পারাজিককণ্ডো
ইদানি যদেতং নিদানানন্তরং তত্রিমে চত্তারোতিআদি পারাজিককণ্ডং, তত্থ তত্রাতি তস্মিং ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামী’’তি এৰং ৰুত্তে পাতিমোক্খে. ইমেতি ইদানি ৰত্তব্বানং অভিমুখীকরণং. চত্তারোতি গণনপরিচ্ছেদো. পারাজিকাতি এৰংনামকা. ধম্মাতি আপত্তিযো. উদ্দেসং আগচ্ছন্তীতি সরূপেন উদ্দিসিতব্বতং আগচ্ছন্তি, ন নিদানে ৰিয ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি সাধারণৰচনমত্তেন.
১. পঠমপারাজিকৰণ্ণনা
যো পনাতি রস্সদীঘাদিনা লিঙ্গাদিভেদেন যো কোচি. ভিক্খূতি এহিভিক্খুউপসম্পদা, সরণগমনূপসম্পদা, ওৰাদপ্পটিগ্গহণূপসম্পদা, পঞ্হাব্যাকরণূপসম্পদা, অট্ঠগরুধম্মপ্পটিগ্গহণূপসম্পদা, দূতেনূপসম্পদা, অট্ঠৰাচিকূপসম্পদা, ঞত্তিচতুত্থকম্মূপসম্পদাতি ইমাসু অট্ঠসু উপসম্পদাসু ঞত্তিচতুত্থেন উপসম্পদাকম্মেন অকুপ্পেন ঠানারহেন উপসম্পন্নো. তস্স পন কম্মস্স ৰত্থুঞত্তিঅনুস্সাৰন সীমা পরিসাসম্পত্তিৰসেন অকুপ্পতা ৰেদিতব্বা.
তত্থ ৰত্থূতি উপসম্পদাপেক্খো পুগ্গলো, সো ঠপেত্ৰা ঊনৰীসতিৰস্সং অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নপুব্বং, পণ্ডকাদযো চ একাদস অভব্বপুগ্গলে ৰেদিতব্বো. তত্থ ঊনৰীসতিৰস্সো নাম পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায অপরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সো. অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নপুব্বো নাম চতুন্নং পারাজিকানং অঞ্ঞতরং অজ্ঝাপন্নপুব্বো. পণ্ডকাদযো ৰজ্জনীযপুগ্গলকথাযং ৰুত্তা. তেসু আসিত্তপণ্ডকঞ্চ উসূযপণ্ডকঞ্চ ঠপেত্ৰা ওপক্কমিকপণ্ডকো নপুংসকপণ্ডকো পণ্ডকভাৰপক্খে ঠিতো পক্খপণ্ডকো চ ইধ অধিপ্পেতো.
থেয্যসংৰাসকো পন তিৰিধো লিঙ্গত্থেনকো সংৰাসত্থেনকো উভযত্থেনকোতি. তত্থ যো সযং পব্বজিত্ৰা ন ভিক্খুৰস্সানি গণেতি, ন যথাৰুড্ঢং ভিক্খূনং ৰা সামণেরানং ৰা ৰন্দনং সাদিযতি, ন আসনেন পটিবাহতি, ন উপোসথাদীসু সন্দিস্সতি, অযং অসুদ্ধচিত্ততায লিঙ্গমত্তস্সেৰ থেনিতত্তা লিঙ্গত্থেনকো নাম. যো পন ভিক্খূহি পব্বজিতো সামণেরো সমানো কাসাযানি অপনেত্ৰা তেসু সউস্সাহোৰ মেথুনং ধম্মং পটিসেৰিত্ৰা পুন নিৰাসেত্ৰা সামণেরভাৰং পটিজানাতি, অযং ভিক্খূহি দিন্নলিঙ্গস্স অপরিচ্চত্তত্তা ন লিঙ্গত্থেনকো, ন লিঙ্গানুরূপস্স সংৰাসস্স সাদিতত্তা নাপি সংৰাসত্থেনকো. অন্তিমৰত্থুঅজ্ঝাপন্নকেপি এসেৰ নযো. যো চ খো সামণেরো সমানো ৰিদেসং গন্ত্ৰা ভিক্খুৰস্সানি গণেতি, যথাৰুড্ঢং ৰন্দনং সাদিযতি, আসনেন পটিবাহতি, উপোসথাদীসু সন্দিস্সতি, অযং সংৰাসমত্তস্সেৰ থেনিতত্তা সংৰাসত্থেনকো নাম. ভিক্খুৰস্সগণনাদিকো হি সব্বোপি কিরিযভেদো ইমস্মিং অত্থে ‘‘সংৰাসো’’তি ৰেদিতব্বো. সিক্খং পচ্চক্খায ‘‘ন মং কোচি জানাতী’’তি পুন এৰং পটিপজ্জন্তেপি এসেৰ নযো. যো পন সযং পব্বজিত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা যথাৰুড্ঢং ৰন্দনং সাদিযতি, আসনেন পটিবাহতি, ভিক্খুৰস্সানি গণেতি, উপোসথাদীসু সন্দিস্সতি, অযং লিঙ্গস্স চেৰ সংৰাসস্স চ থেনিতত্তা উভযত্থেনকো নাম. ধুরনিক্খেপৰসেন কাসাযানি অপনেত্ৰা অন্তিমৰত্থুং অজ্ঝাপজ্জিত্ৰা পুন তানি অচ্ছাদেত্ৰা এৰং পটিপজ্জন্তেপি এসেৰ নযো, অযং তিৰিধোপি থেয্যসংৰাসকো ইধ অধিপ্পেতো. ঠপেত্ৰা পন ইমং তিৰিধং.
‘‘রাজ দুব্ভিক্খ কন্তার-রোগ ৰেরী ভযেন ৰা;
চীৰরাহরণত্থং ৰা, লিঙ্গং আদিযতীধ যো.
‘‘সংৰাসং নাধিৰাসেতি, যাৰ সো সুদ্ধমানসো;
থেয্যসংৰাসকো নাম, তাৰ এস ন ৰুচ্চতী’’তি. (মহাৰ. অট্ঠ. ১১০);
যো পন উপসম্পন্নো তিত্থিযভাৰং পত্থযমানো সযং ৰা কুসচীরাদিকং তিত্থিযলিঙ্গং আদিযতি, তেসং ৰা সন্তিকে পব্বজতি, নগ্গো ৰা হুত্ৰা আজীৰকানং সন্তিকং গন্ত্ৰা তেসং ৰতানি আদিযতি, অযং তিত্থিযপক্কন্তকো নাম. ঠপেত্ৰা পন মনুস্সজাতিকং অৰসেসো সব্বোপি তিরচ্ছানগতো নাম. যেন মনুস্সজাতিকা জনেত্তি সযম্পি মনুস্সভূতেনেৰ সঞ্চিচ্চ জীৰিতা ৰোরোপিতা, অযং মাতুঘাতকো নাম. পিতুঘাতকেপি এসেৰ নযো. যেন অন্তমসো গিহিলিঙ্গে ঠিতোপি মনুস্সজাতিকো খীণাসৰো সঞ্চিচ্চ জীৰিতা ৰোরোপিতো, অযং অরহন্তঘাতকো নাম. যো পন পকতত্তং ভিক্খুনিং তিণ্ণং মগ্গানং অঞ্ঞতরস্মিং মগ্গে দূসেতি, অযং ভিক্খুনিদূসকো নাম. যো দেৰদত্তো ৰিয সাসনং উদ্ধম্মং উব্বিনযং কত্ৰা চতুন্নং কম্মানং অঞ্ঞতরৰসেন সঙ্ঘং ভিন্দতি, অযং সঙ্ঘভেদকো নাম. যো দেৰদত্তো ৰিয দুট্ঠচিত্তেন ৰধকচিত্তেন তথাগতস্স জীৰমানকসরীরে খুদ্দকমক্খিকায পিৰনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেতি, অযং লোহিতুপ্পাদকো নাম. যস্স ইত্থিনিমিত্তুপ্পাদনকম্মতো চ পুরিসনিমিত্তুপ্পাদনকম্মতো চ উভতো দুৰিধম্পি ব্যঞ্জনং অত্থি, অযং উভতোব্যঞ্জনকো নাম. ইতি ইমে তেরস পুগ্গলা উপসম্পদায অৰত্থূ, ইমে পন ঠপেত্ৰা অঞ্ঞস্মিং উপসম্পদাপেক্খে সতি উপসম্পদাকম্মং ৰত্থুসম্পত্তিৰসেন অকুপ্পং হোতি.
কথং ঞত্তিসম্পত্তিৰসেন অকুপ্পং হোতি? ৰত্থুসঙ্ঘপুগ্গলঞত্তীনং অপরামসনানি, পচ্ছা ঞত্তিট্ঠপনঞ্চাতি ইমে তাৰ পঞ্চ ঞত্তিদোসা. তত্থ ‘‘অযং ইত্থন্নামো’’তি উপসম্পদাপেক্খস্স অকিত্তনং ৰত্থুঅপরামসনং নাম. ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো’’তিএত্থ ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা ‘‘সঙ্ঘো’’তি অভণনং সঙ্ঘঅপরামসনং নাম. ‘‘ইত্থন্নামস্স উপসম্পদাপেক্খো’’তি উপজ্ঝাযস্স অকিত্তনং পুগ্গলঅপরামসনং নাম. সব্বেন সব্বং ঞত্তিযা অনুচ্চারণং ঞত্তিঅপরামসনং নাম. পঠমং কম্মৰাচং নিট্ঠাপেত্ৰা ‘‘এসা ঞত্তী’’তি ৰত্ৰা ‘‘খমতি সঙ্ঘস্সা’’তি এৰং ঞত্তিকিত্তনং পচ্ছা ঞত্তিট্ঠপনং নাম. ইতি ইমেহি দোসেহি ৰিমুত্তায ঞত্তিযা সম্পন্নং ঞত্তিসম্পত্তিৰসেন অকুপ্পং হোতি.
অনুস্সাৰনৰসেন অকুপ্পতাযপি ৰত্থুসঙ্ঘপুগ্গলানং অপরামসনানি, সাৰনায হাপনং, অকালে সাৰনন্তি ইমে পঞ্চ অনুস্সাৰনদোসা. তত্থ ৰত্থাদীনং অপরামসনানি ঞত্তিযং ৰুত্তসদিসানেৰ. তীসু পন অনুস্সাৰনাসু যত্থ কত্থচি এতেসং অপরামসনং অপরামসনমেৰ. সব্বেন সব্বং পন কম্মৰাচং অৰত্ৰা চতুক্খত্তুং ঞত্তিকিত্তনমেৰ, অথ ৰা পন কম্মৰাচাব্ভন্তরে অক্খরস্স ৰা পদস্স ৰা অনুচ্চারণং ৰা দুরুচ্চারণং ৰা সাৰনায হাপনং নাম. সাৰনায অনোকাসে পঠমং ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৰা অনুস্সাৰনকরণং অকালে সাৰনং নাম. ইতি ইমেহি দোসেহি ৰিমুত্তায অনুস্সাৰনায সম্পন্নং অনুস্সাৰনসম্পত্তিৰসেন অকুপ্পং হোতি.
