৬. পাসাদিকসুত্তৰণ্ণনা
নিগণ্ঠনাটপুত্তকালঙ্কিরিযৰণ্ণনা
১৬৪. লক্খস্স সরৰেধং অৰিরজ্ঝিত্ৰান ৰিজ্ঝনৰিধিং জানন্তীতি ৰেধঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘ধনুম্হি কতসিক্খা’’তি. সিপ্পং উগ্গহণত্থাযাতি ধনুসিপ্পাদিসিপ্পস্স উগ্গহণত্থায. মজ্ঝিমেন পমাণেন সরপাতযোগ্যতাৰসেন কতত্তা দীঘপাসাদো.
সম্পতি কালং কতোতি অচিরকালং কতো. দ্ৰেধিকজাতাতি জাতদ্ৰেধিকা সঞ্জাতভেদা. দ্ৰেজ্ঝজাতাতি দুৰিধভাৰপ্পত্তা. ভণ্ডন্তি পরিভাসন্তি এতেনাতি ভণ্ডনং, ৰিরুদ্ধচিত্তং. তন্তি ভণ্ডনং. ‘‘ইদং নহানাদি ন কত্তব্ব’’ন্তি পঞ্ঞত্তৰত্তং পণ্ণত্তি. ধম্মৰিনযন্তি পাৰচনং সিদ্ধন্তং. ৰিজ্ঝন্তা মুখসত্তীহি. সহিতং মেতি ময্হং ৰচনং সহিতং সিলিট্ঠং পুব্বাপরসম্বন্ধং অত্থযুত্তং কারণযুত্তং. তেনাহ ‘‘অত্থসংহিত’’ন্তি. অধিচিণ্ণন্তি আচিণ্ণং. ৰিপরাৰত্তন্তি ৰিরোধদস্সনৰসেন পরাৰত্তিতং, পরাৰত্তং দূসিতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘চিরকালৰসেন পগুণং, তং মম ৰাদং আগম্ম নিৰত্ত’’ন্তি. পরিযেসমানো ৰিচর তত্থ গন্ত্ৰা সিক্খাতি অত্থো. সচে সক্কোসি, ইদানিযেৰ মযা ৰেঠিতং দোসং নিব্বেঠেহি. মরণমেৰাতি অঞ্ঞমঞ্ঞঘাতনৰসেন মরণমেৰ. নাটপুত্তস্স ইমেতি নাটপুত্তিযা, তে পন তস্স সিস্সাতি আহ ‘‘অন্তেৰাসিকেসূ’’তি. পুরিমপটিপত্তিতো পটিনিৰত্তনং পটিৰানং, তং রূপং সভাৰো এতেসন্তি পটিৰানরূপা. তেনাহ ‘‘নিৰত্তনসভাৰা’’তি. কথনং অত্থস্স আচিক্খনং. পৰেদনং হেতুদাহরণানি আহরিত্ৰা বোধনং. তেনাহ ‘‘দুপ্পৰেদিতেতি দুৰিঞ্ঞাপিতে’’তি. ন উপসমায সংৰত্ততীতি অনুপসমসংৰত্তনং, তদেৰ অনুপসমসংৰত্তনিকং, তস্মিং. সমুস্সিতং হুত্ৰা পতিট্ঠাহেতুভাৰতো থূপং, পতিট্ঠাতি আহ ‘‘ভিন্নথূপেতি ভিন্নপতিট্ঠে’’তি, থূপোতি ৰা ধম্মস্স নিয্যানভাৰো ৰেদিতব্বো অঞ্ঞে ধম্মে অভিভুয্য সমুস্সিতট্ঠেন, সো নিগণ্ঠস্স সমযে. কেহিচি অভিন্নসম্মতোপি ভিন্নো ৰিনট্ঠো এৰ সব্বেন সব্বং অভাৰতোতি সো ভিন্নথূপো, সো এৰ নিয্যানভাৰো ৰট্টদুক্খতো মুচ্চিতুকামানং পটিসরণং, তমেত্থ নত্থীতি অপ্পটিসরণো, তস্মিং ভিন্নথূপে অপ্পটিসরণেতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
আচরিযপ্পমাণন্তি আচরিযমুট্ঠি হুত্ৰা পমাণভূতং. নানানীহারেনাতি নানাকারেন.
১৬৫. তথেৰ সমুদাচরিংসু ভূতপুব্বগতিযা. সামাকানন্তি সামাকধঞ্ঞানং.
‘‘যেনস্স উপজ্ঝাযো’’তি ৰত্ৰা যথাস্স আযস্মতো চুন্দস্স ধম্মভণ্ডাগারিকো উপজ্ঝাযো অহোসি, তং ৰিত্থারেন দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধকালে কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ বুদ্ধকালেতি ভূতকথনমেতং, ন ৰিসেসনং. সত্থু পরিনিব্বানতো পুরেতরমেৰ হি ধম্মসেনাপতি পরিনিব্বুতো.
ধম্মরতনপূজাৰণ্ণনা
সদ্ধিৰিহারিকং অদাসীতি সদ্ধিৰিহারিকং কত্ৰা অদাসি.
কথায মূলন্তি ভগৰতো সন্তিকা লভিতব্বধম্মকথায কারণং. সমুট্ঠাপেতীতি উট্ঠাপেতি, দালিদ্দিযপঙ্কতো উদ্ধরতীতি অধিপ্পাযো. সন্ধমন্তি সম্মদেৰ ধমন্তো. একেকস্মিং পহারেযেৰ তযো তযো ৰারে কত্ৰা দিৰা নৰৰারে রত্তিং নৰৰারে.উপট্ঠানমেৰ গচ্ছতি বুদ্ধুপট্ঠানৰসেন, পঞ্হাপুচ্ছনাদিৰসেন পন অন্তরন্তরাপি গচ্ছতেৰ, গচ্ছন্তো চ দিৰসস্স…পে… গচ্ছতি. ঞাতুং ইচ্ছিতস্স অত্থস্স উদ্ধরণভাৰতো পঞ্হোৰ পঞ্হুদ্ধারো, তং গহেত্ৰাৰ গচ্ছতি অত্তনো মহাপঞ্ঞতায, সত্থু চ ধম্মদেসনাযং অকিলাসুভাৰতো.
অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতধম্মৰিনযৰণ্ণনা
১৬৬. আরোচিতেপি তস্মিং অত্থে. সামিকো হোতি, তস্স সামিকভাৰং দস্সেতুং ‘‘সোৰ তস্সা আদিমজ্ঝপরিযোসানং জানাতী’’তি আহ. এৰন্তি ৰচনসম্পটিচ্ছনং. চুন্দত্থেরেন হি আনীতং কথাপাভতং ভগৰা সম্পটিচ্ছন্তো ‘‘এৰ’’ন্তি আহ. ‘‘এৰ’’ন্তি দুরক্খাতে ধম্মৰিনযে সাৰকানং দ্ৰেধিকাদিভাৰেন ৰিহরণকিরিযাপরামসনঞ্হেতং.
যস্মা …পে… পাকটং হোতি ব্যতিরেকমুখেন চ নেয্যস্স অত্থস্স ৰিভূতভাৰাপত্তিতো. অথ ৰা যস্মা…পে… পাকটং হোতি দোসেসু আদীনৰদস্সনেন তপ্পটিপক্খেসু গুণেসু আনিসংসস্স ৰিভূতভাৰাপত্তিতো. ৰোক্কম্মাতি অপসক্কেত্ৰা. আমেডিতলোপেন চাযং নিদ্দেসো, ৰোক্কম্ম ৰোক্কম্মাতি ৰুত্তং হোতি, তেন তস্স ৰোক্কমনস্স অন্তরন্তরাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘ন নিরন্তর’’ন্তিআদি. ধম্মানুধম্মপটিপত্তিআদযোতি তেন সত্থারা ৰুত্তমুত্তিধম্মস্স অনুধম্মং অপ্পটিপজ্জনাদযো. আদি-সদ্দেন পাল়িযং আগতা অসামীচিপটিপদাদযো চ সঙ্গয্হন্তি. মনুস্সত্তম্পীতি পি-সদ্দেন ‘‘ৰিচারণপঞ্ঞায অসম্ভৰো, দোসেসু অনভিনিৰেসিতা, অসন্দিট্ঠিপরামাসিতা’’তি এৰমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘তথা এৰ’’ন্তি পদেহি যথাক্কমং পকারস্স কামং তিরোক্খতা, পচ্চক্খতা ৰুচ্চতি, তথাপি যথা ‘‘তথা পটিপজ্জতূ’’তি পদেন পটিপজ্জনাকারো নিযমেত্ৰা ৰিহিতো, তথা ‘‘এৰং পটিপজ্জতূ’’তি ইমিনাপীতি ইদং তস্স অত্থদস্সনভাৰেন ৰুত্তং. সমাদপিতত্তা মিচ্ছাপটিপদায অপুঞ্ঞং পসৰতি.
১৬৭. ঞাযতি মুত্তিধম্মো এতেনাতি ঞাযো, তেন সত্থারা ৰুত্তো ধম্মানুধম্মো, তং পটিপন্নোতি ঞাযপ্পটিপন্নো, সো পন যস্মা তস্স মুত্তিধম্মস্স অধিগমে কারণসম্মতো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘কারণপ্পটিপন্নো’’তি. নিপ্ফাদেস্সতীতি সাধেস্সতি, সিদ্ধিং গমিস্সতীতি ৰুত্তং হোতি. দুক্খনিব্বত্তকন্তি সম্পতি, আযতিঞ্চ দুক্খস্স নিব্বত্তকং. ৰীরিযং করোতি মিচ্ছাপটিপন্নত্তা.
সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতধম্মৰিনযাদিৰণ্ণনা
১৬৮. নিয্যাতীতি ৰত্ততি, সংৰত্ততীতি ৰা অত্থো.
১৭০. ইধ সাৰকস্স সম্মাপটিপত্তিযা একন্তিকঅপস্সযদস্সনত্থং সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধতা, ধম্মস্স চ স্ৰাক্খাততা কিত্তিতাতি ‘‘সম্মাপটিপন্নস্স কুলপুত্তস্স পসংসং দস্সেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. এৰঞ্হি ইমিস্সা দেসনায সংকিলেসভাগিযভাৰেন উট্ঠিতায ৰোদানভাগিযভাৰেন যথানুসন্ধিনা পৰত্তি দীপিতা হোতি. অবোধিতত্থাতি অপ্পৰেদিতত্থা, পরমত্থং চতুত্থসচ্চপটিৰেধং অপাপিতাতি অত্থো. পাল়িযং ‘‘অস্সা’’তি পদং ‘‘সাৰকা সদ্ধম্মে’’তি দ্ৰীহি পদেহি যোজেতব্বং ‘‘অস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাৰকা, অস্স সদ্ধম্মে’’তি. সব্বসঙ্গহপদেহি কতন্তি সব্বস্স সাসনত্থস্স সঙ্গণ্হনপদেহি একজ্ঝং কতং. তেনাহ ‘‘সব্বসঙ্গাহিকং কতং ন হোতীতি অত্থো’’তি. পুব্বেনাপরং সম্বন্ধত্থভাৰেন সঙ্গহেতব্বতায ৰা সঙ্গহানি পদানি কতানি এতস্সাতি সঙ্গহপদকতং, ব্রহ্মচরিযং. তপ্পটিক্খেপেন ন চ সঙ্গহপদকতন্তি যোজনা. রাগাদিপটিপক্খহরণং, যথানুসিট্ঠং ৰা পটিপজ্জমানানং ৰট্টদুক্খতো পটিহরণং নিব্বানপাপনং পটিহারো, সো এৰ আ-কারস্স ই-কারং কত্ৰা পটিহিরো, পটিহিরো এৰ পাটিহিরো, সহ পাটিহিরেনাতি সপ্পাটিহিরং, তথা সুপ্পৰেদিততায সপ্পাটিহিরং কতন্তি সপ্পাটিহিরকতং. তাদিসং পন ৰট্টতো নিয্যানে নিযুত্তং, নিয্যানপ্পযোজনঞ্চ হোতীতি আহ ‘‘নিয্যানিক’’ন্তি. দেৰলোকতোতি দেৰলোকতো পট্ঠায রূপীদেৰনিকাযতো পভুতি. সুপ্পকাসিতন্তি সুট্ঠু পকাসিতং. যাৰ দেৰমনুস্সেহীতি ৰা যাৰ দেৰমনুস্সেহি যত্তকা দেৰা মনুস্সা চ, তাৰ তে সব্বে অভিব্যাপেত্ৰা সুপ্পকাসিতং. অনুতাপায হোতীতি অনুতপ্পো, সো পন অনুতাপং করোন্তো ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অনুতাপকরো হোতী’’তি.
১৭২. থিরোতি ঠিতধম্মো কেনচি অসংহারিযো, অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো থেরকারকা ধম্মা.
১৭৩. যোগেহি খেমত্তাতি যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা. সদ্ধম্মস্সাতি অস্স সদ্ধম্মস্স. অস্সাতি চ অস্স সত্থুনো.
১৭৪. উপাসকা ব্রহ্মচারিনো নাম ৰিসেসতো অনাগামিনো. সোতাপন্নসকদাগামিনোপি তাদিসা তথা ৰুচ্চন্তীতি ‘‘ব্রহ্মচরিযৰাসং ৰসমানা অরিযসাৰকা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং.
১৭৬. সব্বকারণসম্পন্নন্তি যত্তকেহি কারণেহি সম্পন্নং নাম হোতি, তেহি সব্বেহি কারণেহি সম্পন্নং সম্পত্তং উপগতং পরিপুণ্ণং, সমন্নাগতং ৰা. ইমমেৰ ধম্মন্তি ইমমেৰ সাসনধম্মং.
উদকেন পদেসঞ্ঞুনা অত্তনো পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযতং দস্সেতুং অনিয্যানিকে অত্থে পযুত্তং পহেল়িকসদিসং ৰচনং, ভগৰতা অত্তনো সব্বঞ্ঞুতায নিয্যানিকে অত্থে যোজেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘উদকো সুদ’’ন্তিআদি ৰুত্তন্তি তং দস্সেতুং ‘‘সো কিরা’’তিআদিমাহ.
সঙ্গাযিতব্বধম্মাদিৰণ্ণনা
১৭৭. সঙ্গম্ম সমাগম্মাতি তস্মিংযেৰ ঠানে লব্ভমানানং গতিৰসেন সঙ্গম্ম ঠানন্তরতো পক্কোসনেন সমাগতানং ৰসেন সমাগম্ম. তেনাহ ‘‘সঙ্গন্ত্ৰা সমাগন্ত্ৰা’’তি. অত্থেন অত্থন্তি পদন্তরে আগতঅত্থেন সহ তত্থ তত্থ আগতমত্থং. ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. সমানেন্তেহীতি সমানং করোন্তেহি, ওপম্মং ৰা আনেন্তেহি. সঙ্গাযিতব্বন্তি সম্মদেৰ গাযিতব্বং কথেতব্বং, তং পন সঙ্গাযনং ৰাচনামগ্গোতি আহ ‘‘ৰাচেতব্ব’’ন্তি.
১৭৮. তস্স ৰা ভাসিতেতি তস্স ভিক্খুনো ভাসিতে অত্থে চেৰ ব্যঞ্জনে চ. অত্থমিচ্ছাগহণরোপনানি যথা হোন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদি ৰুত্তং. আরম্মণং ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি গণ্হাতি, ন সতিযেৰ ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি. ‘‘সতিপট্ঠানানী’’তি ব্যঞ্জনং রোপেতি তস্মিং অত্থে, ন ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি. উপপন্নতরানীতি যুত্ততরানি. অল্লীনতরানীতি সিলিট্ঠতরানি. যা চেৰাতি লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং, ৰিভত্তিলোপেন ৰা. পুন যা চেৰাতি লিঙ্গৰিপল্লাসেনেৰ নিদ্দেসো. নেৰ উস্সাদেতব্বোতি ন উক্কংসেতব্বো ৰিরজ্ঝিত্ৰা ৰুত্তত্তা. ন অপসাদেতব্বোতি ন সন্তজ্জেতব্বো ৰিৰাদপরিহরণত্থং. ধারণত্থন্তি উপধারণত্থং সল্লক্খণত্থং.
১৮১. অত্থেন উপেতন্তি অৰিপরীতেন অত্থেন উপেতং তং ‘‘অযমেত্থ অত্থো’’তি উপেচ্চ পটিজানিত্ৰা ঠিতং. তথারূপো চ তস্স বুজ্ঝিতা নাম হোতীতি আহ ‘‘অত্থস্স ৰিঞ্ঞাতার’’ন্তি. এৰমেতং ভিক্খুং পসংসথাতি ৰুত্তনযেন ধম্মভাণকং অমুং ভিক্খুং ‘‘এৰং লাভা নো আৰুসো’’তিআদিআকারেন পসংসথ. ইদানিস্স পসংসভাৰং দস্সেতুং ‘‘এসো হী’’তিআদি ৰুত্তং. এসাতি পরিযত্তিধম্মস্স সত্থুকিচ্চকরণতো, তত্থ চস্স সম্মদেৰ অৰট্ঠিতভাৰতো ‘‘বুদ্ধো নাম এসা’’তি ৰুত্তো. ‘‘লাভা নো’’তিআদিনা চস্স ভিক্খূনং পিযগরুভাৰং ৰিভাৰেন্তো সত্থা তং অত্তনো ঠানে ঠপেসীতি ৰুত্তো.
পচ্চযানুঞ্ঞাতকারণাদিৰণ্ণনা
১৮২. ততোপি উত্তরিতরন্তি যা পুব্বে সম্মাপটিপন্নস্স ভিক্খুনো পসংসনৰসেন ‘‘ইধ পন চুন্দ সত্থা চ হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.১৬৭, ১৬৯) পৰত্তিতদেসনায উপরি ‘‘ইধ চুন্দ সত্থা চ লোকে উদপাদী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.১৭০, ১৭১) দেসনা ৰড্ঢিতা. ততোপি উত্তরিতরং সৰিসেসং দেসনং ৰড্ঢেন্তো ‘‘পচ্চযহেতূ’’তিআদিমাহ. তত্থ পচ্চযহেতূতি পচ্চযসংৰত্তনহেতু. উপ্পজ্জনকা আসৰাতি পচ্চযানং পরিযেসনহেতু চেৰ পরিভোগহেতু চ উপ্পজ্জনকা কামাসৰাদযো. তেসং দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো মিচ্ছাআজীৰং পহায সম্মাআজীৰেন জীৰিতং কপ্পেতী’’তি (সং. নি. ৫.৮) ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) চ সম্মাপটিপত্তিং উপদিসন্তো ভগৰা পটিঘাতায ধম্মং দেসেতি নাম. ‘‘যো তুম্হেসু পাল়িযা অত্থব্যঞ্জনানি মিচ্ছা গণ্হাতি, সো নেৰ উস্সাদেতব্বো, ন অপসাদেতব্বো, সাধুকং সঞ্ঞাপেতব্বো তস্সেৰ অত্থস্স নিসন্তিযা’’তি এৰং পরিযত্তিধম্মে মিচ্ছাপটিপন্নে সম্মাপটিপত্তিযং ভিক্খূ নিযোজেন্তো ভগৰা ভণ্ডনহেতু উপ্পজ্জনকানং সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতায ধম্মং দেসেতি নাম. যথা তে ন পৰিসন্তীতি তে আসৰা অত্তনো চিত্তসন্তানং যথা ন ওতরন্তি. মূলঘাতেন পটিহননাযাতি যথা মূলঘাতো হোতি, এৰং মূলঘাতৰসেন পজহনায. তন্তি চীৰরং. যথা চীৰরং ইদমত্থিকতমেৰ উপাদায অনুঞ্ঞাতং, এৰং পিণ্ডপাতাদযোপি.
সুখল্লিকানুযোগাদিৰণ্ণনা
১৮৩. সুখিতন্তি সঞ্জাতসুখং. পীণিতন্তি ধাতং সুহিতং. তথাভূতো পন যস্মা থূলসরীরো হোতি, তস্মা ‘‘থূলং করোতী’’তি ৰুত্তং.
১৮৬. নঠিতসভাৰাতি অনৰট্ঠিতসভাৰা, এৰরূপায কথায অনৰট্ঠানভাৰতো সভাৰোপি তেসং অনৰট্ঠিতোতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘জিৰ্হা নো অত্থী’’তিআদি. কামং ‘‘পঞ্চহি চক্খূহী’’তি ৰুত্তং, অগ্গহিতগ্গহণেন পন চত্তারি চক্খূনি ৰেদিতব্বানি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্হি সমন্তচক্খূতি. তস্স ৰা ঞেয্যধম্মেসু জাননৰসেন পৰত্তিং উপাদায ‘‘জানতা’’তি ৰুত্তং. হত্থামলকং ৰিয পচ্চক্খতো দস্সনৰসেন পৰত্তিং উপাদায ‘‘পস্সতা’’তি ৰুত্তং. নেমং ৰুচ্চতি থম্ভাদীহি অনুপৰিট্ঠভূমিপ্পেদেসোতি আহ ‘‘গম্ভীরভূমিং অনুপৰিট্ঠো’’তি. সুট্ঠু নিখাতোতি ভূমিং নিখনিত্ৰা সম্মদেৰ ঠপিতো. তস্মিন্তি খীণাসৰে. অনজ্ঝাচারো অচলো অসম্পৰেধী, যস্মা অজ্ঝাচারো সেতুঘাতো খীণাসৰানং. সোতাপন্নাদযোতি এত্থ আদি-সদ্দেন গহিতেসু অনাগামিনো তাৰ নৰসুপি ঠানেসু খীণাসৰা ৰিয অভব্বা, সোতাপন্নসকদাগামিনো পন ‘‘ততিযপঞ্চমট্ঠানেসু অভব্বা’’তি ন ৰত্তব্বা, ইতরেসু সত্তসু ঠানেসু অভব্বাৰ.
পঞ্হব্যাকরণৰণ্ণনা
১৮৭. গিহিব্যঞ্জনেনাতি গিহিলিঙ্গেন. খীণাসৰো পন গিহিব্যঞ্জনেন অরহত্তং পত্তোপি ন তিট্ঠতি ৰিৰেকট্ঠানস্স অভাৰাতি অধিপ্পাযো. তস্স ৰসেনাতি ভুম্মদেৰত্তভাৰে ঠত্ৰা অরহত্তপ্পত্তস্স ৰসেন. অযং পঞ্হোতি ‘‘অভব্বো সো নৰ ঠানানি অজ্ঝাচরিতু’’ন্তি অযং পঞ্হো আগতো ইতরস্স পব্বজ্জায, পরিনিব্বানেন ৰা অভব্বতায অৰুত্তসিদ্ধত্তা. যদি এৰং কথং ভিক্খুগহণন্তি আহ ‘‘ভিন্নদোসত্তা’’তিআদি. অপরিচ্ছেদন্তি অপরিযন্তং, তযিদং সুৰিপুলন্তি আহ ‘‘মহন্ত’’ন্তি. ঞেয্যস্স হি ৰিপুলতায ঞাণস্স ৰিপুলতা ৰেদিতব্বা, এতেন ‘‘অপরিচ্ছেদ’’ন্তি ৰুচ্চমানম্পি ঞেয্যং সত্থু ঞাণস্স ৰসেন পরিচ্ছেদমেৰাতি দস্সিতং হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ঞাণপরিযন্তিকং নেয্য’’ন্তি (মহানি. ৬৯, ১৫৬; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) অনাগতে অপঞ্ঞাপনন্তি অনাগতে ৰিসযে ঞাণস্স অপঞ্ঞাপনং. ‘‘পচ্চক্খং ৰিয কত্ৰা’’তি কস্মা ৰিয-সদ্দগ্গহণং কতং, ননু বুদ্ধানং সব্বম্পি ঞাণং অত্তনো ৰিসযং পচ্চক্খমেৰ কত্ৰা পৰত্ততি একপ্পমাণভাৰতোতি? সচ্চমেতং, ‘‘অক্খ’’ন্তি পন চক্খাদিইন্দ্রিযং ৰুচ্চতি, তং অক্খং পতি ৰত্ততীতি চক্খাদিনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং, তস্স চ আরম্মণং ‘‘পচ্চক্খ’’ন্তি লোকে নিরুল়্হমেতন্তি তং নিদস্সনং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘পচ্চক্খং ৰিয কত্ৰা’’তি অৰোচ, ন পন ভগৰতো ঞাণস্স অপ্পচ্চক্খাকারেন পৰত্তনতো. তথা হি ৰদন্তি –
‘‘আৰিভূতং পকাসনং, অনুপদ্দুতচেতসং;
অতীতানাগতে ঞাণং, পচ্চক্খানং ৰসিস্সতী’’তি.
অঞ্ঞত্থ ৰিহিতকেনাতি অঞ্ঞস্মিং ৰিসযে পৰত্তিতেন. সঙ্গাহেতব্বন্তি সমং কত্ৰা কথযিতব্বং, কথনং পন পঞ্ঞাপনং নাম হোতীতি পঞ্ঞাপেতব্বন্তি অত্থো ৰুত্তো. তাদিসন্তি সততং সমিতং পৰত্তকং. ঞাণং নাম নত্থীতি আৰজ্জনেন ৰিনা ঞাণুপ্পত্তিযা অসম্ভৰতো. একাকারেন চ ঞাণে পৰত্তমানে নানাকারস্স ৰিসযস্স অৰবোধো ন সিযা. অথাপি সিযা, অনিরুপিতরূপেনেৰ অৰবোধো সিযা, তেন চ ঞাণং ঞেয্যং অঞ্ঞাতসদিসমেৰ সিযা. ন হি ‘‘ইদং ত’’ন্তি ৰিৰেকেন অনৰবুদ্ধো অত্থো ঞাতো নাম হোতি, তস্মা ‘‘চরতো চ তিট্ঠতো চা’’তিআদি বাললাপনমত্তং. তেনাহ ‘‘যথরিৰ বালা অব্যত্তা, এৰং মঞ্ঞন্তী’’তি.
সতিং অনুস্সরতীতি সতানুসারি, সতিযানুৰত্তনৰসেন পৰত্তঞাণং. তেনাহ ‘‘পুব্বেনিৰাসানুস্সতিসম্পযুত্তক’’ন্তি. ঞাণং পেসেসীতি ঞাণং পৰত্তেসি. সব্বত্থকমেৰ ঞেয্যাৰরণস্স সুপ্পহীনত্তা অপ্পটিহতং অনিৰারিতং ঞাণং গচ্ছতি পৰত্ততিচ্চেৰ অত্থো. ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি (চূল়নি. ২১১) ৰচনতো চতুমগ্গঞাণং বোধি, ততো তস্স অধিগতত্তা উপ্পজ্জনকং পচ্চৰেক্খণঞাণং ‘‘বোধিজং ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. বোধিজং বোধিমূলে জাতং চতুমগ্গঞাণং, তঞ্চ খো অনাগতং আরব্ভ উদ্দিস্স তস্স অপ্পৰত্তিঅত্থং তথাগতস্স উপ্পজ্জতি তস্স উপ্পন্নত্তা আযতিং পুনব্ভৰাভাৰতো. কথং তথাগতো অনাগতমদ্ধানং আরব্ভ অতীরকং ঞাণদস্সনং পঞ্ঞাপেতীতি? অতীতস্স পন অদ্ধুনো মহন্ততায অতীরকং ঞাণদস্সনং তত্থ পঞ্ঞাপেতীতি কো এত্থ ৰিরোধো. তিত্থিযা পন ইমমত্থং যাথাৰতো অজানন্তা – ‘‘তযিদং কিং সু, তযিদং কথংসূ’’তি অত্তনো অঞ্ঞাণমেৰ পাকটং করোন্তি. তস্মা ভগৰতা সসন্ততিপরিযাপন্নধম্মপ্পৰত্তিং সন্ধায ‘‘অঞ্ঞৰিহিতকং ঞাণদস্সন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ইতরং পন সন্ধায ৰুচ্চমানে সতি তথারূপে পযোজনে অনাগতম্পি অদ্ধানং আরব্ভ অতীরকমেৰ ঞাণদস্সনং পঞ্ঞাপেয্য ভগৰাতি অনত্থসংহিতন্তি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘ন ইধলোকত্থং ৰা পরলোকত্থং ৰা নিস্সিত’’ন্তি. যং পন সত্তানং অনত্থাৰহত্তা অনত্থসংহিতং, তত্থ সেতুঘাতো তথাগতস্স. ‘‘ভারতযুদ্ধসীতাহরণসদিস’’ন্তি ইমিনা তস্সা কথায যেভুয্যেন অভূতত্থতং দীপেতি. সহেতুকন্তি ঞাপকেন হেতুনা সহেতুকং. সো পন হেতু যেন নিদস্সনেন সাধীযতি, তং তস্স কারণন্তি তেন সকারণং কত্ৰা. যথা হি পটিঞ্ঞাতত্থসাধনতো হেতু, এৰং সাধকং নিদস্সনন্তি. যুত্তপত্তকালেযেৰাতি যুত্তানং পত্তকালে এৰ. যে হি ৰেনেয্যা তস্সা কথায যুত্তা অনুচ্ছৰিকা, তেসংযেৰ যোজনে সন্ধায ৰা কথায পত্তো উপকারাৰহো কালো, তদা এৰ কথেতীতি অত্থো.
