১০. সঙ্গীতিসুত্তৰণ্ণনা

২৯৬. দসসহস্সচক্কৰাল়েতি বুদ্ধখেত্তভূতে দসসহস্সপরিমাণে চক্কৰাল়ে. তত্থ হি ইমস্মিং চক্কৰাল়ে দেৰমনুস্সাযেৰ কতাধিকারা, ইতরেসু দেৰা ৰিসেসভাগিনো. তেন ৰুত্তং ‘‘দসসহস্সচক্কৰাল়ে ঞাণজালং পত্থরিত্ৰা’’তি. ঞাণজালপত্থরণন্তি চ তেসং তেসং সত্তানং আসযাদিৰিভাৰনৰসেন ঞাণস্স পৰত্তনমেৰ. তেনাহ ‘‘লোকং ৰোলোকযমানো’’তি, সত্তলোকং ব্যৰলোকযমানো আসযানুসযচরিতাধিমুত্তিআদিকে ৰিসেসতো ওগাহেত্ৰা পস্সন্তোতি অত্থো. মঙ্গলং ভণাপেস্সন্তি ‘‘তং তেসং আযতিং ৰিসেসাধিগমস্স ৰিজ্জাট্ঠানং হুত্ৰা দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সা’’তি. তীহি পিটকেহি সম্মসিত্ৰাতি তিপিটকতো এককদুকাদিনা সঙ্গহেতব্বস্স সঙ্গণ্হনৰসেন সম্মসিত্ৰা ৰীমংসিত্ৰা. ঞাতুং ইচ্ছিতা অত্থা পঞ্হা, তে পন ইমস্মিং সুত্তে এককাদিৰসেন আগতা সহস্সং, চুদ্দস চাতি আহ ‘‘চুদ্দসপঞ্হাধিকেন পঞ্হসহস্সেন পটিমণ্ডেত্ৰা’’তি. এৰমিধ সম্পিণ্ডেত্ৰা দস্সিতে পঞ্হে পরতো সুত্তপরিযোসানে ‘‘এককৰসেন দ্ৰে পঞ্হা কথিতা’’তিআদিনা (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩৪৯) ৰিভাগেন পরিগণেত্ৰা সযমেৰ দস্সেস্সতি.

উব্ভতকনৰসন্ধাগারৰণ্ণনা

২৯৭. উচ্চাধিট্ঠানতায তং সন্ধাগারং ভূমিতো উব্ভতং ৰিযাতি ‘‘উব্ভতক’’ন্তি নামং লভতি. তেনাহ ‘‘উচ্চত্তা ৰা এৰং ৰুত্ত’’ন্তি. সন্ধাগারসালাতি একা মহাসালা. উয্যোগকরণাদীসু হি রাজানো তত্থ ঠত্ৰা ‘‘এত্তকা পুরতো গচ্ছন্তু, এত্তকা পচ্ছা’’তিআদিনা তত্থ নিসীদিত্ৰা সন্ধং করোন্তি মরিযাদং বন্ধন্তি, তস্মা তং ঠানং ‘‘সন্ধাগার’’ন্তি ৰুচ্চতি. উয্যোগট্ঠানতো চ আগন্ত্ৰা যাৰ গেহং গোমযপরিভণ্ডাদিৰসেন পটিজগ্গনং করোন্তি, তাৰ একং দ্ৰে দিৰসে তে রাজানো তত্থ সন্থম্ভন্তীতিপি সন্ধাগারং, তেসং রাজূনং সহ অত্থানুসাসনঅগারন্তিপি সন্ধাগারন্তি. যস্মা ৰা তে তত্থ সন্নিপতিত্ৰা ‘‘ইমস্মিং কালে কসিতুং ৰট্টতি, ইমস্মিং কালেৰপিতু’’ন্তিআদিনা ঘরাৰাসকিচ্চং সন্ধরন্তি, তস্মা ছিদ্দাৰছিদ্দং ঘরাৰাসং তত্থ সন্ধরন্তীতিপি সন্ধাগারং, সা এৰ সালাতি সন্ধাগারসালা. দেৰতাতি ঘরদেৰতা. নিৰাসৰসেন অনজ্ঝাৰুত্থত্তা ‘‘কেনচি ৰা মনুস্সভূতেনা’’তি ৰুত্তং. কম্মকরণৰসেন পন মনুস্সা তত্থ নিসজ্জাদীনি কপ্পেসুমেৰ. ‘‘সযমেৰ পন সত্থু ইধাগমনং অম্হাকং পুঞ্ঞৰসেনেৰ, অহো মযং পুঞ্ঞৰন্তো’’তি হট্ঠতুট্ঠা এৰং সম্মা চিন্তেসুন্তি দস্সেন্তো ‘‘অম্হেহী’’তিআদিমাহ.

২৯৮. অট্টকাতি চিত্তকম্মকরণত্থং বদ্ধা মঞ্চকা. মুত্তমত্তাতি তাৰদেৰ সন্ধাগারে নৰকম্মস্স নিট্ঠাপিতভাৰমাহ, তেন‘‘অচিরকারিত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং ৰিভাৰেতি. অরঞ্ঞং আরামো আরমিতব্বট্ঠানং এতেসন্তি অরঞ্ঞারামা. সন্থরণং সন্থরি, সব্বো সকলো সন্থরি এত্থাতি সব্বসন্থরি, ভাৰনপুংসকনিদ্দেসোযং. তেনাহ ‘‘যথা সব্বং সন্থতং হোতি, এৰ’’ন্তি.

২৯৯. সমন্তপাসাদিকোতি সমন্ততো সব্বভাগেন পসাদাৰহো চাতুরিযসো. ‘‘অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতী’’তি ইদং বুদ্ধানং কাযপ্পভায পকতিযা অসীতিহত্থে ঠানে অভিব্যাপনতো ৰুত্তং. ইদ্ধানুভাৰেন পন অনন্তং অপরিমাণং ঠানং ৰিজ্জোততেৰ. নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জট্ঠপভস্সরৰসেন ছব্বণ্ণা. সব্বে দিসাভাগাতি সরীরপ্পভায বাহুল্লতো ৰুত্তং.

অব্ভমহিকাদীহি উপক্কিলিট্ঠং সুঞ্ঞং ন সোভতি, তারকাচিতং পন অন্তলিক্খং তাসং পভাহি সমন্ততো ৰিজ্জোতমানং ৰিরোচতীতি আহ ‘‘সমুগ্গততারকং ৰিয গগনতল’’ন্তি. সব্বপালিফুল্লোতি মূলতো পট্ঠায যাৰ সাখগ্গা ফুল্লো. ‘‘পটিপাটিযাঠপিতান’’ন্তিআদি পরিকপ্পূপমা. তথা হি ৰিয-সদ্দগ্গহণং কতং. সিরিযা সিরিং অভিভৰমানং ৰিযাতি অত্তনো সোভায তেসং সোভন্তি অত্থো. ‘‘ভিক্খূপি সব্বেৰা’’তি ইদং নেসং ‘‘অপ্পিচ্ছা’’তিআদিনা ৰুত্তগুণেসু লোকিযগুণানং ৰসেন যোজেতব্বং. ন হি তে সব্বেৰ দসকথাৰত্থুলাভিনো. তেন ৰুত্তং ‘‘সুত্তন্তং আৰজ্জেত্ৰা…পে… অরহত্তং পাপুণিস্সন্তী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.২৯৬). তস্মা যে তত্থ অরিযা, তে সব্বেসম্পি পদানং ৰসেন বোধিতা হোন্তি. যে পন পুথুজ্জনা, তে লোকিযগুণদীপকেহি পদেহীতি ন তথা হেট্ঠা ‘‘অসীতিমহাথেরা’’তিআদি ৰুত্তং. পুব্বে অরহত্তভাগিনো গহিতা.

রূপকাযস্স অসীতিঅনুব্যঞ্জন-পটিমণ্ডিত-দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণকাযপ্পভাব্যামপ্পভাকেতুমালাৰিচিত্ততাৰ (দী. নি. ২.৩৩; ৩.২০০; ম. নি. ২.৩৮৫) বুদ্ধৰেসো. ছব্বণ্ণা বুদ্ধরস্মিযো ৰিস্সজ্জেন্তস্স ভগৰতো কাযস্স আলোকিতৰিলোকিতাদীসু পরমুক্কংসগতো বুদ্ধাৰেণিকো অচ্চন্তুপসমো বুদ্ধৰিলাসো. অস্সন্তি তস্সং.

সন্ধাগারানুমোদনপটিসংযুত্তাতি ‘‘সীতং উণ্হং পটিহন্তী’’তিআদিনা (চূল়ৰ. ২৯৫, ৩১৫) নযেন সন্ধাগারগুণূপসঞ্হিতা সন্ধাগারকরণপুঞ্ঞানিসংসভাৰিনী. পকিণ্ণককথাতি সঙ্গীতিঅনারুল়্হা সুণন্তানং অজ্ঝাসযানুরূপতায ৰিৰিধৰিপুলহেতূপমাসমালঙ্কতা নানানযৰিচিত্তা ৰিত্থারকথা. তেনাহ ‘‘তদা হী’’তিআদি. আকাসগঙ্গং ওতারেন্তো ৰিয নিরুপক্কিলেসতায সুৰিসুদ্ধেন, ৰিপুলোদারতায অপরিমেয্যেন চ অত্থেন সুণন্তানং কাযচিত্তপরিল়াহৰূপসমনতো. পথৰোজং আকড্ঢন্তো ৰিয অঞ্ঞেসং সুদুক্করতায, মহাসারতায ৰা অত্থস্স. মহাজম্বুং মত্থকে গহেত্ৰা চালেন্তো ৰিয চালনপচ্চযট্ঠানৰসেন পুব্বেনাপরং অনুসন্ধানতো. যোজনিয…পে… পাযমানো ৰিয দেসনং চতুসচ্চযন্তে পক্খিপিত্ৰা অত্থৰেদধম্মৰেদস্সেৰ লভাপনেন সাতমধুরধম্মামতরসূপসংহরণতো. মধুগণ্ডন্তি মধুপটলং.

৩০০. ‘‘তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূত’’ন্তি ব্যাপনিচ্ছাযং ইদং আমেডিতৰচনন্তি দস্সেতুং ‘‘যং যন্দিস’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অনুৰিলোকেত্ৰাতি এত্থ অনু-সদ্দো ‘‘পরী’’তি ইমিনা সমানত্থো, ৰিলোকনঞ্চেত্থ সত্থু চক্খুদ্ৰযেনপি ইচ্ছিতব্বন্তি ‘‘মংসচক্খুনা…পে… ততো ততো ৰিলোকেত্ৰা’’তি সঙ্খেপতো ৰত্ৰা তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘মংসচক্খুনা হী’’তিআদি ৰুত্তং. হত্থেন কুচ্ছিতং কতং হত্থকুক্কুচ্চং কুকতমেৰ কুক্কুচ্চন্তি কত্ৰা. এৰং পাদকুক্কুচ্চং দট্ঠব্বং. নিচ্চলা নিসীদিংসু অত্তনো সুৰিনীতভাৰেন, বুদ্ধগারৰেন চ. ‘‘আলোকং পন ৰড্ঢযিত্ৰা’’তিআদি কদাচি ভগৰা এৰম্পি করোতীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. ন হি সত্থু সাৰকানং ৰিয এৰং পযোগসম্পাদনীযমেতং ঞাণং. তিরোহিতৰিদূরৰত্তনিপি রূপগতে মংসচক্খুনো পৰত্তিযা ইচ্ছিতত্তা ৰীমংসিতব্বং. অরহত্তুপগং অরহত্তপদট্ঠানং. চক্খুতলেসু নিমিত্তং ঠপেত্ৰাতি ভাৰনানুযোগসম্পত্তিযা সব্বেসং তেসং ভিক্খূনং চক্খুতলেসু লব্ভমানং সন্তিন্দ্রিযৰিগতথিনমিদ্ধতাকারসঙ্খাতং নিমিত্তং অত্তনো হদযে ঠপেত্ৰা সল্লক্খেত্ৰা. কস্মা আগিলাযতি কোটিসতসহস্সহত্থিনাগানং বলং ধারেন্তস্সাতি চোদকস্স অধিপ্পাযো. আচরিযো এস সঙ্খারানং সভাৰো, যদিদং অনিচ্চতা. যে পন অনিচ্চা, তে একন্তেনেৰ উদযৰযপটিপীল়িততায দুক্খা এৰ, দুক্খসভাৰেসু তেসু সত্থু কাযে দুক্খুপ্পত্তিযা অযং পচ্চযোতি দস্সেতুং ‘‘ভগৰতো হী’’তিআদি ৰুত্তং. পিট্ঠিৰাতো উপ্পজ্জি, সো চ খো পুব্বে কতকম্মপচ্চযা. স্ৰাযমত্থো পরমত্থদীপনিযং উদানট্ঠকথাযং আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

ভিন্ননিগণ্ঠৰত্থুৰণ্ণনা

৩০১. হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ পাসাদিকসুত্তৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১৬৪).

৩০২. স্ৰাখ্যাতং ধম্মং দেসেতুকামোতি স্ৰাখ্যাতং কত্ৰা ধম্মং কথেতুকামো, সত্থারা ৰা স্ৰাখ্যাতং ধম্মং সযং ভিক্খূনং কথেতুকামো. সত্থারা দেসিতধম্মমেৰ হি ততো ততো গহেত্ৰা সাৰকা সব্রহ্মচারীনং কথেন্তি.

এককৰণ্ণনা

৩০৩. সমগ্গেহি ভাসিতব্বন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমগ্গেহি হুত্ৰা ভাসিতব্বং, সজ্ঝাযিতব্বঞ্চেৰ ৰণ্ণেতব্বঞ্চাতি অত্থো. যথা পন সমগ্গেহি সঙ্গাযনং হোতি, তম্পি দস্সেতুং ‘‘একৰচনেহী’’তিআদি ৰুত্তং. একৰচনেহীতি ৰিরোধাভাৰেন সমানৰচনেহি. তেনাহ ‘‘অৰিরুদ্ধৰচনেহী’’তিআদি. সামগ্গিরসং দস্সেতুকামোতি যস্মিং ধম্মে সঙ্গাযনে সামগ্গিরসানুভৰনং ইচ্ছিতং দেসনাকুসলতায, তত্থ এককদুকতিকাদিৰসেন বহুধা সামগ্গিরসং দস্সেতুকামো. সব্বে সত্তাতি অনৰসেসা সত্তা, তে পন ভৰভেদতো সঙ্খেপেনেৰ ভিন্দিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘কামভৰাদীসূ’’তিআদিমাহ. ব্যধিকরণানম্পি বাহিরত্থসমাসো হোতি যথা ‘‘উরসিলোমো’’তি আহ ‘‘আহারতো ঠিতি এতেসন্তি আহারট্ঠিতিকা’’তি. তিট্ঠতি এতেনাতি ঠিতি, আহারো ঠিতি এতেসন্তি আহারট্ঠিতিকাতি এৰং ৰা এত্থ সমাসৰিগ্গহো দট্ঠব্বো. আহারট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকা, পচ্চযাযত্তৰুত্তিকাতি অত্থো. পচ্চযত্থো হেত্থ আহার-সদ্দো ‘‘অযং আহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্সউপ্পাদাযা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.১৮৩, ২৩২) ৰিয. এৰঞ্হি ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইমিনা অসঞ্ঞসত্তাপি পরিগ্গহিতা হোন্তি. সা পনাযং আহারট্ঠিতিকতা নিপ্পরিযাযতো সঙ্খারধম্মো, ন সত্তধম্মো. তেনেৰাহু অট্ঠকথাচরিযা ‘‘সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকাতি আগতট্ঠানে সঙ্খারলোকো ৰেদিতব্বো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.১৩৬; পারা. অট্ঠ. ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা; উদা. অট্ঠ. ৩০; চূল়নি. অট্ঠ. ৬৫; উদা. অট্ঠ. ১৮৬) যদি এৰং ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইদং কথন্তি? পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনাতি নাযং দোসো. যথাহ ভগৰা ‘‘একধম্মে ভিক্খৰে ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মত্তং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি, কতমস্মিং একধম্মে? সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি (অ. নি. ১০.২৭) একো ধম্মোতি ‘‘সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি য্ৰাযং পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায সব্বেসং সঙ্খারানং পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায আহারপরিযাযেন সামঞ্ঞতো পচ্চযধম্মো ৰুত্তো, অযং আহারো নাম একো ধম্মো. যাথাৰতো ঞত্ৰাতি যথাসভাৰতো অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা. সম্মদক্খাতোতি তেনেৰ অভিসম্বুদ্ধাকারেন সম্মদেৰ দেসিতো.

চোদকো ৰুত্তম্পি অত্থং যাথাৰতো অপ্পটিপজ্জমানো নেয্যত্থং সুত্তপদং নীতত্থতো দহন্তো ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ৰচনমত্তে ঠত্ৰা ‘‘ননু চা’’তিআদিনা চোদেতি. আচরিযো অৰিপরীতং তত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং পৰেদেন্তো ‘‘ন ৰিরুজ্ঝতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘তেসঞ্হি ঝানং আহারো হোতী’’তি আহ. ঝানন্তি একৰোকারভৰাৰহং সঞ্ঞায ৰিরজ্জনৰসেন পৰত্তং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং. পাল়িযং পন ‘‘অনাহারা’’তি ৰচনং অসঞ্ঞভৰে চতুন্নং আহারানং অভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, ন পচ্চযাহারস্স অভাৰতো. ‘‘এৰং সন্তেপী’’তি ইদং সাসনে যেসু ধম্মেসু ৰিসেসতো আহার-সদ্দো নিরুল়্হো, ‘‘আহারট্ঠিতিকা’’তি এত্থ যদি তে এৰ গয্হন্তি, অব্যাপিতদোসো আপন্নো. অথ সব্বোপি পচ্চযধম্মো আহারোতি অধিপ্পেতো, ইমায আহারপাল়িযা ৰিরোধো আপন্নোতি দস্সেতুং আরদ্ধং. ‘‘ন ৰিরুজ্ঝতী’’তি যেনাধিপ্পাযেন ৰুত্তং, তং ৰিৰরন্তো ‘‘এতস্মিঞ্হি সুত্তে’’তিআদিমাহ. কবল়ীকারাহারাদীনং ওজট্ঠমকরূপাহরণাদি নিপ্পরিযাযেন আহারভাৰো. যথা হি কবল়ীকারাহারো ওজট্ঠমকরূপাহরণেন রূপকাযং উপত্থম্ভেতি, এৰং ফস্সাদযো চ ৰেদনাদিআহরণেন নামকাযং উপত্থম্ভেন্তি, তস্মা সতিপি জনকভাৰে উপত্থম্ভকভাৰো ওজাদীসু সাতিসযো লব্ভমানো মুখ্যো আহারট্ঠোতি তে এৰ নিপ্পরিযাযেন আহারলক্খণা ধম্মা ৰুত্তা. ইধাতি ইমস্মিং সঙ্গীতিসুত্তে. পরিযাযেন পচ্চযো আহারোতি ৰুত্তো সব্বো পচ্চযো ধম্মো অত্তনো ফলং আহরতীতি ইমং পরিযাযং লভতীতি. তেনাহ ‘‘সব্বধম্মানঞ্হী’’তিআদি. তত্থ সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং সঙ্খতধম্মানং. ইদানি যথাৰুত্তমত্থং সুত্তেন (অ. নি. ১০.৬১) সমত্থেতুং ‘‘তেনেৰাহা’’তিআদি ৰুত্তং. অযন্তি পচ্চযাহারো.