পুব্বে ৰুত্তং ৰিপত্তিসীমালক্খণং সমতিক্কন্তায পন সীমায কতং সীমাসম্পত্তিৰসেন অকুপ্পং হোতি. যাৰতিকা ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা, তেসং অনাগমনং, ছন্দারহানং ছন্দস্স অনাহরণং, সম্মুখীভূতানং পটিক্কোসনন্তি ইমে পন তযো পরিসাদোসা, তেহি ৰিমুত্তায পরিসায কতং পরিসাসম্পত্তিৰসেন অকুপ্পং হোতি. কারণারহত্তা পন সত্থু সাসনারহত্তা ঠানারহং নাম হোতি. ইতি যো ইমিনা এৰং অকুপ্পেন ঠানারহেন ঞত্তিচতুত্থেন উপসম্পদাকম্মেন উপসম্পন্নো, অযং ইধ ‘‘ভিক্খূ’’তি অধিপ্পেতো. পণ্ণত্তিৰজ্জেসু পন অঞ্ঞেপি সঙ্গহং গচ্ছন্তি.
ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নোতি যা ভিক্খূনং অধিসীলসঙ্খাতা সিক্খা, তঞ্চ, যত্থ চেতে সহ জীৰন্তি, একজীৰিকা সভাগৰুত্তিনো হোন্তি, তং ভগৰতা পঞ্ঞত্তং সিক্খাপদসঙ্খাতং সাজীৰঞ্চ, তত্থ সিক্খনভাৰেন সমাপন্নোতি ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমআপন্নো. সমাপন্নোতি সিক্খঞ্চ পরিপূরেন্তো সাজীৰঞ্চ অৰীতিক্কমন্তো হুত্ৰা তদুভযং উপগতোতি অত্থো. সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰাতি যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপটিক্খিপিত্ৰা, যঞ্চ সাজীৰং সমাপন্নো, তস্মিং দুব্বলভাৰং অপ্পকাসেত্ৰা. তত্থ চিত্তখেত্তকালপযোগপুগ্গলৰিজাননৰসেন সিক্খায পচ্চক্খানং ঞত্ৰা তদভাৰেন অপচ্চক্খানং ৰেদিতব্বং. কথং? উপসম্পন্নভাৰতো চৰিতুকামতাচিত্তেনেৰ হি সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন দৰা ৰা রৰা ৰা ভণন্তস্স. এৰং চিত্তৰসেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন. তথা ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামি, ধম্মং পচ্চক্খামি, সঙ্ঘং পচ্চক্খামি, সিক্খং, ৰিনযং, পাতিমোক্খং, উদ্দেসং, উপজ্ঝাযং, আচরিযং, সদ্ধিৰিহারিকং, অন্তেৰাসিকং, সমানুপজ্ঝাযকং, সমানাচরিযকং, সব্রহ্মচারিং পচ্চক্খামী’’তি এৰং ৰুত্তানং বুদ্ধাদীনং চুদ্দসন্নং, ‘‘গিহীতি মং ধারেহি, উপাসকো, আরামিকো, সামণেরো, তিত্থিযো, তিত্থিযসাৰকো, অসমণো, ‘অসক্যপুত্তিযো’তি মং ধারেহী’’তি এৰং ৰুত্তানং গিহিআদীনং অট্ঠন্নঞ্চাতি ইমেসং দ্ৰাৰীসতিযা খেত্তপদানং যস্স কস্সচি সৰেৰচনস্স ৰসেন তেসু যংকিঞ্চি ৰত্তুকামস্স যংকিঞ্চি ৰদতো সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন রুক্খাদীনং অঞ্ঞতরস্স নামং গহেত্ৰা পচ্চাচিক্খন্তস্স. এৰং খেত্তৰসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন.
তত্থ যদেতং ‘‘পচ্চক্খামী’’তি চ, ‘‘মং ধারেহী’’তি (পারা. ৫১) চ ৰুত্তং ৰত্তমানকালৰচনং, যানি চ ‘‘অলং মে বুদ্ধেন, কিং নু মে বুদ্ধেন, ন মমত্থো বুদ্ধেন, সুমুত্তাহং বুদ্ধেনা’’তিআদিনা (পারা. ৫২) নযেন আখ্যাতৰসেন কালং অনামসিত্ৰা পুরিমেহি চুদ্দসহি পদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা ৰুত্তানি ‘‘অলং মে’’তিআদীনি চত্তারি পদানি, তেসংযেৰ চ সৰেৰচনানং ৰসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন ‘‘পচ্চক্খাসি’’ন্তি ৰা ‘‘পচ্চক্খিস্স’’ন্তি ৰা ‘‘মং ধারেসী’’তি ৰা ‘‘মং ধারেস্সতী’’তি ৰা ‘‘যংনূনাহং পচ্চক্খেয্য’’ন্তি (পারা. ৪৫) ৰাতিআদীনি অতীতানাগতপরিকপ্পৰচনানি ভণন্তস্স. এৰং ৰত্তমান কালৰসেন চেৰ অনামট্ঠকালৰসেন চ পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন.
পযোগো পন দুৰিধো কাযিকো চ ৰাচসিকো চ. তত্থ ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিনা (পারা. ৫১) নযেন যায কাযচি ভাসায ৰচীভেদং কত্ৰা ৰাচসিকপ্পযোগেনেৰ পচ্চক্খানং হোতি, ন অক্খরলিখনং ৰা হত্থমুদ্দাদিদস্সনং ৰা কাযপ্পযোগং করোন্তস্স. এৰং ৰাচসিকপ্পযোগেনেৰ পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন.
পুগ্গলো পন দুৰিধো – যো চ পচ্চক্খাতি, যস্স চ পচ্চক্খাতি. তত্থ যো পচ্চক্খাতি, সো সচে উম্মত্তকখিত্তচিত্তৰেদনাট্টানং অঞ্ঞতরো ন হোতি. যস্স পন পচ্চক্খাতি, সো সচে মনুস্সজাতিকো হোতি, ন চ উম্মত্তকাদীনং অঞ্ঞতরো, সম্মুখীভূতো চ সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি. ন হি অসম্মুখীভূতস্স দূতেন ৰা পণ্ণেন ৰা আরোচনং রুহতি. এৰং যথাৰুত্তপুগ্গলৰসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন.
ৰিজাননম্পি নিযমিতানিযমিতৰসেন দুৰিধং. তত্থ যস্স যেসং ৰা নিযমেত্ৰা ‘‘ইমস্স, ইমেসং ৰা আরোচেমী’’তি ৰদতি, সচে তে যথা পকতিযা লোকে মনুস্সা ৰচনং সুত্ৰা আৰজ্জনসমযে জানন্তি, এৰং তস্স ৰচনানন্তরমেৰ তস্স ‘‘অযং উক্কণ্ঠিতো’’তি ৰা ‘‘গিহিভাৰং পত্থযতী’’তি ৰা যেন কেনচি আকারেন সিক্খাপচ্চক্খানভাৰং জানন্তি, পচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা. অথ অপরভাগে ‘‘কিং ইমিনা ৰুত্ত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা জানন্তি, অঞ্ঞে ৰা জানন্তি, অপচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা. অনিযমেত্ৰা আরোচেন্তস্স পন সচে ৰুত্তনযেন যো কোচি মনুস্সজাতিকো ৰচনত্থং জানাতি, পচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা. এৰং ৰিজাননৰসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৰেন. যো পন অন্তমসো দৰাযপি পচ্চক্খাতি, তেন অপচ্চক্খাতাৰ হোতি সিক্খা. ইতি ইমেসং ৰুত্তপ্পকারানং চিত্তাদীনং ৰা ৰসেন, সব্বসো ৰা পন অপচ্চক্খানেন সিক্খং অপচ্চক্খায সিক্খাপচ্চক্খানস্সেৰ চ অত্থভূতং একচ্চং দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা.
মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্যাতি এত্থ মেথুনং ধম্মন্তি রাগপরিযুট্ঠানেন সদিসানং উভিন্নং ধম্মং. পটিসেৰেয্যাতি পটিসেৰেয্য অজ্ঝাপজ্জেয্য. অন্তমসোতি সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন. তিরচ্ছানগতাযপীতি পটিসন্ধিৰসেন তিরচ্ছানেসু গতাযপি, অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তি. পারাজিকো হোতীতি পরাজিতো হোতি, পরাজযং আপন্নো. অসংৰাসোতি পকতত্তা ভিক্খূ সহ ৰসন্তি এত্থাতি এককম্মাদিকোৰ তিৰিধোপি ৰিধি সংৰাসো নাম, সো তেন সদ্ধিং নত্থীতি অসংৰাসো. সঙ্ঘকম্মেসু হি এস গণপূরকোপি ন হোতি, অযং তাৰ পদৰণ্ণনা.
অযং পনেত্থ ৰিনিচ্ছযো – মনুস্সামনুস্সতিরচ্ছানগতৰসেন হি তিস্সো ইত্থিযো, তাসং ৰচ্চমগ্গপস্সাৰমগ্গমুখমগ্গৰসেন তযো তযো কত্ৰা নৰ মগ্গা, তথা উভতোব্যঞ্জনকানং. পুরিসানং পন ৰচ্চমগ্গমুখমগ্গৰসেন দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা ছ মগ্গা, তথা পণ্ডকানন্তি এৰং তিংস মগ্গা. তেসু অত্তনো ৰা পরেসং ৰা যস্স কস্সচি মগ্গস্স সন্থতস্স ৰা অসন্থতস্স ৰা, পরেসং পন মতানম্পি অক্খাযিতস্স ৰা যেভুয্যেন অক্খাযিতস্স ৰা পকতিৰাতেন অসংফুট্ঠে অল্লোকাসে যো ভিক্খু একতিলবীজমত্তম্পি অত্তনো অঙ্গজাতং সন্থতং ৰা অসন্থতং ৰা সেৰনচিত্তেন পৰেসেতি, পরেন ৰা পৰেসিযমানে পৰেসনপৰিট্ঠট্ঠিতউদ্ধরণেসু যংকিঞ্চি সাদিযতি, অযং পারাজিকাপত্তিং আপন্নো নাম হোতি, অযং তাৰেত্থ অসাধারণৰিনিচ্ছযো. সব্বসিক্খাপদানং পন সাধারণৰিনিচ্ছযত্থং অযং মাতিকা –
নিদানং পুগ্গলং ৰত্থুং, পঞ্ঞত্তিৰিধিমেৰ চ;
আণত্তাপত্তিনাপত্তি-ৰিপত্তিং অঙ্গমেৰ চ.