১৮৮. ‘‘তথা তথেৰ গদনতো’’তি ইমিনা ‘‘তথাগতো’’তি আমেডিতলোপেনাযং নিদ্দেসোতি দস্সেতি. তথা তথেৰাতি চ ধম্মঅত্থসভাৰানুরূপং, ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপঞ্চাতি অধিপ্পাযো. দিট্ঠন্তি রূপাযতনং দট্ঠব্বতো, তেন যং দিট্ঠং, যং দিস্সতি, যং দক্খতি, যং সতি সমৰাযে পস্সেয্যং, তং সব্বং ‘‘দিট্ঠং’’ ত্ৰেৰ গহিতং কালৰিসেসস্স অনামট্ঠভাৰতো. ‘‘সুত’’ন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. সুতন্তি সদ্দাযতনং সোতব্বতো. মুতন্তি সনিস্সযেন ঘানাদিইন্দ্রিযেন সযং পত্ৰা পাপুণিত্ৰা গহেতব্বং. তেনাহ ‘‘পত্ৰা গহেতব্বতো’’তি. ৰিঞ্ঞাতন্তি ৰিজানিতব্বং, তং পন দিট্ঠাদিৰিনিমুত্তং ৰিঞ্ঞেয্যন্তি আহ ‘‘সুখদুক্খাদিধম্মাযতন’’ন্তি. পত্তন্তি যথা তথা পত্তং, হত্থগতং অধিগতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘পরিযেসিত্ৰা ৰা অপরিযেসিত্ৰা ৰা’’তি. পরিযেসিতন্তি পত্তিযামত্থং পরিযিট্ঠং, তং পন পত্তং ৰা সিযা অপ্পত্তং ৰা উভযথাপি পরিযেসিতমেৰাতি আহ ‘‘পত্তং ৰা অপ্পত্তং ৰা’’তি. পদদ্ৰযেনাপি দ্ৰিপ্পকারম্পি পত্তং, দ্ৰিপ্পকারম্পি পরিযেসিতং, তেন তেন পকারেন তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধন্তি দস্সেতি. চিত্তেন অনুসঞ্চরিতন্তি চোপনং অপাপেত্ৰা চিত্তেনেৰ অনুসংচরিতং, পরিৰিতক্কিতন্তি অত্থো. পীতকন্তি আদীতি আদি-সদ্দেন লোহিতকওদাতাদি সব্বং রূপারম্মণৰিভাগং সঙ্গণ্হাতি. সুমনোতি রাগৰসেন, লোভৰসেন, সদ্ধাদিৰসেন ৰা সুমনো. দুম্মনোতি ব্যাপাদৰিতক্কৰসেন, ৰিহিংসাৰিতক্কৰসেন ৰা দুম্মনো. মজ্ঝত্তোতি অঞ্ঞাণৰসেন ৰা ঞাণৰসেন ৰা মজ্ঝত্তো. এসেৰ নযো সব্বত্থ. তত্থ তত্থ আদি-সদ্দেন সঙ্খসদ্দো পণৰসদ্দো, পত্তগন্ধো পুপ্ফগন্ধো, পত্তরসো ফলরসো, উপাদিন্নং অনুপাদিন্নং, মজ্ঝত্তৰেদনা কুসলকম্মং অকুসলকম্মন্তি এৰং আদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অপ্পত্তন্তি ঞাণেন অসম্পত্তং, অৰিদিতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ঞাণেন অসচ্ছিকত’’ন্তি. তথেৰ গতত্তাতি তথেৰ ঞাতত্তা অভিসম্বুদ্ধত্তা. গত-সদ্দেন একত্থং বুদ্ধিঅত্থন্তি অত্থো. ‘‘গতিঅত্থা হি ধাতৰো বুদ্ধিঅত্থা ভৰন্তী’’তি অক্খরচিন্তকা.
অব্যাকতট্ঠানাদিৰণ্ণনা
১৮৯. ‘‘অসমতং কথেত্ৰা’’তি ৰত্ৰা সমোপি নাম কোচি নত্থি, কুতো উত্তরিতরোতি দস্সেতুং ‘‘অনুত্তরত’’ন্তি ৰুত্তং. সা পনাযং অসমতা, অনুত্তরতা চ সব্বঞ্ঞুতং পূরেত্ৰা ঠিতাতি দস্সেতুং ‘‘সব্বঞ্ঞুত’’ন্তি ৰুত্তং. সা সব্বঞ্ঞুতা সদ্ধম্মৰরচক্কৰত্তিভাৰেন লোকে পাকটা জাতাতি দস্সেতুং ‘‘ধম্মরাজভাৰং কথেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. তথা সব্বঞ্ঞুভাৰেন চ সত্থা ইমেসু দিট্ঠিগতৰিপল্লাসেসু এৰং পটিপজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘ইদানী’’তিআদিমাহ. তত্থ সীহনাদন্তি অভীতনাদং সেট্ঠনাদং. সেট্ঠনাদো হেস, যদিদং ঠপনীযস্স পঞ্হস্স ঠপনীযভাৰদস্সনং. ঠপনীযতা চস্স পাল়িআরুল়্হা এৰ ‘‘ন হেত’’ন্তিআদিনা. যথা উপচিতকম্মকিলেসেন ইত্থত্তং আগন্তব্বং, তথা নং আগতোতি তথাগতো, সত্তো. তথা হি সো রূপাদীসু সত্তো ৰিসত্তোতি কত্ৰা ‘‘সত্তো’’তি চ ৰুচ্চতি. ইত্থত্তন্তি চ পটিলদ্ধত্তা তথা পচ্চক্খভূতো অত্তভাৰোতি ৰেদিতব্বো.
‘‘অত্থসংহিতং ন হোতী’’তি ইমিনা উভযত্থ ৰিধুরতাদস্সনেন নিরত্থকৰিপ্পলাপতং তস্স ৰাদস্স ৰিভাৰেতি, উভযলোকত্থৰিধুরম্পি সমানং ‘‘কিং নু খো ৰিৰট্টনিস্সিত’’ন্তি কোচি আসঙ্কেয্যাতি তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থং ‘‘ন চ ধম্মসংহিত’’ন্তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘নৰলোকুত্তরধম্মনিস্সিতং ন হোতী’’তি. যদিপি তং ন ৰিৰট্টোগতং হোতি, ৰিৰট্টস্স পন অধিট্ঠানভূতং নু খোতি কোচি আসঙ্কেয্যাতি তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থং ‘‘ন আদিব্রহ্মচরিযক’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
১৯০. কামং তণ্হাপি দুক্খসভাৰত্তা ‘‘দুক্খ’’ন্তি ব্যাকাতব্বা, পভৰভাৰেন পন সা ততো ৰিসুং কাতব্বাতি ‘‘তণ্হং ঠপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তস্সেৰ দুক্খস্স পভাৰিকা’’তিআদি. ননু চ অৰিজ্জাদযোপি দুক্খস্স সমুদযোতি? সচ্চং সমুদযো, তস্সা পন কম্মস্স ৰিচিত্তভাৰহেতুতো, দুক্খুপ্পাদনে ৰিসেসপচ্চযভাৰতো চ সাতিসযো সমুদযট্ঠোতি সা এৰ সুত্তেসু তথা ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘তণ্হা দুক্খসমুদযোতি ব্যাকত’’ন্তি. উভিন্নং অপ্পৰত্তীতি দুক্খসমুদযানং অপ্পৰত্তিনিমিত্তং. ‘‘দুক্খপরিজাননো’’তিআদি মগ্গকিচ্চদস্সনং, তেন মগ্গস্স ভাৰনত্থোপি অত্থতো দস্সিতোৰাতি দট্ঠব্বং. ন হি ভাৰনাভিসমযেন ৰিনা পরিঞ্ঞাভিসমযাদযো সম্ভৰন্তীতি. সচ্চৰৰত্থাপনং অপ্পমাদপটিপত্তিভাৰতো অসম্মোহকল্যাণকিত্তিসদ্দাদিনিমিত্ততায যথা সাতিসযং ইধলোকত্থাৰহং, এৰং যাৰ ঞাণস্স তিক্খৰিসদভাৰপ্পত্তিযা অভাৰেন নৰলোকুত্তরধম্মসম্পাপকং ন হোতি, তাৰ তত্থ তত্থ সম্পত্তিভৰে অব্ভুদযসম্পত্তি অনুগতমেৰ সিযাতি ৰুত্তং ‘‘এতং ইধলোকপরলোকত্থনিস্সিত’’ন্তি. নৰলোকুত্তরধম্মনিস্সিতন্তি নৰৰিধম্পি লোকুত্তরধম্মং নিস্সায পৰত্তং তদধিগমূপাযভাৰতো. যস্মা সচ্চসম্বোধং উদ্দিস্স সাসনব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি, ন অঞ্ঞদত্থং, তস্মা এতং সচ্চৰৰত্থাপনং ‘‘আদিপধান’’ন্তি ৰুত্তং পঠমতরং চিত্তে আদাতব্বতো.
পুব্বন্তসহগতদিট্ঠিনিস্সযৰণ্ণনা
১৯১. তং মযা ব্যাকতমেৰাতি তং মযা তথা ব্যাকতমেৰ, ব্যাকাতব্বং নাম মযা অব্যাকতং নত্থীতি ব্যাকরণাৰেকল্লেন অত্তনো ধম্মসুধম্মতায বুদ্ধসুবুদ্ধতং ৰিভাৰেতি. তেনাহ ‘‘সীহনাদং নদন্তো’’তি. পুরিমুপ্পন্না দিট্ঠিযো অপরাপরুপ্পন্নানং দিট্ঠীনং অৰস্সযা হোন্তীতি ‘‘দিট্ঠিযোৰ দিট্ঠিনিস্সযা’’তি ৰুত্তং. দিট্ঠিগতিকাতি দিট্ঠিগতিযো, দিট্ঠিপ্পৰত্তিযোতি অত্থো. ইদমেৰ দস্সনং সচ্চন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি ইদমেৰ দস্সনং সচ্চং অমোঘং অৰিপরীতং. অঞ্ঞেসং ৰচনং মোঘন্তি ‘‘অসস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি এৰমাদিকং অঞ্ঞেসং সমণব্রাহ্মণানং ৰচনং মোঘং তুচ্ছং, মিচ্ছাতি অত্থো. ন সযং কাতব্বোতি অসযংকারোতি আহ ‘‘অসযংকতো’’তি, যাদিচ্ছিকত্তাতি অধিপ্পাযো.