নিপ্পরিযাযাহারোপি গহিতোৰ হোতি, যাৰতা সোপি পচ্চযভাৰেনেৰ জনকো, উপত্থম্ভকো চ হুত্ৰা তং তং ফলং আহরতীতি ৰত্তব্বতং লভতীতি. তত্থাতি পরিযাযাহারো, নিপ্পরিযাযাহারোতি দ্ৰীসু আহারেসু. অসঞ্ঞভৰে যদিপি নিপ্পরিযাযাহারো ন লব্ভতি, পচ্চযাহারো পন লব্ভতি পরিযাযাহারলক্খণো. ইদানি ইমমেৰত্থং ৰিত্থারেন দস্সেতুং ‘‘অনুপ্পন্নে হি বুদ্ধে’’তিআদি ৰুত্তং. উপ্পন্নে বুদ্ধে তিত্থকরমতনিস্সিতানং ঝানভাৰনায অসিজ্ঝনতো ‘‘অনুপ্পন্নে বুদ্ধে’’তি ৰুত্তং. সাসনিকা তাদিসং ঝানং ন নিব্বত্তেন্তীতি ‘‘তিত্থাযতনে পব্বজিতা’’তি ৰুত্তং. তিত্থিযা হি উপত্তিৰিসেসে ৰিমুত্তিসঞ্ঞিনো, অঞ্ঞাৰিরাগাৰিরাগেসু আদীনৰানিসংসদস্সিনো ৰা হুত্ৰা অসঞ্ঞসমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৰা অক্খণভূমিযং উপ্পজ্জন্তি, ন সাসনিকা. ৰাযোকসিণে পরিকম্মং কত্ৰাতি ৰাযোকসিণে পঠমাদীনি তীণি ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ততিযজ্ঝানে চিণ্ণৰসী হুত্ৰা ততো ৰুট্ঠায চতুত্থজ্ঝানাধিগমায পরিকম্মং কত্ৰা. তেনাহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা’’তি. কস্মা পনেত্থ ৰাযোকসিণেযেৰ পরিকম্মং ৰুত্তন্তি? যদেত্থ ৰত্তব্বং, তং ব্রহ্মজালটীকাযং (দী. নি. টী. ১.৪১) ৰিত্থারিতমেৰ. ধীতি জিগুচ্ছনত্থে নিপাতো, তস্মা ধী চিত্তন্তি চিত্তং জিগুচ্ছামীতি অত্থো. ধিব্বতেতং চিত্তন্তি এতং মম চিত্তং জিগুচ্ছিতং ৰত হোতু. ৰতাতি সম্ভাৰনে, তেন জিগুচ্ছং সম্ভাৰেন্তো ৰদতি. নামাতি চ সম্ভাৰনে এৰ, তেন চিত্তস্স অভাৰং সম্ভাৰেতি. চিত্তস্স ভাৰাভাৰেসু আদীনৰানিসংসে দস্সেতুং ‘‘চিত্তঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. খন্তিং রুচিং উপ্পাদেত্ৰাতি ‘‘চিত্তস্স অভাৰো এৰ সাধু সুট্ঠূ’’তি ইমং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং, তত্থ চ অভিরুচিং উপ্পাদেত্ৰা.

তথা ভাৰিতস্স ঝানস্স ঠিতিভাগিযভাৰপ্পত্তিযা অপরিহীনজ্ঝানস্স তিত্থাযতনে পব্বজিতস্সেৰ তথা ঝানভাৰনা হোতীতি আহ ‘‘মনুস্সলোকে’’তি. পণিহিতো অহোসীতি মরণস্স আসন্নকালে ঠপিতো অহোসি. যদি ঠানাদিনা আকারেন নিব্বত্তেয্য, কম্মবলেন যাৰ ভেদা তেনেৰাকারেন তিট্ঠেয্য ৰাতি আহ ‘‘সো তেন ইরিযাপথেনা’’তিআদি.

এৰ রূপানম্পীতি এৰং অচেতনানম্পি. পি-সদ্দেন পগেৰ সচেতনানন্তি দস্সেতি. কথং পন অচেতনানং নেসং পচ্চযাহারস্স উপকপ্পনন্তি চোদনং সন্ধায তত্থ নিদস্সনং দস্সেন্তো ‘‘যথা’’তিআদিমাহ.

যে উট্ঠানৰীরিযেনেৰ দিৰসং ৰীতিনামেত্ৰা তস্স নিস্সন্দফলমত্তং কিঞ্চিদেৰ লভিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেন্তি, তে উট্ঠানফলূপজীৰিনো. যে পন অত্তনো পুঞ্ঞফলমেৰ উপজীৰেন্তি, তে পুঞ্ঞফলূপজীৰিনো. নেরযিকানং পন নেৰ উট্ঠানৰীরিযৰসেন জীৰিকাকপ্পনং, পুঞ্ঞফলস্স পন লেসোপি নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘যে পন তে নেরযিকা…পে… ন পুঞ্ঞফলূপজীৰীতি ৰুত্তা’’তি. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স আহরণেন মনোসঞ্চেতনাহারোতি ৰুত্তা, ন যস্স কস্সচি ফলস্সাতি অধিপ্পাযেন ‘‘কিং পঞ্চ আহারা অত্থী’’তি চোদেতি. আচরিযো নিপ্পরিযাযাহারে অধিপ্পেতে সিযা তৰ চোদনাযাৰসরো, সা পন এত্থ অনৰসরাতি দস্সেতুং ‘‘পঞ্চ ন পঞ্চাতি ইদং ন ৰত্তব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা পরিযাযাহারস্সেৰ পনেত্থ অধিপ্পেতভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ননু পচ্চযো আহারোতি ৰুত্তমেত’’ন্তি আহ. তস্মাতি যস্স কস্সচি পচ্চযস্স ‘‘আহারো’’তি ইচ্ছিতত্তা. ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং পাল়িযা সমত্থেন্তো ‘‘যং সন্ধাযা’’তিআদিমাহ.

মুখ্যাহারৰসেনপি নেরযিকানং আহারট্ঠিতিকতং দস্সেতুং ‘‘কবল়ীকারং আহারং…পে… সাধেতী’’তি ৰুত্তং. যদি এৰং নেরযিকা সুখপটিসংৰেদিনোপি হোন্তীতি? নোতি দস্সেতুং ‘‘খেল়োপি হী’’তিআদি ৰুত্তং. তযোতি তযো অরূপাহারা কবল়ীকারাহারস্স অভাৰতো. অৰসেসানন্তি অসঞ্ঞসত্তেহি অৰসেসানং. কামভৰাদীসু নিব্বত্তসত্তানং পচ্চযাহারো হি সব্বেসং সাধারণোতি. এতং পঞ্হন্তি ‘‘কতমো একো ধম্মো’’তি এৰং চোদিতমেতং পঞ্হং. কথেত্ৰাতি ৰিস্সজ্জেত্ৰা.

‘‘তত্থ তত্থ…পে… দুক্খং হোতী’’তি এতেন যথা ইধ পঠমস্স পঞ্হস্স নিয্যাতনং, দুতিযস্স উদ্ধরণং ন কতং, এৰং ইমিনা এৰ অধিপ্পাযেন ইতো পরেসু দুকতিকাদিপঞ্হেসু তত্থ তত্থ আদিপরিযোসানেসু এৰ উদ্ধরণনিয্যাতনানি কত্ৰা সেসেসু ন কতন্তি দস্সেতি. পটিচ্চ এতস্মা ফলং এতীতি পচ্চযো, কারণং, তদেৰ অত্তনো ফলং সঙ্খরোতীতি সঙ্খারোতি আহ ‘‘ইমস্মিম্পি…পে… সঙ্খারোতি ৰুত্তো’’তি. আহারপচ্চযোতি আহরণট্ঠৰিসিট্ঠো পচ্চযো. আহরণঞ্চেত্থ উপ্পাদকত্তপ্পধানং, সঙ্খরণং উপত্থম্ভকত্তপ্পধানন্তি অযমেতেসং ৰিসেসো. তেনাহ ‘‘অযমেত্থ হেট্ঠিমতো ৰিসেসো’’তি. নিপ্পরিযাযাহারে গহিতে ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ৰুত্তেপি অসঞ্ঞসত্তা ন গহিতা এৰ ভৰিস্সন্তীতি পদেসৰিসযো সব্ব-সদ্দো হোতি যথা ‘‘সব্বে তসন্তিদণ্ডস্সা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৩০). ন হেত্থ খীণাসৰাদীনং গহণং হোতি. পাকটো ভৰেয্য ৰিসেসসামঞ্ঞস্স ৰিসযত্তা পঞ্হানং. নো চ গণ্হিংসু অট্ঠকথাচরিযা. ধম্মো নাম নত্থি সঙ্খতোতি অধিপ্পাযো. ইধ দুতিযপঞ্হে ‘‘সঙ্খারো’’তি পচ্চযো এৰ কথিতোতি সম্বন্ধো.

যদা সম্মাসম্বোধিসমধিগতো, তদা এৰ সব্বঞেয্যং সচ্ছিকতং জাতন্তি আহ ‘‘মহাবোধিমণ্ডে নিসীদিত্ৰা’’তি. সযন্তি সামংযেৰ. অদ্ধনিযন্তি অদ্ধানক্খমং চিরকালাৰট্ঠাযি পারম্পরিযৰসেন. তেনাহ ‘‘একেন হী’’তিআদি. পরম্পরকথানিযমেনাতি পরম্পরকথাকথননিযমেন, নিযমিতত্থব্যঞ্জনানুপুব্বিযা কথাযাতি অত্থো. এককৰসেনাতি একং একং পরিমাণং এতস্সাতি এককো, পঞ্হো. তস্স এককস্স ৰসেন. এককং নিট্ঠিতং ৰিস্সজ্জনন্তি অধিপ্পাযোতি.

এককৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকৰণ্ণনা

৩০৪. চত্তারো খন্ধাতি তেসং তাৰ নামনট্ঠেন নামভাৰং পঠমং ৰত্ৰা পচ্ছা নিব্বানস্স ৰত্তুকামো আহ. তস্সাপি হি তথা নামভাৰং পরতো ৰক্খতি. ‘‘নামং করোতি নামযতী’’তি এত্থ যং নামকরণং, তং নামন্তি আহ ‘‘নামনট্ঠেনাতি নামকরণট্ঠেনা’’তি, অত্তনোৰাতি অধিপ্পাযো. এৰঞ্হি সাতিসযমিদং তেসং নামকরণং হোতি. তেনাহ ‘‘অত্তনো নামং করোন্তাৰ উপ্পজ্জন্তী’’তিআদি. ইদানি তমত্থং ব্যতিরেকমুখেন ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং. যস্স নামস্স করণেনেৰ তে ‘‘নাম’’ন্তি ৰুচ্চন্তি, তং সামঞ্ঞনামং, কিত্তিমনামং, গুণনামং ৰা ন হোতি, অথ খো ওপপাতিকনামন্তি পুরিমানি তীণি নামানি উদাহরণৰসেন দস্সেত্ৰা ‘‘ন এৰং ৰেদনাদীন’’ন্তি তে পটিক্খিপিত্ৰা ইতরনামমেৰ নামকরণট্ঠেন নামন্তি দস্সেন্তো ‘‘ৰেদনাদযো হী’’তিআদিমাহ. ‘‘মহাপথৰিআদযো’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু পথৰিআপাদযো ইধ নামন্তি অনধিপ্পেতা, রূপন্তি পন অধিপ্পেতাতি? সচ্চমেতং, ফস্সৰেদনাদীনং ৰিয পন পথৰিআদীনং ওপপাতিকনামতাসামঞ্ঞেন ‘‘পথৰিআদযো ৰিযা’’তি নিদস্সনং কতং, ন অরূপধম্মা ৰিয রূপধম্মানং নামসভাৰত্তা. ফস্সৰেদনাদীনঞ্হি অরূপধম্মানং সব্বদাপি ফস্সাদিনামকত্তা, পথৰিআদীনং কেসকুম্ভাদিনামন্তরাপত্তি ৰিয নামন্তরানাপজ্জনতো চ সদা অত্তনাৰ কতনামতায চতুক্খন্ধনিব্বানানি নামকরণট্ঠেন নামং. অথ ৰা অধিৰচনসম্ফস্সো ৰিয অধিৰচননামমন্তরেন যে অনুপচিতসম্ভারানং গহণং ন গচ্ছন্তি, তে নামাযত্তগ্গহণা নামং. রূপং পন ৰিনাপি নামসাধনং অত্তনো রুপ্পনসভাৰেন গহণং উপযাতীতি রূপং. তেনাহ ‘‘তেসু উপ্পন্নেসূ’’তিআদি. ইধাপি ‘‘যথাপথৰিযা’’তিআদীসু ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো নিদস্সনৰসেন আগতত্তা. ‘‘অতীতেপী’’তিআদিনা ৰেদনাদীসু নামসঞ্ঞা নিরুল়্হা, অনাদিকালিকা চাতি দস্সেতি.

ইতি অতীতাদিৰিভাগৰন্তানম্পি ৰেদনাদীনং নামকরণট্ঠেন নামভাৰো একন্তিকো, তব্বিভাগরহিতে পন একসভাৰে নিচ্চে নিব্বানে ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘নিব্বানং পন…পে… নামনট্ঠেন নাম’’ন্তি আহ. নামনট্ঠেনাতি নামকরণট্ঠেন. নমন্তীতি একন্ততো সারম্মণত্তা তন্নিন্না হোন্তি, তেহি ৰিনা নপ্পৰত্তন্তীতি অত্থো. সব্বন্তি খন্ধচতুক্কং, নিব্বানঞ্চ. যস্মিং আরম্মণেযেৰ ৰেদনাক্খন্ধো পৰত্ততি, তংসম্পযুত্ততায সঞ্ঞাক্খন্ধাদযোপি তত্থ পৰত্তন্তীতি সো নে তত্থ নামেন্তো ৰিয হোতি ৰিনা অপ্পৰত্তনতো. এস নযো সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপীতি ৰুত্তং ‘‘আরম্মণে অঞ্ঞমঞ্ঞং নামেন্তী’’তি. অনৰজ্জধম্মে মগ্গফলাদিকে. কামং কেসুচি রূপধম্মেসুপি আরম্মণাধিপতিভাৰো লব্ভতেৰ, নিব্বানে পনেস সাতিসযো তস্স অচ্চন্তসন্তপণীততাকপ্পভাৰতোতি তদেৰ আরম্মণাধিপতিপচ্চযতায ‘‘অত্তনি নামেতী’’তি ৰুত্তং. তথা হি অরিযা সকলম্পি দিৰসভাগং তং আরব্ভ ৰীতিনামেন্তাপি তিত্তিং ন গচ্ছন্তি.

‘‘রুপ্পনট্ঠেনা’’তি এতেন রুপ্পতীতি রূপন্তি দস্সেতি. তত্থ সীতাদিৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৰিসদিসুপ্পত্তি রুপ্পনং. ননু চ অরূপধম্মানম্পি ৰিরোধিপচ্চযসমাগমে ৰিসদিসুপ্পত্তি লব্ভতীতি? সচ্চং লব্ভতি, ন পন ৰিভূততরং. ৰিভূততরঞ্হেত্থ রুপ্পনং অধিপ্পেতং সীতাদিগ্গহণতো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘রুপ্পতীতি খো ভিক্খৰে তস্মা ‘রূপ’ন্তি ৰুচ্চতি. কেন রুপ্পতি? সীতেনপি রুপ্পতি, উণ্হেনপি রুপ্পতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৭৯). যদি এৰং কথং ব্রহ্মলোকে রূপসমঞ্ঞাতি? তত্থাপি তংসভাৰানতিৰত্তনতো হোতিযেৰ রূপসমঞ্ঞা. অনুগ্গাহকপচ্চযৰসেন ৰা ৰিসদিসপচ্চযসন্নিপাতেতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘যো অত্তনো সন্তানে ৰিজ্জমানস্সযেৰ ৰিসদিসুপ্পত্তিহেতুভাৰো, তং রুপ্পন’’ন্তি অঞ্ঞে. ইমস্মিং পক্খে রূপযতি ৰিকারমাপাদেতীতি রূপং. ‘‘সঙ্ঘট্টনেন ৰিকারাপত্তিযং রুপ্পন-সদ্দো নিরুল়্হো’’তি কেচি. এতস্মিং পক্খে অরূপধম্মেসু রূপসমঞ্ঞায পসঙ্গো এৰ নত্থি সঙ্ঘট্টনাভাৰতো. ‘‘পটিঘতো রুপ্পন’’ন্তি অপরে. ‘‘তস্সাতি রূপস্সা’’তি ৰদন্তি, নামরূপস্সাতি পন যুত্তং. যথা হি রূপস্স, এৰং নামস্সাপি ৰেদনাক্খন্ধাদিৰসেন, মদনিম্মদনাদিৰসেন চ ৰিত্থারকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৪৫৬) ৰুত্তা এৰাতি. ইতি অযং দুকো কুসলত্তিকেন সঙ্গহিতে সভাৰধম্মে পরিগ্গহেত্ৰা পৰত্তোতি.

অৰিজ্জাতি অৰিন্দিযং ‘‘অত্তা, জীৰো, ইত্থী, পুরিসো’’তি এৰমাদিকং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. ৰিন্দিযং ‘‘দুক্খং, সমুদযো’’তি এৰমাদিকং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. সব্বম্পি ধম্মজাতং অৰিদিতকরণট্ঠেন অৰিজ্জা. অন্তরহিতে সংসারে সত্তে জৰাপেতীতি অৰিজ্জা. অত্থতো পন সা দুক্খাদীনং চতুন্নং সচ্চানং সভাৰচ্ছাদকো সম্মোহো হোতীতি আহ ‘‘দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণ’’ন্তি. ভৰপত্থনা নাম কামভৰাদীনং পত্থনাৰসেন পৰত্ততণ্হা. তেনাহ ‘‘যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো’’তিআদি. ইতি ‘‘অযং দুকো ৰট্টমূলসমুদাচারদস্সনত্থং গহিতো.

ভৰদিট্ঠীতি খন্ধপঞ্চকং ‘‘অত্তা চ লোকো চা’’তি গাহেত্ৰা তং ‘‘ভৰিস্সতী’’তি গণ্হনৰসেন নিৰিট্ঠা সস্সতদিট্ঠীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ভৰো ৰুচ্চতী’’তিআদি. ভৰিস্সতীতি ভৰো, তিট্ঠতি সব্বকালং অত্থীতি অত্থো. সস্সতন্তি সস্সতভাৰো. ৰিভৰদিট্ঠীতি খন্ধপঞ্চকমেৰ ‘‘অত্তা’’তি চ ‘‘লোকো’’তি চ গহেত্ৰা তং ‘‘ন ভৰিস্সতী’’তি গণ্হনৰসেন নিৰিট্ঠা উচ্ছেদদিট্ঠীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ৰিভৰো ৰুচ্চতী’’তিআদি. ৰিভৰিস্সতি ৰিনস্সতি উচ্ছিজ্জতীতি ৰিভৰো, উচ্ছেদো.

যং ন হিরীযতীতি যেন ধম্মেন তংসম্পযুত্তধম্মসমূহো, পুগ্গলো ৰা ন হিরীযতি ন লজ্জতি, লিঙ্গৰিপল্লাসং ৰা কত্ৰা যো ধম্মোতি অত্থো ৰেদিতব্বো. হিরীযিতব্বেনাতি উপযোগত্থে করণৰচনং, হিরীযিতব্বযুত্তকং কাযদুচ্চরিতাদিধম্মং ন জিগুচ্ছতীতি অত্থো. নিল্লজ্জতাতি পাপস্স অজিগুচ্ছনা. যং ন ওত্তপ্পতীতি এত্থাপি ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. ওত্তপ্পিতব্বেনাতি পন হেতুঅত্থে করণৰচনং, ওত্তপ্পিতব্বযুত্তকেন ওত্তপ্পস্স হেতুভূতেন কাযদুচ্চরিতাদিনাতি অত্থো. হিরীযিতব্বেনাতি এত্থাপি ৰা এৰমেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অভাযনকআকারোতি পাপতো অনুত্তাসনাকারো.

‘‘যং হিরীযতী’’তিআদীসু অনন্তরদুকে ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. নিযকজ্ঝত্তং জাতিআদিসমুট্ঠানং এতিস্সাতি অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা. নিযকজ্ঝত্ততো বহিভাৰতো বহিদ্ধা পরসন্তানে সমুট্ঠানং এতিস্সাতি বহিদ্ধা সমুট্ঠানা. অত্তা এৰ অধিপতি অত্তাধিপতি, অজ্ঝত্তসমুট্ঠানত্তা এৰ অত্তাধিপতিতো আগমনতো অত্তাধিপতেয্যা. লোকাধিপতেয্যন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. লজ্জাসভাৰসণ্ঠিতাতি পাপতো জিগুচ্ছনরূপেন অৰট্ঠিতা. ভযসভাৰসণ্ঠিতন্তি ততো উত্তাসনরূপেন অৰট্ঠিতং. অজ্ঝত্তসমুট্ঠানাদিতা চ হিরোত্তপ্পানং তত্থ তত্থ পাকটভাৰেন ৰুত্তা, ন পন তেসং কদাচিপি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিপ্পযোগতো. ন হি লজ্জনং নিব্ভযং, পাপভযং ৰা অলজ্জনং অত্থীতি.

দুক্খন্তি কিচ্ছং, অনিট্ঠন্তি ৰা অত্থো. ৰিপ্পটিকূলগাহিম্হীতি ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা ৰিলোমগাহকে. তস্সা এৰ ৰিপচ্চনীকং দুপ্পটিপত্তি সাতং ইট্ঠং এতস্সাতি ৰিপচ্চনীকসাতো, তস্মিং ৰিপচ্চনীকসাতে. এৰংভূতো চ ওৰাদভূতে সাসনক্কমে ওৰাদকে চ আদরভাৰরহিতো হোতীতি আহ ‘‘অনাদরে’’তি. তস্স কম্মন্তি তস্স দুব্বচস্স পুগ্গলস্স অনাদরিযৰসেন পৰত্তচেতনা দোৰচস্সং. তস্স ভাৰোতি তস্স যথাৰুত্তস্স দোৰচস্সস্স অত্থিভাৰো দোৰচস্সতা, অত্থতো দোৰচস্সমেৰ. তেনেৰাহ ‘‘সা অত্থতো সঙ্খারক্খন্ধো হোতী’’তি. চেতনাপ্পধানতায হি সঙ্খারক্খন্ধস্স এৰং ৰুত্তং. এতেনাকারেনাতি অপ্পদক্খিণগ্গাহিতাকারেন. অস্সদ্ধিযদুস্সীল্যাদিপাপধম্মযোগতো পুগ্গলা পাপা নাম হোন্তীতি দস্সেতুং ‘‘যে তে পুগ্গলা অস্সদ্ধা’’তিআদি ৰুত্তং. যায চেতনায পুগ্গলো পাপসম্পৰঙ্কো নাম হোতি, সা চেতনা পাপমিত্ততা, চত্তারোপি ৰা অরূপিনো খন্ধা তদাকারপ্পৰত্তা পাপমিত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘সাপি অত্থতো দোৰচস্সতা ৰিয দট্ঠব্বা’’তি আহ.

‘‘সুখং ৰচো এতস্মিং পদক্খিণগ্গাহিম্হি অনুলোমসাতে সাদরে পুগ্গলেতি সুব্বচোতিআদিনা, ‘‘কল্যাণা সদ্ধাদযো পুগ্গলা এতস্স মিত্তাতি কল্যাণমিত্তো’’তিআদিনা চ অনন্তরদুকস্স অত্থো ইচ্ছিতোতি আহ সোৰচস্সতা…পে… ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বা’’তি. উভোতি সোৰচস্সতা, কল্যাণমিত্ততা চ. তেসং খন্ধানং পৰত্তিআকারৰিসেসা ‘‘সোৰচস্সতা, কল্যাণমিত্ততা’’তি চ ৰুচ্চন্তি, তে লোকিযাপি হোন্তি লোকুত্তরাপীতি আহ ‘‘লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা কথিতা’’তি.

ৰত্থুভেদাদিনা অনেকভেদভিন্না তংতংজাতিৰসেন একজ্ঝং কত্ৰা রাসিতো গয্হমানা আপত্তিযোৰ আপত্তিক্খন্ধা. তা পন অন্তরাপত্তীনং অগ্গহণে পঞ্চপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তিযো, তাসং পন গহণে সত্তপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তিযো. ‘‘ইমা আপত্তিযো, এত্তকা আপত্তিযো, এৰঞ্চ তেসং আপজ্জনং হোতী’’তি জাননপঞ্ঞা আপত্তিকুসলতাতি আহ ‘‘যা তাস’’ন্তিআদি. তাসং আপত্তীনন্তি তাসু আপত্তীসু. তত্থ যং সম্ভিন্নৰত্থুকাসু ৰিয ঠিতাসু, দুৰিঞ্ঞেয্যৰিভাগাসু চ আপত্তীসু অসঙ্করতো ৰৰত্থান, অযং ৰিসেসতো আপত্তিকুসলতাতি দস্সেতুং দুতিযং আপত্তিগ্গহণং কতং. সহ কম্মৰাচাযাতি কম্মৰাচায সহেৰ. আপত্তিতো ৰুট্ঠাপনপযোগতায কম্মভূতা ৰাচা কম্মৰাচা, তথাভূতা অনুসাৰনৰাচা চেৰ ‘‘পস্সিস্সামী’’তি এৰং পৰত্তৰাচা চ. তায কম্মৰাচায সদ্ধিং সমকালমেৰ ‘‘ইমায কম্মৰাচায ইতো আপত্তিতো ৰুট্ঠানং হোতি, হোন্তঞ্চ পঠমে ৰা ততিযে ৰা অনুসাৰনেয্যকারপ্পত্তে, ‘সংৰরিস্সামী’তি ৰা পদে পরিযোসিতে হোতী’’তি এৰং তং তং আপত্তীহি ৰুট্ঠানপরিচ্ছেদপরিজাননপঞ্ঞা আপত্তিৰুট্ঠানকুসলতা. ৰুট্ঠানন্তি চ যথাপন্নায আপত্তিযা যথা তথা অনন্তরাযতাপাদনং, এৰং ৰুট্ঠানগ্গহণেনেৰ দেসনাযপি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি.

‘‘ইতো পুব্বে পরিকম্মং পৰত্তং, ইতো পরং ভৰঙ্গ মজ্ঝে সমাপত্তী’’তি এৰং সমাপত্তীনং অপ্পনাপরিচ্ছেদজাননপঞ্ঞা সমাপত্তিকুসলতা. ৰুট্ঠানে কুসলভাৰো ৰুট্ঠানকুসলতা, পগেৰ ৰুট্ঠান পরিচ্ছেদকরং ঞাণং. তেনাহ ‘‘যথাপরিচ্ছিন্নসমযৰসেনেৰা’’তিআদি. ৰুট্ঠানসমত্থাতি ৰুট্ঠাপনে সমত্থা.

‘‘ধাতুকুসলতা’’তি এত্থ পথৰীধাতুআদযো, সুখধাতুআদযো, কামধাতুআদযো চ ধাতুযো এতাস্ৰেৰ অন্তোগধাতি এতাসু কোসল্লে দস্সিতে তাসুপি কোসল্লং দস্সিতমেৰ হোতীতি ‘‘অট্ঠারস ধাতুযো চক্খুধাতু…পে… মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি ৰত্ৰা ‘‘অট্ঠারসন্নং ধাতূনং সভাৰপরিচ্ছেদকা’’তি ৰুত্তং. তত্থ সভাৰপরিচ্ছেদকাতি যথাভূতসভাৰাৰবোধিনী. ‘‘সৰনপঞ্ঞা ধারণপঞ্ঞা’’তিআদিনা পচ্চেকং পঞ্ঞা-সদ্দো যোজেতব্বো. ধাতূনং সৰনধারণপঞ্ঞা সুতমযা, ইতরা ভাৰনামযা. তত্থাপি সম্মসনপঞ্ঞা লোকিযা. ৰিপস্সনা পঞ্ঞা হি সা, ইতরা লোকুত্তরা. লক্খণাদিৰসেন, অনিচ্চাদিৰসেন চ মনসিকরণং মনসিকারো, তত্থ কোসল্লং মনসিকারকুসলতা. তং পন আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন তিধা ভিন্দিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘সম্মসনপটিৰেধপচ্চৰেক্খণপঞ্ঞা’’তি আহ. সম্মসনপঞ্ঞা হি তস্সা আদি, পটিৰেধপঞ্ঞা মজ্ঝে, পচ্চৰেক্খণপঞ্ঞা পরিযোসানং.

আযতনানং গন্থতো চ অত্থতো চ উগ্গণ্হনৰসেন তেসং ধাতুলক্খণাদিৰিভাগস্স জাননপঞ্ঞা উগ্গহজাননপঞ্ঞা. সম্মসনপটিৰেধপচ্চৰেক্খণৰিধিনো জাননপঞ্ঞা মনসিকারজাননপঞ্ঞা. যস্মা আযতনানিপি অত্থতো ধাতুযোৰ মনসিকারো চ উগ্গণ্হনাদিৰসেন তেসমেৰ মনসিকারৰিধি, তস্মা ধাতুকুসলতাদিকা তিস্সোপি কুসলতা একদেসে কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. সৰনং ৰিয উগ্গণ্হনপচ্চৰেক্খণানিপি পরিত্তঞাণকত্তুকানীতি আহ ‘‘সৰন উগ্গহণপচ্চৰেক্খণা লোকিযা’’তি. অরিযমগ্গক্খণে সম্মসনমনসিকারানং নিপ্ফত্তি পরিনিট্ঠানন্তি তেসং লোকুত্তরতাপরিযাযোপি লব্ভতীতি ৰুত্তং ‘‘সম্মসনমনসিকারা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা’’তি. পচ্চযধম্মানং হেতুআদীনং অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুপচ্চযাদিভাৰেন পচ্চযভাৰো পচ্চযাকারো, সো পন অৰিজ্জাদীনং দ্ৰাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং ৰসেন দ্ৰাদসৰিধোতি আহ ‘‘দ্ৰাদসন্নং পচ্চযাকারান’’ন্তি. উগ্গহাদিৰসেনাতি উগ্গহমনসিকারসৰনসম্মসনপটিৰেধপচ্চৰেক্খণৰসেন.

ঠানঞ্চেৰ তিট্ঠতি ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি কারণঞ্চ হেতুপচ্চযভাৰেন করণতো নিপ্ফাদনতো. তেসং সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং. এতস্মিং দুকে অত্থো ৰেদিতব্বোতি সম্বন্ধো. যে ধম্মা যস্স ধম্মস্স কারণভাৰতো ঠানং, তেৰ ধম্মা তংৰিধুরস্স ধম্মস্স অকারণভাৰতো অট্ঠানন্তি পঠমনযে ফলভেদেন তস্সেৰ ধম্মস্স ঠানাট্ঠানতা দীপিতা; দুতিযনযে পন অভিন্নেপি ফলে পচ্চযধম্মভেদেন তেসং ঠানাট্ঠানতা দীপিতাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. ন হি কদাচি অরিযা দিট্ঠিসম্পদা নিচ্চগ্গাহস্স কারণং হোতি, অকিরিযতা পন সিযা তস্স কারণন্তি.

উজুনো ভাৰো অজ্জৰং, অজিম্হতা অকুটিলতা অৰঙ্কতাতি অত্থোতি তমত্থং অনজ্জৰপটিক্খেপমুখেন দস্সেতুং ‘‘গোমুত্তৰঙ্কতা’’তিআদি ৰুত্তং. স্ৰাযং অনজ্জৰো ভিক্খূনং যেভুয্যেন অনেসনায, অগোচরচারিতায চ হোতীতি আহ ‘‘একচ্চো হি…পে… চরতী’’তি. অযং গোমুত্তৰঙ্কতা নাম আদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা পটিপত্তিযা ৰঙ্কভাৰতো. পুরিমসদিসোতি পঠমং ৰুত্তভিক্খুসদিসো. চন্দৰঙ্কতা নাম পটিপত্তিযা মজ্ঝট্ঠানে ৰঙ্কভাৰাপত্তিতো. নঙ্গলকোটিৰঙ্কতা নাম পরিযোসানে ৰঙ্কভাৰাপত্তিতো. ইদং অজ্জৰং নাম সব্বত্থকমেৰ উজুভাৰসিদ্ধিতো. অজ্জৰতাতি আকারনিদ্দেসো, যেনাকারেনস্স অজ্জৰো পৰত্ততি, তদাকারনিদ্দেসোতি অত্থো. লজ্জতীতি লজ্জী, হিরিমা, তস্স ভাৰো লজ্জৰং, হিরীতি অত্থো. লজ্জা এতস্স অত্থীতি লজ্জী যথা ‘‘মালী, মাযী’’তি চ, তস্স ভাৰো লজ্জীভাৰো, সা এৰ লজ্জা.

পরাপরাধাদীনং অধিৰাসনক্খমং অধিৰাসনখন্তি. সুচিসীলতা সোরচ্চং. সা হি সোভনকম্মরততা, সুট্ঠু ৰা পাপতো ওরতভাৰো ৰিরততা সোরচ্চং. তেনাহ ‘‘সুরতভাৰো’’তি.

‘‘নামঞ্চ রূপঞ্চা’’তিআদীসু অযং অপরো নযো – নামকরণট্ঠেনাতি অঞ্ঞং অনপেক্খিত্ৰা সযমেৰ অত্তনো নামকরণসভাৰতোতি অত্থো. যঞ্হি পরস্স নামং করোতি, তস্স চ তদপেক্খত্তা অঞ্ঞাপেক্খং নামকরণন্তি নামকরণসভাৰতা ন হোতি, তস্মা মহাজনস্স ঞাতীনং, গুণানঞ্চ সামঞ্ঞনামাদিকারকানং নামভাৰো নাপজ্জতি. যস্স চ অঞ্ঞেহি নামং করীযতি, তস্স চ নামকরণসভাৰতা নত্থীতি, নত্থিযেৰ নামভাৰো. ৰেদনাদীনং পন সভাৰসিদ্ধত্তা ৰেদনাদিনামস্স নামকরণসভাৰতো নামতা ৰুত্তা. পথৰীআদি নিদস্সনেন নামস্স সভাৰসিদ্ধতংযেৰ নিদস্সেতি, ন নামভাৰসামঞ্ঞং, নিরুল়্হত্তা পন নাম-সদ্দো অরূপধম্মেসু এৰ ৰত্ততি, ন পথৰীআদীসূতি ন তেসং নামভাৰো. ন হি পথৰীআদিনামং ৰিজহিত্ৰা কেসাদিনামেহি রূপধম্মানং ৰিয ৰেদনাদিনামং ৰিজহিত্ৰা অঞ্ঞেন নামেন অরূপধম্মানং ৰোহরিতব্বেন পিণ্ডাকারেন পৰত্তি অত্থীতি.

অথ ৰা রূপধম্মা চক্খাদযো রূপাদযো চ, তেসং পকাসকপকাসিতব্বভাৰতো ৰিনাপি নামেন পাকটা হোন্তি, ন এৰং অরূপধম্মাতি তে অধিৰচনসম্ফস্সো ৰিয নামাযত্তগ্গহণীযভাৰেন ‘‘নাম’’ন্তি ৰুত্তা. পটিঘসম্ফস্সো চ ন চক্খাদীনি ৰিয নামেন ৰিনা পাকটোতি ‘‘নাম’’ন্তি ৰুত্তো, অরূপতায ৰা অঞ্ঞনামসভাগত্তা সঙ্গহিতোযং, অঞ্ঞফস্সসভাগত্তা ৰা. ৰচনত্থোপি হি রূপযতীতি রূপং, নামযতীতি নামন্তি ইধ পচ্ছিমপুরিমানং সম্ভৰতি. রূপযতীতি ৰিনাপি নামেন অত্তানং পকাসেতীতি অত্থো. নামযতীতি নামেন ৰিনা অপাকটভাৰতো অত্তনো পকাসকং নামং করোতীতি অত্থো. আরম্মণাধিপতিপচ্চযতাযাতি সতিপি রূপস্স আরম্মণাধিপতিপচ্চযভাৰে ন তং পরমস্সাসভূতং নিব্বানং ৰিয সাতিসযং নামনভাৰেন পচ্চযোতি নিব্বানমেৰ ‘‘নাম’’ন্তি ৰুত্তং.

‘‘অৰিজ্জা চ ভৰতণ্হা চা’’তি অযং দুকো সত্তানং ৰট্টমূলসমুদাচারদস্সনত্থো. সমুদাচরতীতি হি সমুদাচারো, ৰট্টমূলমেৰ সমুদাচারো ৰট্টমূলসমুদাচারো, ৰট্টমূলদস্সনেন ৰা ৰট্টমূলানং পৰত্তি দস্সিতা হোতীতি ৰট্টমূলানং সমুদাচারো ৰট্টমূলসমুদাচারো, তংদস্সনত্থোতি অত্থো.

একেকস্মিঞ্চ ‘‘অত্তা’’তি চ ‘‘লোকো’’তি চ গহণৰিসেসং উপাদায ‘‘অত্তা চ লোকো চা’’তি ৰুত্তং, একং ৰা খন্ধং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা অঞ্ঞং অত্তনো উপভোগভূতং ‘‘লোকো’’তি গণ্হন্তস্স, অত্তনো অত্তানং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা পরস্স অত্তানং ‘‘লোকো’’তি গণ্হন্তস্স ৰা ৰসেন ‘‘অত্তা চ লোকো চা’’তি ৰুত্তং.

সহ সিক্খিতব্বো ধম্মো সহধম্মো, তত্থ ভৰং সহধম্মিকং, তস্মিং সহধম্মিকে. দোৰচস্স-সদ্দতো আয-সদ্দং অনঞ্ঞত্তং কত্ৰা ‘‘দোৰচস্সায’’ন্তি ৰুত্তং, দোৰচস্সস্স ৰা অযনং পৰত্তি দোৰচস্সাযং. আসেৰন্তস্সাপি অনুসিক্খনা অজ্ঝাসযেন ভজনাতি আহ ‘‘সেৰনা…পে… ভজনা’’তি. সব্বতোভাগেন ভত্তি সম্ভত্তি.

সহ কম্মৰাচাযাতি অব্ভানতিণৰত্থারককম্মৰাচায, ‘‘অহং ভন্তে ইত্থন্নামং আপত্তিং আপজ্জি’’ন্তিআদিকায চ সহেৰ. সহেৰ হি কম্মৰাচায আপত্তিৰুট্ঠানঞ্চ পরিচ্ছিজ্জতি, ‘‘পঞ্ঞত্তিলক্খণায আপত্তিযা ৰা কারণং ৰীতিক্কমলক্খণং কাযকম্মং, ৰচীকম্মং ৰা, ৰুট্ঠানস্স কারণং কম্মৰাচা’’তি কারণেন সহ ফলস্স জাননৰসেন ‘‘সহ কম্মৰাচাযা’’তি ৰুত্তং.‘‘সহ কম্মৰাচাযা’’তি. ইমিনা নযেন সহ পরিকম্মেনাতি এত্থাপি অত্থো ৰেদিতব্বো.

ধাতুৰিসযা সব্বাপি পঞ্ঞা ধাতুকুসলতা. তদেকদেসা মনসিকারকুসলতাতি অধিপ্পাযেন পুরিমপদেপি সম্মসনপটিৰেধপঞ্ঞা ৰুত্তা. যস্মা পন নিপ্পরিযাযতো ৰিপস্সনাদিপঞ্ঞা এৰ মনসিকারকোসল্লং, তস্মা ‘‘তাসংযেৰ ধাতূনং সম্মসনপটিৰেধপচ্চৰেক্খণপঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং.

আযতনৰিসযা সব্বাপি পঞ্ঞা আযতনকুসলতাতি দস্সেন্তো ‘‘দ্ৰাদসন্নং আযতনানং উগ্গহমনসিকারজাননপঞ্ঞা’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. দ্ৰীসুপি ৰা পদেসু ৰাচুগ্গতায আযতনপাল়িযা, ধাতুপাল়িযা চ মনসিকরণং মনসিকারো. তথা উগ্গণ্হন্তী, মনসি করোন্তী, তদত্থং সুণন্তী, গন্থতো চ অত্থতো চ ধারেন্তী, ‘‘ইদং চক্খাযতনং নাম, অযং চক্খুধাতু নামা’’তিআদিনা সভাৰতো, গণনতো চ পরিচ্ছেদং জানন্তী চ পঞ্ঞা উগ্গহপঞ্ঞাদিকা ৰুত্তা. মনসিকারপদে পন চতুব্বিধাপি পঞ্ঞা উগ্গহোতি ততো পৰত্তো অনিচ্চাদিমনসিকারো ‘‘উগ্গহমনসিকারো’’তি ৰুত্তো. তস্স জাননং পৰত্তনমেৰ, ‘‘যথা পৰত্তং ৰা উগ্গহং, এৰমেৰ পৰত্তো উগ্গহো’’তি জাননং উগ্গহজাননং. ‘‘মনসিকারো এৰং পৰত্তেতব্বো, এৰঞ্চ পৰত্তো’’তি জাননং মনসিকারজাননং. তদুভযম্পি ‘‘মনসিকারকোসল্ল’’ন্তি ৰুত্তং. উগ্গহোপি হি মনসিকারসম্পযোগতো মনসিকারনিরুত্তিং লদ্ধুং অরহতি. যো চ মনসিকাতব্বো, যো চ মনসিকরণূপাযো, সব্বো সো ‘‘মনসিকারো’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি, তত্থ কোসল্লং মনসিকারকুসলতাতি. সম্মসনং পঞ্ঞা, সা মগ্গসম্পযুত্তা অনিচ্চাদিসম্মসনকিচ্চং সাধেতি নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনতো. মনসিকারো সম্মসনসম্পযুত্তো, সো তত্থেৰ অনিচ্চাদিমনসিকারকিচ্চং মগ্গসম্পযুত্তো সাধেতীতি আহ ‘‘সম্মসনমনসিকারা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা’’তি. ‘‘ইমিনা পচ্চযেনিদং হোতী’’তি এৰং অৰিজ্জাদীনং সঙ্খারাদিপচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযভাৰজাননং পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতা.

অধিৰাসনং খমনং. তঞ্হি পরেসং দুক্কটং দুরুত্তঞ্চ পটিৰিরোধাকরণেন অত্তনো উপরি আরোপেত্ৰা ৰাসনং ‘‘অধিৰাসন’’ন্তি ৰুচ্চতি. অচণ্ডিক্কন্তি অকুজ্ঝনং. দোমনস্সৰসেন পরেসং অক্খীসু অস্সূনং অনুপ্পাদনা অনস্সুরোপো. অত্তমনতাতি সকমনতা. চিত্তস্স অব্যাপন্নো সকো মনোভাৰো অত্তমনতা. চিত্তন্তি ৰা চিত্তপ্পবন্ধং একত্তেন গহেত্ৰা তস্স অন্তরা উপ্পন্নেন পীতিসহগতমনেন সকমনতা. অত্তমনো ৰা পুগ্গলো, তস্স ভাৰো অত্তমনতা, সা ন সত্তস্সাতি পুগ্গলদিট্ঠিনিৰারণত্থং ‘‘চিত্তস্সা’’তি ৰুত্তং. অধিৰাসনলক্খণা খন্তি অধিৰাসনখন্তি. সুচিসীলতা সোরচ্চং. সা হি সোভনকম্মরততা. সুট্ঠু পাপতো ওরতভাৰো ৰিরততা সোরচ্চং. তেনাহ ‘‘সুরতভাৰো’’তি.

সখিলো ৰুচ্চতি সণ্হৰাচো, তস্স ভাৰো সাখল্যং, সণ্হৰাচতা. তং পন ব্যতিরেকমুখেন ৰিভাৰেন্তী যা পাল়ি পৰত্তা, তং দস্সেন্তো ‘‘তত্থ কতমং সাখল্য’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অণ্ডকাতি সদোসৰণে রুক্খে নিয্যাসপিণ্ডিযো, অহিচ্ছত্তকাদীনি ৰা উট্ঠিতানি ‘‘অণ্ডকানী’’তি ৰদন্তি. ফেগ্গুরুক্খস্স পন কুথিতস্স অণ্ডানি ৰিয উট্ঠিতা চুণ্ণপিণ্ডিযো, গণ্ঠিযো ৰা অণ্ডকা. ইধ পন ব্যাপজ্জনকক্কসাদিভাৰতো অণ্ডকপকতিভাৰেন ৰাচা ‘‘অণ্ডকা’’তি ৰুত্তা. পদুমনাল়ং ৰিয সোতং ঘংসযমানা পৰিসন্তী কক্কসা দট্ঠব্বা. কোধেন নিব্বত্তত্তা তস্স পরিৰারভূতা কোধসামন্তা. পুরে সংৰদ্ধনারী পোরী, সা ৰিয সুকুমারা মুদুকা ৰাচা পোরী ৰিযাতি পোরী. তত্থাতি ‘‘ভাসিতা হোতী’’তি ৰুত্তায কিরিযাযাতিপি যোজনা সম্ভৰতি, তত্থ ৰাচাযাতি ৰা. ‘‘সণ্হৰাচতা’’তিআদিনা তং ৰাচং পৰত্তযমানং চেতনং দস্সেতি. সম্মোদকস্স পুগ্গলস্স মুদুকভাৰো মদ্দৰং সম্মোদকমুদুকভাৰো. আমিসেন অলব্ভমানেন, তথা ধম্মেন চাতি দ্ৰীহি ছিদ্দো. আমিসস্স, ধম্মস্স চ অলাভেন অত্তনো পরস্স চ অন্তরে সম্ভৰন্তস্স হি ছিদ্দস্স ৰিৰরস্স ভেদস্স পটিসন্থরণং পিদহনং সঙ্গণ্হনং পটিসন্থারো. তং সরূপতো, পটিপত্তিতো চ পাল়িদস্সনমুখেন ৰিভাৰেতুং ‘‘অভিধম্মেপী’’তিআদিমাহ. অগ্গং অগ্গহেত্ৰাতি অগ্গং অত্তনো অগ্গহেত্ৰা. উদ্দেসদানন্তি পাল়িযা, অট্ঠকথায চ উদ্দিসনং. পাল়িৰণ্ণনাতি পাল়িযা অত্থৰণ্ণনা. ধম্মকথাকথনন্তি সরভঞ্ঞসরভণনাদিৰসেন ধম্মকথনং.

করুণাতি করুণাব্রহ্মৰিহারমাহ. করুণাপুব্বভাগোতি তস্স পুব্বভাগউপচারজ্ঝানং ৰদতি. পাল়িপদে পন যা কাচি করুণা ‘‘করুণা’’তি ৰুত্তা, করুণাচেতোৰিমুত্তীতি পন অপ্পনাপ্পত্তাৰ. মেত্তাযপি এসেৰ নযো. সুচি-সদ্দতো ভাৰে য্য-কারং, ই-কারস্স চ এ-কারাদেসং কত্ৰা অযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘সোচেয্যন্তি সুচিভাৰো’’তি. হোতু তাৰ সুচিভাৰো সোচেয্যং, তস্স পন মেত্তাপুব্বভাগতা কথন্তি আহ ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি.

মুট্ঠা সতি এতস্সাতি মুট্ঠস্সতি, তস্স ভাৰো মুট্ঠস্সচ্চং, সতিপটিপক্খো ধম্মো, ন সতিযা অভাৰমত্তং. যস্মা পটিপক্খে সতি তস্স ৰসেন সতিৰিগতা ৰিপ্পৰুত্থা নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সতিৰিপ্পৰাসো’’তি. ‘‘অস্সতী’’তিআদীসু অ-কারো পটিপক্খে দট্ঠব্বো, ন সত্তপটিসেধে. উদকে লাবু ৰিয যেন চিত্তং আরম্মণে পিলৰন্তা ৰিয তিট্ঠতি, ন ওগাহতি, সা পিলাপনতা. যেন গহিতম্পি আরম্মণং সম্মুস্সতি ন সরতি, সা সম্মুস্সনতা. যথা ৰিজ্জাপটিপক্খা অৰিজ্জা ৰিজ্জায পহাতব্বতো, এৰং সম্পজঞ্ঞপটিপক্খং অসম্পজঞ্ঞং, অৰিজ্জাযেৰ.

ইন্দ্রিযসংৰরভেদোতি ইন্দ্রিযসংৰরৰিনাসো. অপ্পটিসঙ্খাতি অপচ্চৰেক্খিত্ৰা অযোনিসো চ আহারপরিভোগে আদীনৰানিসংসে অৰীমংসিত্ৰা.

অপ্পটিসঙ্খাযাতি ইতিকত্তব্বতাসু অপ্পচ্চৰেক্খণায নামং. অঞ্ঞাণং অপ্পটিসঙ্খাত নিমিত্তং. অকম্পনঞাণন্তি তায অনভিভৰনীযং ঞাণং, তত্থ তত্থ পচ্চৰেক্খণাঞাণঞ্চেৰ পচ্চৰেক্খণায মুদ্ধভূতং লোকুত্তরঞাণঞ্চ. নিপ্পরিযাযতো মগ্গভাৰনা ভাৰনা নাম, যা চ তদত্থা, তদুভযঞ্চ ভাৰেন্তস্সেৰ ইচ্ছিতব্বং, ন ভাৰিতভাৰনস্সাতি ৰুত্তং ‘‘ভাৰেন্তস্স উপ্পন্নং বল’’ন্তি. তেনাহ ‘‘যা কুসলানং ধম্মানং আসেৰনা ভাৰনা বহুলীকম্ম’’ন্তি.

কামং সম্পযুত্তধম্মেসু থিরভাৰোপি বলট্ঠো এৰ, পটিপক্খেহি পন অকম্পনীযতা সাতিসযং বলট্ঠোতি ৰুত্তং ‘‘অস্সতিযা অকম্পনৰসেনা’’তি. পচ্চনীকধম্মসমনতো সমথো সমাধি. অনিচ্চাদিনা ৰিৰিধেনাকারেন দস্সনতো ৰিপস্সনা পঞ্ঞা. তং আকারং গহেত্ৰাতি সমাধানাকারং গহেত্ৰা. যেনাকারেন পুব্বে অলীনং অনুদ্ধতং মজ্ঝিমং ভাৰনাৰীথিপটিপন্নং হুত্ৰা চিত্তং সমাহিতং হোতি, তং আকারং গহেত্ৰা সল্লক্খেত্ৰা. নিমিত্তৰসেনাতি কারণৰসেন. ‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা পগ্গহোৰ তং আকারং গহেত্ৰা পুন পৰত্তেতব্বস্স পগ্গাহস্স নিমিত্তৰসেন পগ্গাহনিমিত্তন্তি ইমমত্থং অতিদিসতি, তস্সত্থো সমথে ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো. পগ্গাহো ৰীরিযং কোসজ্জপক্খতো চিত্তস্স পতিতুং অদত্ৰা পগ্গণ্হনতো. অৰিক্খেপো একগ্গতা ৰিক্খেপস্স উদ্ধচ্চস্স পটিপক্খভাৰতো. পটিসঙ্খানকিচ্চনিব্বত্তিভাৰতো লোকুত্তরধম্মানং পটিসঙ্খানবলভাৰো, তথা পুব্বে পৰত্তাকারসল্লক্খণৰসেন সমথপগ্গাহানং উপরি পৰত্তিসব্ভাৰতো সমথনিমিত্তদুকস্সপি মিস্সকতা ৰুত্তা.

যথাসমাদিন্নস্স সীলস্স ভেদকরো ৰীতিক্কমো. সীলৰিনাসকো অসংৰরো. সম্মাদিট্ঠিৰিনাসিকাতি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.৪৪১; ২.৯৪; ৰিভ. ৭৯৩) নযপ্পৰত্তায সম্মাদিট্ঠিযা দূসিকা.

সীলস্স সম্পাদনং নাম সব্বভাগতো তস্স অনূনতাপাদনন্তি আহ ‘‘সম্পাদনতো পরিপূরণতো’’তি. পারিপূরত্থো হি সম্পদা-সদ্দোতি. মানসিকসীলং নাম সীলৰিসোধনৰসেন অভিজ্ঝাদিপ্পহানং. দিট্ঠিপারিপূরিভূতং ঞাণন্তি অত্থিকদিট্ঠিআদিসম্মাদিট্ঠিযা পারিপূরিভাৰেন পৰত্তং ঞাণং.

ৰিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থন্তি চিত্তৰিসুদ্ধিআদিউপরিৰিসুদ্ধিযা পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থং. সুৰিসুদ্ধমেৰ হি সীলং তস্সা পদট্ঠানং হোতীতি. ৰিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং দস্সনন্তি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিং, পরমত্থৰিসুদ্ধিনিব্বানঞ্চ পাপেতুং উপনেতুং সমত্থং কম্মস্সকতাঞাণাদিসম্মাদস্সনং. তেনাহ ‘‘অভিধম্মে’’তিআদি. এত্থ চ ‘‘ইদং অকুসলং কম্মং নো সকং, ইদং পন কম্মং সক’’ন্তি এৰং ব্যতিরেকতো অন্ৰযতো চ কম্মস্সকতাজাননঞাণং কম্মস্সকতাঞাণং. তেনাহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. ‘‘পরেন কতম্পী’’তি ইদং নিদস্সনৰসেন ৰুত্তং যথা পরেন কতং, এৰং অত্তনা কতম্পি সককম্মং নাম ন হোতীতি. অত্তনা ৰা উস্সাহিতেন পরেন কতংপীতি এৰং ৰা অত্থো দট্ঠব্বো. যঞ্হি তং পরস্স উস্সাহনৰসেন কতং, তম্পি সককম্মং নাম হোতীতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো. অত্থভঞ্জনতোতি দিট্ঠধম্মিকাদিসব্বঅত্থৰিনাসনতো. অত্থজননতোতি ইধলোকত্থপরলোকত্থপরমত্থানং উপ্পাদনতো. আরব্ভকালে ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি পৰত্তম্পি ৰচীসচ্চঞ্চ লক্খণানি পটিৰিজ্ঝন্তং ৰিপস্সনাঞাণং অনুলোমেতি তত্থেৰ পটিৰিজ্ঝনতো. পরমত্থসচ্চঞ্চ নিব্বানং ন ৰিলোমেতি ন ৰিরোধেতি একন্তেনেৰ সম্পাপনতো.

ঞাণদস্সনন্তি ঞাণভূতং দস্সনং, তেন মগ্গং ৰদতি. তংসম্পযুত্তমেৰ ৰীরিযন্তি পঠমমগ্গসম্পযুত্তং ৰীরিযমাহ. সব্বাপি মগ্গপঞ্ঞা দিট্ঠিৰিসুদ্ধিযেৰাতি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. অযমেৰ চ নযো অভিধম্মপাল়িযা (ধ. স. ৫৫০) সমেতীতি দস্সেন্তো ‘‘অভিধম্মে পনা’’তি আদিং অৰোচ.

যস্মা সংৰেগো নাম সহোত্তপ্পঞাণং, তস্মা সংৰেগৰত্থুং ভযতো ভাযিতব্বতো দস্সনৰসেন পৰত্তঞাণং. তেনাহ ‘‘জাতিভয’’ন্তিআদি. ভাযন্তি এতস্মাতি ভযং, জাতি এৰ ভযং জাতিভযং. সংৰেজনীযন্তি সংৰিজ্জিতব্বং ভাযিতব্বং উত্তাসিতব্বং. ঠানন্তি কারণং, ৰত্থূতি অত্থো. সংৰেগজাতস্সাতি উপ্পন্নসংৰেগস্স. উপাযপধানন্তি উপাযেন পৰত্তেতব্বং ৰীরিযং.

কুসলানং ধম্মানন্তি সীলাদীনং অনৰজ্জধম্মানং. ভাৰনাযাতি উপ্পাদনেন ৰড্ঢনেন চ. অসন্তুট্ঠস্সাতি ‘‘অলং এত্তাৰতা, কথং এত্তাৰতা’’তি সঙ্কোচাপত্তিৰসেন ন সন্তুট্ঠস্স. ভিয্যোকম্যতাতি ভিয্যো ভিয্যো উপ্পাদনিচ্ছা. ৰোসানন্তি সঙ্কোচং অসমত্থন্তি. তুস্সনং তুট্ঠি সন্তুট্ঠি, নত্থি এতস্স সন্তুট্ঠীতি অসন্তুট্ঠি, তস্স ভাৰো অসন্তুট্ঠিতা. ৰীরিযপ্পৰাহে ৰত্তমানে অন্তরা এৰ পটিগমনং নিৰত্তনং পটিৰানং, তং তস্স অত্থীতি পটিৰানী, ন পটিৰানী অপ্পটিৰানী, তস্স ভাৰো অপ্পটিৰানিতা. সক্কচ্চকিরিযতাতি কুসলানং করণে সক্কচ্চকিরিযতা আদরকিরিযতা. সাতচ্চকিরিযতাতি সততমেৰ করণং. অট্ঠিতকিরিযতাতি অন্তরা অট্ঠপেত্ৰা খণ্ডং অকত্ৰা করণং. অনোলীনৰুত্তিতাতি ন লীনপ্পৰত্তিতা. অনিক্খিত্তছন্দতাতি কুসলচ্ছন্দস্স অনিক্খিপনং. অনিক্খিত্তধুরতাতি কুসলকরণে ৰীরিযধুরস্স অনিক্খিপনং. আসেৰনাতি আদরেন সেৰনা. ভাৰনাতি ৰড্ঢনা ব্রূহনা. বহুলীকম্মন্তি পুনপ্পুনং করণং.

তিস্সো ৰিজ্জাতি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং, দিব্বচক্খুঞাণং আসৰক্খযঞাণন্তি ইমা তিস্সো ৰিজ্জা. পটিপক্খৰিজ্ঝনট্ঠেন পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধাদীনং ৰিদিতকরণট্ঠেন ৰিসিট্ঠা মুত্তীতি ৰিমুত্তি. স্ৰাযং ৰিসেসো পটিপক্খৰিগমনেন, পটিযোগিৰিগমনেন চ ইচ্ছিতব্বোতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যেন ৰিসেসেন সমাপত্তিযো পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু মুত্তা, ততো নিরাসঙ্কতায আরম্মণে চ অভিরতা, তং ৰিসেসং উপাদায তা অধিকং মুচ্চনতো, আরম্মণে অধিমুচ্চনতো চ অধিমুত্তিযো নামাতি ৰুত্তং ‘‘চিত্তস্স চ অধিমুত্তী’’তি. মুত্তত্তাতি সব্বসঙ্খারেহি ৰিসেসেন নিস্সটত্তা ৰিমুত্তি.

খযে ঞাণন্তি সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসে খেপেতীতি খযো, অরিযমগ্গো, তপ্পরিযাপন্নং ঞাণং খযে ঞাণং.পটিসন্ধিৰসেনাতি কিলেসানং তংতংমগ্গৰজ্ঝানং উপ্পন্নমগ্গে খন্ধসন্তানে পুন সন্দহনৰসেন. অনুপ্পাদভূতেতি তংতংফলে. অনুপ্পাদপরিযোসানেতি অনুপ্পাদকরো মগ্গো অনুপ্পাদো, তস্স পরিযোসানে, কিলেসানং ৰা অনুপ্পজ্জনসঙ্খাতে পরিযোসানে, ভঙ্গেতি অত্থোতি.

দুকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তিকৰণ্ণনা

৩০৫. ধম্মতো অঞ্ঞো কত্তা নত্থীতি দস্সেতুং কত্তুসাধনৰসেন ‘‘লুব্ভতীতি লোভো’’তি ৰুত্তং. লুব্ভতি তেন, লুব্ভনমত্তমেতন্তি করণভাৰসাধনৰসেনপি অত্থো যুজ্জতেৰ. দুস্সতি মুয্হতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. অকুসলঞ্চ তং অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন একন্তাকুসলভাৰতো মূলঞ্চ অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং সুপ্পতিট্ঠিতভাৰসাধনতো, ন অকুসলভাৰসাধনতো. ন হি মূলকতো অকুসলানং অকুসলভাৰো, কুসলাদীনঞ্চ কুসলাদিভাৰো. তথা সতি মোমূহচিত্তদ্ৰযে মোহস্স অকুসলভাৰো ন সিযা. তেসন্তি লোভাদীনং. ‘‘ন লুব্ভতীতি অলোভো’’তিআদিনা পটিপক্খনযেন.

দুট্ঠু চরিতানীতি পচ্চযতো, সম্পযুত্তধম্মতো, পৰত্তিআকারতো চ ন সুট্ঠু অসম্মা পৰত্তিতানি. ৰিরূপানীতি বীভচ্ছানি সম্পতি, আযতিঞ্চ অনিট্ঠরূপত্তা. কাযেনাতি কাযদ্ৰারেন করণভূতেন. কাযতোতি কাযদ্ৰারতো. ‘‘সুট্ঠু চরিতানী’’তিআদীসু ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. যস্স সিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমে কাযসমুট্ঠানা আপত্তি হোতি, তং কাযদ্ৰারে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং. অৰীতিক্কমো কাযসুচরিতন্তি ৰারিত্তসীলস্স ৰসেন ৰদতি, চারিত্তসীলস্সপি ৰা, যস্স অকরণে আপত্তি হোতি. ৰচীদুচ্চরিতসুচরিতনিদ্ধারণম্পি ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বং. উভযত্থ পঞ্ঞত্তস্সাতি কাযদ্ৰারে, ৰচীদ্ৰারে চ পঞ্ঞত্তস্স. সিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমোৰ মনোদুচ্চরিতং মনোদ্ৰারে পঞ্ঞত্তস্স সিক্খাপদস্স অভাৰতো, তযিদং দ্ৰারদ্ৰযে অকিরিযসমুট্ঠানায আপত্তিযা ৰসেন ৰেদিতব্বং. অৰীতিক্কমোতি যথাৰুত্তায আপত্তিযা অৰীতিক্কমো মনোসুচরিতং. ‘‘সব্বস্সাপি সিক্খাপদস্স অৰীতিক্কমো মনোসুচরিত’’ন্তি কেচি. তদুভযঞ্হি চারিত্তসীলং উদ্দিস্সপঞ্ঞত্তং সিক্খাপদং, তস্স অৰীতিক্কমো সিযা কাযসুচরিতং, সিযা ৰচীসুচরিতন্তি.

পাণো অতিপাতীযতি এতাযাতি পাণাতিপাতো, তথাপৰত্তা চেতনা, এৰং অদিন্নাদানাদযোপীতি আহ ‘‘পাণাতিপাতাদযো পন তিস্সো চেতনা’’তি. ৰচীদ্ৰারেপি উপ্পন্না কাযদুচ্চরিতং দ্ৰারন্তরে উপ্পন্নস্সাপি কম্মস্স সনামাপরিচ্চাগতো যেভুয্যৰুত্তিযা, তব্বহুলৰুত্তিযা চ. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা –

‘‘দ্ৰারে চরন্তি কম্মানি, ন দ্ৰারা দ্ৰারচারিনো;

তস্মা দ্ৰারেহি কম্মানি, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰৰত্থিতা’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. কামাৰচরকুসলদ্ৰারকথা);

ৰচীদুচ্চরিতং কাযদ্ৰারেপি ৰচীদ্ৰারেপি উপ্পন্নাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. চেতনাসম্পযুত্তধম্মাতি মনোকম্মভূতায চেতনায সম্পযুত্তধম্মা. কাযৰচীকম্মভূতায পন চেতনায সম্পযুত্তা অভিজ্ঝাদযো তং তং পক্খিকা ৰা হোন্তি অব্বোহারিকা ৰাতি. চেতনাসম্পযুত্তধম্মা মনোসুচরিতন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. তিৰিধস্স দুচ্চরিতস্স অকরণৰসেন পৰত্তা তিস্সো চেতনাপি ৰিরতিযোপি কাযসুচরিতং কাযিকস্স ৰীতিক্কমস্স অকরণৰসেন পৰত্তনতো, কাযেন পন সিক্খাপদানং সমাদিযনে সীলস্স কাযসুচরিতভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. এসেৰ নযো ৰচীসুচরিতে.

কামপটিসংযুত্তোতি এত্থ দ্ৰে কামা ৰত্থুকামো চ কিলেসকামো চ. তত্থ ৰত্থুকামপক্খে আরম্মণকরণৰসেন কামেহি পটিসংযুত্তো ৰিতক্কো কামৰিতক্কো. কিলেসকামপক্খে পন সম্পযোগৰসেন কামেন পটিসংযুত্তোতি যোজেতব্বং. ‘‘ব্যাপাদপটিসংযুত্তো’’তিআদীসু সম্পযোগৰসেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. ব্যাপাদৰত্থুপটিসংযুত্তোপি ব্যাপাদপটিসংযুত্তোতি গয্হমানে উভযথাপি যোজনা লব্ভতেৰ. ৰিহিংসাপটিসংযুত্তোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ৰিহিংসন্তি এতায সত্তে, ৰিহিংসনং ৰা এসা সত্তানন্তি ৰিহিংসা, তায পটিসংযুত্তো ৰিহিংসাপটিসংযুত্তোতি এৰং সদ্দত্থো ৰেদিতব্বো. অপ্পিযে অমনাপে সঙ্খারে আরব্ভ ব্যাপাদৰিতক্কপ্পৰত্তি অট্ঠানাঘাতৰসেন দীপেতব্বা. ব্যাপাদৰিতক্কস্স অৰধিং দস্সেতুং ‘‘যাৰ ৰিনাসনা’’তি ৰুত্তং. ৰিনাসনং পন পাণাতিপাতো এৰাতি. ‘‘সঙ্খারো’’ হি দুক্খাপেতব্বো নাম নত্থী’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু যে ‘‘দুক্খাপেতব্বা’’তি ইচ্ছিতা সত্তসঞ্ঞিতা, তেপি অত্থতো সঙ্খারা এৰাতি? সচ্চমেতং, যে পন ইন্দ্রিযবদ্ধা সৰিঞ্ঞাণকতায দুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, তস্মা তে ৰিহিংসাৰিতক্কস্স ৰিসযা ইচ্ছিতা সত্তসঞ্ঞিতা. যে পন ন দুক্খং পটিসংৰেদেন্তি ৰুত্তলক্খণাযোগতো, তে সন্ধায ‘‘ৰিহিংসাৰিতক্কো সঙ্খারেসু নুপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. যত্থ পন উপ্পজ্জতি, যথা চ উপ্পজ্জতি, তং দস্সেতুং ‘‘ইমে সত্তা’’তিআদি ৰুত্তং.

নেক্খম্মং ৰুচ্চতি লোভতো নিক্খন্তত্তা অলোভো, নীৰরণেহি নিক্খন্তত্তাপি পঠমজ্ঝানং, সব্বাকুসলেহি নিক্খন্তত্তা সব্বো কুসলো ধম্মো, সব্বসঙ্খতেহি পন নিক্খন্তত্তা, নিব্বানং. উপনিস্সযতো, সম্পযোগতো, আরম্মণকরণতো চ নেক্খম্মেন পটিসংযুত্তোতি নেক্খম্মপটিসংযুত্তো. নেক্খম্মৰিতক্কো সম্মাসঙ্কপ্পো. ইদানি তং ভূমিৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সো’’তিআদি ৰুত্তং. অসুভপুব্বভাগেতি অসুভজ্ঝানস্স পুব্বভাগে. অসুভগ্গহণঞ্চেত্থ কামৰিতক্কস্স উজুৰিপচ্চনীকদস্সনত্থং কতং. কামৰিতক্কপটিপক্খো হি নেক্খম্মৰিতক্কোতি. এৰঞ্চ কত্ৰা উপরিৰিতক্কদ্ৰযস্স ভূমিং দস্সেন্তেন সপুব্বভাগানি মেত্তাকরুণাঝানাদীনি উদ্ধটানি. অসুভজ্ঝানেতি অসুভারম্মণে পঠমজ্ঝানে. অৰযৰে হি সমুদাযৰোহারং কত্ৰা নিদ্দিসতি যথা ‘‘রুক্খে সাখা’’তি. ঝানং পাদকং কত্ৰাতি নিদস্সনমত্তং. তং ঝানং সম্মসিত্ৰা উপ্পন্নমগ্গফলকালেপি হি সো লোকুত্তরোতি. ব্যাপাদস্স পটিপক্খো, কিঞ্চিপি ন ব্যাপাদেতি এতেনাতি ৰা অব্যাপাদো, মেত্তা, তায পটিসংযুত্তো অব্যাপাদপটিসংযুত্তো. মেত্তাঝানেতি মেত্তাভাৰনাৰসেন অধিগতে পঠমজ্ঝানে. করুণাঝানেতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ৰিহিংসায পটিপক্খো, ন ৰিহিংসন্তি ৰা এতায সত্তেতি অৰিহিংসা, করুণা.

ননু চ অলোভাদোসানং অঞ্ঞমঞ্ঞাৰিরহতো তেসং ৰসেন উপ্পজ্জনকানং ইমেসং নেক্খম্মৰিতক্কাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করণতো ৰৰত্থানং ন হোতীতি? নোতি দস্সেতুং ‘‘যদা’’তিআদি আরদ্ধং. অলোভো সীসং হোতীতি অলোভো পধানো হোতি. নিযমিতপরিণতসমুদাচারাদিৰসেন যদা অলোভপ্পধানো নেক্খম্মগরুকো চিত্তুপ্পাদো হোতি, তদা লদ্ধাৰসরো নেক্খম্মৰিতক্কো পতিট্ঠহতি. তংসম্পযুত্তস্স পন অদোসলক্খণস্স অব্যাপাদস্স ৰসেন যো তস্সেৰ অব্যাপাদৰিতক্কভাৰো সম্ভৰেয্য, সতি চ অব্যাপাদৰিতক্কভাৰে কস্সচিপি অৰিহেঠনজাতিকতায অৰিহিংসাৰিতক্কভাৰো চ সম্ভৰেয্য, তে ইতরে দ্ৰে. তদন্ৰযিকাতি তস্সেৰ নেক্খম্মৰিতক্কস্স অনুগামিনো, সরূপতো অদিস্সনতো ‘‘তস্মিং সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তী’’তি তদনুমাননেয্যা ভৰন্তি. সেসদ্ৰযেপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘কামপটিসংযুত্তো সঙ্কপ্পো কামসঙ্কপ্পো’’তিআদিনা ৰিতক্কত্তিকে ৰুত্তনযেনেৰ (দী. নি. ৩.২৮৮) ৰেদিতব্বো অত্থতো অভিন্নত্তা. যদি এৰং কস্মা পুন দেসনা কতাতি? তথা দেসনায বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৰসেন দেসনামত্তমেৰেতং.

কামৰিতক্কাদীনং ৰিয উপ্পজ্জনাকারো ৰেদিতব্বো ‘‘তাসু দ্ৰে সত্তেসুপি সঙ্খারেসুপি উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা. তত্থ কারণমাহ ‘‘তংসম্পযুত্তাযেৰ হি এতা’’তি. তথেৰাতি যথা নেক্খম্মৰিতক্কাদীনং ‘‘অসুভপুব্বভাগে কামাৰচরো হোতী’’তিআদিনা কামাৰচরাদিভাৰো ৰুত্তো, তথেৰ তাসম্পি নেক্খম্মসঞ্ঞাদীনম্পি কামাৰচরাদিভাৰো ৰেদিতব্বো.

কামপটিসংযুত্তোতি সম্পযোগৰসেন কামেন পটিসংযুত্তো. তক্কনৰসেন তক্কো. ৰিসেসতো তক্কনৰসেন ৰিতক্কো. সঙ্কপ্পনপরিকপ্পনৰসেন সঙ্কপ্পো. অঞ্ঞেসুপি কামপটিসংযুত্তেসু ধম্মেসু ৰিজ্জমানেসু ৰিতক্কে এৰ কামোপপদো ধাতু-সদ্দো নিরুল়্হো ৰেদিতব্বো ৰিতক্কস্স কামসঙ্কপ্পপ্পৰত্তিযা সাতিসযত্তা. এস নযো ব্যাপাদধাতুআদীসু. সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতূ হীনজ্ঝাসযেহি কামিতব্বধাতুভাৰতো কিলেসকামস্স আরম্মণসভাৰত্তাতি অত্থো. ৰিহেঠেতীতি ৰিবাধতি. তত্থাতি তস্মিং যথাৰুত্তে কামধাতুত্তিকে. সব্বাকুসলসঙ্গাহিকায কামধাতুযা ইতরা দ্ৰে সঙ্গহেত্ৰা কথনং সব্বসঙ্গাহিকা কথা. তিস্সো ধাতুযো অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো কথা অসম্ভিন্না. ইতরা দ্ৰে গহিতাৰ হোন্তীতি ইতরা দ্ৰে ধাতুযো গহিতা এৰ হোন্তি সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতূ’’তি ৰুত্তত্তা সামঞ্ঞজোতনায সৰিসযস্স অতিব্যাপনেন. ততোতি ইতরধাতুদ্ৰযসঙ্গাহিকায কামধাতুযা. নীহরিত্ৰাতি নিদ্ধারেত্ৰা. দস্সেতীতি এৰং ভগৰা দস্সেতীতি ৰত্তুং ৰট্টতি. ব্যাপাদধাতুং…পে… কথেসি. কস্মা? পগেৰ অপৰাদা অভিনিৰিসন্তি, ততো পরং উস্সগ্গো পৰত্ততি, ঠপেত্ৰা ৰা অপৰাদৰিসযং তং পরিহরন্তোৰ উস্সগ্গো পৰত্ততীতি, ঞাযো হেস লোকে নিরুল়্হোতি.

দ্ৰে কথাতি ‘‘সব্বসঙ্গাহিকা, অসম্ভিন্না চা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫) অনন্তরত্তিকে ৰুত্তা দ্ৰে কথা. তত্থ ৰুত্তনযেন আনেত্ৰা কথনৰসেন ৰেদিতব্বা. তস্মা তত্থ ৰুত্তঅত্থো ইধাপি আহরিত্ৰা ৰেদিতব্বো ‘‘নেক্খম্মধাতুযা গহিতায ইতরা দ্ৰে গহিতাৰ হোন্তী’’তিআদিনা.

সুঞ্ঞতট্ঠেনাতি অত্তসুঞ্ঞতায. কামভৰো কামো উত্তরপদলোপেন সুঞ্ঞতট্ঠেন ধাতু চাতি কামধাতু. ব্রহ্মলোকন্তি পঠমজ্ঝানভূমিসঞ্ঞিতং ব্রহ্মলোকং. ধাতুযা আগতট্ঠানম্হীতি ‘‘কামধাতু রূপধাতূ’’তিআদিনা ধাতুগ্গহণে কতে. ভৰেন পরিচ্ছিন্দিতব্বাতি ‘‘কামভৰো রূপভৰো’’তিআদিনা ভৰৰসেন তদত্থো পরিচ্ছিন্দিতব্বো, ন যায কাযচি ধাতুযা ৰসেন. যদগ্গেন চ ধাতুযা আগতট্ঠানে ভৰেন পরিচ্ছেদো কাতব্বো, তদগ্গেন ভৰস্স আগতট্ঠানে ধাতুযা পরিচ্ছেদো কাতব্বো ভৰৰসেন ধাতুযা পরিচ্ছিজ্জনতো. নিরুজ্ঝতি কিলেসৰট্টমেত্থাতি নিরোধো, সা এৰ সুঞ্ঞতট্ঠেন ধাতূতি নিরোধধাতু, নিব্বানং. নিরুদ্ধে চ কিলেসৰট্টে কম্মৰিপাকৰট্টা নিরুদ্ধা এৰ হোন্তি.

হীনধাতুত্তিকো অভিধম্মে (ধ. স. তিকমাতিকা ১৪) হীনত্তিকেন পরিচ্ছিন্দিতব্বোতি ৰুত্তং ‘‘হীনা ধাতূতি দ্ৰাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা’’তি. তে হি লামকট্ঠেন হীনধাতু. হীনপণীতানং মজ্ঝে ভৰাতি মজ্ঝিমধাতু, অৰসেসা তেভূমকধম্মা. উত্তমট্ঠেন অতপ্পকট্ঠেন চ পণীতধাতু, নৰলোকুত্তরধম্মা.

পঞ্চকামগুণা ৰিসযভূতা এতস্স সন্তীতি পঞ্চকামগুণিকো, কামরাগো. রূপারূপভৰেসূতি রূপারূপূপপত্তিভৰেসু যথাধিগতেসু. অনধিগতেসু পন সো পত্থনা নাম ন হোতীতি ভৰৰসেন পত্থনাতি ইমিনাৰ গহিতো. ঝাননিকন্তীতি রূপারূপজ্ঝানেসু নিকন্তি. ভৰৰসেন পত্থনাতি ভৰেসু পত্থনাতি. এৰং চতূহিপি পদেহি যথাক্কমং মহগ্গতূপপত্তিভৰৰিসযা, মহগ্গতকম্মভৰৰিসযা, ভৰদিট্ঠিসহগতা, ভৰপত্থনাভূতা চ তণ্হা ‘‘ভৰতণ্হা’’তি ৰুত্তা. ৰিভৰদিট্ঠি ৰিভৰো উত্তরপদলোপেন, ৰিভৰসহগতা তণ্হা ৰিভৰতণ্হা. রূপাদিপঞ্চৰত্থু কামৰিসযা বলৰরাগভূতা তণ্হা কামতণ্হাতি পঠমনযো, ‘‘সব্বেপি তেভূমকধম্মা কামনীযট্ঠেন কামা’’তি (মহানি. ১) ৰচনতো তে আরব্ভ পৰত্তা দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তা সব্বাপি তণ্হা কামতণ্হাতি দুতিযনযোতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

অভিধম্মে পনাতি পন-সদ্দো ৰিসেসত্থজোতনো, তেন পঞ্চকামগুণিকরাগতো অঞ্ঞোপি কামাৰচরধম্মৰিসযো লোভো অভিধম্মে (ৰিভ. ৯১৫) ‘‘কামতণ্হা’’তি আগতোতি ইমং ৰিসেসং জোতেতি. তিকন্তরম্পি সমানং তণ্হংযেৰ নিস্সায পৰত্তিতদেসনানন্তরতায তং ‘‘ৰারো’’তি ৰত্তব্বতং অরহতীতি ‘‘ইমিনা ৰারেনা’’তি ৰুত্তং. ইমিনা ৰারেনাতি ইমিনা পরিযাযেনাতি অত্থো. রজনীযট্ঠেনাতি কামনীযট্ঠেন. পরিযাদিযিত্ৰাতি পরিগ্গহেত্ৰা. ততোতি কামতণ্হায. নীহরিত্ৰাতি নিদ্ধারেত্ৰা. ইতরা দ্ৰে তণ্হাতি রূপতণ্হং, অরূপতণ্হঞ্চ দস্সেতি. এতেন ‘‘কামতণ্হা’’তি সাধারণৰচনমেতং সব্বস্সপি লোভস্স, তস্স পন ‘‘রূপতণ্হা অরূপতণ্হা’’তি ৰিসেসৰচনং যথা কামগুণিকরাগো রূপরাগো অরূপরাগোতি দস্সেতি. নিরোধতণ্হাতি ভৰনিরোধে ভৰসমুচ্ছেদে তণ্হা. যস্মা হি উচ্ছেদদিট্ঠি মনুস্সত্তভাৰে, কামাৰচরদেৰত্তভাৰে, রূপাৰচরঅরূপাৰচরত্তভাৰে ঠিতস্স অত্তনো সম্মা সমুচ্ছেদো হোতীতি ভৰনিরোধং আরব্ভ পৰত্ততি, তস্মা তংসহগতাপি তণ্হা তমেৰ আরব্ভ পৰত্ততীতি.

ৰট্টস্মিন্তি তিৰিধেপি ৰট্টে. যথা তে হি নিস্সরিতুং অপ্পদানৰসেন কম্মৰিপাকৰট্টে তংসমঙ্গিসত্তং তেসং পরাপরুপ্পত্তিযা পচ্চযভাৰেন সংযোজেন্তি, এৰং কিলেসৰট্টেপীতি. সতীতি পরমত্থতো ৰিজ্জমানে. রূপাদিভেদেতি রূপৰেদনাদিৰিভাগে. কাযেতি খন্ধসমূহে. ৰিজ্জমানাতি সতী পরমত্থতো উপলব্ভমানা. দিট্ঠিযা পরিকপ্পিতো হি অত্তাদি পরমত্থতো নত্থি, দিট্ঠি পন অযং অত্থেৰাতি. ৰিচিনন্তোতি ধম্মসভাৰং ৰীমংসন্তো. কিচ্ছতীতি কিলমতি. পরামসতীতি পরতো আমসতি. ‘‘সীলেন সুদ্ধি, ৰতেন সুদ্ধী’’তি গণ্হন্তো হি ৰিসুদ্ধিমগ্গং অতিক্কমিত্ৰা তস্স পরতো আমসতি নাম. ৰীসতিৰত্থুকা দিট্ঠীতি রূপাদি-ধম্মে, পচ্চেকং তে ৰা নিস্সিতং, তেসং ৰা নিস্সযভূতং, সামিভূতং ৰা কত্ৰা পরিকপ্পনৰসেন পৰত্তিযা ৰীসতিৰত্থুকা অত্তদিট্ঠি ৰীসতি. ৰিমতীতি ধম্মেসু সম্মা, মিচ্ছা ৰা মননাভাৰতো সংসযিতট্ঠেন অমতি, অপ্পটিপজ্জনন্তি অত্থো. ৰিপরিযাসগ্গাহোতি অসুদ্ধিমগ্গে ‘‘সুদ্ধিমগ্গো’’তি ৰিপরীতগ্গাহো.

চিরপারিৰাসিযট্ঠেনাতি চিরপরিৰুত্থতায পুরাণভাৰেন. আসৰনট্ঠেনাতি সন্দনট্ঠেন, পৰত্তনট্ঠেনাতি অত্থো. সৰতীতি পৰত্ততি. অৰধিঅত্থো আ-কারো, অৰধি চ মরিযাদাভিৰিধিভেদতো দুৰিধো. তত্থ মরিযাদো কিরিযং বহি কত্ৰা পৰত্ততি যথা ‘‘আ পাটলিপুত্তা ৰুট্ঠো দেৰো’’তি. অভিৰিধি কিরিযং ব্যাপেত্ৰা পৰত্ততি যথা ‘‘আ ভৰগ্গা ভগৰতো যসো পৰত্তো’’তি. অভিৰিধিঅত্থো অযং আ-কারো ৰেদিতব্বো.

কত্থচি দ্ৰে আসৰা আগতাতি ৰিনযপাল়িং (পারা. ৩৯) সন্ধাযাহ. তত্থ হি ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায, সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি (পারা. ৩৯) দ্ৰিধা আসৰা আগতাতি. কত্থচীতি তিকনিপাতে আসৰসুত্তে, (ইতিৰু. ৫৬; সং. নি. ৫.১৬৩) অঞ্ঞেসু চ সল়াযতনসুত্তাদীসু (সং. নি. ৪.৩২১). সল়াযতনসুত্তেসুপি হি ‘‘তযোমে আৰুসো আসৰা কামাসৰো ভৰাসৰো অৰিজ্জাসৰো’’তি তযো এৰ আগতাতি. নিরযং গমেন্তীতি নিরযগামিনীযা. যস্মা ইধ সাসৰং কুসলাকুসলং কম্মং আসৰপরিযাযেন দেসিতং, তস্মা পঞ্চগতিসংৰত্তনীযভাৰেন আসৰা আগতা. ইমস্মিং সঙ্গীতিসুত্তে তযো আগতাতি. এত্থ যস্মা অঞ্ঞেসু চ আ ভৰগ্গং আ গোত্রভুং পৰত্তন্তেসু মানাদীসু ৰিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৰসেন, অভিব্যাপনমদকরণৰসেন আসৰসদিসতা চ এতেসংযেৰ, ন অঞ্ঞেসং, তস্মা এতেস্ৰেৰ আসৰ-সদ্দো নিরুল়্হো দট্ঠব্বো. ন চেত্থ ‘‘দিট্ঠাসৰো নাগতো’’তি চিন্তেতব্বং ভৰতণ্হায, ভৰদিট্ঠিযাপি ভৰাসৰগ্গহণেনেৰ গহিতত্তা. কামাসৰো নাম কামনট্ঠেন, আসৰনট্ঠেন চ. ৰুত্তাযেৰ অত্থতো নিন্নানাকরণতো.

কামে এসতি গৰেসতি এতাযাতি কামেসনা, কামানং অভিপত্থনাৰসেন, পরিযেট্ঠিৰসেন, পরিভুঞ্জনৰসেন ৰা পৰত্তরাগো. ভৰেসনা পন ভৰপত্থনা, ভৰাভিরতিভৰজ্ঝোসানৰসেন পৰত্তরাগো. দিট্ঠিগতিকসম্মতস্সাতি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পরিকপ্পিতস্স, সম্ভাৰিতস্স চ. ব্রহ্মচরিযস্সাতি তপোপক্কমস্স. তদেকট্ঠন্তি তাহি রাগদিট্ঠীহি সহজেকট্ঠং. কম্মন্তি অকুসলকম্মং. তম্পি হি কামাদিকে নিব্বত্তনাধিট্ঠানাদিৰসেন পৰত্তং ‘‘এসতী’’তি ৰুচ্চতি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠীতি নিদস্সনমত্তমেতং. যা কাচি পন মিচ্ছাদিট্ঠি তপোপক্কমহেতুকা ব্রহ্মচরিযেসনা এৰ.

আকারসণ্ঠানন্তি ৰিসিট্ঠাকারাৰট্ঠানং কথংৰিধন্তি হি কেন পকারেন সণ্ঠিতং, সমৰট্ঠিতন্তি অত্থো. সদ্দত্থতো পন ৰিদহনং ৰিসিট্ঠাকারেন অৰট্ঠানং ৰিধা, ৰিধীযতি ৰিসদিসাকারেন ঠপীযতীতি ৰিধা, কোট্ঠাসো. ৰিদহনতো হীনাদিৰসেন ৰিৰিধেনাকারেন দহনতো উপধারণতো ৰিধা, মানোৰ. সেয্যসদিসহীনানং ৰসেনাতি সেয্যসদিসহীনভাৰানং যাথাৰা’ যাথাৰভূতানং ৰসেন. তযো মানা ৰুত্তা সেয্যস্সেৰ উপ্পজ্জনকা. এস নযো সদিসহীনেসুপি. তেনাহ ‘‘অযঞ্হি মানো’’তিআদি. ইদানি যথাউদ্দিট্ঠে নৰৰিধেপি মানে ৰত্থুৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. রাজূনঞ্চেৰ পব্বজিতানঞ্চ উপ্পজ্জতি কস্মা? তে ৰিসেসতো অত্তানং সেয্যতো দহন্তীতি. ইদানি তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো ‘‘রাজা হী’’তিআদিমাহ. কো মযা সদিসো অত্থীতি কো-সদ্দো পটিক্খেপত্থো, অঞ্ঞো সদিসো নত্থীতি অধিপ্পাযো. এতেসংযেৰাতি রাজূনং, পব্বজিতানঞ্চ. উপ্পজ্জতি সেট্ঠৰত্থুকত্তা তস্স. ‘‘হীনোহমস্মী’’তি মানেপি এসেৰ নযো.

‘‘কো মযা সদিসো অঞ্ঞো রাজপুরিসো অত্থী’’তি ৰা ‘‘ময্হং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং কিং নানাকরণ’’ন্তি ৰা ‘‘অমচ্চো তি নামামেৰ…পে… নামাহ’’ন্তি ৰাতি সদিসস্স সেয্যমানাদীনং তিণ্ণং পৰত্তিআকারদস্সনং.

দাসাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ভতিক কম্মকরাদীনং পরাধীনৰুত্তিকানং গহণং. আদি-সদ্দেন ৰা গহিতে এৰ ‘‘পুক্কুসচণ্ডালাদযোপী’’তি সযমেৰ দস্সেতি. ননু চ মানো নামাযং সংপগ্গহরসো, সো কথং ওমানে সম্ভৰতীতি? সোপি অৰকরণমুখেন ৰিধানৰত্থুনা পগ্গণ্হনৰসেনেৰ পৰত্ততীতি নাযং ৰিরোধো. তেনেৰাহ ‘‘কিং দাসো নাম অহন্তি এতে মানে করোতী’’তি. তথা হিস্স যাথাৰমানতা ৰুত্তা.

যাথাৰমানা ভৰনিকন্তি ৰিয, অত্তদিট্ঠি ৰিয চ ন মহাসাৰজ্জা, তস্মা তে ন অপাযগমনীযা. যথাভূতৰত্থুকতায হি তে যাথাৰমানা. ‘‘অরহত্তমগ্গৰজ্ঝা’’তি চ তস্স অনৰসেসপ্পহাযিতায ৰুত্তং. দুতিযততিযমগ্গেহি চ তে যথাক্কমং পহীযন্তি, যে ওল়ারিকতরা, ওল়ারিকতমা চ. মানো হি ‘‘অহং অস্মী’’তি পৰত্তিযা উপরিমগ্গেসু সম্মাদিট্ঠিযা উজুৰিপচ্চনীকো হুত্ৰা পহীযতি. অযাথাৰমানা নাম অযথাভূতৰত্থুকতায, তেনেৰ তে মহাসাৰজ্জভাৰেন পঠমমগ্গৰজ্ঝা ৰুত্তা.

অততি সততং গচ্ছতি পৰত্ততীতি অদ্ধা, কালোতি আহ ‘‘তযো অদ্ধাতি তযো কালা’’তি. সুত্তন্তপরিযাযেনাতি ভদ্দেকরত্তসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৮৩) আগতনযেন. তত্থ হি ‘‘যো চাৰুসো মনো, যে চ ধম্মা, উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নং, তস্মিং চে পচ্চুপ্পন্নে ছন্দরাগপটিবদ্ধং হোতি ৰিঞ্ঞাণং, ছন্দরাগপটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি, তদভিনন্দন্তো পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতী’’তি (ম. নি. ৩.২৮৪) অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং সন্ধায এৰং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিতো পুব্বে’’তিআদি. তদন্তরন্তি তেসং চুতিপটিসন্ধীনং ৰেমজ্ঝং পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা, যো পুব্বন্তাপরন্তানং ৰেমজ্ঝতায ‘‘পুব্বন্তাপরন্তে কঙ্খতি, (ধ. স. ১১২৩) পুব্বন্তাপরন্তে অঞ্ঞাণ’’ন্তি (ধ. স. ১০৬৭, ১১০৬, ১১২৮) এৰমাদীসু ‘‘পুব্বন্তাপরন্তো’’তি চ ৰুচ্চতি. ভঙ্গো ধম্মো অতীতংসেন সঙ্গহিতোতি আহ ‘‘ভঙ্গতো উদ্ধং অতীতো অদ্ধা নামা’’তি. তথা অনুপ্পন্নো ধম্মো অনাগতংসেন সঙ্গহিতোতি আহ ‘‘উপ্পাদতো পুব্বে অনাগতো অদ্ধা নামা’’তি. খণত্তযেতি উপ্পাদো, ঠিতি, ভঙ্গোতি তীসু খণেসু. যদা হি ধম্মো হেতুপচ্চযস্স সমৰাযে উপ্পজ্জতি, যদা চ ৰেতি, ইতি দ্ৰীসুপি খণেসু ঠিতিক্খণে ৰিয পচ্চুপ্পন্নোতি. ধম্মানঞ্হি পাকভাৰূপাধিকং পত্তব্বং উদযো, ৰিদ্ধংসভাৰূপাধিকং ৰযো, তদুভযৰেমজ্ঝং ঠিতি. যদি এৰং অদ্ধা নামাযং ধম্মো এৰ আপন্নোতি? ন ধম্মো, ধম্মস্স পন অৰত্থাভেদো, তঞ্চ উপাদায লোকে কালসমঞ্ঞাতি দস্সেতুং ‘‘অতীতাদিভেদো চ নাম অয’’ন্তিআদি ৰুত্তং. ইধাতি ইমস্মিং লোকে. তেনেৰ ৰোহারেনাতি তং তং অৰত্থাৰিসেসং উপাদায ধম্মো ‘‘অতীতো অনাগতো পচ্চুপ্পন্নো’’তি যেন ৰোহারেন ৰোহরীযতি, ধম্মপ্পৰত্তিমত্ততায হি পরমত্থতো অৰিজ্জমানোপি কালো তস্সেৰ ধম্মস্স পৰত্তিঅৰত্থাৰিসেসং উপাদায তেনেৰ ৰোহারেন ‘‘অতীতো অদ্ধা’’তিআদিনা ৰুত্তো.

অন্ত-সদ্দো লোকে পরিযোসানে, কোটিযং নিরুল়্হোতি তদত্থং দস্সেন্তো ‘‘অন্তোযেৰ অন্তো’’তি আহ, কোটি অন্তোতি অত্থো. পরভাগোতি পারিমন্তো. অমতি গচ্ছতি ভৰপ্পবন্ধো নিট্ঠানং এত্থাতি অন্তো, কোটি. অমনং নিট্ঠানগমনন্তি অন্তো, ওসানং. সো পন ‘‘এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’তি (ম. নি. ৩.৩৯৩; সং. নি. ২.৫১) ৰুত্তত্তা দুক্খণ্ণৰস্স পারিমন্তোতি আহ ‘‘পরভাগো’’তি. অম্মতি পরিভুয্যতি হীল়ীযতীতি অন্তো, লামকো. অম্মতি ভাগসো ঞাযতীতি অন্তো, অংসোতি আহ ‘‘কোট্ঠাসো অন্তো’’তি. সন্তো পরমত্থতো ৰিজ্জমানো কাযো ধম্মসমূহোতি সক্কাযো, খন্ধা, তে পন অরিযসচ্চভূতা ইধাধিপ্পেতাতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি. পুরিমতণ্হাতি যেসং নিব্বত্তিকা, তন্নিব্বত্তিতো পগেৰ সিদ্ধা তণ্হা. অপ্পৰত্তিভূতন্তি নপ্পৰত্ততি তদুভযং এত্থাতি তেসং অপ্পৰত্তিট্ঠানভূতং. যদি ‘‘সক্কাযো অন্তো’’তিআদিনা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিভত্তিতায দুক্খসচ্চাদযো গহিতা, অথ কস্মা মগ্গো ন গহিতোতি আহ ‘‘মগ্গো পনা’’তিআদি. তত্থ উপাযত্তাতি উপাযভাৰতো, সম্পাপকহেতুভাৰতোতি অত্থো.

যদি পন হেতুমন্তগ্গহণেনেৰ হেতু গহিতো হোতি, ননু এৰং সক্কাযগ্গহণেনেৰ তস্স হেতুভূতো সক্কাযসমুদযো গহিতো হোতীতি? তস্স গহণে সঙ্খতদুকো ৰিয, সপ্পচ্চযদুকো ৰিয চ দুকোৰাযং আপজ্জতি, ন তিকো. যথা পন সক্কাযং গহেত্ৰা সক্কাযসমুদযোপি গহিতো, এৰং সক্কাযনিরোধং গহেত্ৰা সক্কাযনিরোধুপাযো গয্হেয্য, এৰং সতি চতুক্কো অযং আপজ্জেয্য, ন তিকো, তস্মা হেতুমন্তগ্গহণেন হেতুগ্গহণং ন চিন্তেতব্বং. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা – ইধ সক্কাযসক্কাযসমুদযা অনাদিকালিকা, অসতি মগ্গভাৰনাযং পচ্চযানুপরমেন অপরিযন্তা চ, নিব্বানং পন অপ্পচ্চযত্তা অত্তনো নিচ্চতায এৰ সব্বদাভাৰীতি অনাদিকালিকো, অপরিযন্তো চ. ইতি ইমানি তীণি সচ্চানি মহাথেরো ইমায সভাগতায ‘‘তযো অন্তা’’তি তিকং কত্ৰা দস্সেতি. অরিযমগ্গো পন কদাচি করহচি লব্ভমানো ন তথাতি তস্স অতিৰিয দুল্লভপাতুভাৰতং দীপেতুং তিকতো বহিকতোতি অযমেত্থ অত্তনোমতি.

দুক্খতাতি দুক্খভাৰো, দুক্খংযেৰ ৰা যথা দেৰো এৰ দেৰতা. দুক্খ-সদ্দো চাযং অদুক্খসভাৰেসুপি সুখুপেক্খাসু কঞ্চি অনিট্ঠতাৰিসেসং উপাদায পৰত্ততীতি ততো নিৰত্তেন্তো সভাৰদুক্খৰাচিনা একেন দুক্খ-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ‘‘দুক্খদুক্খতা’’তি আহ. ভৰতি হি একন্ততো তংসভাৰেপি অত্থে অঞ্ঞস্স ধম্মস্স যেন কেনচি সদিসতালেসেন ব্যভিচারাসঙ্কাতি ৰিসেসিতব্বতা যথা ‘‘রূপরূপং তিলতেল’’ন্তি (ৰিভ. অট্ঠ. পকিণ্ণকথা) চ. সঙ্খারভাৰেনাতি সঙ্খতভাৰেন. পচ্চযেহি সঙ্খরীযন্তীতি সঙ্খারা, অদুক্খমসুখৰেদনা. সঙ্খরিযমানত্তা এৰ হি অসারকতায পরিদুব্বলভাৰেন ভঙ্গভঙ্গাভিমুখক্খণেসু ৰিয অত্তলাভক্খণেপি ৰিবাধপ্পত্তা এৰ হুত্ৰা সঙ্খারা পৰত্তন্তীতি আহ ‘‘সঙ্খতত্তা উপ্পাদজরাভঙ্গপীল়িতা’’তি. তস্মাতি যথাৰুত্তকারণতো. অঞ্ঞদুক্খসভাৰৰিরহতোতি দুক্খদুক্খতাৰিপরিণামদুক্খতাসঙ্খাতস্স অঞ্ঞস্স দুক্খসভাৰস্স অভাৰতো. ৰিপরিণামেতি পরিণামে, ৰিগমেতি অত্থো. তেনাহ পপঞ্চসূদনিযং ‘‘ৰিপরিণামদুক্খাতি নত্থিভাৰো দুক্খ’’ন্তি. অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকানঞ্হি সুখৰেদনুপরমো দুক্খতো উপট্ঠাতি, স্ৰাযমত্থো পিযৰিপ্পযোগেন দীপেতব্বো. তেনাহ ‘‘সুখস্স হী’’তিআদি. পুব্বে ৰুত্তনযো পদেসনিস্সিতো ৰেদনাৰিসেসমত্তৰিসযত্তাতি অনৰসেসতো সঙ্খারদুক্খতং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তি দুতিযনযো ৰুত্তো. ননু চ ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি (ধ. প. ২৭৮) ৰচনতো সুখদুক্খৰেদনানম্পি সঙ্খারদুক্খতা আপন্নাতি? সচ্চমেতং, সা পন সামঞ্ঞজোতনাঅপৰাদভূতেন ইতরদুক্খতাৰচনেন নিৰত্তীযতীতি নাযং ৰিরোধো. তেনেৰাহ ‘‘ঠপেত্ৰা দুক্খৰেদনং সুখৰেদনঞ্চা’’তি.

মিচ্ছাসভাৰোতি ‘‘হিতসুখাৰহো মে ভৰিস্সতী’’তি এৰং আসীসিতোপি তথা অভাৰতো, অসুভাদীসুযেৰ ‘‘সুভ’’ন্তিআদিৰিপরীতপ্পৰত্তিতো চ মিচ্ছাসভাৰো, মুসাসভাৰোতি অত্থো. মাতুঘাতকাদীসু পৰত্তমানাপি হি হিতসুখং ইচ্ছন্তাৰ পৰত্তন্তীতি তে ধম্মা ‘‘হিতসুখাৰহা মে ভৰিস্সন্তী’’তি আসীসিতা হোন্তি. তথা অসুভাসুখানিচ্চানত্তেসু সুভাদিৰিপরিযাসদল়্হতায আনন্তরিযকম্মনিযতমিচ্ছাদিট্ঠীসু পৰত্তি হোতীতি তে ধম্মা অসুভাদীসু সুভাদিৰিপরীতপ্পৰত্তিকা হোন্তি. ৰিপাকদানে সতি খন্ধভেদানন্তরমেৰ ৰিপাকদানতো নিযতো, মিচ্ছত্তো চ সো নিযতো চাতি মিচ্ছত্তনিযতো. অনেকেসু আনন্তরিযেসু কতেসু যং তত্থ বলৰং, তং ৰিপচ্চতি, ন ইতরানীতি একন্তৰিপাকজনকতায নিযততা ন সক্কা ৰত্তুন্তি ‘‘ৰিপাকদানে সতী’’তি ৰুত্তং. খন্ধভেদানন্তরন্তি চুতিঅনন্তরন্তি অত্থো. চুতি হি মরণনিদ্দেসে ‘‘খন্ধানং ভেদো’’তি (দী. নি. ২.৩৯০; ম. নি. ১.১২৩; ৩.৩৭৩; ৰিভ. ১৯৩) ৰুত্তা, এতেন ৰচনেন সতি ফলদানে চুতিঅনন্তরো এৰ এতেসং ফলকালো, ন অঞ্ঞোতি ফলকালনিযমেন নিযততা ৰুত্তা হোতি, ন ফলদাননিযমেনাতি নিযতফলকালানং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৰেদনীযানং, দিট্ঠধম্মৰেদনীযানম্পি নিযততা আপজ্জতি, তস্মা ৰিপাকধম্মধম্মানং পচ্চযন্তরৰিকলতাদীহি অৰিপচ্চমানানম্পি অত্তনো সভাৰেন ৰিপাকধম্মতা ৰিয বলৰতা আনন্তরিযেন ৰিপাকে দিন্নে অৰিপচ্চমানানম্পি আনন্তরিযানং ফলদানে নিযতসভাৰা, আনন্তরিযসভাৰা চ পৰত্তীতি অত্তনো সভাৰেন ফলদাননিযমেনেৰ নিযততা, আনন্তরিযতা চ ৰেদিতব্বা. অৰস্সঞ্চ নিযতসভাৰা, আনন্তরিযসভাৰা চ তেসং পৰত্তীতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং অঞ্ঞস্স বলৰতো আনন্তরিযস্স অভাৰে চুতিঅনন্তরং একন্তেন ফলদানতো.

ননু এৰং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৰেদনীযানং অঞ্ঞস্মিং ৰিপাকদাযকে অসতি চুতিঅনন্তরমেৰ একন্তেন ফলদানতো আনন্তরিযসভাৰা, নিযতসভাৰা চ পৰত্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি অসমানজাতিকেন চেতোপণিধিৰসেন, উপঘাতকেন চ নিৰত্তেতব্বৰিপাকত্তা অনন্তরেকন্তফলদাযকত্তাভাৰা, ন পন আনন্তরিযানং পঠমজ্ঝানাদীনং দুতিযজ্ঝানাদীনি ৰিয অসমানজাতিকং ফলনিৰত্তকং অত্থি সব্বানন্তরিযানং অৰীচিফলত্তা, ন চ হেট্ঠূপপত্তিং ইচ্ছতো সীলৰতো চেতোপণিধি ৰিয উপরূপপত্তিজনককম্মবলং আনন্তরিযবলং নিৰত্তেতুং সমত্থো চেতোপণিধি অত্থি অনিচ্ছন্তস্সেৰ অৰীচিপাতনতো, ন চ আনন্তরিযুপঘাতকং কিঞ্চি কম্মং অত্থি. তস্মা তেসংযেৰ অনন্তরেকন্তৰিপাকজনকসভাৰা পৰত্তীতি. অনেকানি চ আনন্তরিযানি কতানি একন্তে ৰিপাকে নিযতত্তা উপরতাৰিপচ্চনসভাৰাসঙ্কত্তা নিচ্ছিতানি সভাৰতো নিযতানেৰ. চুতিঅনন্তরং পন ফলং অনন্তরং নাম, তস্মিং অনন্তরে নিযুত্তানি, তন্নিব্বত্তনেন অনন্তরকরণসীলানি অনন্তরপযোজনানি চাতি সভাৰতো আনন্তরিযানেৰ চ হোন্তি. তেসু পন সমানসভাৰেসু একেন ৰিপাকে দিন্নে ইতরানি অত্তনা কাতব্বকিচ্চস্স তেনেৰ কতত্তা ন দুতিযং ততিযঞ্চ পটিসন্ধিং করোন্তি, ন সমত্থতাৰিঘাতত্তাতি নত্থি তেসং নিযতানন্তরিযতানিৰত্তীতি. ন হি সমানসভাৰং সমানসভাৰস্স সমত্থতং ৰিহনতীতি. একস্স পন অঞ্ঞানিপি উপত্থম্ভকানি হোন্তীতি দট্ঠব্বানীতি. সম্মাসভাৰেতি সচ্চসভাৰে. নিযতো একন্তিকো অনন্তরমেৰ ফলদানেনাতি সম্মত্তনিযমতো.ন নিযতোতি উভযথাপি ন নিযতো. অৰসেসানং ধম্মানন্তি কিলেসানন্তরিযকম্মনিয্যানিকধম্মেহি অঞ্ঞেসং ধম্মানং.

তমন্ধকারোতি তমো অন্ধকারোতি পদৰিভাগো. অৰিজ্জা তমো নাম আরম্মণস্স ছাদনট্ঠেন. তেনেৰাহ ‘‘তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো (ম. নি. ১.৩৮৫; পারা. ১২), তমোক্খন্ধো পদালিতো’’তি (সং. নি. ১.১৬৪) চ আদি. অৰিজ্জাসীসেন ৰিচিকিচ্ছা ৰুত্তা মহতা সম্মোহেন সব্বকালং অৰিযুজ্জনতো. আগম্মাতি পত্ৰা. কঙ্খতীতি ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) কঙ্খং উপ্পাদেতি সংসযং আপজ্জতি. অধিমুচ্চিতুং ন সক্কোতীতি পসাদাধিমোক্খৰসেন অধিমুচ্চিতুং ন সক্কোতি. তেনাহ ‘‘ন সম্পসীদতী’’তি. যাৰত্তকঞ্হি যস্মিং ৰত্থুস্মিং ৰিচিকিচ্ছা ন ৰিগচ্ছতি, তাৰ তত্থ সদ্ধাধিমোক্খো অনৰসরোৰ. ন কেৰলং সদ্ধাধিমোক্খো, নিচ্ছযাধিমোক্খোপি তত্থ ন পতিট্ঠহতি এৰ.

ন রক্খিতব্বানীতি ‘‘ইমানি মযা রক্খিতব্বানী’’তি এৰং কত্থচি রক্খাকিচ্চং নত্থি পরতো রক্খিতব্বস্সেৰ অভাৰতো. সতিযা এৰ রক্খিতানীতি মুট্ঠস্সচ্চস্স বোধিমূলে এৰ সৰাসনং সমুচ্ছিন্নত্তা সতিযা রক্খিতব্বানি নাম সব্বদাপি রক্খিতানি এৰ. নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চরিতন্তি তথাগতস্স কাযদুচ্চরিতং নাম নত্থেৰ, যতো সুপরিসুদ্ধো কাযসমাচারো ভগৰতো. নো অপরিসুদ্ধা, পরিসুদ্ধা এৰ অপরিসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং পহীনত্তা. তথাপি ৰিনযে অপকতঞ্ঞুতাৰসেন সিযা তেসং অপারিসুদ্ধিলেসো, ন ভগৰতোতি দস্সেতুং ‘‘ন পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ৰিহারকারং আপত্তিন্তি একৰচনৰসেন ‘‘আপত্তিযো’’তি এত্থ আপত্তি-সদ্দং আনেত্ৰা যোজেতব্বং. অভিধেয্যানুরূপঞ্হি লিঙ্গৰচনানি হোন্তি. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘মনোদ্ৰারে’’তি ইদং তস্সা আপত্তিযা অকিরিযসমুট্ঠানতায ৰুত্তং. ন হি মনোদ্ৰারে পঞ্ঞত্তা আপত্তি অত্থীতি. সউপারম্ভৰসেনাতি সৰত্তব্বতাৰসেন, ন পন দুচ্চরিতলক্খণাপত্তিৰসেন, যতো নং ভগৰা পটিক্খিপতি. যথা আযস্মতো মহাকপ্পিনস্সাপি ‘‘গচ্ছেয্যং ৰাহং উপোসথং, ন ৰা গচ্ছেয্যং. গচ্ছেয্যং ৰাহং সঙ্ঘকম্মং, ন ৰা গচ্ছেয্য’’ন্তি (মহাৰ. ১৩৭) পরিৰিতক্কিতং. মনোদুচ্চরিতন্তি মনোদ্ৰারিকং অপ্পসত্থং চরিতং. সত্থারা অপ্পসত্থতায হি তং দুচ্চরিতং নাম জাতং, ন সভাৰতো.

যস্মা মহাকারুণিকো ভগৰা সদেৰকস্স লোকস্স হিতসুখায এৰ পটিপজ্জমানো অচ্চন্তৰিৰেকজ্ঝাসযতায তব্বিধুরং ধম্মসেনাপতিনো চিত্তুপ্পাদং পটিক্খিপন্তো ‘‘ন খো তে…পে… উপ্পাদেতব্ব’’ন্তি অৰোচ, তস্মা সো থেরস্স চিত্তুপ্পাদো ভগৰতো ন পাসংসোতি কত্ৰা মনোদুচ্চরিতং নাম জাতো, তস্স চ পটিক্খেপো উপারম্ভোতি আহ ‘‘তস্মিং মনোদুচ্চরিতে উপারম্ভং আরোপেন্তো’’তি. ভগৰতো পন এত্তকম্পি নত্থি, যতো পৰারণাসুত্তে ‘‘হন্দ দানি, ভিক্খৰে, পৰারেমি ৰো, ন চ মে কিঞ্চি গরহথ কাযিকং ৰা ৰাচসিকং ৰা’’তি (সং. নি. ১.২১৫) ৰুত্তো ভিক্খুসঙ্ঘো ‘‘ন খো মযং ভন্তে ভগৰতো কিঞ্চি গরহাম কাযিকং ৰা ৰাচসিকং ৰা’’তি সত্থু পরিসুদ্ধকাযসমাচারাদিকং সিরসা সম্পটিচ্ছি. অযঞ্হি লোকনাথস্স দুচ্চরিতাভাৰো বোধিসত্তভূমিযম্পি চরিযাচিরানুগতো অহোসি, পগেৰ বুদ্ধভূমিযন্তি দস্সেন্তো ‘‘অনচ্ছরিযঞ্চেত’’ন্তিআদিমাহ.

বুদ্ধানংযেৰ ধম্মা গুণা, ন অঞ্ঞেসন্তি বুদ্ধধম্মা. তথা হি তে বুদ্ধানং আৰেণিকধম্মাতি ৰুচ্চন্তি. তত্থ ‘‘নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চরিত’’ন্তিআদিনা কাযৰচীমনোদুচ্চরিতাভাৰৰচনং যথাধিকারং কাযকম্মাদীনং ঞাণানুপরিৰত্তিতায লদ্ধগুণকিত্তনং, ন আৰেণিকধম্মন্তরদস্সনং. সব্বস্মিঞ্হি কাযকম্মাদিকে ঞাণানুপরিৰত্তিনি কুতো কাযদুচ্চরিতাদীনং সম্ভৰো. ‘‘বুদ্ধস্স অপ্পটিহতঞাণ’’ন্তিআদিনা ৰুত্তানি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো ৰিসুংযেৰ তীণি ঞাণানি চতুযোনিপঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণানি ৰিযা’’তি ৰদন্তি. একংযেৰ হুত্ৰা তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং নাম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ. নত্থি ছন্দস্স হানীতি সত্তেসু হিতছন্দস্স হানি নত্থি. নত্থি ৰীরিযস্স হানীতি খেমপৰিৰেকৰিতক্কানুগতস্স ৰীরিযস্স হানি নত্থি. ‘‘নত্থি দৰাতি খিড্ডাধিপ্পাযেন কিরিযা নত্থি. নত্থি রৰাতি সহসা কিরিযা নত্থী’’তি ৰদন্তি, সহসা পন কিরিযা দৰা ‘‘অঞ্ঞং করিস্সামী’’তি অঞ্ঞকরণং রৰা. খলিতন্তি ৰিরজ্ঝনং ঞাণেন অপ্ফুটং. সহসাতি ৰেগাযিতত্তং তুরিতকিরিযা. অব্যাৰটো মনোতি নিরত্থকো চিত্তসমুদাচারো. অকুসলচিত্তন্তি অঞ্ঞাণুপেক্খমাহ, অযঞ্চ দীঘভাণকানং পাঠো আকুলো ৰিয. অযং পন পাঠো অনাকুলো –

অতীতংসে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতঞাণং, অনাগতংসে, পচ্চুপ্পন্নংসে. ইমেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্তি, সব্বং ৰচীকম্মং, সব্বং মনোকম্মং. ইমেহি ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো নত্থি ছন্দস্স হানি, নত্থি ধম্মদেসনায, নত্থি ৰীরিযস্স, নত্থি সমাধিস্স, নত্থি পঞ্ঞায, নত্থি ৰিমুত্তিযা. ইমেহি দ্ৰাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো নত্থি দৰা, নত্থি রৰা, নত্থি অপ্ফুটং, নত্থি ৰেগাযিতত্তং, নত্থি অব্যাৰটমনো, নত্থি অপ্পটিসঙ্খানুপেক্খাতি.

তত্থ অপ্পটিসঙ্খানুপেক্খাতি অঞ্ঞাণুপেক্খা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. এত্থ চ তথাগতস্স আজীৰপারিসুদ্ধিং কাযৰচীমনোসমাচারপারিসুদ্ধিযাৰ সঙ্গহেত্ৰা সমাচারত্তযৰসেন মহাথেরেন তিকো দেসিতো.

কিঞ্চনাতি কিঞ্চিক্খা. ইমে পন রাগাদযো পলিবুন্ধনট্ঠেন কিঞ্চনা ৰিযাতি কিঞ্চনা. তেনাহ ‘‘কিঞ্চনাতি পলিবোধা’’তি.

অনুদহনট্ঠেনাতি অনু অনু দহনট্ঠেন. রাগাদযো অরূপধম্মা ইত্তরক্খণা কথং অনুদহন্তীতি আসঙ্কং নিৰত্তেতুং ‘‘তত্থ ৰত্থূনী’’তি ৰুত্তং, দট্ঠব্বানীতি ৰচনসেসো. তত্থাতি তস্মিং রাগাদীনং অনুদহনট্ঠে. ৰত্থূনীতি সাসনে, লোকে চ পাকটত্তা পচ্চক্খভূতানি কারণানি. রাগো উপ্পন্নো তিখিণকরো হুত্ৰা. তস্মা তংসমুট্ঠানা তেজোধাতু অতিৰিয তিখিণভাৰেন সদ্ধিং অত্তনা সহজাতধম্মেহি হদযপ্পদেসং ঝাপেসি যথা তং বাহিরা তেজোধাতু সনিস্সযং. তেন সা ভিক্খুনী সুপতো ৰিয ব্যাধি ঝাযিত্ৰা মতা. তেনাহ ‘‘তেনেৰ ঝাযিত্ৰা কালমকাসী’’তি. দোসস্স নিস্সযানং দহনতা পাকটা এৰাতি ইতরং দস্সেতুং ‘‘মোহৰসেন হী’’তিআদি ৰুত্তং. অতিৰত্তিত্ৰাতি অতিক্কমিত্ৰা.

কামং আহুনেয্যগ্গিআদযো তযো অগ্গী ব্রাহ্মণেহি ইচ্ছিতা সন্তি, তে পন তেহি ইচ্ছিতমত্তা, ন সত্তানং তাদিসা অত্থসাধকা. যে পন সত্তানং অত্থসাধকা, তে দস্সেতুং ‘‘আহুনং ৰুচ্চতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আদরেন হুননং পূজনং আহুনন্তি সক্কারো ‘‘আহুন’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং আহুনং অরহন্তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘আহুনেয্যাতি ভিক্খৰে মাতাপিতূনমেতং অধিৰচন’’ন্তি (ইতিৰু. ১০৬). যদগ্গেন চ তে পুত্তানং বহুকারতায আহুনেয্যাতি তেসু সম্মাপটিপত্তি নেসং হিতসুখাৰহা, তদগ্গেন তেসু মিচ্ছাপটিপত্তি অহিতদুক্খাৰহাতি আহ ‘‘তেসু…পে… নিব্বত্তন্তী’’তি. স্ৰাযমত্থোতি যো মাতাপিতূনং অত্তনো উপরি ৰিপ্পটিপন্নানং পুত্তানং অনুদহনস্স পচ্চযভাৰেন অনুদহনট্ঠো, সো অযমত্থো. মিত্তৰিন্দকৰত্থুনাতি মিত্তৰিন্দকস্স নাম মাতরি ৰিপ্পটিপন্নস্স পুরিসস্স তায এৰ ৰিপ্পটিপত্তিযা চিরতরং কালং আপাযিকদুক্খানুভৰনদীপনেন ৰত্থুনা ৰেদিতব্বো.

ইদানি তমত্থং কস্সপস্স ভগৰতো কালে পৰত্তং ৰিভাৰেতুং ‘‘মিত্তৰিন্দকো হী’’তিআদি ৰুত্তং. ধনলোভেন, ন ধম্মচ্ছন্দেনাতি অধিপ্পাযো. অকুতোভযং কেনচি অনুট্ঠাপনীযতায. নিৰারেসি সমুদ্দপযাতা নাম বহ্ৰন্তরাযাতি অধিপ্পাযেন. অন্তরং কত্ৰাতি অতিক্কমনৰসেন দ্ৰিন্নং পাদানং অন্তরে কত্ৰা.

নাৰা অট্ঠাসি তস্স পাপকম্মবলেন ৰাতস্স অৰাযনতো. একদিৰসং রক্খিতউপোসথকম্মানুভাৰেন সম্পত্তিং অনুভৰন্তো. যথা পুরিমাহি পরতো মা অগমাসীতি ৰুত্তো, এৰং অপরাপরাহিপীতি আহ ‘‘তাহি ‘পরতো পরতো মা অগমাসী’তি ৰুচ্চমানো’’তি. খুরচক্কধরন্তি খুরধারূপমচক্কধরং একং পুরিসং. উপট্ঠাসি পাপকম্মস্স বলেন.

চতুব্ভীতি চতূহি অচ্ছরাসদিসীহি ৰিমানপেতীহি, সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰাতি ৰচনসেসো. অট্ঠজ্ঝগমাতি রূপাদিকামগুণেহি ততো ৰিসিট্ঠতরা অট্ঠ ৰিমানপেতিযো অধিগচ্ছি. অত্রিচ্ছন্তি অত্রিচ্ছাসঙ্খাতেন অতিলোভেন সমন্নাগতত্তা অত্র অত্র কামগুণে ইচ্ছন্তো. চক্কন্তি খুরচক্কং. আসদোতি অনত্থাৰহভাৰেন আসাদেতি.

সোতি গেহসামিকো ভত্তা. পুরিমনযেনেৰাতি অনুদহনস্স পচ্চযতায.

অতিচারিনীতি সামিকং অতিক্কমিত্ৰা চারিনী মিচ্ছাচারিনী. রত্তিং দুক্খন্তি অত্তনো পাপকম্মানুভাৰসমুপট্ঠিতেন সুনখেন খাদিতব্বতাদুক্খং. ৰঞ্চেত্ৰাতি তং অজানাপেত্ৰাৰ কারণট্ঠানগমনং সন্ধায ৰুত্তং. পটপটন্তীতি পটপটা কত্ৰা. অনুরৰদস্সনঞ্হেতং. মুট্ঠিযোগো কিরাযং তস্স সুনখন্তরধানস্স, যদিদং খেল়পিণ্ডং ভূমিযং নিট্ঠুভিত্ৰা পাদেন ঘংসনং. তেন ৰুত্তং ‘‘সো তথা অকাসি.সুনখা অন্তরধাযিংসূ’’তি.

দক্খিণাতি চত্তারো পচ্চযা দিয্যমানা দক্খন্তি এতেহি হিতসুখানীতি. তং দক্খিণং অরহতীতি দক্খিণেয্যো, ভিক্খুসঙ্ঘো. রেৰতীৰত্থু ৰিমানৰত্থুপেতৰত্থূসু (ৰি. ৰ. ৮৬১ আদযো) তেসং অট্ঠকথাযঞ্চ (ৰি. ৰ. ৯৭৭-৯৮০; পে. ৰ. অট্ঠ. ৭১৪-৭৩৬) আগতনযেন ৰেদিতব্বং.

‘‘তিৰিধেন রূপসঙ্গহো’’তি এত্থ ননু সঙ্গহো একৰিধোৰ, সো কস্মা ‘‘চতুব্বিধো’’তি ৰুত্তোতি? ‘‘সঙ্গহো’’তি অত্থং অৰত্ৰা অনিদ্ধারিতত্থস্স সদ্দস্সেৰ ৰুত্তত্তা. ‘‘তিৰিধেন রূপসঙ্গহো’’তিআদীসু (ধ. স. রূপকণ্ড-তিকে) পদেসু সঙ্গহ-সদ্দো তাৰ অত্তনো অত্থৰসেন চতুব্বিধোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. অত্থোপি ৰা অনিদ্ধারিতৰিসেসো সামঞ্ঞেন গহেতব্বতং পত্তো ‘‘তিৰিধেন রূপসঙ্গহো’’তিআদীসু (ধ. স. রূপকণ্ড-তিকে) ‘‘সঙ্গহো’’তি ৰুত্তোতি ন কোচি দোসো. নিদ্ধারিতে হি ৰিসেসে তস্স একৰিধতা সিযা, ন ততো পুব্বেতি. ‘‘জাতিসঙ্গহো’’তি ৰুত্তেপি জাতি-সদ্দস্স সাপেক্খসদ্দত্তা অত্তনো জাতিযা সঙ্গহোতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতেৰ সম্বন্ধারহস্স অঞ্ঞস্স অৰুত্তত্তা যথা ‘‘মাতাপিতু উপট্ঠান’’ন্তি (খু. পা. ৫.৬; সু. নি. ২৬৫). অট্ঠকথাযং পন যথাধিপ্পেতমত্থং অপরিপুণ্ণং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘জাতিসঙ্গহো’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং. সমানজাতিকানং সঙ্গহো, সমানজাতিযা ৰা সঙ্গহো সজাতিসঙ্গহো. সঞ্জাযতি এত্থাতি সঞ্জাতি, সঞ্জাতিযা সঙ্গহো সঞ্জাতিসঙ্গহো, সঞ্জাতিদেসেন সঙ্গহোতি অত্থো. কিরিযায এৰরূপায সঙ্গহো কিরিযাসঙ্গহো. রূপক্খন্ধগণনন্তি ‘‘রূপক্খন্ধো’’তি গণনং সঙ্খ্যং গচ্ছতি রুপ্পনসভাৰত্তা. তীহি কোট্ঠাসেহি রূপগণনাতি ৰক্খমানেহি তীহি ভাগেহি রূপস্স সঙ্গহো, গণেতব্বতাতি অত্থো.

রূপাযতনং নিপস্সতি পচ্চক্খতো ৰিজানাতীতি নিদস্সনং, চক্খুৰিঞ্ঞাণং, নিদস্সতীতি ৰা নিদস্সনং, দট্ঠব্বভাৰো, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স গোচরভাৰো, তস্স চ রূপাযতনতো অনঞ্ঞত্তেপি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি রূপাযতনং ৰিসেসেতুং অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা ‘‘সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সন’’ন্তি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ধম্মসভাৰসামঞ্ঞেন হি একীভূতেসু ধম্মেসু যো নানত্তকরো সভাৰো, সো অঞ্ঞো ৰিয কত্ৰা উপচরিতুং যুত্তো. এৰঞ্হি অত্থৰিসেসাৰবোধো হোতীতি. চক্খুপটিহননসমত্থতোতি চক্খুনো ঘট্টনসমত্থতায. ঘট্টনং ৰিয চ ঘট্টনং দট্ঠব্বং. দুতিযেন অত্থৰিকপ্পেন দট্ঠব্বভাৰসঙ্খাতং নাস্স নিদস্সনন্তি অনিদস্সনন্তি যোজনা. এত্থ চ দসন্নং আযতনানং যথারহং সযং, নিস্সযৰসেন চ সম্পত্তানং, অসম্পত্তানঞ্চ পটিমুখভাৰো অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং পটিহননং, যেন ব্যাপারাদিৰিকারপচ্চযন্তরসন্নিধানে চক্খাদীনং ৰিসযেসু ৰিকারুপ্পত্তি. তত্থ ব্যাপারো চক্খাদীনং সৰিসযেসু আৰিচ্ছন্নং, রূপাদীনং ইট্ঠানিট্ঠতা, তত্থ চ চিত্তস্স আভুজনন্তি ইমে আদিসদ্দসঙ্গহিতা. তেহি ৰিকারপ্পত্তিযা পচ্চযন্তরব্যাপারতো অঞ্ঞন্তি কত্ৰা অনুগ্গহূপঘাতো ৰিকারো. উপনিস্সযো পন অপ্পধানস্স পচ্চযো ইধ গহিতো. কারণকারণম্পি কারণমেৰাতি গয্হমানে সিযা তস্সাপি সঙ্গহোতি. ৰুত্তপ্পকারন্তি ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণসঙ্খাত’’ন্তি ৰুত্তপ্পকারং. নাস্স পটিঘোতি এত্থাপি ‘‘ৰুত্তপ্পকার’’ন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. অৰসেসং সোল়সৰিধং সুখুমরূপং.

সঙ্খরোন্তীতি সম্পিণ্ডেন্তি. চেতনা হি আযূহনরসতায যথা সম্পযুত্তধম্মে যথাসকং কিচ্চেসু সংৰিদহন্তী ৰিয অভিসন্দহন্তী ৰত্তমানা তেনেৰ কিচ্চৰিসেসেন তে সম্পিণ্ডেন্তী ৰিয হোতি, এৰং অত্তনো ৰিপাকধম্মেপি পচ্চযসমৰাযে সঙ্খরোন্তী সম্পিণ্ডেন্তী ৰিয হোতি. তেনাহ ‘‘সহজাত…পে… রাসী করোন্তী’’তি. অভিসঙ্খরোতীতি অভিৰিসিট্ঠং কত্ৰা সঙ্খরোতি. পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো হি অত্তনো ফলং ইতরস্স ফলতো অতিৰিয ৰিসিট্ঠং ভিন্নং কত্ৰা সঙ্খরোতি পচ্চযতো, সভাৰতো, পৰত্তিআকারতো চ সযং ইতরেহি ৰিসিট্ঠসভাৰত্তা. এস নযো ইতরেহিপি. পুজ্জভৰফলনিব্বত্তনতো, অত্তনো সন্তানস্স পুননতো চ পুঞ্ঞো.

মহাচিত্তচেতনানন্তি অসঙ্খ্যেয্যাযুনিপ্ফাদনাদিমহানুভাৰতায মহাচিত্তেসু পৰত্তচেতনানং. অট্ঠেৰ চেতনা হোন্তি, যা কামাৰচরা কুসলা. ‘‘তেরসপী’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু ‘‘নৰা’’তি ৰত্তব্বং. ন হি ভাৰনা ঞাণরহিতা যুত্তাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. কসিণপরিকম্মং করোন্তস্সাতি কসিণেসু ঝানপরিকম্মং করোন্তস্স. ‘‘পথৰী পথৰী’’তিআদি ভাৰনা হি কসিণপরিকম্মং. তস্স হি পরিকম্মস্স সুপগুণভাৰতো অনুযুত্তস্স তত্থ আদরাকরণেন সিযা ঞাণরহিতচিত্তং. ঝানপচ্চৰেক্খণাযপি এসেৰ নযো. কেচি মণ্ডলকরণম্পি ভাৰনং ভজাপেন্তি.

দানৰসেন পৰত্তচিত্তচেতসিকধম্মা দানং, তত্থ ব্যাপারভূতা আযূহনচেতনা দানং আরব্ভ, দানঞ্চ অধিকিচ্চ উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তা. এৰং ইতরেসুপি. অযং সঙ্খেপদেসনাতি অযং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারে সঙ্খেপতো অত্থদেসনা, অত্থৰণ্ণনাতি অত্থো.

সোমনস্সচিত্তেনাতি অনুমোদনাপৰত্তিদস্সনমত্তমেতং দট্ঠব্বং. উপেক্খাসহগতেনাপি হি অনুস্সরতি এৰাতি. কামং নিচ্চসীলং, উপোসথসীলং, নিযমসীলম্পি সীলমেৰ, পরিপুণ্ণং পন সব্বঙ্গসম্পন্নং সীলং দস্সেতুং ‘‘সীলপূরণত্থাযা’’তিআদি ৰুত্তং. নযদস্সনং ৰা এতং, তস্মা ‘‘নিচ্চসীলং, উপোসথসীলং, নিযমসীলং সমাদিযিস্সামী’’তি ৰিহারং গচ্ছন্তস্স, সমাদিযিত্ৰা সমাদিন্নসীলে চ তস্মিং, ‘‘সাধু সুট্ঠূ’’তি আৰজ্জন্তস্স, তং সীলং সোধেন্তস্স চ পৰত্তা চেতনা সীলমযাতি এৰমেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা.

পুব্বে সমথৰসেন ভাৰনানযো গহিতোতি ইদানি সম্মসননযেন তং দস্সেতুং ‘‘পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অনিচ্চতোতি অনিচ্চভাৰতো. দুক্খতো, অনত্ততোতি এত্থাপি এসেৰ নযো.

তত্থ যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা নামরূপভাৰেন পরিগ্গহিতা, তে যস্মা দ্ৰারারম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৰারপ্পৰত্তধম্মৰসেন ৰিভাগং লভন্তি, তস্মা দ্ৰারছক্কাদিৰসেন ছ ছক্কা গহিতা. যস্মা পন লক্খণেসু অনত্তলক্খণং দুব্বিভাৰং, তস্মা তস্স ৰিভাৰনায ছ ধাতুযো গহিতা. ততো যেসু কসিণেসু ইতো বাহিরকানং অত্তাভিনিৰেসো, তানি ইমেসং ঝানানং আরম্মণভাৰেন উপট্ঠানাকারমত্তানি, ইমানি পন তানি ঝানানীতি দস্সনত্থং দস কসিণানি গহিতানি. ততো দুক্খানুপস্সনায পরিৰারভাৰেন পটিক্কূলাকারৰসেন দ্ৰত্তিংস কোট্ঠাসা গহিতা. পুব্বে খন্ধৰসেন সঙ্খেপতো ইমে ধম্মা গহিতা, ইদানি নাতিসঙ্খেপৰিত্থারনযেন চ মনসি কাতব্বাতি দস্সনত্থং দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযো চ গহিতা. তেসু ইমে ধম্মা সতিপি সুঞ্ঞানিরীহঅব্যাপারভাৰে ধম্মসভাৰতো আধিপচ্চভাৰেন পৰত্তন্তীতি অনত্তভাৰৰিভাৰনত্থং ইন্দ্রিযানি গহিতানি. এৰং অনেকভেদভিন্নাপি ইমে ধম্মা ভূমিত্তযপরিযাপন্নতায তিৰিধাৰ হোন্তীতি দস্সনত্থং তিস্সো ধাতুযো গহিতা. এত্তাৰতা নিমিত্তং দস্সেত্ৰা পৰত্তং দস্সেতুং কামভৰাদযো নৰ ভৰা গহিতা. এত্তকে অভিঞ্ঞেয্যৰিসেসে পৰত্তমনসিকারকোসল্লেন সণ্হসুখুমেসু নিব্বত্তিতমহগ্গতধম্মেসু মনসিকারো পৰত্তেতব্বোতি দস্সনত্থং ঝানঅপ্পমঞ্ঞারূপানি গহিতানি. তত্থ ঝানানি নাম ৰুত্তাৰসেসারম্মণানি রূপাৰচরজ্ঝানানি. পুন পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰিভাগতো ইমে ধম্মা ৰিভজ্জ মনসিকাতব্বাতি দস্সনত্থং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি গহিতানি. পচ্চযাকারমনসিকারো হি সুখেন, সুট্ঠুতরঞ্চ লক্খণত্তযং ৰিভাৰেতি, তস্মা সো পচ্ছতো গহিতো. এৰং এতে সম্মসনীযভাৰেন গহিতা খন্ধাদিৰসেন কোট্ঠাসতো পঞ্চৰীসতিৰিধা, পভেদতো পন অতীতাদিভেদং অনামসিত্ৰা গয্হমানা দ্ৰীহি ঊনানি দ্ৰেসতানি হোন্তি. ইদং তাৰেত্থ পাল়িৰৰত্থানং, অত্থৰিচারং পন ইচ্ছন্তেহি পরমত্থমঞ্জূসাযং ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

ন পুঞ্ঞোতি অপুঞ্ঞো. তস্স পুঞ্ঞ-সদ্দে ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সন্তানস্স ইঞ্জনহেতূনং নীৰরণাদীনং সুৰিক্খম্ভনতো রূপতণ্হাসঙ্খাতস্স ইঞ্জিতস্স অভাৰতো অনিঞ্জং, অনিঞ্জমেৰ ‘‘আনেঞ্জ’’ন্তি ৰুত্তং. তথা হি রূপারম্মণং রূপনিমিত্তারম্মণং সব্বম্পি চতুত্থজ্ঝানং নিপ্পরিযাযেন ‘‘আনেঞ্জ’’ন্তি ৰুচ্চতি.

চত্তারো মগ্গট্ঠা, হেট্ঠিমা তযো ফলট্ঠাতি এৰং সত্তৰিধো. তিস্সো সিক্খাতি অধিসীলাদিকা তিস্সো সিক্খা. তাসু জাতোতি ৰা সেক্খো, অরিযপুগ্গলো হি অরিযায জাতিযা জাযমানো সিক্খাসু জাযতি, ন যোনিযং. সিক্খনসীলোতি ৰা সেক্খো. পুগ্গলাধিট্ঠানায ৰা কথায সেক্খস্স অযন্তি অঞ্ঞাসাধারণমগ্গফলত্তযধম্মা সেক্খপরিযাযেন ৰুত্তা. অসেক্খোতি চ যত্থ সেক্খভাৰাসঙ্কা অত্থি, তত্থাযং পটিসেধোতি লোকিযনিব্বানেসু অসেক্খভাৰনাপত্তি দট্ঠব্বা. সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা হি সিক্খা অত্তনো পটিপক্খকিলেসেহিৰিপ্পমুত্তা পরিসুদ্ধা উপক্কিলেসানং আরম্মণভাৰম্পি অনুপগমনতো এতা ‘‘সিক্খা’’তি ৰত্তুং যুত্তা অট্ঠসুপি মগ্গফলেসু ৰিজ্জন্তি, তস্মা চতুমগ্গহেট্ঠিমফলত্তযসমঙ্গিনো ৰিয অরহত্তফলসমঙ্গীপি তাসু সিক্খাসু জাতোতি চ তংসমঙ্গিনো অরহতো ইতরেসং ৰিয সেক্খত্তে সতি সেক্খস্স অযন্তি চ সিক্খা সীলং এতস্সাতি চ ‘‘সেক্খো’’তি ৰত্তব্বো সিযাতি তন্নিৰত্তনত্থং অসেক্খোতি যথাৰুত্তসেক্খভাৰপটিসেধো কতো. অরহত্তফলে হি পৰত্তমানা সিক্খা পরিনিট্ঠিতসিক্খাকিচ্চত্তা ন সিক্খাকিচ্চং করোন্তি, কেৰলং সিক্খাফলভাৰেনেৰ পৰত্তন্তি, তস্মা ন তা সিক্খাৰচনং অরহন্তি, নাপি তংসমঙ্গী সেক্খৰচনং, ন চ ‘‘সিক্খনসীলো, সিক্খাসু জাতো’’তি চ ৰত্তব্বতং অরহতি. হেট্ঠিমফলেসু পন সিক্খা সকদাগামিমগ্গৰিপস্সনাদীনং উপনিস্সযভাৰতো সিক্খাকিচ্চং করোন্তীতি সিক্খাৰচনং অরহন্তি, তংসমঙ্গিনো চ সেক্খৰচনং, ‘‘সিক্খনসীলা, সিক্খাসু জাতা’’তি চ ৰত্তব্বতং অরহন্তি.

‘‘সিক্খতীতি সেক্খো’’তি চ অপরিযোসিতসিক্খো দস্সিতোতি. অনন্তরমেৰ ‘‘খীণাসৰো’’তি আদিং ৰত্ৰা ‘‘ন সিক্খতীতি অসেক্খো’’তি ৰুত্তত্তা পরিযোসিতসিক্খো দস্সিতো, ন সিক্খারহিতো তস্স ততিযপুগ্গলভাৰেন গহিতত্তা. ৰুদ্ধিপ্পত্তসিক্খো ৰা অসেক্খোতি এতস্মিং অত্থে সেক্খধম্মেসু এৰ ঠিতস্স কস্সচি অরিযস্স অসেক্খভাৰাপত্তীতি অরহত্তমগ্গধম্মা ৰুদ্ধিপ্পত্তা, যথাৰুত্তেহি চ অত্থেহি সেক্খোতি কত্ৰা তংসমঙ্গিনো অগ্গমগ্গট্ঠস্স অসেক্খভাৰো আপন্নোতি? ন তংসদিসেসু তব্বোহারতো. অরহত্তমগ্গতো হি নিন্নানাকরণং অরহত্তফলং ঠপেত্ৰা পরিঞ্ঞাদিকিচ্চকরণং, ৰিপাকভাৰঞ্চ, তস্মা তে এৰ সেক্খধম্মা ‘‘অগ্গফলধম্মভাৰং আপন্না’’তি সক্কা ৰত্তুং, কুসলসুখতো চ ৰিপাকসুখং সন্ততরতায পণীততরন্তি, ৰুদ্ধিপ্পত্তা চ তে ধম্মা হোন্তীতি তংসমঙ্গী ‘‘অসেক্খো’’তি ৰুচ্চতীতি.

জাতিমহল্লকোতি জাতিযা ৰুড্ঢতরো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো. সো হি রত্তঞ্ঞুতায যেভুয্যেন জাতিধম্মকুলধম্মপদেসু থাৰরিযপ্পত্তিযা জাতিথেরো নাম. থেরকরণা ধম্মাতি সাসনে থিরভাৰকরা গুণা পটিপক্খনিম্মদনকা. থেরোতি ৰক্খমানেসু ধম্মেসু থিরভাৰপ্পত্তো. সীলৰাতি পাসংসেন সাতিসযেন সীলেন সমন্নাগতো, সীলসম্পন্নোতি অত্থো, এতেন দুস্সীল্যসঙ্খাতস্স বাল্যস্স অভাৰমাহ. সুত্তগেয্যাদি বহু সুতং এতেনাতি বহুস্সুতো, এতেনাস্স সুতৰিরহসঙ্খাতস্স বাল্যস্স অভাৰং, পটিসঙ্খানবলেন চ পতিট্ঠিতভাৰং ৰদতি. ‘‘চতুন্নং ঝানানং লাভী’’তি ইমিনা নীৰরণাদিসঙ্খাতস্স বাল্যস্স অভাৰং, ভাৰনাবলেন চ পতিট্ঠিতভাৰং কথেতি. ‘‘আসৰানং খযা’’তিআদিনা অৰিজ্জাসঙ্খাতস্স বাল্যস্স সব্বসো অভাৰং, খীণাসৰত্থেরভাৰেন পতিট্ঠিতভাৰঞ্চস্স দস্সেতি. ন চেত্থ সমুদাযে ৰাক্যপরিসমাপনং, অথ খো পচ্চেকং ৰাক্যপরিসমাপনন্তি দস্সেন্তো ‘‘এৰং ৰুত্তেসু ধম্মেসূ’’তিআদিমাহ. থেরনামকো ৰা ‘‘থেরো’’তি এৰং নামকো ৰা.

অনুগ্গহৰসেন, পূজাৰসেন ৰা অত্তনো সন্তকং পরস্স দীযতি এতেনাতি দানং, পরিচ্চাগচেতনা. দানমেৰ দানমযং. পদপূরণমত্তং ময-সদ্দো. পুঞ্ঞঞ্চ তং যথাৰুত্তেনত্থেন কিরিযা চ কম্মভাৰতোতি পুঞ্ঞকিরিযা. পরেসং পিযমনাপতাসেৰনীযতাদীনং আনিসংসানং. পুব্বে…পে… ৰসেনেৰাতি সঙ্খারত্তিকে (দী. নি. ৩.৩০৫; দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫) ৰুত্তদানমযসীলমযভাৰনামযচেতনাৰসেনেৰ. ইমানি ৰেদিতব্বানীতি সম্বন্ধো. এত্থাতি এতেসু পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূসু. কাযেন করোন্তস্সাতি অত্তনো কাযেন পরিচ্চাগপযোগং পৰত্তেন্তস্স. তদত্থন্তি দানত্থং. ‘‘ইমং দেয্যধম্মং দেহী’’তি ৰাচং নিচ্ছারেন্তস্স. দানপারমিং আৰজ্জেত্ৰা ৰাতি যথা কেৰলং ‘‘অন্নদানাদীনি দেমী’’তি দানকালে তং দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি, এৰং ‘‘ইমং দানমযং সম্মাসম্বোধিযা পচ্চযো হোতূ’’তি দানপারমিং আৰজ্জেত্ৰা দানকালেপি দানসীসেনেৰ পৰত্তিতত্তা. ৰত্তসীসে ঠত্ৰাতি ‘‘এতং দানং নাম ময্হং কুলৰংসো কুলতন্তি কুলপৰেণী কুলচারিত্ত’’ন্তি চারিত্তসীলে ঠত্ৰা দদতো চারিত্তসীলমযং. যথা দেয্যধম্মপরিচ্চাগৰসেন পৰত্তমানাপি দানচেতনা ৰত্তসীসে ঠত্ৰা দদতো সীলমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি পুব্বাভিসঙ্খারস্স, অপরভাগচেতনায চ তথা পৰত্তত্তা, এৰং দেয্যধম্মে খযতো, ৰযতো সম্মসনং পট্ঠপেত্ৰা দদতো ভাৰনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি পুব্বভাগচেতনায, দেয্যধম্মে অপরভাগচেতনায চ তথা পৰত্তত্তা.

অপচীতিচেতনা অপচিতিসহগতং অপচীযতি এতাযাতি যথা নন্দীরাগো এৰ নন্দীরাগসহগতা, যথাৰুত্তায ৰা অপচিতিযা সহগতং সহপৰত্তন্তি অপচিতিসহগতং. অপচাযনৰসেন পৰত্তং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু. ৰযসা গুণেহি চ ৰুড্ঢতরানং ৰত্তপটিপত্তীসু ব্যাৰটো হোতি যায চেতনায, সা ৰেয্যাৰচ্চং, ৰেয্যাৰচ্চমেৰ ৰেয্যাৰচ্চসহগতং. ৰেয্যাