৫. সম্পসাদনীযসুত্তৰণ্ণনা

সারিপুত্তসীহনাদৰণ্ণনা

১৪১. পাৰারেন্তি সঞ্ছাদেন্তি সরীরং এতেনাতি পাৰারো, ৰত্থং. পাৰরণং ৰা পাৰারো, ‘‘ৰত্থং দুস্স’’ন্তি পরিযাযসদ্দা এতেতি দুস্সমেৰ পাৰারো, সো এতস্স বহুৰিধো অনেককোটিপ্পভেদো ভণ্ডভূতো অত্থীতি দুস্সপাৰারিকো. সো কির পুব্বে দহরকালে দুস্সপাৰারভণ্ডমেৰ বহুং পরিগ্গহেত্ৰা ৰাণিজ্জং অকাসি, তেন নং সেট্ঠিট্ঠানে ঠিতম্পি ‘‘পাৰারিকো’’ ত্ৰেৰ সঞ্জানন্তি. ভগৰতীতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা, তেন ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা থেরেন ৰুত্তৰচনং সব্বং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘কস্মা এৰং অৰোচা’’তি তথাৰচনে কারণং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সোমনস্সপৰেদনত্থ’’ন্তি কস্মা পযোজনং ৰিস্সজ্জিতং, তযিদং অম্বং পুট্ঠস্স লবুজং ব্যাকরণসদিসন্তি? নযিদমেৰং চিন্তেতব্বং. যা হিস্স থেরস্স তদা ভগৰতি সোমনস্সুপ্পত্তি, সা নিদ্ধারিতরূপা কারণভাৰেন চোদিতা, তস্মা এৰং অৰোচাতি, সা এৰ চ যস্মা নিদ্ধারিতরূপা পৰেদনৰসেন ভগৰতো সম্মুখা তথাৰচনং পযোজেতি, তস্মা ‘‘অত্তনো উপ্পন্নসোমনস্সপৰেদনত্থ’’ন্তি পযোজনভাৰেন ৰিস্সজ্জিতং.

তত্রাতি তস্মিং সোমনস্সপৰেদনে. ৰিহারে নিৰাসপরিৰত্তনৰসেন সুনিৰত্থনিৰাসনো. আভুজিত্ৰাতি আবন্ধিত্ৰা.

সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ‘‘অহো সন্তো ৰতাযং অরিযৰিহারো’’তি সমাপত্তিসুখপচ্চৰেক্খণমুখেন অত্তনো গুণে অনুস্সরিতুং আরদ্ধো, আরভিত্ৰা চ নেসং তং তং সামঞ্ঞৰিসেসৰিভাগৰসেন অনুস্সরি. তথা হি ‘‘সমাধী’’তি সামঞ্ঞতো গহিতস্সেৰ ‘‘পঠমং ঝান’’ন্তিআদিনা ৰিসেসৰিভাগো, ‘‘পঞ্ঞা’’তি সামঞ্ঞতো চ গহিতস্সেৰ ‘‘ৰিপস্সনাঞাণ’’ন্তিআদিনা ৰিসেসৰিভাগো উদ্ধটো. ‘‘লোকিযাভিঞ্ঞাসু দিব্বচক্খুঞাণস্সেৰ গহণং থেরস্স ইতরেহি সাতিসযন্তি দস্সেতু’’ন্তি ৰদন্তি, পুব্বেনিৰাসঞাণম্পি পন ‘‘কপ্পসতসহস্সাধিকস্সা’’তিআদিনা কিচ্চৰসেন দস্সিতমেৰ, লক্খণহারৰসেন ৰা ইতরেসং পেত্থ গহিততা ৰেদিতব্বা.

অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. তথা ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং নিরুত্তিযং পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থান করণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে, (ৰিসুদ্ধি. ২.৪২৮) তং সংৰণ্ণনাসু (ৰিসুদ্ধি. টী. ২.৪২৮) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. সাৰকৰিসযে পরমুক্কংসগতং ঞাণং সাৰকপারমিঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰিয সব্বঞেয্যধম্মেসু. তস্সাপি হি ৰিসুং পরিকম্মং নাম নত্থি, সাৰকপারমিযা পন সম্মদেৰ পরিপূরিতত্তা অগ্গমগ্গসমধিগমেনেৰস্স সমধিগমো হোতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰ সম্মাসম্বুদ্ধানং যাৰ নিসিন্নপল্লঙ্কা অনুস্সরতোতি যোজনা.

ভগৰতো সীলং নিস্সায গুণে অনুস্সরিতুমারদ্ধোতি যোজনা. যস্মা গুণানং বহুভাৰতো নেসং একজ্ঝং আপাথাগমনং নত্থি, সতি চ তস্মিং অনিরূপিতরূপেনেৰ অনুস্সরণেন ভৰিতব্বং, তস্মা থেরো সৰিসযে ঠত্ৰা তে অনুপদং সরূপতো অনুস্সরি, অনুস্সরন্তো চ সব্বপঠমং সীলং অনুস্সরি, তং দস্সেন্তো ‘‘ভগৰতো সীলং নিস্সাযা’’তি আহ, সীলং আরব্ভাতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. যস্মা চেত্থ থেরো একেকৰসেন ভগৰতো গুণে অনুস্সরিত্ৰা ততো পরং চতুক্কপঞ্চকাদিৰসেন অনুস্সরি, তস্মা ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদে’’তি ৰত্ৰা ততো পরং বোজ্ঝঙ্গভাৰনাসামঞ্ঞেন ইন্দ্রিযেসু ৰত্তব্বেসু তানি অগ্গহেত্ৰা ‘‘চত্তারো মগ্গে’’তিআদি ৰুত্তং. চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং মহাসীহনাদসুত্তে (ম. নি. ১.১৫২) আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. চত্তারো অরিযৰংসা অরিযৰংসসুত্তে (অ. নি. ৪.২৮) আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.

পধানিযঙ্গাদযো সঙ্গীতি (দী. নি. ৩.৩১৭) দসুত্তরসুত্তেসু (দী. নি. ৩.৩৫৫) আগমিস্সন্তি. ছ সারণীয ধম্মা পরিনিব্বানসুত্তে (দী. নি. ২.১৪১) আগতা এৰ. সুখং সুপনাদযো (অ. নি. ১১.১৫; পটি. ম. ২.২২) একাদস মেত্তানিসংসা. ‘‘ইদং দুক্খং অরিযসচ্চ’’ন্তিআদিনা সং. নি. ৫.১০৮১, মহাৰ. ১৫, পটি. ম. ২.৩০) চতূসু অরিযসচ্চেসু তিপরিৰত্তৰসেন আগতা দ্ৰাদস ধম্মচক্কাকারা. মগ্গফলেসু পৰত্তানি অট্ঠ ঞাণানি, ছ অসাধারণঞাণানি চাতি চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি. পঞ্চদস ৰিমুত্তিপরিপাচনিযা ধম্মা মেঘিযসুত্তৰণ্ণনাযং (উদা. অট্ঠ. ৩১) গহেতব্বা, সোল়সৰিধা আনাপানস্সতি আনাপানস্সতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৪৮), অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা (মহানি. ৬৯, ১৫৬; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫; দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫) এৰং ৰেদিতব্বা –

অতীতংসে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতংসে, পচ্চুপ্পন্নংসে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং. ইমেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্তি, সব্বং ৰচীকম্মং, সব্বং মনোকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্তি. ইমেহি ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো নত্থি ছন্দস্স হানি, নত্থি ধম্মদেসনায হানি, নত্থি ৰীরিযস্স হানি, নত্থি সমাধিস্স হানি, নত্থি পঞ্ঞায হানি, নত্থি ৰিমুত্তিযা হানি. ইমেহি দ্ৰাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো নত্থি দৰা, নত্থি রৰা, নত্থি অপ্ফুট্ঠং, নত্থি ৰেগাযিতত্তং, নত্থি অব্যাৰটমনো, নত্থি অপ্পটিসঙ্খানুপেক্খাতি.

তত্থ ‘‘নত্থি দৰাতি খিড্ডাধিপ্পাযেন কিরিযা নত্থি. নত্থি রৰাতি সহসা কিরিযা নত্থী’’তি ৰদন্তি. সহসা পন কিরিযা দৰা, ‘‘অঞ্ঞং করিস্সামী’’তি অঞ্ঞস্স করণং রৰা. নত্থি অপ্ফুটন্তি ঞাণেন অফুসিতং নত্থি. নত্থি ৰেগাযিতত্তন্তি তুরিতকিরিযা নত্থি. নত্থি অব্যাৰটমনোতি নিরত্থকচিত্তসমুদাচারো নত্থি. নত্থি অপ্পটিসঙ্খানুপেক্খাতি অঞ্ঞাণুপেক্খা নত্থি. কেচি পন ‘‘নত্থি ধম্মদেসনায হানী’’তি অপঠিত্ৰা ‘‘নত্থি ছন্দস্স হানি, নত্থি ৰীরিযস্স হানি, নত্থি সতিযা [সত্তিযা (ৰিভ. মূলটী. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা)] হানী’’তি পঠন্তি.

জরামরণাদীসু একাদসসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু পচ্চেকং চতুসচ্চযোজনাৰসেন পৰত্তানি চতুচত্তালীস ঞাণানিযেৰ (সং. নি. ২.৩৩) সুখৰিসেসানং অধিট্ঠানভাৰতো ঞাণৰত্থূনি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘যতো খো ভিক্খৰে অরিযসাৰকো এৰং জরামরণং পজানাতি, এৰং জরামরণসমুদযং পজানাতি, এৰং জরামরণনিরোধং পজানাতি, এৰং জরামরণনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানাতী’’তিআদি (সং. নি. ২.৩৩).

জরামরণসমুদযোতি চেত্থ জাতি অধিপ্পেতা. সেসপদেসু ভৰাদযো ৰেদিতব্বা.

কুসলচিত্তুপ্পাদেসু ফস্সাদযো পরোপণ্ণাস কুসলধম্মা.

‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি ঞাণং, ‘‘অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণ’’ন্তি ঞাণং, অতীতম্পি অদ্ধানং ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি ঞাণং, ‘‘অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণ’’ন্তি ঞাণং, অনাগতম্পি অদ্ধানং ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি ঞাণং, ‘‘অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণ’’ন্তি ঞাণং. ‘‘যম্পি ইদং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্ম’’ন্তি ঞাণন্তি এৰং জরামরণাদীসু একাদসসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু পচ্চেকং সত্ত সত্ত কত্ৰা সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনি (সং. নি. ২.৩৪) ৰেদিতব্বানি. তত্থ যম্পীতি ছব্বিধম্পি পচ্চৰেক্খণঞাণং ৰিপস্সনারম্মণভাৰেন একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰুত্তং. ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি ছপি ঞাণানি সঙ্খিপিত্ৰা ৰুত্তং ঞাণং. ‘‘খযধম্ম’’ন্তিআদিনা পন পকারেন পৰত্তঞাণস্স দস্সনং, ৰিপস্সনাদস্সনতো ৰিপস্সনা পটিৰিপস্সনাদস্সনমত্তমেৰাতি ন তং ‘‘অঙ্গ’’ন্তি ৰদন্তি, পাল়িযং (সং. নি. ২.৩৪) পন সব্বত্থ ঞাণৰসেন অঙ্গানং ৰুত্তত্তা ‘‘নিরোধধম্মন্তি ঞাণ’’ন্তি ইতি-সদ্দেন পকাসেত্ৰা ৰুত্তং ৰিপস্সনাঞাণং সত্তমং ঞাণন্তি অযমত্থো দিস্সতি. ন হি যম্পি ইদং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি ঞাণন্তি সম্বন্ধো হোতি ঞাণগ্গহণেন এতস্মিং ঞাণভাৰদস্সনস্স অনধিপ্পেতত্তা, ‘‘খযধম্মং…পে… নিরোধধম্ম’’ন্তি এতেসং সম্বন্ধভাৰপ্পসঙ্গো চাতি. চতুৰীসতি…পে… ৰজিরঞাণন্তি এত্থ কেচি তাৰ আহু ‘‘ভগৰা দেৰসিকং দ্ৰাদসকোটিসতসহস্সক্খত্তুং মহাকরুণাসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, দ্ৰাদসকোটিসতসহস্সক্খত্তুমেৰ চ অরহত্তফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তাসং পুরেচরং, সহৰচরঞ্চ ঞাণং পটিপক্খেহি অভেজ্জতং, মহত্তঞ্চ উপাদায মহাৰজিরঞাণং নাম. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘তথাগতং, ভিক্খৰে, অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দ্ৰে ৰিতক্কা বহুলং সমুদাচরন্তি – খেমো চ ৰিতক্কো, পৰিৰেকো চ ৰিতক্কো’তি (ইতিৰু. ৩৮).

খেমৰিতক্কো হি ভগৰতো মহাকরুণাসমাপত্তিং পূরেত্ৰা ঠিতো, পৰিৰেকৰিতক্কো অরহত্তফলসমাপত্তিং. বুদ্ধানঞ্হি ভৰঙ্গপরিৰাসো লহুকো, মত্থকপ্পত্তো সমাপত্তীসু ৰসীভাৰো, তস্মা সমাপজ্জনৰুট্ঠানানি কতিপযচিত্তক্খণেহেৰ ইজ্ঝন্তি. পঞ্চ রূপাৰচরসমাপত্তিযো চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো অপ্পমঞ্ঞাসমাপত্তিযা সদ্ধিং দস, নিরোধসমাপত্তি, অরহত্তফলসমাপত্তি চাতি দ্ৰাদসেতা সমাপত্তিযো ভগৰা পচ্চেকং দিৰসে দিৰসে কোটিসতসহস্সক্খত্তুং পুরেভত্তং সমাপজ্জতি, তথা পচ্ছাভত্ত’’ন্তি. ‘‘এৰং সমাপজ্জিতব্বসমাপত্তিসঞ্চারিতঞাণং মহাৰজিরঞাণং নামা’’তি কেচি.

অপরে পন ‘‘যং তং ভগৰতা অভিসম্বোধিদিৰসে পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন পটিলোমনযেন জরামরণতো পট্ঠায ঞাণং ওতারেত্ৰা অনুপদধম্মৰিপস্সনং আরভন্তেন যথা নাম পুরিসো সুৰিদুগ্গং মহাগহনং মহাৰনং ছিন্দন্তো অন্তরন্তরা নিসানসিলাযং ফরসুং সুনিসিতং করোতি, এৰমেৰ নিসানসিলাসদিসিযো সমাপত্তিযো অন্তরন্তরা সমাপজ্জিত্ৰা ঞাণস্স তিক্খৰিসদসূরভাৰং সম্পাদেতুং অনুলোমপটিলোমতো পচ্চেকং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গৰসেন সম্মসন্তো দিৰসে দিৰসে লক্খকোটিলক্খকোটিফলসমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘চতুৰীসতি…পে… মহাৰজিরঞাণং নিস্সাযা’তি’’. ননু ভগৰতো সমাপত্তিসমাপজ্জনে পরিকম্মে পযোজনং নত্থীতি? নযিদং একন্তিকং. তথা হি ৰেদনাপটিপ্পণামনাদীসু সৰিসেসং পরিকম্মপুব্বঙ্গমেন সমাপত্তিযো সমাপজ্জি. অপরে পন ‘‘লোকিযসমাপত্তিসমাপজ্জনে পরিকম্মেন পযোজনং নত্থি. লোকুত্তরসমাপত্তিসমাপজ্জনে তজ্জং পরিকম্মং ইচ্ছিতব্বমেৰা’’তি ৰদন্তি.