১৯২. অত্থি খোতি এত্থ খো-সদ্দো পুচ্ছাযং, অত্থি নূতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘অত্থি খো ইদং আৰুসো ৰুচ্চতী’’তিআদি. আৰুসো যং তুম্হেহি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি ৰুচ্চতি, ইদমত্থি খো ইদং ৰাচামত্তং, নো নত্থি, তস্মা ৰাচাৰত্থুমত্ততো তস্স যং খো তে এৰমাহংসু ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘং অঞ্ঞ’’ন্তি, তং তেসং নানুজানামীতি এৰমেত্থ অত্থো চ যোজনা চ ৰেদিতব্বা. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং ব্রহ্মজালটীকাযং (দী. নি. টী. ১.৩০) ৰুত্তমেৰ. দিট্ঠিপঞ্ঞত্তিযাতি দিট্ঠিযা পঞ্ঞাপনে ‘‘এৰং এসা দিট্ঠি উপ্পন্না’’তি তস্সা দিট্ঠিযা সমুদযতো, অত্থঙ্গমতো, অস্সাদতো, আদীনৰতো, নিস্সরণতো চ যাথাৰতো পঞ্ঞাপনে. অৰিপরীতৰুত্তিযা সমেন ঞাণেন সমং কঞ্চি নেৰ সমনুপস্সামি. অধিপঞ্ঞত্তীতি অভিঞ্ঞেয্যধম্মপঞ্ঞাপনা. যং অজানন্তা বাহিরকা দিট্ঠিপঞ্ঞত্তিযেৰ অল্লীনাতি তঞ্চ পঞ্ঞত্তিতো অজানন্তা থামসা পরামাসা অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি. এত্থ চ যাযং ‘‘দিট্ঠিপঞ্ঞত্তি নামা’’তি ৰুত্তা দিট্ঠিযা দিট্ঠিগতিকেহি এৰং গহিততায ৰিভাৰনা, তত্থ চ ভগৰতো উত্তরিতরো নাম কোচি নত্থি, স্ৰাযমত্থো ব্রহ্মজালে (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০) ৰিভাৰিতো এৰ. ‘‘অধিপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তা পন ৰিভাৰিযমানা লোকস্স নিব্বিদাহেতুভাৰেন বহুলীকারাতি তস্সা ৰসেন ভগৰা অনুত্তরভাৰং পৰেদেন্তো ‘নেৰ অত্তনা সমসমং সমনুপস্সামী’তি সীহনাদং নদী’’তি কেচি. অট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১৯২) পন ‘‘যঞ্চ ৰুত্তং ‘পঞ্ঞত্তিযা’তি যঞ্চ ‘অধিপঞ্ঞত্তী’তি, উভযমেতং অত্থতো এক’’ন্তি ‘‘ইধ পন পঞ্ঞত্তিযাতি এত্থাপি পঞ্ঞত্তি চেৰ অধিপঞ্ঞত্তি চ অধিপ্পেতা, অধিপঞ্ঞত্তীতি এত্থাপী’’তি চ ৰুত্তা, উভযস্সপি ৰসেনেত্থ ভগৰা সীহনাদং নদীতি ৰিঞ্ঞাযতি. উভযং পেতং অত্থতো একন্তি চ পঞ্ঞত্তিভাৰসামঞ্ঞং সন্ধায ৰুত্তং, ন ভেদাভাৰতো. তেনাহ ‘‘ভেদতো হী’’তিআদি. খন্ধপঞ্ঞত্তীতি খন্ধানং ‘‘খন্ধা’’তি পঞ্ঞাপনা দস্সনা পকাসনা ঠপনা নিক্খিপনা. ‘‘আচিক্খতি দস্সেতি পঞ্ঞাপেতি পট্ঠপেতী’’তি (সং. নি. ২.২০, ৯৭) আগতট্ঠানে হি পঞ্ঞাপনা দস্সনা পকাসনা পঞ্ঞত্তি নাম, ‘‘সুপঞ্ঞত্তং মঞ্চপীঠ’’ন্তি (পারা. ২৬৯) আগতট্ঠানে ঠপনা নিক্খিপনা পঞ্ঞত্তি নাম, ইধ উভযম্পি যুজ্জতি.
দিট্ঠিনিস্সযপ্পহানৰণ্ণনা
১৯৬. পজহনত্থন্তি অচ্চন্তায পটিনিস্সজ্জনত্থং. যস্মা তেন পজহনেন সব্বে দিট্ঠিনিস্সযা সম্মদেৰ অতিক্কন্তা হোন্তি ৰীতিক্কন্তা, তস্মা ‘‘সমতিক্কমাযাতি তস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি অৰোচ. ন কেৰলং সতিপট্ঠানা কথিতমত্তা, অথ খো ৰেনেয্যসন্তানে পতিট্ঠাপিতাতি দস্সেতুং ‘‘দেসিতা’’তি ৰত্ৰা ‘‘পঞ্ঞত্তা’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘দেসিতাতি কথিতা. পঞ্ঞত্তাতি ঠপিতা’’তি. ইদানি সতিপট্ঠানদেসনায দিট্ঠিনিস্সযানং একন্তিকং পহানাৰহভাৰং দস্সেতুং ‘‘সতিপট্ঠানভাৰনায হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সতিপট্ঠানভাৰনাযাতি ইমিনা তেসং ভাৰনায এৰ নেসং পহানং, দেসনা পন তদুপনিস্সযভাৰতো তথা ৰুত্তাতি দস্সেতি. সেসং সব্বং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
পাসাদিকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.