সমুট্ঠানৰিধিং কিরিযা-সঞ্ঞাচিত্তেহি নানত্তং;
ৰজ্জকম্মপ্পভেদঞ্চ, তিকদ্ৰযৰিধিং তথা.
লক্খণং সত্তরসধা, ঠিতং সাধারণং ইদং;
ঞত্ৰা যোজেয্য মেধাৰী, তত্থ তত্থ যথারহন্তি.
তত্থ নিদানং নাম ৰেসালি-রাজগহ-সাৰত্থি-আল়ৰি-কোসম্বি-সগ্গ-ভগ্গানং ৰসেন সত্তৰিধং পঞ্ঞত্তিট্ঠানং, ইদঞ্হি সব্বসিক্খাপদানং নিদানং. পুগ্গলো নাম যং যং আরব্ভ তং তং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং. ৰত্থু নাম তস্স তস্স পুগ্গলস্স অজ্ঝাচারো ৰুচ্চতি. পঞ্ঞত্তিৰিধিন্তি পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিঅনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তিসব্বত্থপঞ্ঞত্তিপদেসপঞ্ঞত্তিসাধারণপঞ্ঞত্তি অসাধারণপঞ্ঞত্তিএকতোপঞ্ঞত্তিউভতোপঞ্ঞত্তিৰসেন নৰৰিধা পঞ্ঞত্তি. তত্থ অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি নাম অনুপ্পন্নে দোসে পঞ্ঞত্তা, সা অট্ঠগরুধম্মপ্পটিগ্গহণৰসেন (চূল়ৰ. ৪০৩) ভিক্খুনীনংযেৰ আগতা, অঞ্ঞত্র নত্থি. ৰিনযধরপঞ্চমেন (মহাৰ. ২৫৯) গণেন উপসম্পদা, গণঙ্গণূপাহনা (মহাৰ. ২৫৯) ধুৰন্হানং চম্মত্থরণন্তি এতেসং ৰসেন চতুব্বিধা পদেসপঞ্ঞত্তি নাম. মজ্ঝিমদেসেযেৰ হি এতেহি আপত্তি হোতি, তেসুপি ধুৰন্হানং পটিক্খেপমত্তমেৰ পাতিমোক্খে আগতং, ততো অঞ্ঞা পদেসপঞ্ঞত্তি নাম নত্থি. সব্বানি সব্বত্থপঞ্ঞত্তিযেৰ হোন্তি, সাধারণপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ একতোপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ অত্থতো একং, তস্মা অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তিঞ্চ সব্বত্থপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ একতোপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ ঠপেত্ৰা সেসানং চতস্সন্নং পঞ্ঞত্তীনং ৰসেন সব্বত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. আণত্তাপত্তিনাপত্তিৰিপত্তিন্তিএত্থ আণত্তীতিআণাপনা ৰুচ্চতি. আপত্তীতি পুব্বপ্পযোগাদিৰসেন আপত্তিভেদো. অনাপত্তীতি অজাননাদিৰসেন অনাপত্তি. ৰিপত্তীতি সীলআচারদিট্ঠিআজীৰৰিপত্তীনং অঞ্ঞতরা. ইতি ইমাসং আণত্তাদীনম্পি ৰসেন সব্বত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. অঙ্গন্তি সব্বসিক্খাপদেসু আপত্তীনং অঙ্গং ৰেদিতব্বং.
সমুট্ঠানৰিধিন্তি সব্বাপত্তীনং কাযো ৰাচা কাযৰাচা কাযচিত্তং ৰাচাচিত্তং কাযৰাচাচিত্তন্তি ইমানি একঙ্গিকদ্ৰঙ্গিকতিৰঙ্গিকানি. ছ সমুট্ঠানানি নাম যানি ‘‘সিক্খাপদসমউট্ঠানানী’’তিপি ৰুচ্চন্তি. তত্থ পুরিমানি তীণি অচিত্তকানি, পচ্ছিমানি সচিত্তকানি. তেসু একেন ৰা দ্ৰীহি ৰা তীহি ৰা চতূহি ৰা ছহি ৰা সমুট্ঠানেহি আপত্তিযো সমুট্ঠহন্তি, পঞ্চসমুট্ঠানা নাম নত্থি. তত্থ একসমুট্ঠানা নাম চতুত্থেন চ পঞ্চমেন চ ছট্ঠেন চ সমুট্ঠানেন সমুট্ঠাতি, ন অঞ্ঞেন. দ্ৰিসমুট্ঠানা নাম পঠমচতুত্থেহি চ দুতিযপঞ্চমেহি চ ততিযছট্ঠেহি চ চতুত্থছট্ঠেহি চ পঞ্চমছট্ঠেহি চ সমুট্ঠানেহি, সমুট্ঠাতি, ন অঞ্ঞেহি. তিসমুট্ঠানা নাম পঠমেহি চ তীহি, পচ্ছিমেহি চ তীহি সমুট্ঠানেহি সমুট্ঠাতি, ন অঞ্ঞেহি. চতুসমুট্ঠানা নাম পঠমততিযচতুত্থছট্ঠেহি চ দুতিযততিযপঞ্চমছট্ঠেহি চ সমুট্ঠানেহি সমুট্ঠাতি, ন অঞ্ঞেহি. ছ সমুট্ঠানা নাম ছহিপি সমুট্ঠাতি.
এৰং –
তিধা একসমুট্ঠানা, পঞ্চধা দ্ৰিসমুট্ঠিতা;
দ্ৰিধা তিচতুরো ঠানা, একধা ছসমুট্ঠিতাতি.
সমুট্ঠানৰসেন সব্বাৰ তেরস আপত্তিযো হোন্তি (চূল়ৰ. ১৬৫ আদযো), তা পঠমপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৰসেন সমুট্ঠানতো তেরস নামানি লভন্তি পঠমপারাজিকসমুট্ঠানা, অদিন্নাদান-সঞ্চরিত্ত-সমনুভাসন-কথিন-এল়কলোম-পদসোধম্ম-অদ্ধান-থেয্যসত্থ-ধম্মদেসনাভূতারোচন-চোরিৰুট্ঠাপন-অননুঞ্ঞাতসমুট্ঠানাতি. তত্থ যা কাযচিত্ততো সমুট্ঠাতি, অযং পঠমপারাজিকসমুট্ঠানা নাম. যা সচিত্তকেহি তীহি সমুট্ঠানেহি সমুট্ঠাতি, অযং অদিন্নাদানসমুট্ঠানা নাম. যা ছহিপি সমুট্ঠাতি, অযং সঞ্চরিত্তসমুট্ঠানা নাম. যা ছট্ঠেনেৰ সমুট্ঠাতি, অযং সমনুভাসনসমুট্ঠানা নাম. যা ততিযছট্ঠেহি সমুট্ঠাতি, অযং কথিনসমুট্ঠানা নাম. যা পঠমচতুত্থেহি সমুট্ঠাতি, অযং এল়কলোমসমুট্ঠানা নাম. যা দুতিযপঞ্চমেহি সমুট্ঠাতি, অযং পদসোধম্মসমুট্ঠানা নাম. যা পঠমততিযচতুত্থছট্ঠেহি সমুট্ঠাতি, অযং অদ্ধানসমুট্ঠানা নাম. যা চতুত্থছট্ঠেহি সমুট্ঠাতি, অযং থেয্যসত্থসমুট্ঠানা নাম. যা পঞ্চমেনেৰ সমুট্ঠাতি, অযং ধম্মদেসনাসমুট্ঠানা নাম. যা অচিত্তকেহি তীহি সমুট্ঠানেহি সমুট্ঠাতি, অযং ভূতারোচনসমুট্ঠানা নাম. যা পঞ্চমছট্ঠেহি সমুট্ঠাতি, অযং চোরিৰুট্ঠাপনসমুট্ঠানা নাম. যা দুতিযততিযপঞ্চমছট্ঠেহি সমুট্ঠাতি, অযং অননুঞ্ঞাতসমুট্ঠানা নামাতি. ইতি ইমস্স সমুট্ঠানৰিধিনোপি ৰসেন সব্বত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
কিরিযাসঞ্ঞাচিত্তেহি নানত্তন্তি এতেহি কিরিযাদীহি সব্বাপত্তীনং নানাভাৰং ঞত্ৰা সব্বত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. সব্বাপত্তিযো হি কিরিযাৰসেন পঞ্চৰিধা হোন্তি, সেয্যথিদং – অত্থাপত্তি কিরিযতো সমুট্ঠাতি, অত্থি অকিরিযতো, অত্থি কিরিযাকিরিযতো, অত্থি সিযা কিরিযতো সিযা অকিরিযতো, অত্থি সিযা কিরিযতো সিযা কিরিযাকিরিযতোতি. তত্থ যা কাযেন ৰা ৰাচায ৰা পথৰিখণনাদীসু (পচি. ৮৪) ৰিয ৰীতিক্কমং করোন্তস্স হোতি, অযং কিরিযতো সমুট্ঠাতি নাম. যা কাযৰাচাহি কত্তব্বং অকরোন্তস্স হোতি পঠমকথিনাপত্তি (পারা. ৪৫৯ আদযো) ৰিয, অযং অকিরিযতো সমুট্ঠাতি নাম. যা করোন্তস্স চ অকরোন্তস্স চ হোতি অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা হত্থতো চীৰরপ্পটিগ্গহণাপত্তি (পারা. ৫০৮-৫১১) ৰিয, অযং কিরিযাকিরিযতো সমুট্ঠাতি নাম. যা সিযা করোন্তস্স চ, সিযা অকরোন্তস্স চ হোতি রূপিযপ্পটিগ্গহণাপত্তি (পারা. ৫৮২) ৰিয, অযং সিযা কিরিযতো সিযা অকিরিযতো সমুট্ঠাতি নাম. যা সিযা করোন্তস্স চ সিযা করোন্তাকরোন্তস্স চ হোতি কুটিকারাপত্তি (পারা. ৩৪২ আদযো) ৰিয, অযং সিযা কিরিযতো সিযা কিরিযাকিরিযতো সমুট্ঠাতি নাম.