‘‘অপরম্পরা’’তি পদং যেসং দেসনায অত্থি, তে অপরম্পরিযাৰ. কুসলপঞ্ঞত্তিযন্তি কুসলধম্মানং পঞ্ঞাপনে. অনুত্তরোতি উত্তমো. উপনিস্সযে ঠত্ৰাতি ঞাণূপনিস্সযে ঠত্ৰা যাদিসো পুব্বূপনিস্সযো পুব্বযোগো, তত্থ পতিট্ঠায. মহন্ততো সদ্দহতি পটিপক্খৰিগমেন ঞাণস্স ৰিয সদ্ধাযপি তিক্খৰিসদভাৰাপত্তিতো. অৰসেসঅরহন্তেহীতি পকতিসাৰকেহি. অসীতি মহাথেরা পরমত্থদীপনিযং থেরগাথাৰণ্ণনাযং নামতো উদ্ধটা. চত্তারো মহাথেরাতি মহাকস্সপঅনুরুদ্ধমহাকচ্চানমহাকোট্ঠিকত্থেরা. তেসুপি অগ্গসাৰকেসু সারিপুত্তত্থেরো পঞ্ঞায ৰিসিট্ঠভাৰতো. সারিপুত্তত্থেরতোপি একো পচ্চেকবুদ্ধো তিক্খৰিসদঞাণো অভিনীহারমহন্ততায সম্ভতঞাণসম্ভারত্তা. সতিপি পচ্চেকবোধিযা অৰিসেসেসু বহূসু একজ্ঝং সন্নিপতিতেসু পুব্বযোগৰসেন লোকিযে ৰিসযে সিযা কস্সচি ঞাণস্স ৰিসিট্ঠতাতি দস্সেতুং ‘‘সচে পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সব্বঞ্ঞুবুদ্ধোৰ বুদ্ধগুণে মহন্ততো সদ্দহতী’’তি ইদং হেট্ঠা আগতদেসনাসোতৰসেন ৰুত্তং. বুদ্ধা হি বুদ্ধগুণে মহত্তং পচ্চক্খতোৰ পস্সন্তি, ন সদ্দহনৰসেন.

ইদানি যথাৰুত্তমত্থং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘সেয্যথাপি নামা’’তিআদি আরদ্ধং. গম্ভীরো উত্তানোতি গম্ভীরো ৰা উত্তানো ৰাতি জাননত্থং. ‘‘এৰমেৰা’’তিআদি যথাদস্সিতায উপমায উপমেয্যেন সংসন্দনং. বুদ্ধগুণেসু অপ্পমত্তৰিসযম্পি লোকিযমহাজনস্স ঞাণং অপৰত্তিতরূপেনেৰ পৰত্ততি অনৰত্তিতসভাৰত্তাতি ৰুত্তং ‘‘একব্যাম…পে… ৰেদিতব্বা’’তি. তত্থ ঞাতউদকং ৰিযাতি পমাণতো ঞাতউদকং ৰিয. অরিযানং পন তত্থ অত্তনো ৰিসযে পৰত্তনকঞাণং পৰত্তিতরূপেনেৰ পৰত্ততি অত্তনো পটিৰেধানুরূপং, অভিনীহারানুরূপঞ্চ অৰত্তিতসভাৰত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘দসব্যামযোত্তেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ পটিৰিদ্ধসচ্চানম্পি পটিপক্খৰিধমনপুব্বযোগৰিসেসৰসেন ঞাণং সাতিসযং, মহানুভাৰঞ্চ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং সোতাপন্নঞাণস্স দসব্যামউদকং ওপম্মভাৰেন দস্সেত্ৰা ততো পরেসং দসুত্তরদিগুণদসগুণঅসীতিগুণৰিসিট্ঠং উদকং ওপম্মং কত্ৰা দস্সিতং. ননু এৰং সন্তে বুদ্ধগুণা পরিমিতপরিচ্ছিন্না, থেরেন চ তে পরিচ্ছিজ্জ ঞাতাতি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যথা সো পুরিসো’’তিআদিমাহ. তত্থ সো পুরিসোতি সো চতুরাসীতিব্যামসহস্সপ্পমাণেন যোত্তেন চতুরাসীতিব্যামসহস্সট্ঠানে মহাসমুদ্দে উদকং মিনিত্ৰা ঠিতো পুরিসো. সো হি থেরস্স উপমাভাৰেন গহিতো. ধম্মন্ৰযেনাতি অনুমানঞাণেন. তঞ্হি সিদ্ধং ধম্মং অনুগন্ত্ৰা পৰত্তনতো ‘‘ধম্মন্ৰযো’’তি ৰুচ্চতি, তথা অন্ৰযৰসেন অত্থস্স বুজ্ঝনতো অন্ৰযবুদ্ধি, অনুমেয্যং অনুমিনোতীতি অনুমানং, নিদস্সনে দিট্ঠনযেন অনুমেয্যং গণ্হাতীতি ‘‘নযগ্গাহো’’তি চ ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘ধম্মন্ৰযেনা’’তিআদি. স্ৰাযং ধম্মন্ৰযো ন যস্স কস্সচি হোতি, অথ খো তথারূপস্স অগ্গসাৰকস্সেৰাতি আহ ‘‘সাৰকপারমিঞাণে ঠত্ৰা’’তি. যদি থেরো বুদ্ধগুণে একদেসতো পচ্চক্খে কত্ৰা তদঞ্ঞে নযগ্গাহেন গণ্হি, ননু এৰং সন্তে বুদ্ধগুণা পরিমিতপরিচ্ছিন্না আপন্নাতি? নযিদং এৰন্তি দস্সেন্তো ‘‘অনন্তা অপরিমাণা’’তি.

‘‘সদ্দহতী’’তি ৰত্ৰা পুন তমেৰত্থং ৰিভাৰেন্তো ‘‘থেরেন হি…পে… বহুতরা’’তি আহ. কথং পনাযমত্থো এৰং দট্ঠব্বোতি এৰং অধিপ্পাযভেদকং উপমায সঞ্ঞাপেতুং ‘‘যথা কথং ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং ‘‘উপমাযমিধেকচ্চে ৰিঞ্ঞূ পুরিসা ভাসিতস্স অত্থং আজানন্তী’’তি (সং. নি. ২.৬৭) ইতো নৰ ইতো নৰাতি ইতো মজ্ঝট্ঠানতো যাৰ দক্খিণতীরা নৰ ইতো মজ্ঝট্ঠানতো যাৰ উত্তরতীরা নৰ. ইদানি যথাৰুত্তমত্থং সুত্তেন সমত্থেতুং ‘‘বুদ্ধোপী’’তি গাথমাহ.

যমকযুগল়মহানদীমহোঘো ৰিযাতি দ্ৰিন্নং একতো সমাগতত্তা যুগল়ভূতানং মহানদীনং মহোঘো ৰিয.

অনুচ্ছৰিকং কত্ৰাতি যোযং মম পসাদো বুদ্ধগুণে আরব্ভ ওগাল়্হো হুত্ৰা উপ্পন্নো, তং অনুচ্ছৰিকং অনুরূপং কত্ৰা. পটিগ্গহেতুং সম্পটিচ্ছিতুং অঞ্ঞো কোচি ন সক্খিস্সতি যাথাৰতো অনৰবুজ্ঝনতো. পটিগ্গহেতুং সক্কোতি তস্স হেতুতো, পচ্চযতো, সভাৰতো, কিচ্চতো, ফলতো সম্মদেৰ পটিৰিজ্ঝনতো. পূরত্তন্তি পুণ্ণভাৰো. পগ্ঘরণকালেতি ৰিকিরণকালে, পতনকালেতি অত্থো. ‘‘পসন্নো’’তি ইমিনা পসাদস্স ৰত্তমানতা দীপিতাতি ‘‘উপ্পন্নসদ্ধো’’তি ইমিনাপি সদ্ধায পচ্চুপ্পন্নতা পকাসিতাতি আহ ‘‘এৰং সদ্দহামীতি অত্থো’’তি. অভিঞ্ঞাযতীতি অভিঞ্ঞো, অধিকো অভিঞ্ঞো ভিয্যোভিঞ্ঞো, সো এৰ অতিসযৰচনিচ্ছাৰসেন ‘‘ভিয্যোভিঞ্ঞতরো’’তি ৰুত্তোতি আহ ‘‘ভিয্যতরো অভিঞ্ঞাতো’’তি. দুতিযৰিকপ্পে পন অভিজানাতীতি অভিঞ্ঞা, অভিৰিসিট্ঠা পঞ্ঞা, ভিয্যো অভিঞ্ঞা এতস্সাতি ভিয্যোভিঞ্ঞো, সো এৰ অতিসযৰচনিচ্ছাৰসেন ভিয্যোভিঞ্ঞতরো, স্ৰাযমস্স অতিসযো অভিঞ্ঞায ভিয্যোভাৰকতোতি আহ ‘‘ভিয্যতরাভিঞ্ঞো ৰা’’তি. সম্বুজ্ঝতি এতাযাতি সম্বোধি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, অগ্গমগ্গঞাণঞ্চ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি অগ্গমগ্গঞাণং, অগ্গমগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সম্বোধি নাম. তত্থ পধানৰসেন তদত্থদস্সনে পঠমৰিকপ্পো, পদট্ঠানৰসেন দুতিযৰিকপ্পো. কস্মা পনেত্থ অরহত্তমগ্গঞাণস্সেৰ গহণং, ননু হেট্ঠিমানিপি ভগৰতো মগ্গঞাণানি সৰাসনমেৰ যথাসকং পটিপক্খৰিধমনৰসেন পৰত্তানি. সৰাসনপ্পহানঞ্হি ঞেয্যাৰরণপ্পহানন্তি? সচ্চমেতং, তং পন অপরিপুণ্ণং পটিপক্খৰিধমনস্স ৰিপ্পকতভাৰতোতি আহ ‘‘অরহত্তমগ্গঞাণে ৰা’’তি. অগ্গমগ্গৰসেন চেত্থ অরিযানং বোধিত্তযপারিপূরীতি দস্সেতুং ‘‘অরহত্তমগ্গেনেৰ হী’’তিআদি ৰুত্তং. নিপ্পদেসাতি অনৰসেসা. গহিতা হোন্তীতি অরহত্তমগ্গেন গহিতেন অধিগতেন গহিতা অধিগতা হোন্তি. সব্বন্তি তেহি অধিগন্তব্বং. তেনাতি সম্বোধিনা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানেন অরহত্তমগ্গঞাণেন.

১৪২. খাদনীযানং উল়ারতা সাতরসানুভাৰেনাতি আহ ‘‘মধুরে আগচ্ছতী’’তি. পসংসায উল়ারতা ৰিসিট্ঠভাৰেনাতি আহ ‘‘সেট্ঠে’’তি, ওভাসস্স উল়ারতা মহন্তভাৰেনাতি ৰুত্তং ‘‘ৰিপুলে’’তি. উসভস্স অযন্তি আসভী, ইধ পন আসভী ৰিযাতি আসভী. তেনাহ ‘‘উসভস্স ৰাচাসদিসী’’তি. যেন পন গুণেনস্সা তংসদিসতা, তং দস্সেতুং ‘‘অচলা অসম্পৰেধী’’তি ৰুত্তং. যতো কুতোচি অনুস্সৰনং অনুস্সৰো. ৰিজ্জাট্ঠানেসু কতপরিচযানং আচরিযানং তং তমত্থং ৰিঞ্ঞাপেন্তী পৰেণী আচরিযপরম্পরা. কেৰলং অত্তনো মতিযা ‘‘ইতিকির এৰংকিরা’’তি পরিকপ্পনা ইতিকির. পিটকস্স গন্থস্স সম্পদানতো সযং সম্পদানভাৰেন গহণং পিটকসম্পদানং. যথাসুতানং অত্থানং আকারস্স পরিৰিতক্কনং আকারপরিৰিতক্কো. তথেৰ ‘‘এৰমেত’’ন্তি দিট্ঠিযা নিজ্ঝানক্খমনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি. আগমাধিগমেহি ৰিনা তক্কমগ্গং নিস্সায তক্কনং তক্কো. অনুমানৰিধিং নিস্সায নযগ্গাহো. যস্মা বুদ্ধৰিসযে ঠত্ৰা ভগৰতো অযং থেরস্স চোদনা, থেরস্স চ সো অৰিসযো, তস্মা ‘‘পচ্চক্খতো ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ৰিযা’’তি ৰুত্তং. সীহনাদো ৰিযাতি সীহনাদো, তংসদিসতা চস্স সেট্ঠভাৰেন, সো চেত্থ এৰং ৰেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘সীহনাদো’’তিআদিমাহ. নেৰ দন্ধাযন্তেনাতি ন মন্দাযন্তেন. ন ভগ্গরাযন্তেনাতি অপরিসঙ্কন্তেন.

অনুযোগদাপনত্থন্তি অনুযোগং সোধাপেতুং. ৰিমদ্দক্খমঞ্হি সীহনাদং নদন্তো অত্থতো তত্থ অনুযোগং সোধেতি নাম. অনুযুঞ্জন্তো চ নং সোধাপেতি নাম. দাতুন্তি সোধেতুং. কেচি ‘‘দানত্থ’’ন্তি অত্থং ৰদন্তি, তদযুত্তং. ন হি যো সীহনাদং নদতি, সো এৰ তত্থ অনুযোগং দেতীতি যুজ্জতি. নিঘংসনন্তি ৰিমদ্দনং. ধমমানন্তি তাপযমানং, তাপনঞ্চেত্থ গগ্গরিযা ধমাপনসীসেন ৰদতি. সব্বে তেতি সব্বে তে অতীতে নিরুদ্ধে সম্মাসম্বুদ্ধে, তেনেতং দস্সেতি – যে তে অহেসুং অতীতং অদ্ধানং তৰ অভিনীহারতো ওরং সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং তাৰ সাৰকঞাণগোচরে ধম্মে পরিচ্ছিন্দন্তো মারাদযো ৰিয বুদ্ধানং লোকিযচিত্তচারং ত্ৰং জানেয্যাসি. যে পন তে অব্ভতীতা ততো পরতো ছিন্নৰটুমা ছিন্নপপঞ্চা পরিযাদিণ্ণৰট্টা সব্বদুক্খৰীতিৰত্তা সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং সব্বেসম্পি সাৰকঞাণস্স অৰিসযভূতে ধম্মে কথং জানিস্সসীতি.

অনাগতবুদ্ধানং পনাতি পন-সদ্দো ৰিসেসত্থজোতনো, তেন অতীতেসু তাৰ খন্ধানং ভূতপুব্বত্তা তত্থ সিযা ঞাণস্স সৰিসযে গতি, অনাগতেসু পন সব্বসো অসঞ্জাতেসু কথন্তি ইমমত্থং জোতেতি. তেনাহ ‘‘অনাগতাপী’’তিআদি. ‘‘চিত্তেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰিদিতা’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু অতীতানাগতে সত্তাহে এৰ পৰত্তং চিত্তং চেতোপরিযঞাণস্স ৰিসযো, ন ততো পরন্তি? নযিদং চেতোপরিযঞাণকিচ্চৰসেন ৰুত্তং, অথ খো পুব্বেনিৰাসঅনাগতংসঞাণৰসেন ৰুত্তং, তস্মা নাযং দোসো.

ৰিদিতট্ঠানে ন করোতি সিক্খাপদেনেৰ তাদিসস্স পটিক্খেপস্স পটিক্খিত্তত্তা, সেতুঘাততো চ. কথং পন থেরো দ্ৰযসম্ভৰে পটিক্খেপমেৰ অকাসি, ন ৰিভজ্জ ব্যাকাসীতি আহ ‘‘থেরো কিরা’’তিআদি. পারং পরিযন্তং মিনোতীতি পারমী, সা এৰ ঞাণন্তি পারমিঞাণং, সাৰকানং পারমিঞাণং সাৰকপারমিঞাণং, তস্মিং. সাৰকানং উক্কংসপরিযন্তগতে জাননে নাযং অনুযোগো, অথ খো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে সব্বঞ্ঞুতায জাননে. কেচি পন ‘‘সাৰকপারমিঞাণেতি সাৰকপারমিঞাণৰিসযে’’তি অত্থং ৰদন্তি. তথা সেসপদেসুপি. সীল ..পে… সমত্থন্তি সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিসঙ্খাতকারণানং জাননসমত্থং. বুদ্ধসীলাদযো হি বুদ্ধানং বুদ্ধকিচ্চস্স, পরেহি ‘‘বুদ্ধা’’তি জাননস্স চ কারণং.

১৪৩. অনুমানঞাণং ৰিয সংসযপিট্ঠিকং অহুত্ৰা ‘‘ইদমিদ’’ন্তি যথাসভাৰতো ঞেয্যং ধারেতি নিচ্ছিনোতীতি ধম্মো, পচ্চক্খঞাণন্তি আহ ‘‘ধম্মস্স পচ্চক্খতো ঞাণস্সা’’তি. অনুএতীতি অন্ৰযোতি আহ ‘‘অনুযোগং অনুগন্ত্ৰা’’তি. পচ্চক্খসিদ্ধঞ্হি অত্থং অনুগন্ত্ৰা অনুমানঞাণস্স পৰত্তি দিট্ঠেন অদিট্ঠস্স অনুমানন্তি ৰেদিতব্বো. ৰিদিতে ৰেদকম্পি ঞাণং অত্থতো ৰিদিতমেৰ হোতীতি ‘‘অনুমানঞাণং নযগ্গাহো ৰিদিতো’’তি ৰুত্তং. ৰিদিতোতি ৰিদ্ধো পটিলদ্ধো, অধিগতোতি অত্থো. অপ্পমাণোতি অপরিমাণো মহাৰিসযত্তা. তেনাহ ‘‘অপরিযন্তো’’তি. তেনাতি অপরিযন্তত্তা, তেন ৰা অপরিযন্তেন ঞাণেন, এতেনেৰ থেরো যং যং অনুমেয্যমত্থং ঞাতুকামো হোতি, তত্থ তত্থস্স অসঙ্গমপ্পটিহটঅনুমানঞাণং পৰত্ততীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘সো ইমিনা’’তিআদি. তত্থ ইমিনাতি ইমিনা কারণেন. পাকারস্স থিরভাৰং উদ্ধমুদ্ধং আপেতীতি উদ্ধাপং, পাকারমূলং. আদি-সদ্দেন পাকারদ্ৰারবন্ধপরিখাদীনং সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. পচ্চন্তে ভৰং পচ্চন্তিমং. পণ্ডিতদোৰারিকট্ঠানিযং কত্ৰা থেরো অত্তানং দস্সেতীতি দস্সেন্তো ‘‘একদ্ৰারন্তি কস্মা আহা’’তি চোদনং সমুট্ঠাপেসি. যস্সা পঞ্ঞায ৰসেন পুরিসো ‘‘পণ্ডিতো’’তি ৰুচ্চতি, তং পণ্ডিচ্চন্তি আহ ‘‘পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো’’তি. তংতংইতিকত্তব্বতাসু ছেকভাৰো ব্যত্তভাৰো ৰেয্যত্তিযং. মেধতি সম্মোসং হিংসতি ৰিধমতীতি মেধা, সা এতস্স অত্থীতি মেধাৰী. ঠানে ঠানে উপ্পত্তি এতিস্সা অত্থীতি ঠানুপ্পত্তিকা, ঠানসো উপ্পজ্জনকপঞ্ঞা. অনুপরিযাযন্তি এতেনাতি অনুপরিযাযো, সো এৰ পথোতি অনুপরিযাযপথো, পরিতো পাকারস্স অনুসংযাযনমগ্গো. পাকারভাগা সন্ধাতব্বা এত্থাতি পাকারসন্ধি, পাকারস্স ফুল্লিতপ্পদেসো. সো পন হেট্ঠিমন্তেন দ্ৰিন্নম্পি ইট্ঠকানং ৰিগমেন এৰং ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘দ্ৰিন্নং ইট্ঠকানং অপগতট্ঠান’’ন্তি. ছিন্নট্ঠানন্তি ছিন্নভিন্নপ্পদেসো, ছিন্নট্ঠানং ৰা. তঞ্হি ‘‘ৰিৰর’’ন্তি ৰুচ্চতি.

কিলিট্ঠন্তি মলীনং. উপতাপেন্তীতি কিলেসপরিল়াহেন সন্তাপেন্তি. ৰিবাধেন্তীতি পীল়েন্তি. উপ্পন্নায পঞ্ঞায নীৰরণেহি ন কিঞ্চি কাতুং সক্কাতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তী’’তি. তস্মাতি পচ্চযূপঘাতেন উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানতো. চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুট্ঠু ঠপিতচিত্তাতি চতুব্বিধাযপি সতিপট্ঠানভাৰনায সম্মদেৰ ঠপিতচিত্তা. যথাসভাৰেন ভাৰেত্ৰাতি অৰিপরীতসভাৰেন যথা পটিপক্খা সমুচ্ছিজ্জন্তি, এৰং ভাৰেত্ৰা.

পুরিমনযে সতিপট্ঠানানি, বোজ্ঝঙ্গা চ মিস্সকা অধিপ্পেতাতি ততো অঞ্ঞথা ৰত্তুং ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. মিস্সকাতি সমথৰিপস্সনামগ্গৰসেন মিস্সকা. ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা’’তিআদিতো ৰুত্তত্তা সতিপট্ঠানে ৰিপস্সনাতি গহেত্ৰা ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা’’তি ৰুত্তত্তা, মগ্গপরিযাপন্নানংযেৰ চ নেসং নিপ্পরিযাযবোজ্ঝঙ্গভাৰতো, তেসু চ সব্বসো অধিগতেসু লোকনাথেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি অধিগতমেৰ হোতীতি ‘‘বোজ্ঝঙ্গে মগ্গো, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চাতি গহিতে সুন্দরো পঞ্হো ভৰেয্যা’’তি মহাসিৰত্থেরো আহ, ন পনেৰং গহিতং পোরাণেহীতি অধিপ্পাযো. ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. থেরোতি সারিপুত্তত্থেরো.

তত্থাতি তেসু পচ্চন্তনগরাদীসু. নগরং ৰিয নিব্বানং তদত্থিকেহি উপগন্তব্বতো, উপগতানঞ্চ পরিস্সযরহিতসুখাধিগমনট্ঠানতো. পাকারো ৰিয সীলং তদুপগতানং পরিতো আরক্খভাৰতো. পরিযাযপথো ৰিয হিরী সীলপাকারস্স অধিট্ঠানভাৰতো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘পরিযাযপথোতি খো ভিক্খু হিরিযা এতং অধিৰচন’’ন্তি. দ্ৰারং ৰিয অরিযমগ্গো নিব্বাননগরপ্পৰেসনঅঞ্জসভাৰতো. পণ্ডিতদোৰারিকো ৰিয ধম্মসেনাপতি নিব্বাননগরপৰিট্ঠপৰিসনকানং সত্তানং সল্লক্খণতো. দিন্নোতি দাপিতো, সোধিতোতি অত্থো.

১৪৪. নিপ্ফত্তিদস্সনত্থন্তি সিদ্ধিদস্সনত্থং, অধিগমদস্সনত্থন্তি অত্থো. ‘‘পঞ্চনৰুতিপাসণ্ডে’’তি ইদং যস্মা থেরো পরিব্বাজকো হুত্ৰা ততো পুব্বেৰ নিব্বানপরিযেসনং চরমানো তে তে পাসণ্ডিনো উপসঙ্কমিত্ৰা নিব্বানং পুচ্ছি, তে নাস্স চিত্তং আরাধেসুং, তং সন্ধায ৰুত্তং. তে পন পাসণ্ডা হেট্ঠা ৰুত্তা এৰ. তত্থেৰাতি তস্সযেৰ ভাগিনেয্যস্স দেসিযমানায দেসনায. পরস্স ৰড্ঢিতং ভত্তং ভুঞ্জন্তো ৰিয সাৰকপারমিঞাণং হত্থগতং অকাসি অধিগচ্ছি. উত্তরুত্তরন্তি হেট্ঠিমস্স হেট্ঠিমস্স উত্তরণতো অতিক্কমনতো উত্তরুত্তরং, ততো এৰ পধানভাৰং পাপিততায পণীতপণীতং. উত্তরুত্তরন্তি ৰা উপরূপরি. পণীতপণীতন্তি পণীততরং, পণীততমঞ্চাতি অত্থো. কণ্হন্তি কাল়কং সংকিলেসধম্মং. সুক্কন্তি ওদাতং ৰোদানধম্মং. সৰিপক্খং কত্ৰাতি পহাতব্বপহাযকভাৰদস্সনৰসেন যথাক্কমং উভযং সৰিপক্খং কত্ৰা. ‘‘অযং কণ্হধম্মো, ইমস্স অযং পহাযকো’’তি এৰং কণ্হং পটিবাহিত্ৰা দেসনাৰসেন নীহরিত্ৰা সুক্কং, ‘‘অযং সুক্কধম্মো, ইমিনা অযং পহাতব্বো’’তি এৰং সুক্কং পটিবাহিত্ৰা কণ্হং.সউস্সাহন্তি ফলুপ্পাদনসমত্থতাৰসেন সব্যাপারং. তেনাহ ‘‘সৰিপাক’’ন্তি. ৰিপাকধম্মন্তি অত্থো.

তস্মিং দেসিতে ধম্মেতি তস্মিং ৰুত্তনযেন ভগৰা তুম্হেহি দেসিতে ধম্মে একচ্চং ধম্মং নাম সাৰকপারমিঞাণং জানিত্ৰা পটিৰিজ্ঝিত্ৰা. তংজাননে হি ৰুত্তে চতুসচ্চধম্মজাননং অৰুত্তসিদ্ধন্তি. ‘‘চতুসচ্চধম্মেসূ’’তি ইদং পোরাণট্ঠকথাযং ৰুত্তাকারদস্সনং. ৰিপক্খো পন পরতো আগমিস্সতি. এত্থাতি ‘‘ধম্মেসু নিট্ঠং অগম’’ন্তি এতস্মিং পদে. থেরসল্লাপোতি থেরানং সল্লাপসদিসো ৰিনিচ্ছযৰাদো. কাল়ৰল্লৰাসীতি কাল়ৰল্লৰিহারৰাসী. ইদানীতি এতরহি ‘‘ইদাহং ভন্তে’’তিআদিৰচনকালে. ইমস্মিং পন ঠানেতি ‘‘ধম্মেসু নিট্ঠং অগম’’ন্তি ইমস্মিং পদেসে, ইমস্মিং ৰা নিট্ঠানকারণভূতে যোনিসো পরিৰিতক্কনে. ‘‘ইমস্মিং পন ঠানে বুদ্ধগুণেসু নিট্ঠঙ্গতো’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু সাৰকপারমিঞাণসমধিগতকালে এৰ থেরো বুদ্ধগুণেসু নিট্ঠঙ্গতোতি? সচ্চমেতং, ইদানি পন তং পাকটং জাতন্তি এৰং ৰুত্তং. সব্বন্তি ‘‘চতুসচ্চধম্মেসূ’’তিআদি সুমত্থেরেন ৰুত্তং সব্বং. অরহত্তে নিট্ঠঙ্গতোতি এত্থাপি ৰুত্তনযেনেৰ অনুযোগপরিহারা ৰেদিতব্বা. যদিপি ধম্মসেনাপতি ‘‘সাৰকপারমিঞাণং মযা সমধিগত’’ন্তি ইতো পুব্বেপি জানাতিযেৰ, ইদানি পন অসঙ্খ্যেয্যাপরিমেয্যভেদে বুদ্ধগুণে নযগ্গাহৰসেন পরিগ্গহেত্ৰা কিচ্চসিদ্ধিযা তস্মিং ঞাণে নিট্ঠঙ্গতো অহোসীতি দস্সেন্তো ‘‘মহাসিৰত্থেরো…পে… ধম্মেসূতি সাৰকপারমিঞাণে নিট্ঠঙ্গতো’’তি অৰোচ.

বুদ্ধগুণা পন নযতো আগতা, তে নযগ্গাহতো যাথাৰতো জানন্তো সাৰকপারমিঞাণে তথাজাননৰসেন নিট্ঠঙ্গতত্তা সাৰকপারমিঞাণমেৰ তস্স অপরাপরুপ্পত্তিৰসেন, তেন তেন ভাৰেতব্বকিচ্চবহুতাৰসেন চ ‘‘ধম্মেসূ’’তি পুথুৰচনেন ৰুত্তং. অনন্তাপরিমেয্যানং অনঞ্ঞৰিসযানং বুদ্ধগুণানং নযতো পরিগ্গণ্হনেন থেরস্স সাতিসযো ভগৰতি পসাদো উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘ভিয্যোসোমত্তাযা’’তিআদি. ‘‘সুট্ঠু অক্খাতো’’তি ৰত্ৰা তং এৰস্স সুট্ঠু অক্খাততং দস্সেতুং ‘‘নিয্যানিকো মগ্গো’’তি ৰুত্তং. স্ৰাক্খাততা হি ধম্মস্স যদত্থং দেসিতো, তদত্থসাধনেন ৰেদিতব্বা. ফলত্থায নিয্যাতীতি অনন্তরৰিপাকত্তা, অত্তনো উপ্পত্তিসমনন্তরমেৰ ফলনিপ্ফাদনৰসেন পৰত্ততীতি অত্থো. ৰট্টচারকতো নিয্যাতীতি ৰা নিয্যানিকো, নিয্যানসীলোতি ৰা. রাগদোসমোহনিম্মদনসমত্থোতি ইধাপি ‘‘পসন্নোস্মি ভগৰতীতি দস্সেতী’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. ৰঙ্কাদীতি আদি-সদ্দেন জিম্হকুটিলে, অঞ্ঞে চ পটিপত্তিদোসে সঙ্গণ্হাতি. ভগৰা তুম্হাকং বুদ্ধসুবুদ্ধতা ৰিয ধম্মসুধম্মতা, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তি চ ধম্মেসু নিট্ঠঙ্গমনেন সাৰকপারমিঞাণে নিট্ঠঙ্গতত্তা ময্হং সুট্ঠু ৰিভূতা সুপাকটা জাতাতি দস্সেন্তো থেরো ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘোতি পসীদি’’ন্তি অৰোচ.

