানে পকতিযা বহুম্পি ৰট্টতি, অচ্ছিন্নকারণা পমাণমেৰ ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. তং ‘‘অনাপত্তি ঞাতকানং পৰারিতান’’ন্তি (পারা. ৫২৬) ৰুত্তঅনাপত্তিপাল়িযা ন সমেতীতি সমন্তপাসাদিকাযং (পারা. অট্ঠ. ২.৫২৬) ৰুত্তত্তা ইধাপি ৰুত্তনযেনেৰ ঞাতকপ্পৰারিতে ৰিঞ্ঞাপেন্তস্স অত্তনো ধনেন গণ্হন্তস্স অনাপত্তীতি লিখিতং. ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি নিদানৰিরোধতো ন ৰুত্তং, তথাপি অনন্তরে ৰুত্তনযেনেৰ লব্ভতি এৰাতি ৰদন্তি.

ততুত্তরিসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. উপক্খটসিক্খাপদৰণ্ণনা

পঠমউপক্খটে ‘‘পুব্বে অপ্পৰারিতো’’তি (পারা. ৫২৮) ৰচনতো তস্মিং খণে পৰারিতোপি অপ্পৰারিতোৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং.

উপক্খটসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. দুতিযউপক্খটসিক্খাপদৰণ্ণনা

দুতিযউপক্খটেন কিং পযোজনন্তি চে? নত্থি পযোজনং, কেৰলং অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন পন পঞ্ঞত্তং ভিক্খুনিযা রহোনিসজ্জসিক্খাপদং ৰিয. এৰং সন্তে সঙ্গীতিকারকেহি সঙ্গীতিং অনারোপেতব্বং ভৰেয্য ৰিনাপি তেন তদত্থসিদ্ধিতো, অনিস্সরত্তা, অনারোপেতুং অনুঞ্ঞাতত্তা চ. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো…পে… সমূহনেয্যা’’তি (দী. নি. ২.২১৬; চূল়ৰ. ৪৪১). ইদং সব্বমকারণং. ন হি বুদ্ধা অপ্পযোজনং ৰচনং নিচ্ছারেন্তি, পগেৰ সিক্খাপদং. তেনেৰাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ইদঞ্হি পুরিমস্স অনুপঞ্ঞত্তিসদিস’’ন্তিআদি. অনুপঞ্ঞত্তি চ নিপ্পযোজনং নত্থি. তংসদিসঞ্চেতং, ন নিপ্পযোজনন্তি দস্সিতং হোতি. এৰং সন্তে কো পনেত্থ অত্থৰিসেসোতি? ততো আহ ‘‘কেৰলং তত্থ একস্স পীল়া কতা, ইধ দ্ৰিন্নং, অযমেত্থ ৰিসেসো’’তি. ইমিনা অত্থৰিসেসেন কো পনঞ্ঞো অতিরেকত্থো দস্সিতোতি? পোরাণগণ্ঠিপদে তাৰ ৰুত্তং ‘‘একস্মিম্পি ৰত্থুস্মিং উভিন্নম্পি পীল়া কাতুং ন ৰট্টতীতি অযমতিরেকত্থো দস্সিতো’’তি. তেনেতং দীপেতি ‘‘ন কেৰলং পটিলদ্ধচীৰরগণনায এৰ আপত্তিগণনা, পীল়িতপুগ্গলসঙ্খাতৰত্থুগণনাযপী’’তি.

হোন্তি চেত্থ –

‘‘ৰত্থুতো গণনাযপি, সিযা আপত্তি নেকতা;

ইতি সন্দস্সনত্থঞ্চ, দুতিযূপক্খটং ইধ.

‘‘কাযসংসগ্গসিক্খায, ৰিভঙ্গে ৰিয কিন্তেতং;

একিত্থিযাপি নেকতা, আপত্তীনং পযোগতো’’তি. (ৰজির. টী. পারাজিক ৫৩২);

অপিচেতং সিক্খাপদং তংজাতিকেসু সিক্খাপদেসু সব্বেসুপি গহেতব্বৰিনিচ্ছযস্স দস্সনপ্পযোজনন্তি ৰেদিতব্বং. আহ চ –

‘‘অঞ্ঞাতিকায বহুতায ৰিমিস্সতায;

আপত্তিযাপি বহুতা চ ৰিমিস্সতা চ;

ইচ্চেৰমাদিৰিধিসম্ভৰদস্সনত্থং;

সত্থা উপক্খটমিদং দুতিযং অৰোচা’’তি. (ৰজির. টী. পারাজিক ৫৩২);

তস্সাযং সঙ্খেপতো অধিপ্পাযপুব্বঙ্গমা ৰিচারণা – পুরাণচীৰরং একমেৰ ভিক্খু ভিক্খুনীহি দ্ৰীহি, বহূহি ৰা ধোৰাপেতি, ভিক্খুনিগণনায পাচিত্তিযগণনা. তথা দ্ৰিন্নং, বহূনং ৰা সাধারণং একমেৰ চীৰরং অঞ্ঞত্র পারিৰত্তকা পটিগ্গণ্হাতি, ইধাপি তথা দ্ৰিন্নং, বহূনং ৰা সাধারণমেকং ৰিঞ্ঞাপেতি, ৰিঞ্ঞত্তপুগ্গলগণনায আপত্তিগণনা. তথা অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু সিক্খাপদেসু নযো নেতব্বো. অযং তাৰ বহুতায নযো.

ৰিমিস্সতায পন ঞাতিকায, অঞ্ঞাতিকায চ একং ধোৰাপেতি, একতো নিট্ঠাপনে একং পাচিত্তিযং. অথ ঞাতিকা পঠমং থোকং ধোৰিত্ৰা ঠিতা, পুন অঞ্ঞাতিকা সুধোতং করোতি, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. অথ অঞ্ঞাতিকা পঠমং ধোৰতি, পচ্ছা ঞাতিকা সুধোতং করোতি, অঞ্ঞাতিকায পযোগৰসেন ভিক্খুনো দুক্কটমেৰ. অঞ্ঞাতিকায, ঞাতিকায চ অঞ্ঞাতিকসঞ্ঞী, ৰেমতিকো, ঞাতিকসঞ্ঞী ৰা ধোৰাপেতি, যথাৰুত্তনযেন নিস্সগ্গিযদুক্কটাদিআপত্তিভেদগণনা ৰেদিতব্বা. তথা অঞ্ঞাতিকায, ঞাতিকায চ সন্তকং চীৰরং উভোহি একতো দিয্যমানং পটিগ্গণ্হাতি, নিস্সগ্গিযমেৰ. অথ অঞ্ঞাতিকায এৰ হত্থতো পটিগ্গণ্হাতি, নিস্সগ্গিযমেৰ. অথ ঞাতিকায হত্থতো পটিগ্গণ্হাতি, অনাপত্তি. অথ উভোসু অঞ্ঞাতিকাদিসঞ্ঞী, ৰুত্তনযেনেৰ নিস্সগ্গিযদুক্কটাদিআপত্তিভেদগণনা ৰেদিতব্বা. তথা অঞ্ঞাতিকৰিঞ্ঞত্তিআদীসুপি যথাসম্ভৰং নযো নেতব্বো. অযং ৰিমিস্সতায নযো.

আদিসদ্দেন পন অনেকে অঞ্ঞাতিকা ৰিঞ্ঞত্তা, ৰিঞ্ঞত্তপুগ্গলগণনায দুক্কটং. একো দেতি, একো ন দেতি, নিস্সগ্গিযং. অথ অৰিঞ্ঞত্তো দেতি, ন নিসগ্গিযং. অথ ৰিঞ্ঞত্তাৰিঞ্ঞত্তানং সাধারণং ৰিঞ্ঞত্তো দেতি, নিস্সগ্গিযং. উভো দেন্তি, নিস্সগ্গিযমেৰ. অৰিঞ্ঞত্তো দেতি, নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তি. ৰিঞ্ঞত্তস্স ৰচনেন অৰিঞ্ঞত্তো দেতি, অনাপত্তি এৰ. তথা উপক্খটাদীসুপি যথাসম্ভৰং নযো নেতব্বো.

এত্তাৰতা সঙ্খেপতো অঞ্ঞাতিকাযাদিগাথা ৰুত্তাধিপ্পাযা হোতি. যং পনেত্থ ভিক্খুনিযা রহোনিসজ্জসিক্খাপদং নিপ্পযোজনতায নিদস্সনং ৰুত্তং, তস্স পযোজনৰিসেসো তস্মিংযেৰ আৰিভৰিস্সতীতি. এৰমেৰ অঞ্ঞত্থপি ৰচনেন, ৰিসেসঅট্ঠুপ্পত্তিৰসেন চ সিক্খাপদেসু ঞাতব্বং ৰিসেসপ্পযোজনন্তি.

দুতিযউপক্খটসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. রাজসিক্খাপদৰণ্ণনা

‘‘ঠানং ভঞ্জতি, আগতকারণং ৰিনাসেতী’’তি ৰুত্তত্তা পুন চোদনং ন লভতীতি একে. আগমনস্স সাত্থকং ন হোতি, চীৰরং ন লভিস্সতি পটিসন্থারস্স কতত্তাতি একে. চোদনালক্খণং ন হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তন্তি একে. ‘‘ধম্মদেসনাধিপ্পাযাদিনা ন পটিসন্থারো কাতব্বো’’তি উপতিস্সত্থেরো ‘‘‘আগতকারণং ৰিনাসেতী’তি চোদনাঠানানি ভঞ্জতি, চোদেতুকামো অকত্তব্বমকাসি, তপ্পচ্চযা ৰত্তভেদে দুক্কট’’ন্তি চ ৰদতি. ধম্মসিরিত্থেরো পন ‘‘আসনে চে নিসীদতি, একায নিসজ্জায দ্ৰে ঠানানি ভঞ্জতি. আমিসং চে পটিগ্গণ্হাতি, একেন পটিগ্গহণেন দ্ৰে ঠানানি ভঞ্জতি. ধম্মং চে ভাসতি, ধম্মদেসনাসিক্খাপদে ৰুত্তপরিচ্ছেদায একায ৰাচায দ্ৰে ঠানানি ভঞ্জতি. তং সন্ধায ‘আগতকারণং ৰিনাসেতী’তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদতি. ‘‘এসো খো’’তি ৰুত্তেন সঞ্ঞত্তো একো, ‘‘অযং ৰেয্যাৰচ্চকরোতি…পে… অৰুত্তেপি চোদেতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তো দুতিযো, সচে পন দূতো গচ্ছন্তোৰ ‘‘অহং তস্স হত্থে দস্সামী’’তিআদিনা ৰুত্তো ততিযো, ‘‘অঞ্ঞং ৰা পেসেত্ৰা আরোচাপেতী’’তি ৰুত্তো চতুত্থোতি যথা ভিক্খুনা নিদ্দিট্ঠা চত্তারো, তথেৰ দূতেন নিদ্দিট্ঠা চত্তারো. মুখৰেৰটিককপ্পিযকারকো, পরম্মুখকপ্পিযকারকো চেতি এতেসু অঞ্ঞাতকঅপ্পৰারিতেসু ৰিয পটিপজ্জিতব্বন্তি লিখিতং.

রাজসিক্খাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চীৰরৰগ্গো পঠমো.