সব্বাপত্তিযো চ সঞ্ঞাৰসেন দুৰিধা হোন্তি সঞ্ঞাৰিমোক্খা নোসঞ্ঞাৰিমোক্খাতি. তত্থ যতো ৰীতিক্কমসঞ্ঞায অভাৰেন মুচ্চতি, অযং সঞ্ঞাৰিমোক্খা, ইতরা নোসঞ্ঞাৰিমোক্খা. পুন চ সব্বাপি চিত্তৰসেন দুৰিধা হোন্তি সচিত্তকা অচিত্তকা চাতি. তত্থ যা সচিত্তকসমুট্ঠানৰসেনেৰ সমুট্ঠাতি অযং সচিত্তকা. যা অচিত্তকেন ৰা সচিত্তকমিস্সকেন ৰা সমুট্ঠাতি অযং অচিত্তকা.
ৰজ্জকম্মপ্পভেদন্তি এত্থ সব্বাপত্তিযো ৰজ্জৰসেন দুৰিধা হোন্তি লোকৰজ্জা পণ্ণত্তিৰজ্জা চাতি. তত্থ যস্সা সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৰ হোতি, অযং লোকৰজ্জা, সেসা পণ্ণত্তিৰজ্জা. সব্বা চ কাযকম্মৰচীকম্মতদুভযৰসেন তিৰিধা হোন্তি. তত্থ কাযদ্ৰারে আপজ্জিতব্বা কাযকম্মন্তি ৰুচ্চতি, ৰচীদ্ৰারে আপজ্জিতব্বা ৰচীকম্মন্তি ৰুচ্চতি, উভযত্থ আপজ্জিতব্বা কাযকম্মং ৰচীকম্মঞ্চাতি, মনোদ্ৰারে আপত্তি নাম নত্থি. ইতি ইমিনা ৰজ্জকম্মপ্পভেদেনাপি সব্বত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.
তিকদ্ৰযৰিধিন্তি কুসলত্তিকৰেদনাত্তিকৰিধিং. আপত্তিং আপজ্জমানো হি অকুসলচিত্তো ৰা আপজ্জতি কুসলাব্যাকতচিত্তো ৰা, তথা দুক্খৰেদনাসমঙ্গী ৰা ইতরৰেদনাদ্ৰযসমঙ্গী ৰা. এৰং সন্তেপি সব্বসিক্খাপদেসু অকুসলচিত্তৰসেন একং চিত্তং, কুসলাব্যাকতচিত্তৰসেন দ্ৰে চিত্তানি, সব্বেসং ৰসেন তীণি চিত্তানি. দুক্খৰেদনাৰসেন একা ৰেদনা, সুখউপেক্খাৰসেন দ্ৰে, সব্বাসং ৰসেন তিস্সো ৰেদনাতি. অযমেৰ পভেদো লব্ভতি, ন অঞ্ঞো.
লক্খণং সত্তরসধা, ঠিতং সাধারণং ইদং, ঞত্ৰাতি ইদং নিদানাদিৰেদনাত্তিকপরিযোসানং সত্তরসপ্পকারং লক্খণং জানিত্ৰা যোজেয্য মেধাৰী. তত্থ তত্থ যথারহন্তি পণ্ডিতো ভিক্খু তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে ইদং লক্খণং যথানুরূপং যোজেয্যাতি অত্থো. তং পন অযোজিতং দুব্বিজানং হোতি, তস্মা নং সব্বসিক্খাপদানং অসাধারণৰিনিচ্ছযপরিযোসানে ইমং মাতিকং অনুদ্ধরিত্ৰাৰ যোজেত্ৰা দস্সযিস্সাম.
ইধ পনস্স অযং যোজনা – ইদং ৰেসালিযং সুদিন্নত্থেরং আরব্ভ মেথুনৰীতিক্কমৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং. ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্যা’’তি অযমেত্থ পঞ্ঞত্তি, ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি চ ‘‘অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযপী’’তি চ দ্ৰে অনুপঞ্ঞত্তিযো. অনুপঞ্ঞত্তি চ নামেসা আপত্তিকরা চ হোতি অঞ্ঞৰাদকসিক্খাপদাদীসু (পাচি. ৯৫ আদযো) ৰিয, অনাপত্তিকরা চ অঞ্ঞত্র সুপিনন্তাতিআদীসু (পারা. ২৩৬-২৩৭) ৰিয, আপত্তিউপত্থম্ভকরা চ অদিন্নাদানাদীসু (পারা. ৯১) ৰিয, ইধ পন উপত্থম্ভকরাতি ৰেদিতব্বা. ইতো পরং পন যত্থ অনুপঞ্ঞত্তি অত্থি, তত্থ ‘‘অযং অনুপঞ্ঞত্তী’’তি এত্তকমেৰ দস্সযিস্সাম. ঠপেত্ৰা পন অনুপঞ্ঞত্তিং অৰসেসা পঞ্ঞত্তিযেৰাতি সব্বত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. ভিক্খুং আরব্ভ উপ্পন্নৰত্থুস্মিংযেৰ ‘‘যা পন ভিক্খুনী ছন্দসো মেথুনং ধম্মং পটিসেৰেয্যা’’তি এৰং ভিক্খুনীনম্পি পঞ্ঞত্তিতো সাধারণপঞ্ঞত্তি. আণত্তিযা অনাপজ্জনতো অনাণত্তিকং. ভিক্খুং পন আণাপেন্তো অকপ্পিযসমাদানাপত্তিতো ন মুচ্চতি, মেথুনরাগেন কাযসংসগ্গে দুক্কটং, জীৰমানকসরীরস্স ৰুত্তপ্পকারে মগ্গে সচেপি তচাদীনি অনৰসেসেত্ৰা সব্বসো ছিন্নে নিমিত্তসণ্ঠানমত্তং পঞ্ঞাযতি, তত্থ অন্তমসো অঙ্গজাতে উট্ঠিতং অনট্ঠকাযপ্পসাদং পীল়কং ৰা চম্মখিলং ৰা পৰেসেন্তস্সাপি সেৰনচিত্তে সতি পারাজিকং, নট্ঠকাযপ্পসাদং সুক্খপীল়কং ৰা মতচম্মং ৰা লোমং ৰা পৰেসেন্তস্স দুক্কটং, সচে নিমিত্তসণ্ঠানমত্তম্পি অনৰসেসেত্ৰা সব্বসো মগ্গো উপ্পাটিতো, তত্থ উপক্কমতো ৰণসঙ্খেপৰসেন থুল্লচ্চযং, তথা মনুস্সানং অক্খিনাসাকণ্ণচ্ছিদ্দৰত্থিকোসেসু সত্থকেন কতৰণে ৰা, হত্থিঅস্সাদীনঞ্চ তিরচ্ছানানং ৰত্থিকোসনাসাপুটেসু থুল্লচ্চযং. তিরচ্ছানানং পন অক্খিকণ্ণনাসাৰণেসু অহিমচ্ছাদীনং পৰেসনপ্পমাণৰিরহিতে অণুনিমিত্তে সব্বেসঞ্চ উপকচ্ছকাদীসু সেসসরীরেসু দুক্কটং. মতসরীরে নিমিত্তে উপড্ঢক্খাযিততো পট্ঠায যাৰ ন কুথিতং হোতি, তাৰ থুল্লচ্চযং. কুথিতে দুক্কটং, তথা ৰট্টকতে মুখে অচ্ছুপন্তং অঙ্গজাতং পৰেসেন্তস্স দুক্কটং. ওট্ঠতো বহি নিক্খন্তজিৰ্হায ৰা দন্তেসু ৰা থুল্লচ্চযং. নিমিত্ততো বহি পতিতমংসপেসিযং দুক্কটন্তি অযমেত্থ আপত্তিভেদো.
অজানন্তস্স অসাদিযন্তস্স উম্মত্তকস্স খিত্তচিত্তস্স ৰেদনাট্টস্স আদিকম্মিকানঞ্চ অনাপত্তি. এত্থ পন যো নিদ্দং ওক্কন্তত্তা পরেন কতম্পি উপক্কমং ন জানাতি, সো অজানন্তো. যো জানিত্ৰাপি ন সাদিযতি, সো অসাদিযন্তো. যো পিত্তৰসেন অতেকিচ্ছং উম্মাদং পত্তো, সো উম্মত্তকো. যক্খেহি কতচিত্তৰিক্খেপো খিত্তচিত্তো. দ্ৰিন্নম্পি চ এতেসং অগ্গিসুৰণ্ণগূথচন্দনাদীসু সমপ্পৰত্তিভাৰেন অজাননভাৰোৰ পমাণং. যো অধিমত্তৰেদনায আতুরত্তা কিঞ্চি ন জানাতি, সো ৰেদনাট্টো. যো তস্মিং তস্মিং ৰত্থুস্মিং আদিভূতো, সো আদিকম্মিকো. অযং পন অনাপত্তি. চতূসু ৰিপত্তীসু সীলৰিপত্তি. তস্সা দ্ৰে অঙ্গানি সেৰনচিত্তঞ্চ মগ্গেন মগ্গপটিপাদনঞ্চাতি. সমুট্ঠানাদিতো ইদং সিক্খাপদং পঠমপারাজিকসমুট্ঠানং, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, অকুসলচিত্তং, দ্ৰিৰেদনন্তি, ইমানি চ সমুট্ঠানাদীনি নাম আপত্তিযা হোন্তি, ন সিক্খাপদস্স. ৰোহারসুখত্থং পন সব্বট্ঠকথাসু সিক্খাপদসীসেন দেসনা আগতা, তস্মা অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু ঠানেসু ব্যঞ্জনে আদরং অকত্ৰা অধিপ্পেতমেৰ গহেতব্বং.
অত্থঞ্হি নাথো সরণং অৰোচ;
ন ব্যঞ্জনং লোকহিতো মহেসী.
তস্মা অকত্ৰা রতিমক্খরেসু;
অত্থে নিৰেসেয্য মতিং মুতীমাতি.
পঠমপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযপারাজিকৰণ্ণনা
দুতিযে গামা ৰা অরঞ্ঞাৰাতি এত্থ সব্বোপি এককুটিকাদিভেদো পরিক্খিত্তো ৰা অপরিক্খিত্তো ৰা সমনুস্সো ৰা অমনুস্সো ৰা অন্তমসো অতিরেকচাতুমাসনিৰিট্ঠো যো কোচি সত্থোপি ‘‘গামো’’তি ৰেদিতব্বো. ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ অৰসেসং অরঞ্ঞং নাম. তত্থ অসম্মোহত্থং ঘরং ঘরূপচারো গামো গামূপচারোতি অযং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. নিব্বকোসস্স হি উদকপতনট্ঠানব্ভন্তরং ঘরং নাম. যং পন দ্ৰারে ঠিতো মাতুগামো ভাজনধোৰনউদকং ছড্ডেতি, তস্স পতনট্ঠানঞ্চ মাতুগামেনেৰ অন্তোগেহে ঠিতেন পকতিযা বহি খিত্তস্স সুপ্পস্স ৰা সংমুঞ্জনিযা ৰা পতনট্ঠানঞ্চ ঘরস্স পুরতো দ্ৰীসু কোণেসু সম্বন্ধিত্ৰা মজ্ঝে রুক্খসূচিদ্ৰারং ঠপেত্ৰা গোরূপানং পৰেসননিৰারণত্থং কতপরিক্খেপো চ অযং সব্বোপি ঘরূপচারো নাম. যং পন সব্বন্তিমং ঘরং হোতি, তস্স ঘরস্স তাদিসে ঘরূপচারে ঠিতস্স থামমজ্ঝিমস্স পুরিসস্স যথা তরুণমনুস্সা অত্তনো বলং দস্সেন্তো বাহুং পসারেত্ৰা লেড্ডুং খিপন্তি, এৰং খিত্তস্স লেড্ডুস্স পতনট্ঠানব্ভন্তরং গামো নাম. ততো অঞ্ঞস্স লেড্ডুপাতস্স অব্ভন্তরং গামূপচারো নাম. পতিতস্স পন লেড্ডুনো পৰত্তিত্ৰা গতট্ঠানং ন গহেতব্বং. পরিক্খিত্তস্স পন গামস্স পরিক্খেপোযেৰ গামস্স পরিচ্ছেদো, তস্স সচে দ্ৰে ইন্দখিলা হোন্তি অব্ভন্তরিমে ইন্দখিলে ঠিতস্স লেড্ডুপাতব্ভন্তরং গামূপচারো নাম. পদভাজনেপি (পারা. ৯২) হি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ য্ৰাযং অপরিক্খিত্তস্স গামস্স উপচারো দস্সিতো, তস্স ৰসেন ৰিকালে গামপ্পৰেসনাদীসু আপত্তি পরিচ্ছিন্দিতব্বা. ইতি ইমং ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ অৰসেসং ইমস্মিং সিক্খাপদে অরঞ্ঞং নাম. দেসনামত্তমেৰ চেতং ‘‘গামা ৰা অরঞ্ঞাৰা’’তি. যে পন ইমেসং পরিচ্ছেদদস্সনত্থং ঘরঘরূপচারগামূপচারা ৰুত্তা, ততোপি পারাজিকৰত্থুং অৰহরন্তস্স পারাজিকং হোতিযেৰ.
অদিন্নন্তি অঞ্ঞস্স মনুস্সজাতিকস্স সন্তকং. থেয্যসঙ্খাতন্তি এত্থ থেনোতি চোরো, থেনস্স ভাৰো থেয্যং, অৰহরণচিত্তস্সেতং নামং. সঙ্খা সঙ্খাতন্তি অত্থতো একং, কোট্ঠাসস্সেতং নামং ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯) ৰিয. থেয্যঞ্চ তং সঙ্খাতঞ্চাতি থেয্যসঙ্খাতং, থেয্যচিত্তসঙ্খাতো একো চিত্তকোট্ঠাসোতি অত্থো. করণত্থে চেতং পচ্চত্তৰচনং, তস্মা থেয্যসঙ্খাতেনাতি অত্থতো দট্ঠব্বং. যো চ থেয্যসঙ্খাতেন আদিযতি, সো যস্মা থেয্যচিত্তো হোতি, তস্মা ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৰা অত্থমেৰ দস্সেতুং ‘‘থেয্যচিত্তো অৰহরণচিত্তো’’তি (পারা. ৯২) এৰমস্স পদভাজনং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
আদিযেয্যাতি পঞ্চৰীসতিযা অৰহারানং অঞ্ঞতরৰসেন হরেয্য. তে পন অৰহারা পঞ্চ পঞ্চকানি সমোধানেত্ৰা সাধুকং সল্লক্খেতব্বা. পঞ্চ পঞ্চকানি নাম নানাভণ্ডপঞ্চকং একভণ্ডপঞ্চকং সাহত্থিকপঞ্চকং পুব্বপযোগপঞ্চকং থেয্যাৰহারপঞ্চকন্তি. তত্থ পুরিমানি দ্ৰে পঞ্চকানি এতস্সেৰ পদস্স পদভাজনে ৰুত্তানং ‘‘আদিযেয্য হরেয্য অৰহরেয্য ইরিযাপথং ৰিকোপেয্য ঠানা চাৰেয্যা’’তি ইমেসং পদানং ৰসেন লব্ভন্তি. তত্থ নানাভণ্ডপঞ্চকং সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকৰসেন দট্ঠব্বং, ইতরং সৰিঞ্ঞাণকৰসেনেৰ. কথং? আদিযেয্যাতি আরামং অভিযুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স. সামিকস্স ৰিমতিং উপ্পাদেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. সামিকো ‘‘ন ময্হং ভৰিস্সতী’’তি ধুরং নিক্খিপতি, আপত্তি পারাজিকস্স. হরেয্যাতি অঞ্ঞস্স ভণ্ডং হরন্তো সীসে ভারং থেয্যচিত্তো আমসতি, দুক্কটং. ফন্দাপেতি, থুল্লচ্চযং. খন্ধং ওরোপেতি, পারাজিকং. অৰহরেয্যাতি উপনিক্খিত্তং ভণ্ডং ‘‘দেহি মে ভণ্ড’’ন্তি ৰুচ্চমানো ‘‘নাহং গণ্হামী’’তি ভণতি, দুক্কটং. সামিকস্স ৰিমতিং উপ্পাদেতি, থুল্লচ্চযং. সামিকো ‘‘ন ময্হং ভৰিস্সতী’’তি ধুরং নিক্খিপতি, পারাজিকং. ইরিযাপথং ৰিকোপেয্যাতি ‘‘সহ ভণ্ডহারকং নেস্সামী’’তি পঠমং পাদং অতিক্কামেতি, থুল্লচ্চযং. দুতিযং পাদং অতিক্কামেতি, পারাজিকং. ঠানা চাৰেয্যাতি থলট্ঠং ভণ্ডং থেয্যচিত্তো আমসতি, দুক্কটং. ফন্দাপেতি, থুল্লচ্চযং. ঠানা চাৰেতি, পারাজিকং. এৰং তাৰ নানাভণ্ডপঞ্চকং ৰেদিতব্বং. সসামিকস্স পন দাসস্স ৰা তিরচ্ছানগতস্স ৰা যথাৰুত্তেন অভিযোগাদিনা নযেন আদিযনহরণঅৰহরণইরিযাপথৰিকোপনঠানাচাৰনৰসেন একভণ্ডপঞ্চকং ৰেদিতব্বং.
কতমং সাহত্থিকপঞ্চকং? সাহত্থিকো আণত্তিকো নিস্সগ্গিযো অত্থসাধকো ধুরনিক্খেপোতি. তত্থ সাহত্থিকো নাম পরস্স ভণ্ডং সহত্থা অৰহরতি. আণত্তিকো নাম ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং অৰহরা’’তি অঞ্ঞং আণাপেতি. নিস্সগ্গিযো নাম সুঙ্কঘাতকপরিকপ্পিতোকাসানং অন্তো ঠত্ৰা বহি পাতনং. অত্থসাধকো নাম ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং যদা সক্কোতি, তদা তং অৰহরা’’তি অঞ্ঞং আণাপেতি. তত্থ সচে পরো অনন্তরাযিকো হুত্ৰা তং অৰহরতি, আণাপকস্স আণত্তিক্খণেযেৰ পারাজিকং. পরস্স ৰা পন তেলকুম্ভিযা পাদগ্ঘনকতেলং অৰস্সং পিৰনকানি উপাহনাদীনি পক্খিপতি, হত্থতো মুত্তমত্তেযেৰ পারাজিকং. ধুরনিক্খেপো পন আরামাভিযোগউপনিক্খিত্তভণ্ডৰসেন ৰেদিতব্বো. তাৰকালিকভণ্ডদেয্যানি অদেন্তস্সাপি এসেৰনযোতি ইদং সাহত্থিকপঞ্চকং.
কতমং পুব্বপযোগপঞ্চকং? পুব্বপযোগো সহপযোগো সংৰিধাৰহারো সঙ্কেতকম্মং নিমিত্তকম্মন্তি. তত্থ আণত্তিৰসেন পুব্বপযোগো ৰেদিতব্বো. ঠানা চাৰনৰসেন, খিলাদীনি সঙ্কামেত্ৰা খেত্তাদিগ্গহণৰসেন চ সহপযোগো ৰেদিতব্বো. সংৰিধাৰহারো নাম ‘‘অসুকং নাম ভণ্ডং অৰহরিস্সামা’’তি সংৰিদহিত্ৰা সংমন্তযিত্ৰা অৰহরণং. এৰং সংৰিদহিত্ৰা গতেসু হি একেনাপি তস্মিং ভণ্ডে ঠানা চাৰিতে সব্বেসং অৰহারা হোন্তি. সঙ্কেতকম্মং নাম সঞ্জাননকম্মং. সচে হি পুরেভত্তাদীসু যংকিঞ্চি কালং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘অসুকস্মিং কালে ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৰহরা’’তি ৰুত্তো সঙ্কেততো অপচ্ছা অপুরে তং অৰহরতি, সঙ্কেতকারকস্স সঙ্কেতকরণক্খণেযেৰ অৰহারো. নিমিত্তকম্মং নাম সঞ্ঞুপ্পাদনত্থং অক্খিনিক্খণাদিনিমিত্তকরণং. সচে হি এৰং কতনিমিত্ততো অপচ্ছা অপুরে ‘‘যং অৰহরা’’তি ৰুত্তো, তং অৰহরতি, নিমিত্তকারকস্স নিমিত্তকরণক্খণেযেৰ অৰহারোতি ইদং পুব্বপযোগপঞ্চকং.
কতমং থেয্যাৰহারপঞ্চকং? থেয্যাৰহারো পসয্হাৰহারো পরিকপ্পাৰহারো পটিচ্ছন্নাৰহারো কুসাৰহারোতি. তত্থ যো সন্ধিচ্ছেদাদীনি কত্ৰা অদিস্সমানো অৰহরতি, কূটমানকূটকহাপণাদীহি ৰা ৰঞ্চেত্ৰা গণ্হাতি, তস্সেৰং গণ্হতো অৰহারো থেয্যাৰহারোতি ৰেদিতব্বো. যো পন পসয্হ বলক্কারেন পরেসং সন্তকং গণ্হাতি গামঘাতকাদযো ৰিয, অত্তনো পত্তবলিতো ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অধিকং গণ্হাতি রাজভটাদযো ৰিয, তস্সেৰং গণ্হতো অৰহারো পসয্হাৰহারোতি ৰেদিতব্বো. পরিকপ্পেত্ৰা গহণং পন পরিকপ্পাৰহারো নাম. সো ভণ্ডোকাসৰসেন দুৰিধো. তত্রাযং ভণ্ডপরিকপ্পো – সাটকত্থিকো অন্তোগব্ভং পৰিসিত্ৰা ‘‘সচে সাটকো ভৰিস্সতি, গণ্হিস্সামি, সচে সুত্তং, ন গণ্হিস্সামী’’তি পরিকপ্পেত্ৰা অন্ধকারে পসিব্বকং গণ্হাতি, তত্র চে সাটকো হোতি, উদ্ধারেযেৰ পারাজিকং. সুত্তং চে হোতি, রক্খতি. বহি নীহরিত্ৰা মুঞ্চিত্ৰা ‘‘সুত্ত’’ন্তি ঞত্ৰা পুন আহরিত্ৰা ঠপেতি, রক্খতিযেৰ. ‘‘সুত্ত’’ন্তি ঞত্ৰাপি ‘‘যং লদ্ধং, তং গহেতব্ব’’ন্তি গচ্ছতি, পদৰারেন কারেতব্বো. ভূমিযং ঠপেত্ৰা গণ্হাতি, উদ্ধারে পারাজিকং. ‘‘চোরো চোরো’’তি অনুবন্ধো ছট্টেত্ৰা পলাযতি, রক্খতি. সামিকা দিস্ৰা গণ্হন্তি, রক্খতি যেৰ. অঞ্ঞো চে কোচি গণ্হাতি, ভণ্ডদেয্যং. সামিকেসু নিৰত্তেসু সযং দিস্ৰা পংসুকূলসঞ্ঞায ‘‘পগেৰেতং মযা গহিতং, মম দানি সন্তক’’ন্তি গণ্হন্তস্সাপি ভণ্ডদেয্যমেৰ. তত্থ য্ৰাযং ‘‘সচে সাটকো ভৰিস্সতি, গণ্হিস্সামী’’তিআদিনা নযেন পৰত্তো পরিকপ্পো, অযং ভণ্ডপরিকপ্পো নাম.
ওকাসপরিকপ্পো পন এৰং ৰেদিতব্বো – একচ্চো পন পরপরিৰেণাদীনি পৰিট্ঠো কিঞ্চি লোভনেয্যং ভণ্ডং দিস্ৰা গব্ভদ্ৰারপমুখহেট্ঠাপাসাদদ্ৰারকোট্ঠকরুক্খমূলাদিৰসেন পরিচ্ছেদং কত্ৰা ‘‘সচে মং এত্থন্তরে পস্সিস্সন্তি, দট্ঠুকামতায গহেত্ৰা ৰিচরন্তো ৰিয দস্সামি, নো চে পস্সিস্সন্তি, হরিস্সামী’’তি পরিকপ্পেতি, তস্স তং আদায পরিকপ্পিতপরিচ্ছেদং অতিক্কন্তমত্তে অৰহারো হোতি. ইতি য্ৰাযং ৰুত্তনযেনেৰ পৰত্তো পরিকপ্পো, অযং ওকাসপরিকপ্পো নাম. এৰমিমেসং দ্ৰিন্নম্পি পরিকপ্পানং ৰসেন পরিকপ্পেত্ৰা গণ্হতো অৰহারো ‘‘পরিকপ্পাৰহারো’’তি ৰেদিতব্বো.
পটিচ্ছাদেত্ৰা পন অৰহরণং পটিচ্ছন্নাৰহারো নাম. সো এৰং ৰেদিতব্বো – যো ভিক্খু উয্যানাদীসু পরেসং ওমুঞ্চিত্ৰা ঠপিতঅঙ্গুলিমুদ্দিকাদীনি দিস্ৰা ‘‘পচ্ছা গণ্হিস্সামী’’তি পংসুনা ৰা পণ্ণেন ৰা পটিচ্ছাদেতি, তস্স এত্তাৰতা উদ্ধারো নত্থীতি ন তাৰ অৰহারো হোতি. যদা পন সামিকা ৰিচিনন্তা অপস্সিত্ৰা ‘‘স্ৰে জানিস্সামা’’তি সালযাৰ গতা হোন্তি, অথস্স তং উদ্ধরতো উদ্ধারে অৰহারো. পটিচ্ছন্নকালেযেৰ ‘‘এতং মম সন্তক’’ন্তি সকসঞ্ঞায ৰা ‘‘গতা দানি তে, ছট্টিতভণ্ডং ইদ’’ন্তি পংসুকূলসঞ্ঞায ৰা গণ্হন্তস্স পন ভণ্ডদেয্যং. তেসু দুতিযততিযদিৰসে আগন্ত্ৰা ৰিচিনিত্ৰা অদিস্ৰা ধুরনিক্খেপং কত্ৰা গতেসুপি গহিতং ভণ্ডদেয্যমেৰ. পচ্ছা ঞত্ৰা চোদিযমানস্স অদদতো সামিকানং ধুরনিক্খেপে অৰহারো হোতি. কস্মা? যস্মা তস্স পযোগেন তেহি ন দিট্ঠং. যো পন তথারূপং ভণ্ডং যথাঠানে ঠিতংযেৰ অপ্পটিচ্ছাদেত্ৰা থেয্যচিত্তো পাদেন অক্কমিত্ৰা কদ্দমে ৰা ৰালুকায ৰা পৰেসেতি, তস্স পৰেসিতমত্তেযেৰ অৰহারো.
কুসং সঙ্কামেত্ৰা পন অৰহরণং কুসাৰহারো নাম. সোপি এৰং ৰেদিতব্বো – যো ভিক্খু ৰিলীৰমযং ৰা তালপণ্ণমযং ৰা কতসঞ্ঞাণং যংকিঞ্চি কুসং পাতেত্ৰা চীৰরে ভাজীযমানে অত্তনো কোট্ঠাসস্স সমীপে ঠিতং অপ্পগ্ঘতরং ৰা মহগ্ঘতরং ৰা সমসমং ৰা অগ্ঘেন পরস্স কোট্ঠাসং হরিতুকামো অত্তনো কোট্ঠাসে পতিতং কুসং পরস্স কোট্ঠাসে পাতেতুকামতায উদ্ধরতি, রক্খতি তাৰ. পরস্স কোট্ঠাসে পাতিতে রক্খতেৰ. যদা পন তস্মিং পতিতে পরস্স কোট্ঠাসতো পরস্স কুসং উদ্ধরতি, উদ্ধতমত্তে অৰহারো. সচে পঠমতরং পরকোট্ঠাসতো পরস্স কুসং উদ্ধরতি, অত্তনো কোট্ঠাসে পাতেতুকামতায উদ্ধারে রক্খতি, পাতনেপি রক্খতি, অত্তনো কোট্ঠাসতো পন অত্তনো কুসং উদ্ধরতো উদ্ধারেযেৰ রক্খতি, তং উদ্ধরিত্ৰা পরকোট্ঠাসে পাতেন্তস্স হত্থতো মুত্তমত্তে অৰহারো. অযং কুসাৰহারো. ইতি যং ৰুত্তং ‘‘আদিযেয্যাতি পঞ্চৰীসতিযা অৰহারানং অঞ্ঞতরৰসেন হরেয্যা’’তি, তস্সত্থো পকাসিতো হোতি.
যথারূপেতি যাদিসে. অদিন্নাদানেতি অদিন্নস্স পরসন্তকস্স গহণে. রাজানোতিইদং বিম্বিসারংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং, অঞ্ঞে পন তথা করেয্যুং ৰা ন করেয্যুং ৰাতি তে নপ্পমাণং. হনেয্যুং ৰাতি হত্থাদীহি ৰা পোথেয্যুং, সত্থেন ৰা ছিন্দেয্যুং. বন্ধেয্যুং ৰাতি রজ্জুবন্ধনাদীহি বন্ধেয্যুং ৰা. পব্বাজেয্যুং ৰাতি নীহরেয্যুং ৰা. চোরোসি বালোসি মূল়্হোসি থেনোসীতি ইমেহি ৰচনেহি পরিভাসেয্যুং. কীদিসস্স পন অদিন্নস্স আদানে রাজানো এৰং করোন্তি? পাদস্স ৰা পাদারহস্স ৰা. তথারূপং ভিক্খু অদিন্নং আদিযমানোতি তাদিসং ভিক্খু পোরাণকস্স কহাপণস্স পাদং ৰা পাদারহং ৰা ভণ্ডং অদিন্নং ভূমিআদীসু যত্থ কত্থচি ঠিতং যংকিঞ্চি সজীৰনিজ্জীৰং ৰুত্তপ্পকারানং অৰহারানং যেন কেনচি অৰহারেন অৰহরন্তো পারাজিকো হোতি, কো পন ৰাদো ততো অতিরেকতরস্মিন্তি.
রাজগহে ধনিযত্থেরং আরব্ভ রঞ্ঞো দারূনি অদিন্নং আদিযনৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং, ‘‘গামা ৰা অরঞ্ঞা ৰা’’তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তি, সাধারণপঞ্ঞত্তি, সাণত্তিকং, হরণত্থায গমনাদিকে পুব্বপ্পযোগে দুক্কটং, আমসনে দুক্কটং, পারাজিকৰত্থুনো ফন্দাপনে থুল্লচ্চযং. আদিযন্তস্স মাসকে ৰা ঊনমাসকে ৰা দুক্কটং, অতিরেকমাসকে ৰা ঊনপঞ্চমাসকে ৰা থুল্লচ্চযং, পঞ্চমাসকে ৰা অতিরেকপঞ্চমাসকে ৰা পারাজিকং. সব্বত্থ গহণকালৰসেন চ গহণদেসৰসেন চ পরিভোগভাজনপরিৰত্তনাদীহি চ পরিহীনাপরিহীনৰসেন ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. সকসঞ্ঞিস্স, ৰিস্সাসগ্গাহে, তাৰকালিকে, পেতপরিগ্গহে, তিরচ্ছানগতপরিগ্গহে, পংসুকূলসঞ্ঞিস্স, উম্মত্তকাদীনঞ্চ অনাপত্তি. সীলৰিপত্তি, অঞ্ঞস্স মনুস্সজাতিকস্স ৰসেন পরপরিগ্গহিতং, পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিতা, গরুপরিক্খারো, থেয্যচিত্তং, ৰুত্তপ্পকারানং অৰহারানং ৰসেন অৰহরণঞ্চাতি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি. অদিন্নাদানসমুট্ঠানং, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, তিৰেদনন্তি.
দুতিযপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ততিযপারাজিকৰণ্ণনা
ততিযে সঞ্চিচ্চাতি সংচেতেত্ৰা সদ্ধিং চেতেত্ৰা. ‘‘পাণো’’তিসঞ্ঞায সদ্ধিংযেৰ ‘‘ৰধামি ন’’ন্তি ৰধকচেতনায চেতেত্ৰা পকপ্পেত্ৰা. মনুস্সৰিগ্গহন্তি কললতো পট্ঠায জীৰমানকমনুস্সজাতিকসরীরং. জীৰিতা ৰোরোপেয্যাতি কললকালেপি তাপনমদ্দনেহি ৰা ভেসজ্জসম্পদানেন ৰা ততো ৰা উদ্ধম্পি তদনুরূপেন উপক্কমেন জীৰিতা ৰিযোজেয্য. ইমস্স পনত্থস্স আৰিভাৰত্থং পাণো ৰেদিতব্বো, পাণাতিপাতো ৰেদিতব্বো, পাণাতিপাতী ৰেদিতব্বো, পাণাতিপাতস্স পযোগো ৰেদিতব্বো. তত্থ পাণোতি ৰোহারতো সত্তো, পরমত্থতো জীৰিতিন্দ্রিযং. পাণাতিপাতোতি যায চেতনায জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকপযোগং সমুট্ঠাপেতি, সা চেতনা. পাণাতিপাতীতি ৰুত্তচেতনায সমঙ্গিপুগ্গলো. পাণাতিপাতস্স পযোগোতি পাণাতিপাতস্স ছ পযোগা সাহত্থিকো নিস্সগ্গিযো আণত্তিকো থাৰরো ৰিজ্জামযো ইদ্ধিমযোতি. তত্থ সাহত্থিকোতি সযং মারেন্তস্স কাযেন ৰা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৰা পহরণং. নিস্সগ্গিযোতি দূরে ঠিতং মারেতুকামস্স কাযেন ৰা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৰা উসুসত্তিযন্তপাসাণাদীনং নিস্সজ্জনং. তত্থ একেকো উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতো দুৰিধো. তত্থ উদ্দিস্সকে যং উদ্দিস্স পহরতি, তস্সেৰ মরণেন কম্মবদ্ধো. ‘‘যো কোচি মরতূ’’তি এৰং অনুদ্দিস্সকে পহারপ্পচ্চযা যস্স কস্সচি মরণেন কম্মবদ্ধো. উভযত্থাপি চ পহরিতমত্তে ৰা মরতু, পচ্ছা ৰা তেনেৰ রোগেন, পহরিতক্খণেযেৰ কম্মবদ্ধো. আণত্তিকোতি ‘‘অসুকং নাম মারেহী’’তি অঞ্ঞং আণাপেন্তস্স আণাপনং.
তত্থ –
ৰত্থু কালো চ ওকাসো, আৰুধং ইরিযাপথো;
ক্রিযাৰিসেসোতি ইমে, ছ আণত্তি নিযামকা.
তত্থ ৰত্থূতি পুগ্গলো. যঞ্হি পুগ্গলং ‘‘মারেহী’’তি আণত্তো সচে তমেৰ মারেতি, আণাপকস্স আপত্তি. অথ অঞ্ঞং মারেতি, তংমঞ্ঞমানো ৰা অঞ্ঞং মারেতি, আণাপকো মুচ্চতি. ‘‘ইমং মারেহী’’তি আণত্তে পন আণাপকস্স দুক্কটং. কালোতি পুরেভত্তাদিকালো. সচে হি ‘‘পুরেভত্তং মারেহী’’তি আণত্তো পুরেভত্তমেৰ মারেতি, আণাপকস্স আপত্তি. অথ যং পুরেভত্তং নিযামিতং, ততো পচ্ছা ৰা পুরে ৰা মারেতি, আণাপকো মুচ্চতি. ইমিনা নযেন সব্বত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. থাৰরোতি অসংহারিমেন উপকরণেন মারেতুকামস্স ওপাতক্খণনং অপস্সেনসংৰিধানং অসিআদীনং উপনিক্খিপনং তল়াকাদীসু ৰিসসম্পযোজনং রূপূপহারোতিএৰমাদি. ৰুত্তনযেনেৰ চেত্থাপি উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদো ৰেদিতব্বো. ৰিজ্জামযোতি মারণত্থং ৰিজ্জাপরিজপ্পনং. ইদ্ধিমযোতি কম্মৰিপাকজায ইদ্ধিযা পযোজনং.
সত্থহারকং ৰাস্স পরিযেসেয্যাতি এত্থ হরতীতি হারকং, কিং হরতি? জীৰিতং. অথ ৰা হরিতব্বন্তি হারকং, উপনিক্খিপিতব্বন্তি অত্থো. সত্থঞ্চ তং হারকঞ্চাতি সত্থহারকং. অস্সাতি মনুস্সৰিগ্গহস্স. পরিযেসেয্যাতি যথা লভতি, তথা করেয্য, উপনিক্খিপেয্যাতি অত্থো. এতেন থাৰরপযোগং দস্সেতি. ইতরথা হি পরিযিট্ঠিমত্তেযেৰ পারাজিকো ভৰেয্য, ন চেতং যুত্তং. পদভাজনে পনস্স ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৰা যং এত্থ থাৰরপযোগসঙ্গহিতং সত্থং, তদেৰ দস্সেতুং ‘‘অসিং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. মরণৰণ্ণং ৰা সংৰণ্ণেয্যাতি ৰাচায ৰা তালপণ্ণাদীসু লিখিত্ৰা ৰা ‘‘যো এৰং মরতি, সো ধনং ৰা লভতী’’তিআদিনা নযেন মরণে গুণং পকাসেয্য. এতেন যথা ‘‘অদিন্নাদানে আদিযেয্যা’’তি ৰুত্তত্তা পরিযাযকথায মুচ্চতি, নযিধ, এৰং ‘‘সংৰণ্ণেয্যা’’তি ৰচনতো পন ইধ পরিযাযকথাযপি ন মুচ্চতীতি অযমত্থো ৰেদিতব্বো. মরণায ৰা সমাদপেয্যাতি ‘‘সত্থং ৰা আহরা’’তিআদিনা (পারা. ১৭২) নযেন মরণত্থায উপাযং গাহাপেয্য. এতেন আণত্তিকপ্পযোগং দস্সেতি. অম্ভো পুরিসাতি আলপনমেতং. কিং তুয্হিমিনাতিআদি সংৰণ্ণনাকারনিদস্সনং. ইতি চিত্তমনোতি ইতি চিত্তো ইতি মনো. ‘‘মতং তে জীৰিতা সেয্যো’’তিএত্থ ৰুত্তমরণচিত্তো মরণমনোতি অত্থো. এত্থ চ ‘‘মনো’’তিইদং চিত্তস্স অত্থদীপনত্থং ৰুত্তং. তেনেৰস্স পদভাজনে ‘‘যং চিত্তং তং মনো’’তি (পারা. ১৭২) আহ. চিত্তসঙ্কপ্পোতি ৰিচিত্তসঙ্কপ্পো. এত্থাপি ইতি-সদ্দো আহরিতব্বো. ‘‘সঙ্কপ্পো’’তি চ সংৰিদহনমত্তস্সেতং নামং, ন ৰিতক্কস্সেৰ. তঞ্চ সংৰিদহনং ইমস্মিং অত্থে সঞ্ঞাচেতনাধিপ্পাযেহি সঙ্গহং গচ্ছতি, তস্মা ‘‘ইতি চিত্তসঙ্কপ্পো’’তি ‘‘মতং তে জীৰিতা সেয্যো’’তিএত্থ ৰুত্তমরণসঞ্ঞী মরণচেতনো মরণাধিপ্পাযোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. পদভাজনেপি হি অযমেৰ নযো দস্সিতো. এতেন মরণচিত্তাদীহি ৰিনা ‘‘একাহং জীৰিতং সেয্যো, ৰীরিযমারভতো দল়্হ’’ন্তিআদিনা (ধ. প. ১১২) নযেন ধম্মং ভাসন্তস্স সংৰণ্ণনা নাম ন হোতীতি দস্সেতি. অনেকপরিযাযেনাতি নানপ্পকারেন উচ্চাৰচেন কারণেন. পুন মরণৰণ্ণন্তিআদি নিগমনৰচনং. পারাজিকো হোতীতি তঙ্খণূপপন্নম্পি মনুস্সৰিগ্গহং ৰুত্তনযেন জীৰিতা ৰোরোপেন্তো পারাজিকো হোতীতি.
ৰেসালিযং সম্বহুলে ভিক্খূ আরব্ভ অঞ্ঞমঞ্ঞং জীৰিতা ৰোরোপনৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং, ‘‘মরণৰণ্ণং ৰা’’তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তি, সাধারণপঞ্ঞত্তি, সাণত্তিকং, মারণত্থায ওপাতক্খণনাদীসু দুক্কটং, অনোদিস্স খতে ওপাতে যস্স কস্সচি পতনেপি দুক্কটং, যক্খপেততিরচ্ছানগতমনুস্সৰিগ্গহানং তিরচ্ছানগতস্স চ দুক্খুপ্পত্তিযং দুক্কটমেৰ, মনুস্সজাতিকস্স দুক্খুপ্পত্তিযং থুল্লচ্চযং, তথা যক্খাদীনং মরণে, তিরচ্ছানগতমরণে পন পাচিত্তিযং, মনুস্সমরণে পারাজিকন্তি. ইমিনা নযেন সব্বত্থ পযোগভেদৰসেন আপত্তিভেদো ৰেদিতব্বো. অসঞ্চিচ্চ মারেন্তস্স অজানন্তস্স নমরণাধিপ্পাযস্স উম্মত্তকাদীনঞ্চ অনাপত্তি. তত্থ অসঞ্চিচ্চাতি ‘‘ইমিনা উপক্কমেন ইমং মারেমী’’তি অচেতেত্ৰা কতেন উপক্কমেন মুসলুস্সাপনৰত্থুস্মিং (পারা. ১৮০ আদযো) ৰিয পরে মতেপি অনাপত্তি. অজানন্তস্সাতি ‘‘ইমিনা অযং মরিস্সতী’’তি অজানন্তস্স উপক্কমেন ৰিসগতপিণ্ডপাতৰত্থুস্মিং (পারা. ১৮১) ৰিয পরে মতেপি অনাপত্তি. নমরণাধিপ্পাযস্সাতি মরণং অনিচ্ছন্তস্স উপক্কমেন ভেসজ্জৰত্থুস্মিং (পারা. ১৮৭) ৰিয পরে মতেপি অনাপত্তি. এৰং অসঞ্চিচ্চাতিআদীসু ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. সীলৰিপত্তি, মনুস্সজাতিকপাণো, পাণসঞ্ঞিতা, ৰধকচিত্তং, উপক্কমো, তেন মরণন্তি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি. অদিন্নাদানসমউট্ঠানং, কিরিযং, সঞ্ঞাৰিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৰজ্জং, কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, দুক্খৰেদনন্তি.
ততিযপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. চতুত্থপারাজিকৰণ্ণনা
চতুত্থে অনভিজানন্তি সকসন্তানে অনুপ্পন্নত্তা অত্তনি অত্থিভাৰং অজানন্তো. উত্তরিমনুস্সধম্মন্তি উত্তরিমনুস্সানং ঝাযীনঞ্চেৰ অরিযানঞ্চ ধম্মং. অত্তুপনাযিকন্তি অত্তনি তং উপনেতি ‘‘মযি অত্থী’’তি সমুদাচরন্তো, অত্তানং ৰা তত্থ উপনেতি ‘‘অহং এত্থ সন্দিস্সামী’’তি সমুদাচরন্তোতি অত্তুপনাযিকো, তং অত্তুপনাযিকং. এৰং কত্ৰা সমুদাচরেয্যাতি সম্বন্ধো. অলমরিযঞাণদস্সনন্তিএত্থ মহগ্গতলোকুত্তরপঞ্ঞা জাননট্ঠেন ঞাণং, চক্খুনা চ দিট্ঠমিৰ ধম্মং পচ্চক্খকরণতো দস্সনত্থেন দস্সনন্তি ঞাণদস্সনং, অরিযং ৰিসুদ্ধং উত্তমং ঞাণদস্সনন্তি অরিযঞাণদস্সনং, অলং পরিযত্তং কিলেসৰিদ্ধংসনসমত্থং অরিযঞাণদস্সনমেত্থ ঝানাদিভেদে উত্তরিমনুস্সধম্মে, অলং ৰা অরিযঞাণদস্সনমস্সাতি অলমরিযঞাণদস্সনো, তং অলমরিযঞাণদস্সনং. সমুদাচরেয্যাতি ৰুত্তপ্পকারমেতং উত্তরিমনুস্সধম্মং অত্তুপনাযিকং কত্ৰা কাযেন ৰা ৰাচায ৰা তদুভযেন ৰা ৰিঞ্ঞুস্স মনুস্সজাতিকস্স আরোচেয্য. ইতি জানামি ইতি পস্সামীতি সমুদাচরণাকারদস্সনমেতং, অত্তুপনাযিকঞ্হি কত্ৰা ৰিনা অঞ্ঞাপদেসেন সমুদাচরন্তো এৰং সমুদাচরতি, তস্মা য্ৰাযং পদভাজনে (পারা. ২০৯) ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জিং, সমাপজ্জামি, সমাপন্নো’’তিআদিভেদো ৰুত্তো, সো সব্বো ইধেৰ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বো. ‘‘ইতি জানামি ইতি পস্সামী’’তি হি ৰদন্তো ন যিদং ৰচনমত্তমেৰ ৰদতি, অথ খো ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেন অযং ধম্মো মযি অত্থী’’তি দীপেতি, ‘‘সমাপজ্জি’’ন্তিআদীনি চ ৰদন্তেন হি সমাপজ্জনাদীহি কারণেহি অত্থিতা দীপিতা হোতি, তেন ৰুত্তং ‘‘য্ৰাযং পদভাজনে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিং, সমাপজ্জামি, সমাপন্নোতিআদিভেদো ৰুত্তো, সো সব্বো ইধেৰ সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি. ততো অপরেন সমযেনাতি ততো আরোচিতকালতো অঞ্ঞতরস্মিং কালে. ইতি আপত্তিপটিজাননকালদস্সনমেতং, অযং পন আরোচিতক্খণেৰ আপত্তিং আপজ্জতি. আপত্তিং পন আপন্নো যস্মা পরেন চোদিতো ৰা অচোদিতো ৰা পটিজানাতি, তস্মা ‘‘সমনুগ্গাহীযমানো ৰা অসমনুগ্গাহীযমানো ৰা’’তি ৰুত্তং. আপন্নোতি আরোচিতক্খণেযেৰ পারাজিকং আপন্নো. ৰিসুদ্ধাপেক্খোতি অত্তনো গিহিভাৰাদিকং ৰিসুদ্ধিং অপেক্খমানো ইচ্ছমানো. অযঞ্হি যস্মা পারাজিকং আপন্নো, তস্মা ভিক্খুভাৰে ঠত্ৰা অভব্বো ঝানাদীনি অধিগন্তুং, ইচ্চস্স ভিক্খুভাৰো ৰিসুদ্ধি নাম ন হোতি. যস্মা পন গিহি ৰা উপাসকারামিকসামণেরানং ৰা অঞ্ঞতরো হুত্ৰা দানাদীহি সগ্গমগ্গং ৰা ঝানাদীহি মোক্খমগ্গং ৰা আরাধেতুং ভব্বো হোতি, তস্মাস্স গিহিআদিভাৰো ৰিসুদ্ধি নাম হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘গিহিভাৰাদিকং ৰিসুদ্ধিং অপেক্খমানো’’তি. এৰং ৰদেয্যাতি এৰং ভণেয্য, কথং? ‘‘অজানমেৰং, আৰুসো’’তিআদিং. তত্থ অজানন্তি অজানন্তো. অপস্সন্তি অপস্সন্তো. তুচ্ছং মুসা ৰিলপিন্তি অহং ৰচনত্থৰিরহতো তুচ্ছং, ৰঞ্চনাধিপ্পাযতো মুসা ৰিলপিং অভণিন্তি ৰুত্তং হোতি. অঞ্ঞত্র অধিমানাতি য্ৰাযং তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স অপত্তে পত্তসঞ্ঞিতাসঙ্খাতো অধিমানো উপ্পজ্জতি, তং অধিমানং ঠপেত্ৰা কেৰলং পাপিচ্ছতায যো সমুদাচরেয্য, অযম্পি পারাজিকো হোতীতি অত্থো.
ৰেসালিযং ৰগ্গুমুদাতীরিযে ভিক্খূ আরব্ভ তেসং উত্তরিমনুস্সধম্মারোচনৰত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং, ‘‘অঞ্ঞত্র অধিমানা’’তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তি, সাধারণপঞ্ঞত্তি, অনাণত্তিকং, ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তপ্পকারং অসন্তং ঝানাদিধম্মং আরোচেন্তস্স সচে যস্স কস্সচি আরোচেতি, সো মনুস্সজাতিকো হোতি, অনন্তরমেৰ ‘‘অযং ঝানলাভী’’তি ৰা ‘‘অরিযো’’তি ৰা যেন কেনচি আকারেন তমত্থং জানাতি, পারাজিকং. সচে ন জানাতি, থুল্লচ্চযং. সচে পন ‘‘যো তে ৰিহারে ৰসি, সো ভিক্খু পঠমং ঝানং সমাপজ্জী’’তিআদিনা (পারা. ২২০) নযেন অঞ্ঞাপদেসেন আরোচেন্তস্স জানাতি, থুল্লচ্চযং. সচে ন জানাতি, দুক্কটং. অধিমানেন আরোচেন্তস্স, অনুল্লপনাধিপ্পাযস্স, উম্মত্তকাদীনঞ্চ অনাপত্তি. সীলৰিপত্তি, উত্তরিমনুস্সধম্মস্স অত্তনি অসন্ততা, পাপিচ্ছতায তস্স আরোচনং, অনঞ্ঞাপদেসো, যস্স আরোচেতি, তস্স মনুস্সজাতিকতা, তঙ্খণৰিজাননন্তি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি. সমুট্ঠানাদীনি অদিন্নাদানে ৰুত্তসদিসানেৰাতি.
চতুত্থপারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উদ্দিট্ঠা খো আযস্মন্তো চত্তারো পারাজিকা ধম্মাতিইদং ইধ উদ্দিট্ঠপারাজিকপরিদীপনমেৰ. সমোধানেত্ৰা পন সব্বানেৰ চতুৰীসতি পারাজিকানি ৰেদিতব্বানি. কতমানি চতুৰীসতি? পাল়িযং আগতানি তাৰ ভিক্খূনং চত্তারি ভিক্খুনীনং অসাধারণানি চত্তারীতি অট্ঠ, তানি একাদসন্নং পণ্ডকাদীনং অভব্বভাৰসঙ্খাতেহি একাদসহি পারাজিকেহি সদ্ধিং একূনৰীসতি, গিহিভাৰং পত্থযমানায ভিক্খুনিযা ৰিব্ভন্তভাৰপারাজিকেন সদ্ধিং ৰীসতি, অপরানিপি লম্বী, মুদুপিট্ঠিকো, পরস্স অঙ্গজাতং মুখেন গণ্হাতি, পরস্স অঙ্গজাতে অভিনিসীদতীতি ইমেসং চতুন্নং ৰসেন ‘‘চত্তারি অনুলোমপারাজিকানী’’তি ৰদন্তি, ইতি ইমানি চ চত্তারি, পুরিমানি চ ৰীসতীতি সমোধানেত্ৰা সব্বানেৰ চতুৰীসতি পারাজিকানি ৰেদিতব্বানি. ন লভতি ভিক্খূহি সদ্ধিং সংৰাসন্তি উপোসথাদিভেদং সংৰাসং ভিক্খূহি সদ্ধিং ন লভতি. যথা পুরে, তথা পচ্ছাতি যথা পুব্বে গিহিকালে অনুপসম্পন্নকালে চ, পচ্ছা পারাজিকং আপন্নোপি তথেৰ অসংৰাসো হোতি, নত্থি তস্স ভিক্খূহি সদ্ধিং উপোসথাদিভেদো সংৰাসোতি. তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামীতি তেসু চতূসু পারাজিকেসু আযস্মন্তে ‘‘কচ্চিত্থ পরিসুদ্ধা’’তি পুচ্ছামি. কচ্চিত্থাতি কচ্চি এত্থ, এতেসু চতূসু পারাজিকেসু কচ্চি পরিসুদ্ধাতি অত্থো. অথ ৰা কচ্চিত্থ পরিসুদ্ধাতি কচ্চি পরিসুদ্ধা অত্থ, ভৰথাতি অত্থো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
কঙ্খাৰিতরণিযা পাতিমোক্খৰণ্ণনায
পারাজিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.