২. দুতিযপারাজিকৰণ্ণনা
দুতিযে গামা ৰা অরঞ্ঞাৰাতি এত্থ সব্বোপি এককুটিকাদিভেদো পরিক্খিত্তো ৰা অপরিক্খিত্তো ৰা সমনুস্সো ৰা অমনুস্সো ৰা অন্তমসো অতিরেকচাতুমাসনিৰিট্ঠো যো কোচি সত্থোপি ‘‘গামো’’তি ৰেদিতব্বো. ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ অৰসেসং অরঞ্ঞং নাম. তত্থ অসম্মোহত্থং ঘরং ঘরূপচারো গামো গামূপচারোতি অযং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. নিব্বকোসস্স হি উদকপতনট্ঠানব্ভন্তরং ঘরং নাম. যং পন দ্ৰারে ঠিতো মাতুগামো ভাজনধোৰনউদকং ছড্ডেতি, তস্স পতনট্ঠানঞ্চ মাতুগামেনেৰ অন্তোগেহে ঠিতেন পকতিযা বহি খিত্তস্স সুপ্পস্স ৰা সংমুঞ্জনিযা ৰা পতনট্ঠানঞ্চ ঘরস্স পুরতো দ্ৰীসু কোণেসু সম্বন্ধিত্ৰা মজ্ঝে রুক্খসূচিদ্ৰারং ঠপেত্ৰা গোরূপানং পৰেসননিৰারণত্থং কতপরিক্খেপো চ অযং সব্বোপি ঘরূপচারো নাম. যং পন সব্বন্তিমং ঘরং হোতি, তস্স ঘরস্স তাদিসে ঘরূপচারে ঠিতস্স থামমজ্ঝিমস্স পুরিসস্স যথা তরুণমনুস্সা অত্তনো বলং দস্সেন্তো বাহুং পসারেত্ৰা লেড্ডুং খিপন্তি, এৰং খিত্তস্স লেড্ডুস্স পতনট্ঠানব্ভন্তরং গামো নাম. ততো অঞ্ঞস্স লেড্ডুপাতস্স অব্ভন্তরং গামূপচারো নাম. পতিতস্স পন লেড্ডুনো পৰত্তিত্ৰা গতট্ঠানং ন গহেতব্বং. পরিক্খিত্তস্স পন গামস্স পরিক্খেপোযেৰ গামস্স পরিচ্ছেদো, তস্স সচে দ্ৰে ইন্দখিলা হোন্তি অব্ভন্তরিমে ইন্দখিলে ঠিতস্স লেড্ডুপাতব্ভন্তরং গামূপচারো নাম. পদভাজনেপি (পারা. ৯২) হি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ য্ৰাযং অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারো দস্সিতো, তস্স ৰসেন ৰিকালে গামপ্পৰেসনাদীসু আপত্তি পরিচ্ছিন্দিতব্বা. ইতি ইমং ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ অৰসেসং ইমস্মিং সিক্খাপদে অরঞ্ঞং নাম. দেসনামত্তমেৰ চেতং ‘‘গামা ৰা অরঞ্ঞাৰা’’তি. যে পন ইমেসং পরিচ্ছেদদস্সনত্থং ঘরঘরূপচারগামূপচারা ৰুত্তা, ততোপি পারাজিকৰত্থুং অৰহরন্তস্স পারাজিকং হোতিযেৰ.
অদিন্নন্তি অঞ্ঞস্স মনুস্সজাতিকস্স সন্তকং. থেয্যসঙ্খাতন্তি এত্থ থেনোতি চোরো, থেনস্স ভাৰো থেয্যং, অৰহরণচিত্তস্সেতং নামং. সঙ্খা সঙ্খাতন্তি অত্থতো একং, কোট্ঠাসস্সেতং নামং ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯) ৰিয. থেয্যঞ্চ তং সঙ্খাতঞ্চাতি থেয্যসঙ্খাতং, থেয্যচিত্তসঙ্খাতো একো চিত্তকোট্ঠাসোতি অত্থো. করণত্থে চেতং পচ্চত্তৰচনং, তস্মা থেয্যসঙ্খাতেনাতি অত্থতো দট্ঠব্বং. যো চ থেয্যসঙ্খাতেন আদিযতি, সো যস্মা থেয্যচিত্তো হোতি, তস্মা ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৰা অত্থমেৰ দস্সেতুং ‘‘থেয্যচিত্তো অৰহরণচিত্তো’’তি (পারা. ৯২) এৰমস্স পদভাজনং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
আদিযেয্যাতি পঞ্চৰীসতিযা অৰহারানং অঞ্ঞতরৰসেন হরেয্য. তে পন অৰহারা পঞ্চ পঞ্চকানি সমোধানেত্ৰা সাধুকং সল্লক্খেতব্বা. পঞ্চ পঞ্চকানি নাম নানাভণ্ডপঞ্চকং একভণ্ডপঞ্চকং সাহত্থিকপঞ্চকং পুব্বপযোগপঞ্চকং থেয্যাৰহারপঞ্চকন্তি. তত্থ পুরিমানি দ্ৰে পঞ্চকানি এতস্সেৰ পদস্স পদভাজনে ৰুত্তানং ‘‘আদিযেয্য হরেয্য অৰহরেয্য ইরিযাপথং ৰিকোপেয্য ঠানা চাৰেয্যা’’তি ইমেসং পদানং ৰসেন লব্ভন্তি. তত্থ নানাভণ্ডপঞ্চকং সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকৰসেন দট্ঠব্বং, ইতরং সৰিঞ্ঞাণকৰসেনেৰ. কথং? আদিযেয্যাতি আরামং অভিযুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স. সামিকস্স ৰিমতিং উপ্পাদেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. সামিকো ‘‘ন ময্হং ভৰিস্সতী’’তি ধুরং নিক্খিপতি, আপত্তি পারাজিকস্স. হরেয্যাতি অঞ্ঞস্স ভণ্ডং হরন্তো সীসে ভারং থেয্যচিত্তো আমসতি, দুক্কটং. ফন্দাপেতি, থুল্লচ্চযং. খন্ধং ওরোপেতি, পারাজিকং. অৰহরেয্যাতি উপনিক্খিত্তং ভণ্ডং ‘‘দেহি মে ভণ্ড’’ন্তি ৰুচ্চমানো ‘‘নাহং গণ্হামী’’তি ভণতি, দুক্কটং. সামিকস্স ৰিমতিং উপ্পাদেতি, থুল্লচ্চযং. সামিকো ‘‘ন ময্হং ভৰিস্সতী’’তি ধুরং নিক্খিপতি, পারাজিকং. ইরিযাপথং ৰিকোপেয্যাতি ‘‘সহ ভণ্ডহারকং নেস্সামী’’তি পঠমং পাদং অতিক্কামেতি, থুল্লচ্চযং. দুতিযং পাদং অতিক্কামেতি, পারাজিকং. ঠানা চাৰেয্যাতি থলট্ঠং ভণ্ডং থেয্যচিত্তো আমসতি, দুক্কটং. ফন্দাপেতি, থুল্লচ্চযং. ঠানা চাৰেতি, পারাজিকং. এৰং তাৰ নানাভণ্ডপঞ্চকং ৰেদিতব্বং. সসামিকস্স পন দাসস্স ৰা তিরচ্ছানগতস্স ৰা যথাৰুত্তেন অভিযোগাদিনা নযেন আদিযনহরণঅৰহরণইরিযাপথৰিকোপনঠানাচাৰনৰসেন একভণ্ডপঞ্চকং ৰেদিতব্বং.
কতমং সাহত্থিকপঞ্চকং? সাহত্থিকো আণত্তিকো নিস্সগ্গিযো অত্থসাধকো ধুরনিক্খেপোতি. তত্থ সাহত্থিকো নাম পরস্স ভণ্ডং সহত্থা অৰহরতি. আণত্তিকো নাম ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং অৰহরা’’তি অঞ্ঞং আণাপেতি. নিস্সগ্গিযো নাম সুঙ্কঘাতকপরিকপ্পিতোকাসানং অন্তো ঠত্ৰা বহি পাতনং. অত্থসাধকো নাম ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং যদা সক্কোতি, তদা তং অৰহরা’’তি অঞ্ঞং আণাপেতি. তত্থ সচে পরো অনন্তরাযিকো হুত্ৰা তং অৰহরতি, আণাপকস্স আণত্তিক্খণেযেৰ পারাজিকং. পরস্স ৰা পন তেলকুম্ভিযা পাদগ্ঘনকতেলং অৰস্সং পিৰনকানি উপাহনাদীনি পক্খিপতি, হত্থতো মুত্তমত্তেযেৰ পারাজিকং. ধুরনিক্খেপো পন আরামাভিযোগউপনিক্খিত্তভণ্ডৰসেন ৰেদিতব্বো. তাৰকালিকভণ্ডদেয্যানি অদেন্তস্সাপি এসেৰনযোতি ইদং সাহত্থিকপঞ্চকং.
কতমং পুব্বপযোগপঞ্চকং? পুব্বপযোগো সহপযোগো সংৰিধাৰহারো সঙ্কেতকম্মং নিমিত্তকম্মন্তি. তত্থ আণত্তিৰসেন পুব্বপযোগো ৰেদিতব্বো. ঠানা চাৰনৰসেন, খিলাদীনি সঙ্কামেত্ৰা খেত্তাদিগ্গহণৰসেন চ সহপযোগো ৰেদিতব্বো. সংৰিধাৰহারো নাম ‘‘অসুকং নাম ভণ্ডং অৰহরিস্সামা’’তি সংৰিদহিত্ৰা সংমন্তযিত্ৰা অৰহরণং. এৰং সংৰিদহিত্ৰা গতেসু হি একেনাপি তস্মিং ভণ্ডে ঠানা চাৰিতে সব্বেসং অৰহারা হোন্তি. সঙ্কেতকম্মং নাম সঞ্জাননকম্মং. সচে হি পুরেভত্তাদীসু যংকিঞ্চি কালং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘অসুকস্মিং কালে ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৰহরা’’তি ৰুত্তো সঙ্কেততো অপচ্ছা অপুরে তং অৰহরতি, সঙ্কেতকারকস্স সঙ্কেতকরণক্খণেযেৰ অৰহারো. নিমিত্তকম্মং নাম সঞ্ঞুপ্পাদনত্থং অক্খিনিক্খণাদিনিমিত্তকরণং. সচে হি এৰং কতনিমিত্ততো অপচ্ছা অপুরে ‘‘যং অৰহরা’’তি ৰুত্তো, তং অৰহরতি, নিমিত্তকারকস্স নিমিত্তকরণক্খণেযেৰ অৰহারোতি ইদং পুব্বপযোগপঞ্চকং.
কতমং থেয্যাৰহারপঞ্চকং? থেয্যাৰহারো পসয্হাৰহারো পরিকপ্পাৰহারো পটিচ্ছন্নাৰহারো কুসাৰহারোতি. তত্থ যো সন্ধিচ্ছেদাদীনি কত্ৰা অদিস্সমানো অৰহরতি, কূটমানকূটকহাপণাদীহি ৰা ৰঞ্চেত্ৰা গণ্হাতি, তস্সেৰং গণ্হতো অৰহারো থেয্যাৰহারোতি ৰেদিতব্বো. যো পন পসয্হ বলক্কারেন পরেসং সন্তকং গণ্হাতি গামঘাতকাদযো ৰিয, অত্তনো পত্তবলিতো ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিকং গণ্হাতি রাজভটাদযো ৰিয, তস্সেৰং গণ্হতো অৰহারো পসয্হাৰহারোতি ৰেদিতব্বো. পরিকপ্পেত্ৰা গহণং পন পরিকপ্পাৰহারো নাম. সো ভণ্ডোকাসৰসেন দুৰিধো. তত্রাযং ভণ্ডপরিকপ্পো – সাটকত্থিকো অন্তোগব্ভং পৰিসিত্ৰা ‘‘সচে সাটকো ভৰিস্সতি, গণ্হিস্সামি, সচে সুত্তং, ন গণ্হিস্সামী’’তি পরিকপ্পেত্ৰা অন্ধকারে পসিব্বকং গণ্হাতি, তত্র চে সাটকো হোতি, উদ্ধারেযেৰ পারাজিকং. সুত্তং চে হোতি, রক্খতি. বহি নীহরিত্ৰা মুঞ্চিত্ৰা ‘‘সুত্ত’’ন্তি ঞত্ৰা পুন আহরিত্ৰা ঠপেতি, রক্খতিযেৰ. ‘‘সুত্ত’’ন্তি ঞত্ৰাপি ‘‘যং লদ্ধং, তং গহেতব্ব’’ন্তি গচ্ছতি, পদৰারেন কারেতব্বো. ভূমিযং ঠপেত্ৰা গণ্হাতি, উদ্ধারে পারাজিকং. ‘‘চোরো চোরো’’তি অনুবন্ধো ছট্টেত্ৰা পলাযতি, রক্খতি. সামিকা দিস্ৰা গণ্হন্তি, রক্খতি যেৰ. অঞ্ঞো চে কোচি গণ্হাতি, ভণ্ডদেয্যং. সামিকেসু নিৰত্তেসু সযং দিস্ৰা পংসুকূলসঞ্ঞায ‘‘পগেৰেতং মযা গহিতং, মম দানি সন্তক’’ন্তি গণ্হন্তস্সাপি ভণ্ডদেয্যমেৰ. তত্থ য্ৰাযং ‘‘সচে সাটকো ভৰিস্সতি, গণ্হিস্সামী’’তিআদিনা নযেন পৰত্তো পরিকপ্পো, অযং ভণ্ডপরিকপ্পো নাম.