কুসলধম্মদেসনাৰণ্ণনা

১৪৫. অনুত্তরভাৰোতি সেট্ঠভাৰো. অনুত্তরো ভগৰা যেন গুণেন, সো অনুত্তরভাৰো, তং অনুত্তরিযং. যস্মা তস্সাপি গুণস্স কিঞ্চি উত্তরিতরং নত্থি এৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সা তুম্হাকং দেসনা অনুত্তরাতি ৰদতী’’তি. কুসলেসু ধম্মেসূতি কুসলধম্মনিমিত্তং. নিমিত্তত্থে হি এতং ভুম্মং, তস্মা কুসলধম্মদেসনাহেতুপি ভগৰাৰ অনুত্তরোতি অত্থো. ভূমিং দস্সেন্তোতি ৰিসযং দস্সেন্তো. কুসলধম্মদেসনায হি কুসলা ধম্মা ৰিসযো. ৰুত্তপদেতি ‘‘কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি এৰং ৰুত্তৰাক্যে, এৰং ৰা ৰুত্তধম্মকোট্ঠাসে. ‘‘পঞ্চধা’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু ছেকট্ঠেনপি কুসলং ইচ্ছিতব্বং ‘‘কুসলো ত্ৰং রথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গান’’ন্তিআদীসূতি (ম. নি. ২.৮৭)? সচ্চমেতং, সো পন ছেকট্ঠো কোসল্লসম্ভূতট্ঠেনেৰ সঙ্গহিতোতি ৰিসুং ন গহিতো. ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তি (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২২.২০০৮) জাতকে আগতত্তা ‘‘জাতকপরিযাযং পত্ৰা আরোগ্যট্ঠেন কুসলং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, গহপতযো, ইমে ধম্মা কুসলা ৰা অকুসলা ৰা সাৰজ্জা ৰা অনৰজ্জা ৰা’’তিআদীসু সুত্তপদেসেসু ‘‘কুসলা’’তি ৰুত্তধম্মা এৰ ‘‘অনৰজ্জা’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘সুত্তন্তপরিযাযং পত্ৰা অনৰজ্জট্ঠেন কুসলং ৰট্টতী’’তি. অভিধম্মে ‘‘কোসল্ল’’ন্তি পঞ্ঞা আগতাতি যোনিসোমনসিকারহেতুকস্স কুসলস্স কোসল্লসম্মূতট্ঠো, দরথাভাৰদীপনতো নিদ্দরথট্ঠো, ‘‘কুসলস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তি ৰত্ৰা ইট্ঠৰিপাকনিদ্দিসনতো সুখৰিপাকট্ঠো চ অভিধম্মনযসিদ্ধোতি আহ ‘‘অভিধম্ম…পে… ৰিপাকট্ঠেনা’’তি. বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৫৮) ভগৰতো কাযসমাচারাদিকে ৰণ্ণেন্তেন ধম্মভণ্ডাগারিকেন ‘‘যো খো মহারাজ কাযসমাচারো অনৰজ্জো’’তি কুসলো কাযসমাচারো রঞ্ঞো পসেনদিস্স ৰুত্তো. ন হি ভগৰতো সুখৰিপাককম্মং অত্থীতি সব্বসাৰজ্জরহিতা কাযসমাচারাদযো ‘‘কুসলা’’তি ৰুত্তা, ইধ পন ‘‘কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি বোধিপক্খিযধম্মা ‘‘কুসলা’’তি ৰুত্তা, তে চ সমথৰিপস্সনা মগ্গসম্পযুত্তা একন্তেন সুখৰিপাকা এৰাতি অৰজ্জরহিততামত্তং উপাদায অনৰজ্জত্থো কুসল-সদ্দোতি আহ ‘‘ইমস্মিং পন…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘ফলসতিপট্ঠানং পন ইধ অনধিপ্পেত’’ন্তি ইদঞ্চ ৰচনং সমত্থিতং হোতি সৰিপাকস্সেৰ গহণন্তি কত্ৰা.

‘‘চুদ্দসৰিধেনা’’তিআদি সতিপট্ঠানে (দী. নি. ২.৩৭৬; ম. নি. ১.১০৯) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. পগ্গহট্ঠেনাতি কুসলপক্খস্স পগ্গণ্হনসভাৰেন. কিচ্চৰসেনাতি অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিকিচ্চৰসেন. ততো এৰ চস্স চতুব্বিধতা. ইজ্ঝনট্ঠেনাতি নিপ্পজ্জনসভাৰেন. ছন্দাদযো এৰ ইদ্ধিপাদেসু ৰিসিট্ঠসভাৰা, ইতরে অৰিসিট্ঠা, তেসম্পি ৰিসেসো ছন্দাদিকতোতি আহ ‘‘ছন্দাদিৰসেন নানাসভাৰা’’তি.

অধিমোক্খাদিসভাৰৰসেনাতি পসাদাধিমোক্খাদিসলক্খণৰসেন. উপত্থম্ভনট্ঠেনাতি সম্পযুত্তধম্মানং উপত্থম্ভনকভাৰেন. অকম্পিযট্ঠেনাতি পটিপক্খেহি অকম্পিযসভাৰেন. সলক্খণেনাতি অধিমোক্খাদিসভাৰেন. নিয্যানট্ঠেনাতি সংকিলেসপক্খতো, ৰট্টচারকতো চ নিগ্গমনট্ঠেন. উপট্ঠানাদিনাতি উপট্ঠানধম্মৰিচযপগ্গহসম্পিযাযনপস্সম্ভনসমাধানঅজ্ঝুপেক্খনসঙ্খাতেন অত্তনো সভাৰেন. হেতুট্ঠেনাতি নিব্বানস্স সম্পাপকহেতুভাৰেন. দস্সনাদিনাতি দস্সনাভিনিরোপনপরিগ্গহসমুট্ঠাপনৰোদাপনপগ্গহুপট্ঠানসমাধানসঙ্খাতেন অত্তনো সভাৰেন.

সাসনস্স পরিযোসানদস্সনত্থন্তি সাসনং নাম নিপ্পরিযাযতো সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা. তত্থ যে সমথৰিপস্সনাসহগতা, তে সাসনস্স আদি, মগ্গপরিযাপন্না মজ্ঝে, ফলভূতা পরিযোসানং, তংদস্সনত্থং. তেনাহ ‘‘সাসনস্স হী’’তিআদি.

পুন এতদানুত্তরিযং ভন্তেতি যথারদ্ধায দেসনায নিগমনং. ৰুত্তস্সেৰ অত্থস্স পুন ৰচনঞ্হি নিগমনং ৰুত্তং. তং দেসনন্তি তং কুসলেসু ধম্মেসু দেসনাপ্পকারং, দেসনাৰিধিং, দেসেতব্বঞ্চ, সকলং ৰা সম্পুণ্ণং অনৰসেসং অভিজানাতি অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন জানাতি, অসেসং অভিজাননতো এৰ উত্তরি উপরি অভিঞ্ঞেয্যং নত্থি. ইতোতি ভগৰতা অভিঞ্ঞাততো. অঞ্ঞো পরমত্থৰসেন ধম্মো ৰা পঞ্ঞত্তিৰসেন পুগ্গলো ৰা অযং নাম যং ভগৰা ন জানাতীতি ইদং নত্থি ন উপলব্ভতি সব্বস্সেৰ সম্মদেৰ তুম্হেহি অভিঞ্ঞাতত্তা. কুসলেসু ধম্মেসু অভিজাননে, দেসনাযঞ্চ ভগৰতো উত্তরিতরো নত্থি.

আযতনপণ্ণত্তিদেসনাৰণ্ণনা

১৪৬. আযতনপঞ্ঞাপনাসূতি চক্খাদীনং, রূপাদীনঞ্চ আযতনানং সম্বোধনেসু, তেসং অজ্ঝত্তিকবাহিরৰিভাগতো, সভাগৰিভাগতো, সমুদযতো, অত্থঙ্গমতো, আহারতো, আদীনৰতো, নিস্সরণতো চ দেসনাযন্তি অত্থো.

গব্ভাৰক্কন্তিদেসনাৰণ্ণনা

১৪৭. গব্ভোক্কমনেসূতি গব্ভভাৰেন মাতুকুচ্ছিযং অৰক্কমনেসু অনুপ্পৰেসেসু, গব্ভে ৰা মাতুকুচ্ছিস্মিং অৰক্কমনেসু. পৰিসতীতি পচ্চযৰসেন তত্থ নিব্বত্তেন্তো পৰিসন্তো ৰিয হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. ঠাতীতি সন্তানট্ঠিতিযা পৰত্ততি, তথাভূতো চ তত্থ ৰসন্তো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘ৰসতী’’তি. পকতিলোকিযমনুস্সানং পঠমা গব্ভাৰক্কন্তীতি পচুরমনুস্সানং গব্ভাৰক্কন্তি দেসনাৰসেন ইধ পঠমা. ‘‘দুতিযা গব্ভাৰক্কন্তী’’তিআদীসুপি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা.

অলমেৰাতি যুত্তমেৰ.

খিপিতুং ন সক্কোন্তীতি তথা ৰাতানং অনুপ্পজ্জনমেৰ ৰদতি. সেসন্তি পুন ‘‘এতদানুত্তরিয’’তিআদি পাঠপ্পদেসং ৰদতি.

আদেসনৰিধাদেসনাৰণ্ণনা

১৪৮. পরস্স চিত্তং আদিসতি এতেহীতি আদেসনানি, যথাউপট্ঠিতনিমিত্তাদীনি, তানি এৰ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অসংকিণ্ণরূপেন ঠিতত্তা আদেসনৰিধা, আদেসনাভাগা, তাসু আদেসনৰিধাসু. তেনাহ ‘‘আদেসনকোট্ঠাসেসূ’’তি. আগতনিমিত্তেনাতি যস্স আদিসতি, তস্স, অত্তনো চ উপগতনিমিত্তেন, নিমিত্তপ্পত্তস্স লাভালাভাদিআদিসনৰিধিদস্সনস্স পৰত্তত্তা ‘‘ইদং নাম ভৰিস্সতী’’তি ৰুত্তং. পাল়িযং পন ‘‘এৰম্পি তে মনো’’তিআদিনা পরস্স চিত্তাদিসনমেৰ আগতং, তং নিদস্সনমত্তং কতন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি ‘‘ইদং নাম ভৰিস্সতী’’তি ৰুত্তস্সেৰ অত্থস্স ৰিভাৰনৰসেন ৰত্থু আগতং. গতনিমিত্তং নাম গমননিমিত্তং. ঠিতনিমিত্তং নাম অত্তনো সমীপে ঠাননিমিত্তং, পরস্স গমনৰসেন, ঠানৰসেন চ গহেতব্বনিমিত্তং. মনুস্সানং পরচিত্তৰিদূনং, ইতরেসম্পি ৰা সৰনৰসেন পরস্স চিত্তং ঞত্ৰা কথেন্তানং সদ্দং সুত্ৰা. যক্খপিসাচাদীনন্তি হিঙ্কারযক্খানঞ্চেৰ কণ্ণপিসাচাদিপিসাচানং, কুম্ভণ্ডনাগাদীনঞ্চ.

ৰিতক্কৰিপ্ফারৰসেনাতি ৰিপ্ফারিকভাৰেন পৰত্তৰিতক্কস্স ৰসেন. উপ্পন্নন্তি ততো সমুট্ঠিতং. ৰিপ্পলপন্তানন্তি কস্সচি অত্থস্স অবোধনতো ৰিরূপং, ৰিৰিধং ৰা পলপন্তানং. সুত্তপমত্তাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৰেদনাট্টখিত্তচিত্তাদীনং সঙ্গহো. মহাঅট্ঠকথাযং পন ‘‘ইদং ৰক্খামি, এৰং ৰক্খামীতি ৰিতক্কযতো ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো নাম উপ্পজ্জতী’’তি (অভি. অট্ঠ. ১.ৰচীকম্মদ্ৰারকথাপি) আগতত্তা জাগরন্তানং পকতিযং ঠিতানং অৰিপ্পলপন্তানং ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দো কদাচি উপ্পজ্জতীতি ৰিঞ্ঞাযতি, যো লোকে ‘‘মন্তজপ্পো’’তি ৰুচ্চতি. যস্স মহাঅট্ঠকথাযং অসোতৰিঞ্ঞেয্যতা ৰুত্তা. তাদিসঞ্হি সন্ধায ৰিঞ্ঞত্তিসহজমেৰ ‘‘জিৰ্হাতালুচলনাদিকরৰিতক্কসমুট্ঠিতং সুখুমসদ্দং দিব্বসোতেন সুত্ৰা আদিসতীতি সুত্তে ৰুত্ত’’ন্তি (ধ. স. মূলটী. ৰচীকম্মদ্ৰারকথাৰণ্ণনা) আনন্দাচরিযো অৰোচ. ৰুত্তলক্খণো এৰ পন নাতিসুখুমো অত্তনো, অচ্চাসন্নপ্পদেসে ঠিতস্স চ মংসসোতস্সাপি আপাথং গচ্ছতীতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. তস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স. তস্স ৰসেনাতি তস্স ৰিতক্কস্স ৰসেন. এৰং অযম্পি আদেসনৰিধা চেতোপরিযঞাণৰসেনেৰ আগতাতি ৰেদিতব্বা. কেচি পন ‘‘তস্স ৰসেনাতি তস্স সদ্দস্স ৰসেনা’’তি অত্থং ৰদন্তি, তং অযুত্তং. ন হি সদ্দগ্গহণেন তংসমুট্ঠাপকচিত্তং গয্হতি, সদ্দগ্গহণানুসারেনপি তদত্থস্সেৰ গহণং হোতি, ন চিত্তস্স. এতেনেৰ যদেকে ‘‘যং ৰিতক্কযতোতি যমত্থং ৰিতক্কযতো’’তি ৰত্ৰা ‘‘তস্স ৰসেনাতি তস্স অত্থস্স ৰসেনা’’তি ৰণ্ণেন্তি, তম্পি পটিক্খিত্তং.

মনসা সঙ্খরীযন্তীতি মনোসঙ্খারা, ৰেদনাসঞ্ঞা. পণিহিতাতি পুরিমপরিবন্ধৰিনযেন পধানভাৰেন নিহিতা ঠপিতা. তেনাহ ‘‘চিত্তসঙ্খারা সুট্ঠপিতা’’তি. ৰিতক্কস্স ৰিতক্কনং নাম উপ্পাদনমেৰাতি আহ ‘‘পৰত্তেস্সতী’’তি. ‘‘পজানাতী’’তি পুব্বে ৰুত্তপদসম্বন্ধদস্সনৰসেন আনেতি. আগমনেনাতি ঝানস্স আগমনট্ঠানৰসেন. পুব্বভাগেনাতি মগ্গস্স সব্বপুব্বভাগেন ৰিপস্সনারম্ভেন. উভযং পেতং যো সযং ঝানলাভী, অধিগতমগ্গো চ অঞ্ঞং তদত্থায পটিপজ্জন্তং দিস্ৰা ‘‘অযং ইমিনা নীহারেন পটিপজ্জন্তো অদ্ধা ঝানং লভিস্সতি, মগ্গং অধিগমিস্সতী’’তি অভিঞ্ঞায ৰিনা অনুমানৰসেন জানাতি, তং দস্সেতুং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘আগমনেন জানাতি নামা’’তিআদি. অনন্তরাতি ৰুট্ঠিতকালং সন্ধাযাহ. তদা হি পৰত্তৰিতক্কপজাননেনেৰ ঝানস্স হানভাগিযতাদিৰিসেসপজাননং.

কিং পনিদং চেতোপরিযঞাণং পরস্স চিত্তং পরিচ্ছিজ্জ জানন্তং ইদ্ধিচিত্তভাৰতো অৰিসেসতো সব্বেসম্পি চিত্তং জানাতীতি? নোতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. ন অরিযানন্তি যেন চিত্তেন তে অরিযা নাম জাতা, তং লোকুত্তরচিত্তং ন জানাতি অপ্পটিৰিদ্ধভাৰতো. যথা হি পুথুজ্জনো সব্বেসম্পি অরিযানং লোকুত্তরচিত্তং ন জানাতি অপ্পটিৰিদ্ধত্তা, এৰং অরিযোপি হেট্ঠিমো উপরিমস্স লোকুত্তরচিত্তং ন জানাতি অপ্পটিৰিদ্ধত্তা এৰ. যথা পন উপরিমো হেট্ঠিমং ফলসমাপত্তিং ন সমাপজ্জতি, কিং এৰং সো তস্স লোকুত্তরচিত্তং ন জানাতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘উপরিমো পন হেট্ঠিমস্স জানাতী’’তি, পটিৰিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘উপরিমো হেট্ঠিমং ন সমাপজ্জতী’’তি ৰত্ৰা তত্থ কারণমাহ ‘‘তেসঞ্হী’’তিআদি. তেসন্তি অরিযানং. হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা সমাপত্তি ভূমন্তরপ্পত্তিযা পটিপ্পস্সদ্ধিকপ্পা. তেনাহ ‘‘তত্রুপপত্তিযেৰ হোতী’’তি, ন উপরিভূমিপত্তি. নিমিত্তাদিৰসেন ঞাতস্স কদাচি ব্যভিচারোপি সিযা, ন পন অভিঞ্ঞাঞাণেন ঞাতস্সাতি আহ ‘‘চেতো…পে… নত্থী’’তি. ‘‘তং ভগৰা’’তিআদি সেসং নাম.