ওকাসপরিকপ্পো পন এৰং ৰেদিতব্বো – একচ্চো পন পরপরিৰেণাদীনি পৰিট্ঠো কিঞ্চি লোভনেয্যং ভণ্ডং দিস্ৰা গব্ভদ্ৰারপমুখহেট্ঠাপাসাদদ্ৰারকোট্ঠকরুক্খমূলাদিৰসেন পরিচ্ছেদং কত্ৰা ‘‘সচে মং এত্থন্তরে পস্সিস্সন্তি, দট্ঠুকামতায গহেত্ৰা ৰিচরন্তো ৰিয দস্সামি, নো চে পস্সিস্সন্তি, হরিস্সামী’’তি পরিকপ্পেতি, তস্স তং আদায পরিকপ্পিতপরিচ্ছেদং অতিক্কন্তমত্তে অৰহারো হোতি. ইতি য্ৰাযং ৰুত্তনযেনেৰ পৰত্তো পরিকপ্পো, অযং ওকাসপরিকপ্পো নাম. এৰমিমেসং দ্ৰিন্নম্পি পরিকপ্পানং ৰসেন পরিকপ্পেত্ৰা গণ্হতো অৰহারো ‘‘পরিকপ্পাৰহারো’’তি ৰেদিতব্বো.
পটিচ্ছাদেত্ৰা পন অৰহরণং পটিচ্ছন্নাৰহারো নাম. সো এৰং ৰেদিতব্বো – যো ভিক্খু উয্যানাদীসু পরেসং ওমুঞ্চিত্ৰা ঠপিতঅঙ্গুলিমুদ্দিকাদীনি দিস্ৰা ‘‘পচ্ছা গণ্হিস্সামী’’তি পংসুনা ৰা পণ্ণেন ৰা পটিচ্ছাদেতি, তস্স এত্তাৰতা উদ্ধারো নত্থীতি ন তাৰ অৰহারো হোতি. যদা পন সামিকা ৰিচিনন্তা অপস্সিত্ৰা ‘‘স্ৰে জানিস্সামা’’তি সালযাৰ গতা হোন্তি, অথস্স তং উদ্ধরতো উদ্ধারে অৰহারো. পটিচ্ছন্নকালেযেৰ ‘‘এতং মম সন্তক’’ন্তি সকসঞ্ঞায ৰা ‘‘গতা দানি তে, ছট্টিতভণ্ডং ইদ’’ন্তি পংসুকূলসঞ্ঞায ৰা গণ্হন্তস্স পন ভণ্ডদেয্যং. তেসু দুতিযততিযদিৰসে আগন্ত্ৰা ৰিচিনিত্ৰা অদিস্ৰা ধুরনিক্খেপং কত্ৰা গতেসুপি গহিতং ভণ্ডদেয্যমেৰ. পচ্ছা ঞত্ৰা চোদিযমানস্স অদদতো সামিকানং ধুরনিক্খেপে অৰহারো হোতি. কস্মা? যস্মা তস্স পযোগেন তেহি ন দিট্ঠং. যো পন তথারূপং ভণ্ডং যথাঠানে ঠিতংযেৰ অপ্পটিচ্ছাদেত্ৰা থেয্যচিত্তো পাদেন অক্কমিত্ৰা কদ্দমে ৰা ৰালুকায ৰা পৰেসেতি, তস্স পৰেসিতমত্তেযেৰ অৰহারো.
কুসং সঙ্কামেত্ৰা পন অৰহরণং কুসাৰহারো নাম. সোপি এৰং ৰেদিতব্বো – যো ভিক্খু ৰিলীৰমযং ৰা তালপণ্ণমযং ৰা কতসঞ্ঞাণং যংকিঞ্চি কুসং পাতেত্ৰা চীৰরে ভাজীযমানে অত্তনো কোট্ঠাসস্স সমীপে ঠিতং অপ্পগ্ঘতরং ৰা মহগ্ঘতরং ৰা সমসমং ৰা অগ্ঘেন পরস্স কোট্ঠাসং হরিতুকামো অত্তনো কোট্ঠাসে পতিতং কুসং পরস্স কোট্ঠাসে পাতেতুকামতায উদ্ধরতি, রক্খতি তাৰ. পরস্স কোট্ঠাসে পাতিতে রক্খতেৰ. যদা পন তস্মিং পতিতে পরস্স কোট্ঠাসতো পরস্স কুসং উদ্ধরতি, উদ্ধতমত্তে অৰহারো. সচে পঠমতরং পরকোট্ঠাসতো পরস্স কুসং উদ্ধরতি, অত্তনো কোট্ঠাসে পাতেতুকামতায উদ্ধারে রক্খতি, পাতনেপি রক্খতি, অত্তনো কোট্ঠাসতো পন অত্তনো কুসং উদ্ধরতো উদ্ধারেযেৰ রক্খতি, তং উদ্ধরিত্ৰা পরকোট্ঠাসে পাতেন্তস্স হত্থতো মুত্তমত্তে অৰহারো. অযং কুসাৰহারো. ইতি যং ৰুত্তং ‘‘আদিযেয্যাতি পঞ্চৰীসতিযা অৰহারানং অঞ্ঞতরৰসেন হরেয্যা’’তি, তস্সত্থো পকাসিতো হোতি.
যথারূপেতি যাদিসে. অদিন্নাদানেতি অদিন্নস্স পরসন্তকস্স গহণে. রাজানোতিইদং বিম্বিসারংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং, অঞ্ঞে পন তথা করেয্যুং ৰা ন করেয্যুং ৰাতি তে নপ্পমাণং. হনেয্যুং ৰাতি হত্থাদীহি ৰা পোথেয্যুং, সত্থেন ৰা ছিন্দেয্যুং. বন্ধেয্যুং ৰাতি রজ্জুবন্ধনাদীহি বন্ধেয্যুং ৰা. পব্বাজেয্যুং ৰাতি নীহরেয্যুং ৰা. চোরোসি বালোসি মূল়্হোসি থেনোসীতি ইমেহি ৰচনেহি পরিভাসেয্যুং. কীদিসস্স পন অদিন্নস্স আদানে রাজানো এৰং করোন্তি? পাদস্স ৰা পাদারহস্স ৰা. তথারূপং ভিক্খু অদিন্নং আদিযমানোতি তাদিসং ভিক্খু পোরাণকস্স কহাপণস্স পাদং ৰা পাদারহং ৰা ভণ্ডং অদিন্নং ভূমিআদীসু যত্থ কত্থচি ঠিতং যংকিঞ্চি সজীৰনিজ্জীৰং ৰুত্তপ্পকারানং অৰহারানং যেন কেনচি অৰহারেন অৰহরন্তো পারাজিকো হোতি, কো পন ৰাদো ততো অতিরেকতরস্মিন্তি.
রাজগহে ধনিযত্থেরং আরব্ভ রঞ্ঞো দারূনি অদিন্নং আদিযনৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং, ‘‘গামা ৰা অরঞ্ঞা ৰা’’তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তি, সাধারণপঞ্ঞত্তি, সাণত্তিকং, হরণত্থায গমনাদিকে পুব্বপ্পযোগে দুক্কটং, আমসনে দুক্কটং, পারাজিকৰত্থুনো ফন্দাপনে থুল্লচ্চযং. আদিযন্তস্স মাসকে ৰা ঊনমাসকে ৰা দুক্কটং, অতিরেকমাসকে ৰা ঊনপঞ্চমাসকে ৰা থুল্লচ্চযং, পঞ্চমাসকে ৰা অতিরেকপঞ্চমাসকে ৰা পারাজিকং. সব্বত্থ গহণকালৰসেন চ গহণদেসৰসেন চ পরিভোগভাজনপরিৰত্তনাদীহি চ পরিহীনাপরিহীনৰসেন ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. সকসঞ্ঞিস্স, ৰিস্সাসগ্গাহে, তাৰকালিকে, পেতপরিগ্গহে, তিরচ্ছানগতপরিগ্গহে, পংসুকূলসঞ্ঞিস্স, উম্মত্তকাদীনঞ্চ অনাপত্তি. সীলৰিপত্তি, অঞ্ঞস্স মনুস্সজাতিকস্স ৰসেন পরপরিগ্গহিতং, পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিতা, গরুপরিক্খারো, থেয্যচিত্তং, ৰুত্তপ্পকারানং অৰহারানং ৰসেন অৰহরণঞ্চাতি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি. অদিন্নাদানসমুট্ঠানং, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
দুতিযপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.