দস্সনসমাপত্তিদেসনাৰণ্ণনা

১৪৯. ব্রহ্মজালেতি ব্রহ্মজালসুত্তৰণ্ণনাযং. উত্তরপদলোপেন হেস নিদ্দেসো. আতপ্পন্তি ৰীরিযং আতপ্পতি কোসজ্জং সব্বম্পি সংকিলেসপক্খন্তি. কুসলৰীরিযস্সেৰ হেত্থ গহণং অপ্পমাদাদিপদন্তরসন্নিধানতো. পদহিতব্বতোতি পদহনতো, ভাৰনং উদ্দিস্স ৰাযমনতোতি অত্থো. অনুযুঞ্জিতব্বতোতি অনুযুঞ্জনতো. ঈদিসানং পদানং বহুলংকত্তুৰিসযতায ইচ্ছিতব্বত্তা আতপ্পপদস্স ৰিয ইতরেসম্পি কত্তুসাধনতা দট্ঠব্বা. পটিপত্তিযং নপ্পমজ্জতি এতেনাতি অপ্পমাদো, সতিঅৰিপ্পৰাসো. সম্মা মনসি করোতি এতেনাতি সম্মামনসিকারো, তথাপৰত্তো কুসলচিত্তুপ্পাদো. ভাৰনানুযোগমেৰ তথা ৰদতি. দেসনাক্কমেন পঠমা, দস্সনসমাপত্তি নাম করজকাযে পটিক্কূলাকারস্স সম্মদেৰ দস্সনৰসেন পৰত্তসমাপত্তিভাৰতো. নিপ্পরিযাযেনেৰাতি ৰুত্তলক্খণদস্সনসমাপত্তিসন্নিস্সযত্তা, দস্সনমগ্গফলভাৰতো চ পঠমসামঞ্ঞফলং পরিযাযেন ৰিনা দস্সনসমাপত্তি.

অতিক্কম্ম ছৰিমংসলোহিতং অট্ঠিং পচ্চৰেক্খতীতি তানি অপচ্চৰেক্খিত্ৰা অট্ঠিমেৰ পচ্চৰেক্খতি. অট্ঠিআরম্মণা দিব্বচক্খুপাদকজ্ঝানসমাপত্তীতি ৰুত্তনযেন অট্ঠিআরম্মণা দিব্বচক্খুঅধিট্ঠানা পঠমজ্ঝানসমাপত্তি. যো হি ভিক্খু আলোককসিণে চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তং পাদকং কত্ৰা অধিগতদিব্বচক্খুঞাণো হুত্ৰা সৰিঞ্ঞাণকে কাযে অট্ঠিং পরিগ্গহেত্ৰা তত্থ পটিক্কূলমনসিকারৰসেন পঠমং ঝানং নিব্বত্তেতি, তস্সাযং পঠমজ্ঝানসমাপত্তি দুতিযা দস্সনসমাপত্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘অট্ঠি অট্ঠী’’তিআদি. যো পনেত্থ পাল়িযং দ্ৰত্তিংসাকারমনসিকারো ৰুত্তো, সো মগ্গসোধনৰসেন ৰুত্তো. তত্থ ৰা কতপরিচযস্স সুখেনেৰ ৰুত্তনযা অট্ঠিপচ্চৰেক্খণা সমিজ্ঝতীতি. তেনেৰেত্থ ‘‘ইমং চেৰা’’তি ‘‘অতিক্কম্ম চা’’তি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো ৰুত্তো. তং ঝানন্তি যথাৰুত্তং পঠমজ্ঝানং. অযন্তি অযং সকদাগামিফলসমাপত্তি. সাতিসযং চতুসচ্চদস্সনাগমনতো পরিযাযেন ৰিনা মুখ্যা দুতিযা দস্সনসমাপত্তি. যাৰ ততিযমগ্গা ৰত্ততীতি আহ ‘‘খীণাসৰস্স ৰসেন চতুত্থা দস্সনসমাপত্তি কথিতা’’তি.

পাল়িযং পুরিসস্স চাতি চ-সদ্দো ব্যতিরেকে, তেন যথাৰুত্তসমাপত্তিদ্ৰযতো ৰুচ্চমানংযেৰ ইমস্স ৰিসেসং জোতেতি. অৰিচ্ছেদেন পৰত্তিযা সোতসদিসতায ৰিঞ্ঞাণমেৰ ৰিঞ্ঞাণসোতং, তদেতং ৰিঞ্ঞাণং পুরিমতো অনন্তরপচ্চযং লভিত্ৰা পচ্ছিমস্স অনন্তরপচ্চযো হুত্ৰা পৰত্ততীতি অযং অস্স সোতাগততায সোতসদিসতা, তস্মা পজানিতব্বভাৰেন ৰুত্তং একমেৰ চেত্থ ৰিঞ্ঞাণং, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘ৰিঞ্ঞাণসোতন্তি ৰিঞ্ঞাণমেৰা’’তি ৰুত্তং. দ্ৰীহিপি ভাগেহীতি ওরভাগপরভাগেহি. ইধলোকো হিস্স ওরভাগো, পরলোকো পরভাগো দ্ৰিন্নম্পি ৰসেনেতং সম্বন্ধন্তি. তেনাহ ‘‘ইধলোকে পতিট্ঠিত’’ন্তিআদি. ৰিঞ্ঞাণস্স খণে খণে ভিজ্জন্তস্স কামং নত্থি কস্সচি পতিট্ঠিততা, তণ্হাৰসেন পন তং ‘‘পতিট্ঠিত’’ন্তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘ছন্দরাগৰসেনা’’তি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘কবল়ীকারে চে ভিক্খৰে আহারে অত্থি রাগো, অত্থি নন্দী, অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরুল়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং ৰিরুল়্হং…পে… অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তী’’তিআদি (সং. নি. ২.৬৪; কথা. ২৯৬; মহানি. ৭).

কম্মন্তি কুসলাকুসলকম্মং, উপযোগৰচনমেতং. কম্মতো উপগচ্ছন্তন্তি কম্মভাৰেন উপগচ্ছন্তং, ৰিঞ্ঞাণন্তি অধিপ্পাযো. অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণঞ্হি যেন কম্মুনা সহগতং, অঞ্ঞদত্থু তব্ভাৰমেৰ উপগতং হুত্ৰা পৰত্ততি. ইধলোকে পতিট্ঠিতং নাম ইধ কতূপচিতকম্মভাৰূপগমনতো. কম্মভৰং আকড্ঢন্তন্তি কম্মৰিঞ্ঞাণং অত্তনা সম্পযুত্তকম্মং জৰাপেত্ৰা পটিসন্ধিনিব্বত্তনেন তদভিমুখং আকড্ঢন্তং. তেনেৰ পটিসন্ধিনিব্বত্তনসামত্থিযেন পরলোকে পতিট্ঠিতং নাম অত্তনো ফলস্স তত্থ পতিট্ঠাপনেন. কেচি পন ‘‘অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং পরতো ৰিপাকং দাতুং অসমত্থং ইধলোকে পতিট্ঠিতং নাম, দাতুং সমত্থং পন পরলোকে পতিট্ঠিতং নামা’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং ‘‘উভযতো অব্বোচ্ছিন্ন’’ন্তি ৰুত্তত্তা. যঞ্চ তেহি ‘‘পরলোকে পতিট্ঠিত’’ন্তি ৰুত্তং, তং ইধলোকেপি পতিট্ঠিতমেৰ. ন হি তস্স ইধলোকে পতিট্ঠিতভাৰেন ৰিনা পরলোকে পতিট্ঠিতভাৰো সম্ভৰতি. সেক্খপুথুজ্জনানং চেতোপরিযঞাণন্তি সেক্খানং, পুথুজ্জনানঞ্চ চেতসো পরিচ্ছিন্দনকঞাণং. কথিতং পরিচ্ছিন্দিতব্বস্স চেতসো ছন্দরাগৰসেন পতিট্ঠিতভাৰজোতনতো.

চতুত্থায দস্সনসমাপত্তিযা ততিযদস্সনসমাপত্তিযং ৰুত্তপ্পটিক্খেপেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

পুরিমানং দ্ৰিন্নং সমাপত্তীনং পুব্বে সমথৰসেন অত্থস্স ৰুত্তত্তা ইদানি ৰিপস্সনাৰসেন দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. নিচ্চলমেৰ পুব্বে ৰুত্তস্স অত্থস্স অপনেতব্বতো. অত্থন্তরত্থতায দস্সিযমানায পদং চলিতং নাম হোতি. অপরো নযোতি এত্থ পঠমজ্ঝানস্স পঠমদস্সনসমাপত্তিভাৰে অপুব্বং নত্থি. দুতিযজ্ঝানং দুতিযাতি এত্থ পন ‘‘অট্ঠিকৰণ্ণকসিণৰসেন পটিলদ্ধদুতিযজ্ঝানং দুতিযা দস্সনসমাপত্তী’’তি ৰদন্তি, ততিযজ্ঝানম্পি তথেৰ পটিলদ্ধং. দস্সনসমাপত্তিভাৰো পন যো ভিক্খু আলোককসিণে চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তং পাদকং কত্ৰা অধিগতদিব্বচক্খুকো হুত্ৰা সৰিঞ্ঞাণকে অট্ঠিং পরিগ্গহেত্ৰা তত্থ ৰণ্ণকসিণৰসেন হেট্ঠিমানি তীণি ঝানানি নিব্বত্তেতি, তস্স. ততিযজ্ঝানং ততিযা দস্সনসমাপত্তি অধিট্ঠানভূতস্স দিব্বচক্খুঞাণস্স ৰসেন. চতুত্থজ্ঝানং চতুত্থাতি রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তং পাদকং কত্ৰা অধিগতদিব্বচক্খুঞাণস্স তং চতুত্থজ্ঝানং চতুত্থা দস্সনসমাপত্তি. ইধাপি সেক্খপুথুজ্জনানং চেতসো পরিচ্ছিন্দনেন ততিযা দস্সনসমাপত্তি, অরহতো চিত্তস্স পরিচ্ছিন্দনেন চতুত্থা দস্সনসমাপত্তি ৰেদিতব্বা. এৰঞ্হেসা অত্থৰণ্ণনা পাল়িযা সংসন্দেয্য. ‘‘পঠমমগ্গো’’তিআদীসু অট্ঠিআরম্মণপঠমজ্ঝানপাদকো পঠমমগ্গো পঠমা দস্সনসমাপত্তি. অট্ঠিআরম্মণদুতিযজ্ঝানপাদকো দুতিযমগ্গো দুতিযা দস্সনসমাপত্তি. পরচিত্তঞাণসহগতা চতুত্থজ্ঝানপাদকা ততিযচতুত্থমগ্গা ততিযচতুত্থদস্সনসমাপত্তিযোতি. পুরিসস্স ৰিঞ্ঞাণপজাননং পনেত্থ অসম্মোহৰসেন দট্ঠব্বং.

পুগ্গলপণ্ণত্তিদেসনাৰণ্ণনা

১৫০. পুগ্গলপণ্ণত্তীসূতি পুগ্গলানং পঞ্ঞাপনেসু. গুণৰিসেসৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো ঠপনেসু. লোকৰোহারৰসেনাতি লোকসম্মুতিৰসেন. লোকৰোহারো হেস, যদিদং ‘‘সত্তো পুগ্গলো’’তিআদি. রূপাদীসু সত্তৰিসত্ততায সত্তো. তস্স তস্স সত্তনিকাযস্স পূরণতো গলনতো, মরণৰসেন পতনতো চ পুগ্গলো. সন্ততিযা নযনতো নরো. অত্তভাৰস্স পোসনতো পোসো. এৰং পঞ্ঞাপেতব্বাসু ৰোহরিতব্বাসু. ‘‘সব্বমেতং পুগ্গলো’’তি ইমিস্সা সাধারণপঞ্ঞত্তিযা ৰিভাৰনৰসেন ৰুত্তং, ন ইধাধিপ্পেতঅসাধারণপঞ্ঞত্তিযা, তস্মা লোকপঞ্ঞত্তীসূতি সত্তলোকগতপঞ্ঞত্তীসু. অনুত্তরো হোতি অনঞ্ঞসাধারণত্তা তস্স পঞ্ঞাপনস্স.

দ্ৰীহি ভাগেহীতি কারণে, নিস্সক্কে চেতং পুথুৰচনং, আৰুত্তিআদিৰসেন চাযমত্থো ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘অরূপসমাপত্তিযা’’তিআদি, এতেন ‘‘সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৰিমোক্খেন ৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি এৰং পৰত্তো তিপিটকচূল়নাগত্থেরৰাদো, ‘‘নামকাযতো, রূপকাযতো চ ৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি এৰং পৰত্তো তিপিটকমহাধম্মরক্খিতত্থেরৰাদো, ‘‘সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন একৰারং ৰিমুত্তোৰ মগ্গেন সমুচ্ছেদৰিমোক্খেন একৰারং ৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি এৰং পৰত্তো তিপিটকচূল়াভযত্থেরৰাদো চাতি ইমেসং তিণ্ণম্পি থেরৰাদানং একজ্ঝং সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বং. ৰিমুত্তোতি কিলেসেহি ৰিমুত্তো, কিলেসৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদনেহি ৰা কাযদ্ৰযতো ৰিমুত্তোতি অত্থো. অরূপসমাপত্তীনন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. অরহত্তপ্পত্তঅনাগামিনোতি ভূতপুব্বগতিযা ৰুত্তং. ন হি অরহত্তপ্পত্তো অনাগামী নাম হোতি. পাল়ীতি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপাল়ি. অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰাতি অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৰা. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খারগতং, মগ্গপঞ্ঞায চত্তারি সচ্চানি পস্সিত্ৰা চত্তারোপি আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. দিস্ৰাতি দস্সনহেতু. ন হি আসৰে পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকারণা পন পরিক্খীণা ‘‘দিস্ৰা পরিক্খীণা’’তি ৰুত্তা দস্সনাযত্তপরিক্খীণত্তা. এৰঞ্হি দস্সনং আসৰানং খযস্স পুরিমকিরিযাভাৰেন ৰুত্তং.

পঞ্ঞায ৰিসেসতো মুত্তোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তো অনৰসেসতো আসৰানং পরিক্খীণত্তা. অট্ঠৰিমোক্খপটিক্খেপৰসেনেৰ, ন তদেকদেসভূতরূপজ্ঝানপটিক্খেপৰসেন. এৰঞ্হি অরূপজ্ঝানেকদেসাভাৰেপি অট্ঠৰিমোক্খপটিক্খেপো ন হোতীতি সিদ্ধং হোতি. অরূপাৰচরজ্ঝানেসু হি একস্মিম্পি সতি উভতোভাগৰিমুত্তোযেৰ নাম হোতি, ন পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি.

ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকরোতীতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অরূপজ্ঝানানং অনন্তরো কালোতি অধিপ্পাযো, অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং, ফুট্ঠানন্তরকালমেৰ সচ্ছিকাতব্বং, সচ্ছিকতো সচ্ছিকরণূপাযেনাতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘সো ঝানফস্স’’ন্তিআদি. একচ্চে আসৰাতি হেট্ঠিমমগ্গত্তযৰজ্ঝা আসৰা. যো হি অরূপজ্ঝানেন রূপকাযতো, নামকাযেকদেসতো চ ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন ৰিমুত্তো, তেন নিরোধসঙ্খাতো ৰিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৰিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো. নিরোধং পন আরম্মণং কত্ৰা একচ্চেসু আসৰেসু খেপিতেসু তেন সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিরোধং যথালোচিতং নামকাযেন সচ্ছিকরোতীতি কাযসক্খীতি ৰুচ্চতি, ন তু ৰিমুত্তোতি একচ্চানং আসৰানং অপরিক্খীণত্তা.

দিট্ঠন্তং পত্তোতি দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তরং পত্তোতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠত্তা পত্তো’’তিপি পাঠো, তেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিরোধস্স পত্ততং দীপেতি. তেনাহ ‘‘দুক্খা সঙ্খারা’’তিআদি. পঠমফলতো পট্ঠায যাৰ অগ্গমগ্গা দিট্ঠিপ্পত্তোতি আহ ‘‘এসোপি কাযসক্খী ৰিয ছব্বিধো হোতী’’তি. ইদং দুক্খন্তি ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ন ইতো উদ্ধং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. যস্মা ইদং যাথাৰসরসতো পজানাতি, পজানন্তো চ ঠপেত্ৰা তণ্হং পঞ্চুপাদানক্খন্ধে ‘‘দুক্খসচ্চ’’ন্তি পজানাতি. তণ্হং পন ইদং দুক্খং ইতো সমুদেতি, তস্মা ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি. যস্মা ইদং দুক্খঞ্চ সমুদযো চ নিব্বানং পত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি ৰূপসমন্তি অপ্পৰত্তিং গচ্ছন্তি, তস্মা তং ‘‘অযং দুক্খনিরোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি. অরিযো পন অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তং দুক্খনিরোধং গচ্ছতি, তেন তং ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. এত্তাৰতা নানক্খণে সচ্চৰৰত্থানং দস্সিতং. ইদানি তং একক্খণে দস্সেতুং ‘‘তথাগতপ্পৰেদিতা’’তিআদি ৰুত্তং. তথাগতপ্পৰেদিতাতি তথাগতেন বোধিমণ্ডে পটিৰিদ্ধা ৰিদিতা পাকটা কতা. ধম্মাতি চতুসচ্চধম্মা. ৰোদিট্ঠা হোন্তীতি সুদিট্ঠা হোন্তি. ৰোচরিতাতি সুচরিতা, তেসু তেন পঞ্ঞা সুট্ঠু চরাপিতাতি অত্থো. অযন্তি অযং এৰরূপো পুগ্গলো ‘‘দিট্ঠিপ্পত্তো’’তি ৰুচ্চতি.

সদ্ধায ৰিমুত্তোতি সদ্দহনৰসেন ৰিমুত্তো, এতেন সব্বথা অৰিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৰিমুত্তভাৰং দস্সেতি. সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো. ৰুত্তনযেনেৰাতি কাযসক্খিম্হি ৰুত্তনযেনেৰ. নো চ খো যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্সাতি যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্স আসৰা পরিক্খীণা, ন এৰং সদ্ধায ৰিমুত্তস্সাতি অত্থো. কিং পন নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং অত্থীতি? নত্থি. অথ কস্মা সদ্ধাৰিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি? আগমনীযনানত্তেন. দিট্ঠিপ্পত্তো হি আগমনম্হি কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন, অকিলমন্তো চ সক্কোতি ৰিক্খম্ভেতুং, সদ্ধাৰিমুত্তো দুক্খেন কিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতি, তস্মা দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতি. তেনাহ ‘‘এতেসু হী’’তিআদি.

আরম্মণং যাথাৰতো ধারেতি অৰধারেতীতি ধম্মো, পঞ্ঞা. পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমন্তি পঞ্ঞাপধানং. পঞ্ঞং ৰাহেতীতি পঞ্ঞাৰাহী, পঞ্ঞং সাতিসযং পৰত্তেতীতি অত্থো. পঞ্ঞা ৰা ইমং পুগ্গলং ৰাহেতি, নিব্বানাভিমুখং গমেতীতি অত্থো. সদ্ধানুসারিনিদ্দেসেপি এসেৰ নযো.

তস্মাতি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৭০, ৭৭৬) ৰুত্তত্তা, ততো এৰ ৰিসুদ্ধিমগ্গে, তং সংৰণ্ণনাসু (ৰিসুদ্ধি. টী. ২.৭৭৬) ৰুত্তনযেনেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

পধানদেসনাৰণ্ণনা

১৫১. পদহনৰসেনাতি ভাৰনানুযোগৰসেন. সত্ত বোজ্ঝঙ্গা পধানাতি ৰুত্তা ৰিৰেকনিস্সিতাদিভাৰেন পদহিতব্বতো ভাৰেতব্বতো.

পটিপদাদেসনাৰণ্ণনা

১৫২. দুক্খেন কসিরেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্সাতি পুব্বভাগে আগমনকালে কিচ্ছেন দুক্খেন সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কিলমন্তস্স কিলেসে ৰিক্খম্ভেত্ৰা লোকুত্তরসমাধিং উপ্পাদেন্তস্স. দন্ধং তং ঠানং অভিজানন্তস্সাতি ৰিক্খম্ভিতেসু কিলেসেসু ৰিপস্সনাপরিৰাসে চিরং ৰসিত্ৰা তং লোকুত্তরসমাধিসঙ্খাতং ঠানং দন্ধং সণিকং অভিজানন্তস্স পটিৰিজ্ঝন্তস্স, সচ্ছিকরোন্তস্স পাপুণন্তস্সাতি অত্থো. অযং ৰুচ্চতীতি যা এসা এৰং উপ্পজ্জতি, অযং কিলেসৰিক্খম্ভনপটিপদায দুক্খত্তা, ৰিপস্সনাপরিৰাসপঞ্ঞায চ দন্ধত্তা মগ্গকালে একচিত্তক্খণে উপ্পন্নাপি পঞ্ঞা আগমনৰসেন ‘‘দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নামা’’তি ৰুচ্চতি. উপরি তীসু পদেসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

ভস্সসমাচারাদিদেসনাৰণ্ণনা

১৫৩. ভস্সসমাচারেতি ৰচীসমাচারে. ঠিতোতি যথারদ্ধং তং অৰিচ্ছেদৰসেন কথেন্তো. তেনাহ ‘‘কথামগ্গং অনুপচ্ছিন্দিত্ৰা কথেন্তো’’তি. মুসাৰাদূপসঞ্হিতন্তি অন্তরন্তরা পৰত্তেন মুসাৰাদেন উপসংহিতং. ৰিভূতি ৰুচ্চতি ৰিসুংভাৰো, তত্থ নিযুত্তন্তি ৰেভূতিকং, তদেৰ ৰেভূতিযং, পেসুঞ্ঞং. তেনাহ ‘‘ভেদকরৰাচ’’ন্তি. করণুত্তরিযলক্খণতো সারম্ভতো জাতাতি সারম্ভজা. তস্সা পৰত্তিআকারদস্সনত্থং ‘‘ত্ৰং দুস্সীলো’’তিআদি ৰুত্তং. বহিদ্ধাকথা অমনাপা, মনাপাপি পরস্স চিত্তৰিঘাতাৰহত্তা করণুত্তরিযপক্খিযমেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘তুয্হ’’ন্তিআদিমাহ. ৰিক্খেপকথাপৰত্তন্তি ৰিক্খেপকথাৰসেন পৰত্তং. জযপুরেক্খারো হুত্ৰাতি অত্তনো জযং পুরক্খত্ৰা. যং কিঞ্চি ন ভাসতীতি যোজনা. ‘‘মন্তা’’তি ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, মন্তনং জাননন্তি কত্ৰা. ‘‘মন্তা’’তি ইদং ‘‘মন্তেত্ৰা’’তি ইমিনা সমানত্থং নিপাতপদন্তি আহ ‘‘উপপরিক্খিত্ৰা’’তি. যুত্তকথমেৰাতি অত্তনো, সুণন্তস্স চ যুত্তরূপমেৰ কথং. হদযে নিদহিতব্বযুত্তন্তি অত্থসম্পত্তিযা, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা অত্থৰেদাদিপটিলাভনিমিত্তত্তা চিত্তে ঠপেতব্বং, ৰিমুত্তাযতনভাৰেন মনসি কাতব্বন্তি অত্থো. সব্বঙ্গসম্পন্নাপি ৰাচা অকালে ভাসিতা অভাজনে ভাসিতা ৰিয ন অত্থাৰহাতি আহ ‘‘যুত্তপত্তকালেনা’’তি. অযঞ্চ চতুরঙ্গসমন্নাগতা সুভাসিতৰাচা সচ্চসম্বোধাৰহাদিতায সত্তানং মহিদ্ধিকা মহানিসংসাতি দস্সেতুং ‘‘এৰং ভাসিতা হী’’তিআদি ৰুত্তং.

সীলাচারেতি সীলে চ আচারে চ পরিসুদ্ধসীলে চেৰ পরিসুদ্ধমনোসমাচারে চ. ঠিতোতি পতিট্ঠহন্তো. সচ্চং এতস্স অত্থীতি সচ্চোতি আহ ‘‘সচ্চকথো’’তি. এস নযো সদ্ধোতি এত্থাপি. তেনাহ ‘‘সদ্ধাসম্পন্নো’’তি. ‘‘ননু চ হেট্ঠা সচ্চং কথিতমেৰা’’তি কস্মা ৰুত্তং? হেট্ঠা হি ৰচীসমাচারং কথেন্তেন সচ্চং কথিতং, পটিপক্খপটিক্খেপৰসেন ইধ সীলং কথেন্তেন তং পরিপুণ্ণং কত্ৰা দস্সেতুং সচ্চং সরূপেনেৰ কথিতং. ‘‘পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায আরব্ভন্তরঞ্চেতং, তথাপি সচ্চং ৰত্ৰা অনন্তরমেৰ সচ্চস্স কথনং পুনরুত্তং হোতীতি পরস্স চোদনাৰসরো মা হোতূ’’তি তত্থ পরিহারং দাতুকামো ‘‘ইধ কস্মা পুন ৰুত্ত’’ন্তি আহ. হেট্ঠা ৰাচাসচ্চং কথিতং চতুরঙ্গসমন্নাগতং সুভাসিতৰাচং দস্সেন্তেন. অন্তমসো…পে… দস্সেতুং ইধ ৰুত্তং ‘‘এৰং সীলং সুপরিসুদ্ধং হোতী’’তি. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘এৰং পরিত্তকং খো, রাহুল, তেসং সামঞ্ঞং, যেসং নত্থি সম্পজানমুসাৰাদে লজ্জা’’তিআদি নযপ্পৰত্তং রাহুলোৰাদসুত্তং দস্সেতব্বং.

গুত্তা সতিকৰাটেন পিদহিতা দ্ৰারা এতেনাতি গুত্তদ্ৰারোতি আহ ‘‘ছসু ইন্দ্রিযেসূ’’তিআদি. পরিযেসনপটিগ্গণ্হনপরিভোগৰিস্সজ্জনৰসেন ভোজনে মত্তং জানাতীতি ভোজনে মত্তঞ্ঞূ. সমন্তি অৰিসমং. সমচারিতা হি কাযৰিসমাদীনি পহায কাযসমাদিপূরণং. নিসজ্জাযাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন ‘‘আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতী’’তি এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ভাৰনায চিত্তপরিসোধনঞ্হি জাগরিযানুযোগো, ন নিদ্দাৰিনোদনমত্তং. নিত্তন্দীতি ৰিগতথিনমিদ্ধো. সা পন নিত্তন্দিতা কাযালসিযৰিগমনে পাকটা হোতীতি ৰুত্তং ‘‘কাযালসিযৰিরহিতো’’তি. ‘‘আরদ্ধৰীরিযো’’তি ইমিনা দুৰিধোপি ৰীরিযারম্ভো গহিতোতি তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কাযিকৰীরিযেনাপী’’তিআদি ৰুত্তং. সঙ্গম্ম গণৰিহারো সহৰাসো সঙ্গণিকা, সা পন কিলেসেহিপি এৰং হোতীতি ততো ৰিসেসেতুং ‘‘গণসঙ্গণিক’’ন্তি ৰুত্তং. গণেন সঙ্গণিকং গণসঙ্গণিকন্তি. আরম্ভৰত্থুৰসেনাতি অনধিগতৰিসেসাধিগমকারণৰসেন একৰিহারী, ন কেৰলং একীভাৰৰসেন. কিলেসসঙ্গণিকন্তি কিলেসসহিতচিত্ততং. যথা তথাতি ৰিপস্সনাৰসেন, পটিসঙ্খানৰসেন ৰা. সমথৰসেন আরম্মণূপনিজ্ঝানং. ৰিপস্সনাৰসেন লক্খণূপনিজ্ঝানং.

কল্যাণপটিভানোতি সুন্দরপটিভানো, সা পনস্স পটিভানসম্পদা ৰচনচাতুরিযসহিতাৰ ইচ্ছিতাতি আহ ‘‘ৰাক্করণ…পে… সম্পন্নো চা’’তি. ‘‘পটিভান’’ন্তি হি ঞাণম্পি ৰুচ্চতি ঞাণস্স উপট্ঠিতৰচনম্পি. তত্থ অত্থযুত্তং কারণযুত্তং পটিভানমস্সাতি যুত্তপটিভানো. পুচ্ছিতানন্তরমেৰ সীঘং ব্যাকাতুং অসমত্থতায নো মুত্তপটিভানং অস্সাতি নো মুত্তপটিভানো. ইধ পন ৰিকিণ্ণৰাচো মুত্তপটিভানো অধিপ্পেতোতি অধিপ্পাযেন ‘‘সীলসমাচারস্মিঞ্হি ঠিতভিক্খু মুত্তপটিভানো ন হোতী’’তি ৰুত্তং. গমনসমত্থাযাতি অস্সুতং ধম্মং গমেতুং সমত্থায. ধারণসমত্থাযাতি সাতিসযং সতিৰীরিযসহিততায যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ধারেতুং সমত্থায. মুননতো অনুমিননতো মুতীতি অনুমান পঞ্ঞায নামং. তীহি পদেহীতি ‘‘গতিমা ধিতিমা মুতিমা’’তি তীহি পদেহি. হেট্ঠাতি হেট্ঠা ‘‘আরদ্ধৰীরিযো’’তি ৰুত্তট্ঠানে. ইধাতি ‘‘ধিতিমা’’তি ৰুত্তট্ঠানে. ৰীরিযম্পি হেট্ঠা গুণভূতং গহিতন্তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. হেট্ঠাতি ‘‘জাগরিযানুযোগমনুযুত্তো, ঝাযী’’তি এত্থ ৰিপস্সনাপঞ্ঞা কথিতা. ইধাতি ‘‘ধিতিমা মুতিমা’’তি এত্থ বুদ্ধৰচনগণ্হনপঞ্ঞা কথিতা করণপুব্বাপরকোসল্লপঞ্ঞাদীপনতো. কিলেসকামোপি ৰত্থুকামো ৰিয যথাপৰত্তো অস্সাদীযতীতি ৰুত্তং ‘‘ৰত্থুকামকিলেসকামেসু অগিদ্ধো’’তি.

অনুসাসনৰিধাদেসনাদিৰণ্ণনা

১৫৪. অত্তনো উপাযমনসিকারেনাতি অত্তনি সম্ভূতেন পথমনসিকারেন ভাৰনামনসিকারেন. পটিপজ্জমানোতি ৰিসুদ্ধিং পটিপজ্জমানো.

১৫৫. কিলেসৰিমুত্তিঞাণেতি কিলেসপ্পহানজাননে.

১৫৬. পরিযাদিযমানোতি পরিচ্ছিজ্জ গণ্হন্তোতি অত্থো. সুদ্ধক্খন্ধেযেৰ অনুস্সরতি নামগোত্তং পরিযাদিযিতুং অসক্কোন্তো. ৰুত্তমেৰত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘একো হী’’তিআদি ৰুত্তং. সক্কোতি পরিযাদিযিতুং. অসক্কোন্তস্স ৰসেন গহিতং, ‘‘অমুত্রাসিং এৰংনামো’’তিআদি ৰুত্তন্তি অত্থো. অসক্কোন্তস্সাতি চ আরোহনে অসক্কোন্তস্স, ওরোহনে পন ঞাণস্স থিরভূতত্তা. তেনাহ ‘‘সুদ্ধক্খন্ধেযেৰ অনুস্সরন্তো’’তিআদি. এতন্তি পুব্বাপরৰিরোধং. ন সল্লক্খেসি দিট্ঠাভিনিৰেসেন কুণ্ঠঞাণত্তা. তেনাহ ‘‘দিট্ঠিগতিকত্তা’’তি. ঠানন্তি একস্মিং পক্খে অৰট্ঠানং. নিযমোতি ৰাদনিযমো পটিনিযতৰাদতা. তেনাহ ‘‘ইমং গহেত্ৰা’’তিআদি.

১৫৭. পিণ্ডগণনাযাতি ‘‘একং দ্ৰে’’তিআদিনা অগণেত্ৰা সঙ্কলনপদুপ্পাদনাদিনা পিণ্ডনৰসেন গণনায. অচ্ছিদ্দকৰসেনাতি অৰিচ্ছিন্দকগণনাৰসেন গণনা কমগণনং মুঞ্চিত্ৰা ‘‘ইমস্মিং রুক্খে এত্তকানি পণ্ণানী’’তি ৰা ‘‘ইমস্মিং জলাসযে এত্তকানি উদকাল়্হকানী’’তি ৰা এৰং গণেতব্বস্স একজ্ঝম্পি পিণ্ডেত্ৰা গণনা. কমগণনা হি অন্তরন্তরা ৰিচ্ছিজ্জ পৰত্তিযা পচ্ছিন্দিকা. সা পনেসা গণনা সৰনন্তরং অনপেক্খিত্ৰা মনসাৰ গণেতব্বতো ‘‘মনোগণনা’’তিপি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘মনোগণনাযা’’তি. পিণ্ডগণনমেৰ দস্সেতি, ন ৰিভাগগণনং. সঙ্খাতুং ন সক্কা অঞ্ঞেহি অসঙ্খ্যেয্যাভাৰতো. পঞ্ঞাপারমিযা পূরিতভাৰং দস্সেন্তো ইতরাসং পূরণেন ৰিনা তস্সা পূরণং নত্থীতি ‘‘দসন্নং পারমীনং পূরিতত্তা’’তি আহ. তেনাহ ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা’’তি. এত্তকন্তি দস্সেথাতি দীপেতি থেরো. যং পন পাল়িযং ‘‘সাকারং সউদ্দেসং অনুস্সরতী’’তি ৰুত্তং, তং তস্স অনুস্সরণমত্তং সন্ধায ৰুত্তং, ন আযুনো ৰস্সাদিগণনায পরিচ্ছিন্দনং তস্স অৰিসযভাৰতো.

১৫৮. তুম্হাকং সম্মাসম্বুদ্ধানং যেৰ অনুত্তরা অনঞ্ঞসাধারণত্তা. ইদানি তস্সা দেসনায মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণস্স ৰিয ৰিভাগাভাৰং দস্সেতুং ‘‘অতীতবুদ্ধাপী’’তিআদি ৰুত্তং. ইমিনাপি কারণেনাতি অনুত্তরভাৰেন, অঞ্ঞেহি বুদ্ধেহি একসদিসভাৰেন চ.

১৫৯. আসৰানং আরম্মণভাৰূপগমনেন সাসৰা. উপেচ্চ আধীযন্তীতি উপাধী, দোসারোপনানি, সহ উপাধীহীতি সউপাধিকা. অনরিযিদ্ধিযঞ্হি অত্তনো চিত্তদোসেন একচ্চে উপারম্ভং দদন্তি, স্ৰাযমত্থো কেৰট্টসুত্তেন দীপেতব্বো. নো ‘‘অরিযা’’তি ৰুচ্চতি সাসৰভাৰতো. নিদ্দোসেহি খীণাসৰেহি পৰত্তেতব্বতো নিদ্দোসা দোসেহি সহ অপ্পৰত্তনতো. ততো এৰ অনুপারম্ভা. অরিযানং ইদ্ধীতি অরিযিদ্ধীতি ৰুচ্চতি.

অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞীতি ইট্ঠসঞ্ঞী ইট্ঠাকারেন পৰত্তচিত্তো. পটিক্কূলেতি অমনুঞ্ঞে অনিট্ঠে. ধাতুসঞ্ঞন্তি ‘‘ধাতুযো’’তি সঞ্ঞং. উপসংহরতীতি উপনেতি পৰত্তেতি. অনিট্ঠস্মিং ৰত্থুস্মিন্তি অনিট্ঠে সত্তসঞ্ঞিতে আরম্মণে. মেত্তায ৰা ফরতীতি মেত্তং হিতেসিতং উপসংহরন্তো সব্বত্থকমেৰ তং তত্থ ফরতি. ধাতুতো ৰা উপসংহরতীতি ধম্মসভাৰচিন্তনেন ধাতুসো, পচ্চৰেক্খণায ধাতুমনসিকারং ৰা তত্থ পৰত্তেতি. অপ্পটিক্কূলে সত্তে ঞাতিমিত্তাদিকে যাথাৰতো ধম্মসভাৰচিন্তনেন অনিচ্চসঞ্ঞায ৰিসভাগভূতে ‘‘কেসাদি অসুচিকোট্ঠাসমেৰা’’তি অসুভসঞ্ঞং ফরতি অসুভমনসিকারং পৰত্তেতি. ছল়ঙ্গুপেক্খাযাতি ইট্ঠানিট্ঠছল়ারম্মণাপাথে পরিসুদ্ধপকতিভাৰাৰিজহনলক্খণায ছসু দ্ৰারেসু পৰত্তনতো ‘‘ছল়ঙ্গুপেক্খাযা’’তি লদ্ধনামায তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায.

তং দেসনন্তি তং দ্ৰীসু ইদ্ধিৰিধাসু দেসনপ্পকারং দেসনাৰিধিং. অসেসং সকলন্তি অসেসং নিরৰসেসং সম্পুণ্ণং অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন জানাতি. অসেসং অভিজানতো ততো উত্তরি অভিঞ্ঞেয্যং নত্থি. ইতোতি ভগৰতো অভিঞ্ঞাততো. অঞ্ঞো পরমত্থৰসেন ধম্মো ৰা পঞ্ঞত্তিৰসেন পুগ্গলো ৰা অযং নাম যং ভগৰা ন জানাতীতি ইদং নত্থি ন উপলব্ভতি সব্বস্সেৰ সম্মদেৰ তুম্হেহি অভিঞ্ঞাতত্তা. দ্ৰীসু ইদ্ধিৰিধাসু অভিজাননে, দেসনাযঞ্চ ভগৰতো উত্তরিতরো নত্থি. ইমিনাপীতি পি-সদ্দো ন কেৰলং ৰুত্তত্থসমুচ্চযত্থো, অথ খো অৰুত্তত্থসমুচ্চযত্থোপি দট্ঠব্বো. যং তং ভন্তেতিআদিনাপি হি ভগৰতো গুণদস্সনং তস্সেৰ পসাদস্স কারণৰিভাৰনং.

অঞ্ঞথাসত্থুগুণদস্সনাদিৰণ্ণনা

১৬০. পুব্বে ‘‘এতদানুত্তরিযং ভন্তে’’তিআদিনা যথাৰুত্তবুদ্ধগুণা দস্সিতা, ততো অঞ্ঞো এৰাযং পকারো ‘‘যং তং ভন্তে’’তিআদিনা আরদ্ধোতি আহ ‘‘অপরেনাপি আকারেনা’’তি. বুদ্ধানং সম্মাসম্বোধিযা সদ্দহনতো ৰিসেসতো সদ্ধা কুলপুত্তা নাম বোধিসত্তা, মহাবোধিসত্তাতি অধিপ্পাযো. তে হি মহাভিনীহারতো পট্ঠায মহাবোধিযং সত্তা আসত্তা লগ্গা নিযতভাৰূপগমনেন কেনচি অসংহারিযভাৰতো. যতো নেসং ন কথঞ্চি তত্থ সদ্ধায অঞ্ঞথত্তং হোতি, এতেনেৰ তেসং কম্মফলং সদ্ধাযপি অঞ্ঞথত্তাভাৰো দীপিতো দট্ঠব্বো. তস্মাতি যস্মা অতিসযৰচনিচ্ছাৰসেন, ‘‘অনুপ্পত্তং তং ভগৰতা’’তি সদ্দন্তরসন্নিধানেন চ ৰিসিট্ঠৰিসযং ‘‘সদ্ধেন কুলপুত্তেনা’’তি ইদং পদং, তস্মা. লোকুত্তরধম্মসমধিগমমূলকত্তা সব্ববুদ্ধগুণসমধিগমস্স ‘‘নৰ লোকুত্তরধম্মা’’তি ৰুত্তং. ‘‘আরদ্ধৰীরিযেনা’’তিআদীসু সমাসপদেসু ‘‘ৰীরিযং থামো’’তিআদীনি অৰযৰপদানি. আদি-সদ্দেন পরক্কমপদং সঙ্গণ্হাতি, ন ধোরয্হপদং. ন হি তং ৰীরিযৰেৰচনং, অথ খো ৰীরিযৰন্তৰাচকং. ধুরায নিযুত্তোতি হি ধোরয্হো. তেনাহ ‘‘তং ধুরং ৰহনসমত্থেন মহাপুরিসেনা’’তি. পগ্গহিতৰীরিযেনাতি অসিথিলৰীরিযেন. থিরৰীরিযেনাতি উস্সোল়্হীভাৰূপগমনেন থিরভাৰপ্পত্তৰীরিযেন. অসমধুরেহীতি অনঞ্ঞসাধারণধুরেহি. পরেসং অসয্হসহনা হি লোকনাথা. তং সব্বং অচিন্তেয্যাপরিমেয্যভেদং বুদ্ধানং গুণজাতং. পারমিতা, বুদ্ধগুণা, ৰেনেয্যসত্তাতি যস্মা ইদং তযং সব্বেসম্পি বুদ্ধানং সমানমেৰ, তস্মা আহ ‘‘অতীতানাগত…পে… ঊনো নত্থী’’তি.

কামসুখল্লিকানুযোগন্তি কামসুখে অল্লীনা হুত্ৰা অনুযুঞ্জনং. কো জানাতি পরলোকং ‘‘অত্থী’’তি, এত্থ ‘‘কো একৰিসযোযং ইন্দ্রিযগোচরো’’তি এৰংদিট্ঠি হুত্ৰাতি অধিপ্পাযো. সুখোতি ইট্ঠো সুখাৰহো. পরিব্বাজিকাযাতি তাপসপরিব্বাজিকায তরুণিযা. মুদুকাযাতি সুখুমালায. লোমসাযাতি তরুণমুদুলোমৰতিযা. মোল়িবন্ধাহীতি মোল়িং কত্ৰা বন্ধকেসাহি. পরিচারেন্তীতি অত্তনো পারিচারিকং করোন্তি, ইন্দ্রিযানি ৰা তত্থ পরিতো চারেন্তি. লামকন্তি পটিকিলিট্ঠং. গামৰাসীনং বালানং ধম্মং. পুথুজ্জনানমিদন্তি পোথুজ্জনিকং. যথা পন তং ‘‘পুথুজ্জনানমিদ’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভতি, তং দস্সেতুং ‘‘পুথুজ্জনেহি সেৰিতব্ব’’ন্তি আহ. অনরিযেহি সেৰিতব্বন্তি ৰা অনরিযং. যস্মা পন নিদ্দোসত্থো অরিযত্থো, তস্মা ‘‘অনরিযন্তি ন নিদ্দোস’’ন্তি ৰুত্তং. অনত্থসংযুত্তন্তি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকাদিৰিৰিধৰিপুলানত্থসঞ্হিতং. অত্তকিলমথানুযোগন্তি অত্তনো কিলমথস্স খেদনস্স অনুযুঞ্জনং. দুক্খং এতস্স অত্থীতি দুক্খং. দুক্খমনং এতস্সাতি দুক্খমং.

আভিচেতসিকানন্তি অভিচেতো ৰুচ্চতি অভিক্কন্তং ৰিসুদ্ধং চিত্তং, অধিচিত্তং ৰা, তস্মিং অভিচেতসি জাতানীতি আভিচেতসিকানি, অভিচেতোসন্নিস্সিতানি ৰা. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানন্তি দিট্ঠধম্মে সুখৰিহারানং, দিট্ঠধম্মো ৰুচ্চতি পচ্চক্খো অত্তভাৰো, তত্থ সুখৰিহারভূতানন্তি অত্থো, রূপাৰচরঝানানমেতং অধিৰচনং. তানি হি অপ্পেত্ৰা নিসিন্না ঝাযিনো ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে অসংকিলিট্ঠং নেক্খম্মসুখং ৰিন্দন্তি, তস্মা ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানী’’তি ৰুচ্চন্তীতি. কথিতা ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৰিহারো’’তি সপ্পীতিকত্তা, লোকুত্তরৰিপাকসুখুমসঞ্হিতত্তা চ. সহ মগ্গেন ৰিপস্সনাপাদকজ্ঝানং কথিতং ‘‘চত্তারোমে চুন্দ সুখল্লিকানুযোগা একন্তনিব্বিদাযা’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.১৮৪) চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তীতি চতুত্থজ্ঝানিকা ফলসমাপত্তি দিট্ঠধম্মসুখৰিহারভাৰেন কথিতা. চত্তারি রূপাৰচরানি ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৰিহারজ্ঝানানী’’তি কথিতানীতি অত্থো. নিকামলাভীতি নিকামেন লাভী অত্তনো ইচ্ছাৰসেন লাভী. ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতুং সমত্থোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘যথাকামলাভী’’তি. অদুক্খলাভীতি সুখেনেৰ পচ্চনীকধম্মানং সমুচ্ছিন্নত্তা সমাপজ্জিতুং সমত্থো. অকসিরলাভীতি অকসিরানং ৰিপুলানং লাভী, যথাপরিচ্ছেদেনেৰ ৰুট্ঠাতুং সমত্থো. একচ্চো হি লাভীযেৰ হোতি, ন পন সক্কোতি ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতুং. একচ্চো তথা সমাপজ্জিতুং সক্কোতি, পারিবন্ধকে পন কিচ্ছেন ৰিক্খম্ভেতি. একচ্চো তথা চ সমাপজ্জতি, পারিবন্ধকে চ অকিচ্ছেনেৰ ৰিক্খম্ভেতি, ন সক্কোতি নাল়িকযন্তং ৰিয যথাপরিচ্ছেদে ৰুট্ঠাতুং. ভগৰা পন সব্বসো সমুচ্ছিন্নপারিবন্ধকত্তা ৰসিভাৰস্স সম্মদেৰ সমধিগতত্তা সব্বমেতং সম্মদেৰ সক্কোতি.

অনুযোগদানপ্পকারৰণ্ণনা

১৬১. দসসহস্সিলোকধাতুযাতি ইমায লোকধাতুযা সদ্ধিং ইমং লোকধাতুং পরিৰারেত্ৰা ঠিতায দসসহস্সিলোকধাতুযা. জাতিখেত্তভাৰেন হি তং একজ্ঝং গহেত্ৰা ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি ৰুত্তং, তত্তকায এৰ জাতিখেত্তভাৰো ধম্মতাৰসেন ৰেদিতব্বো. ‘‘পরিগ্গহৰসেনা’’তি কেচি. সব্বেসম্পি বুদ্ধানং তত্তকং এৰ জাতিখেত্তং. ‘‘তন্নিৰাসীনংযেৰ চ দেৰানং ধম্মাভিসমযো’’তি ৰদন্তি. পকম্পনদেৰতূপসঙ্কমনাদিনা জাতচক্কৰাল়েন সমানযোগক্খমট্ঠানং জাতিখেত্তং. সরসেনেৰ আণাপৰত্তনট্ঠানং আণাখেত্তং. বুদ্ধঞাণস্স ৰিসযভূতং ঠানং ৰিসযখেত্তং. ওক্কমনাদীনং ছন্নমেৰ গহণং নিদস্সনমত্তং মহাভিনীহারাদিকালেপি তস্স পকম্পনলব্ভনতো. আণাখেত্তং নাম, যং একচ্চং সংৰট্টতি, ৰিৰট্টতি চ. আণা ৰত্ততি তন্নিৰাসিদেৰতানং সিরসা সম্পটিচ্ছনেন, তঞ্চ খো কেৰলং বুদ্ধানং আনুভাৰেনেৰ, ন অধিপ্পাযৰসেন. ‘‘যাৰতা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) ৰচনতো ততো পরম্পি আণা পৰত্তেয্যেৰ.

নুপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থীতি ‘‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; মহাৰ. ১১; কথা. ৪০৫) ইমিস্সা লোকধাতুযা ঠত্ৰা ৰদন্তেন ভগৰতা, ইমস্মিংযেৰ সুত্তে ‘‘কিং পনাৰুসো, সারিপুত্ত, অত্থেতরহি অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ভগৰতা সমসমো সম্বোধিয’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৬১) এৰং পুট্ঠো ‘‘অহং ভন্তে নোতি ৰদেয্য’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৬১) ৰত্ৰা তস্স কারণং দস্সেতুং ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা’’তি (দী. নি. ৩.১৬১; ম. নি. ৩.১২৯; অ. নি. ১.২৭৭; নেত্তি. ৫৭; মি. প. ৫.১.১) ইমং সুত্তং দস্সেন্তেন ধম্মসেনাপতিনা চ বুদ্ধখেত্তভূতং ইমং লোকধাতুং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞত্থ অনুপ্পত্তি ৰুত্তা হোতীতি অধিপ্পাযো.

একতোতি সহ, একস্মিং কালেতি অত্থো. সো পন কালো কথং পরিচ্ছিন্নোতি? চরিমভৰে পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায যাৰ ধাতুপরিনিব্বানন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ বোধিপল্লঙ্কে’’তিআদিমাহ. নিসিন্নকালতো পট্ঠাযাতি পটিলোমক্কমেন ৰদতি. খেত্তপরিগ্গহো কতোৰ হোতি ‘‘ইদং বুদ্ধানং জাতিখেত্ত’’ন্তি. কেন পন পরিগ্গহো কতো? উপ্পজ্জমানেন বোধিসত্তেন. পরিনিব্বানতো পট্ঠাযাতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বানতো পট্ঠায. এত্থন্তরেতি চরিমভৰে বোধিসত্তস্স পটিসন্ধিগ্গহণং, ধাতুপরিনিব্বানন্তি ইমেহি দ্ৰীহি পরিচ্ছিন্নে এতস্মিং অন্তরে.

তিপিটকঅন্তরধানকথাৰণ্ণনা

‘‘ন নিৰারিতা’’তি ৰত্ৰা তত্থ কারণং দস্সেতুং ‘‘তীণি হী’’তিআদি ৰুত্তং. পটিপত্তিঅন্তরধানেন সাসনস্স ওসক্কিতত্তা অপরস্স উপ্পত্তি লদ্ধাৰসরা হোতি. পটিপদাতি পটিৰেধাৰহা পুব্বভাগপটিপদা.

‘‘পরিযত্তি পমাণ’’ন্তি ৰত্ৰা তমত্থং বোধিসত্তং নিদস্সনং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং. তযিদং হীনং নিদস্সনং কতন্তি দট্ঠব্বং. নিয্যানিকধম্মস্স হি ঠিতিং দস্সেন্তো অনিয্যানিকধম্মং নিদস্সেতি.

মাতিকায অন্তরহিতাযাতি ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তিআদি (পারা. ৩৯, ৪৪; পাচি. ৪৫) নযপ্পৰত্তায সিক্খাপদপাল়িমাতিকায অন্তরহিতায. নিদানুদ্দেসসঙ্খাতে পাতিমোক্খে, পব্বজ্জাউপসম্পদাকম্মেসু চ সাসনং তিট্ঠতি. যথা ৰা পাতিমোক্খে ধরন্তে এৰ পব্বজ্জা উপসম্পদা চ, এৰং সতি এৰ তদুভযে পাতিমোক্খং তদুভযাভাৰে পাতিমোক্খাভাৰতো. তস্মা তযিদং তযং সাসনস্স ঠিতিহেতূতি আহ ‘‘পাতিমোক্খপব্বজ্জাউপসম্পদাসু ঠিতাসু সাসনং তিট্ঠতী’’তি. যস্মা ৰা উপসম্পদাধীনং পাতিমোক্খং অনুপসম্পন্নস্স অনিচ্ছিতত্তা, উপসম্পদা চ পব্বজ্জাধীনা, তস্মা পাতিমোক্খে, তং সিদ্ধিযা সিদ্ধাসু পব্বজ্জুপসম্পদাসু চ সাসনং তিট্ঠতি. ওসক্কিতং নামাতি পচ্ছিমকপটিৰেধসীলভেদদ্ৰযং একতো কত্ৰা ততো পরং ৰিনট্ঠং নাম হোতি, পচ্ছিমকপটিৰেধতো পরং পটিৰেধসাসনং, পচ্ছিমকসীলভেদতো পরং পটিপত্তিসাসনং ৰিনট্ঠং নাম হোতীতি অত্থো.

সাসনঅন্তরহিতৰণ্ণনা

এতেন কামং ‘‘সাসনট্ঠিতিযা পরিযত্তি পমাণ’’ন্তি ৰুত্তং, পরিযত্তি পন পটিপত্তিহেতুকাতি পটিপত্তিযা অসতি সা অপ্পতিট্ঠা হোতি পটিৰেধো ৰিয, তস্মা পটিপত্তিঅন্তরধানং সাসনোসক্কনস্স ৰিসেসকারণন্তি দস্সেত্ৰা তযিদং সাসনোসক্কনং ধাতুপরিনিব্বানোসানন্তি দস্সেতুং ‘‘তীণি পরিনিব্বানানী’’তিআদি ৰুত্তং. ধাতূনং সন্নিপাতনাদি বুদ্ধানং অধিট্ঠানেনেৰাতি ৰেদিতব্বং.

তাতি রস্মিযো. কারুঞ্ঞন্তি পরিদেৰনকারুঞ্ঞং. জম্বুদীপে, দীপন্তরেসু, দেৰনাগব্রহ্মলোকেসু চ ৰিপ্পকিরিত্ৰা ঠিতানং ধাতূনং মহাবোধিপল্লঙ্কট্ঠানে একজ্ঝং সন্নিপাতনং, রস্মিৰিস্সজ্জনং, তত্থ তেজোধাতুযা উট্ঠানং, একজালিভাৰো চাতি সব্বমেতং সত্থু অধিট্ঠানৰসেনেৰাতি ৰেদিতব্বং.

অনচ্ছরিযত্তাতি দ্ৰীসুপি উপ্পজ্জমানেসু অচ্ছরিযত্তাভাৰদোসতোতি অত্থো. বুদ্ধা নাম মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণং ৰিয একসদিসাতি তেসং দেসনাপি একরসা এৰাতি আহ ‘‘দেসনায চ ৰিসেসাভাৰতো’’তি, এতেন চ অনচ্ছরিযত্তমেৰ সাধেতি. ‘‘ৰিৰাদভাৰতো’’তি এতেন ৰিৰাদাভাৰত্থং দ্ৰে একতো ন উপ্পজ্জন্তীতি দস্সেতি.

তত্থাতি মিলিন্দপঞ্হে (মি. প. ৫.১.১). একুদ্দেসোতি একো একৰিধো অভিন্নো উদ্দেসো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.

একং এৰ বুদ্ধং ধারেতীতি একবুদ্ধধারণী, এতেন এৰংসভাৰা এতে বুদ্ধগুণা, যেন দুতিযং বুদ্ধগুণং ধারেতুং অসমত্থা অযং লোকধাতূতি দস্সেতি. পচ্চযৰিসেসনিপ্ফন্নানঞ্হি ধম্মানং সভাৰৰিসেসো ন সক্কা নিৰারেতুন্তি. ‘‘ন ধারেয্যা’’তি ৰত্ৰা তমেৰ অধারণং পরিযাযেহি পকাসেন্তো ‘‘চলেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ চলেয্যাতি পরিপ্ফন্দেয্য. কম্পেয্যাতি পৰেধেয্য. নমেয্যাতি একপস্সেন নতা ভৰেয্য. ওণমেয্যাতি ওসীদেয্য. ৰিনমেয্যাতি ৰিৰিধা ইতো চিতো চ নমেয্য. ৰিকিরেয্যাতি ৰাতেন ভুসমুট্ঠি ৰিয ৰিপ্পকিরেয্য. ৰিধমেয্যাতি ৰিনস্সেয্য. ৰিদ্ধংসেয্যাতি সব্বসো ৰিদ্ধস্তা ভৰেয্য. তথাভূতা চ ন কত্থচি তিট্ঠেয্যাতি আহ ‘‘ন ঠানং উপগচ্ছেয্যা’’তি.

ইদানি তত্থ নিদস্সনং দস্সেন্তো ‘‘যথা মহারাজা’’তিআদিমাহ. তত্থ সমুপাদিকাতি সমং উদ্ধং পজ্জতি পৰত্ততীতি সমুপাদিকা, উদকস্স উপরি সমংগামিনীতি অত্থো. ৰণ্ণেনাতি সণ্ঠানেন. পমাণেনাতি আরোহেন. কিসথূলেনাতি কিসথূলভাৰেন, পরিণাহেনাতি অত্থো. দ্ৰিন্নম্পীতি দ্ৰেপি, দ্ৰিন্নম্পি ৰা সরীরভারং.

ছাদেন্তন্তি রোচেন্তং রুচিং উপ্পাদেন্তং. তন্দীকতোতি তেন ভোজনেন তন্দীভূতো. অনোণমিতদণ্ডজাতোতি যাৰদত্থভোজনেন ওণমিতুং অসমত্থতায অনোণমিতদণ্ডো ৰিয জাতো. সকিং ভুত্তোৰাতি একং ৰড্ঢিতকং ভুত্তমত্তোৰ মরেয্যাতি. অতিধম্মভারেনাতি ধম্মেন নাম পথৰী তিট্ঠেয্য, সকিং তেনেৰ চলতি ৰিনস্সতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি. পুন থেরো রতনং নাম লোকে কুটুম্বং সন্ধারেন্তং, অভিমতঞ্চ লোকেন; তং অত্তনো গরুসভাৰতায সকটভঙ্গস্স কারণং অতিভারভূতং দিট্ঠমেৰং ধম্মো চ হিতসুখৰিসেসেহি তংসমঙ্গিনং ধারেন্তো, অভিমতো চ ৰিঞ্ঞূনং গম্ভীরপ্পমেয্যভাৰেন গরুসভাৰত্তা অতিভারভূতো পথৰিচলনস্স কারণং হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘ইধ মহারাজ দ্ৰে সকটা’’তিআদিমাহ, এতেনেৰ তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনাদিকালে পথৰিকম্পনকারণং সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. একস্সাতি একস্মা, একস্স ৰা সকটস্স রতনং তস্মা সকটতো গহেত্ৰাতি অত্থো.

ওসারিতন্তি উচ্চারিতং, কথিতন্তি অত্থো.

অগ্গোতি সব্বসত্তেহি অগ্গো.

সভাৰপকতিকাতি সভাৰভূতা অকিত্তিমা পকতিকা. কারণমহন্তত্তাতি কারণানং মহন্ততায, মহন্তেহি বুদ্ধকরধম্মেহি পারমিসঙ্খাতেহি কারণেহি বুদ্ধগুণানং নিব্বত্তিতোতি ৰুত্তং হোতি. পথৰিআদীনি মহন্তানি ৰত্থূনি, মহন্তা চ সক্কভাৰাদযো অত্তনো অত্তনো ৰিসযে একেকাৰ, এৰং সম্মাসম্বুদ্ধোপি মহন্তো অত্তনো ৰিসযে একো এৰ. কো চ তস্স ৰিসযো? বুদ্ধভূমি, যাৰতকং ৰা ঞেয্যমেৰং ‘‘আকাসো ৰিয অনন্তৰিসযো ভগৰা একো এৰ হোতী’’তি ৰদন্তো ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি ৰুত্তলোকধাতুতো অঞ্ঞেসুপি চক্কৰাল়েসু অপরস্স বুদ্ধস্স অভাৰং দস্সেতি.

‘‘সম্মুখা মেত’’ন্তিআদিনা পৰত্তিতং অত্তনো ব্যাকরণং অৰিপরীতত্থতায সত্থরি পসাদুপ্পাদনেন সম্মাপটিপজ্জমানস্স অনুক্কমেন লোকুত্তরধম্মাৰহম্পি হোতীতি আহ ‘‘ধম্মস্স…পে… পটিপদ’’ন্তি. ৰাদস্স অনুপতনং অনুপ্পৰত্তি ৰাদানুপাতোতি আহ ‘‘ৰাদোযেৰা’’তি.

অচ্ছরিযঅব্ভুতৰণ্ণনা

১৬২. উদাযীতি নামং, মহাসরীরতায পন থেরো মহাউদাযীতি পঞ্ঞাযিত্থ, যস্স ৰসেন ৰিনযে নিসীদনস্স দসা অনুঞ্ঞাতা. পঞ্চৰণ্ণাতি খুদ্দিকাদিভেদতো পঞ্চপ্পকারা. পীতিসমুট্ঠানেহি পণীতরূপেহি অতিব্যাপিতদেহো ‘‘নিরন্তরং পীতিযা ফুটসরীরো’’তি ৰুত্তো, ততো এৰস্সা পরিযাযতো ফরণলক্খণম্পি ৰুত্তং. অপ্প-সদ্দো ‘‘অপ্পকসিরেনেৰা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১০১; ৫.১৫৮; অ. নি. ৭.৭১) ৰিয ইধ অভাৰত্থোতি আহ ‘‘অপ্পিচ্ছতাতি নিত্তণ্হতা’’তি. তীহাকারেহীতি যথালাভযথাবলযথাসারুপ্পপ্পকারেহি.

ন ন কথেতি কথেতিযেৰ. চীৰরাদিহেতুন্তি চীৰরুপ্পাদাদিহেতুভূতং পযুত্তকথং ন কথেতি. ৰেনেয্যৰসেনাতি ৰিনেতব্বপুগ্গলৰসেন. কথেতি ‘‘এৰমযং ৰিনযং উপগচ্ছতী’’তি. ‘‘সব্বাভিভূ সব্বৰিদূহমস্মী’’তিআদিকা (ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; মহাৰ. ১১; কথা. ৪০৫; ধ. প. ৩৫৩) গাথাপি ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৰে, তথাগতো’’তিআদিকা (সং. নি. ২.২১, ২২) সুত্তন্তাপি.

১৬৩. অভিক্খণন্তি অভিণ্হং. নিগ্গাথকত্তা, পুচ্ছনৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তিতত্তা চ ‘‘ৰেয্যাকরণ’’ন্তি ৰুত্তং. সেসং সব্বং সুৰিঞ্ঞেয্যং এৰাতি.

সম্পসাদনীযসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.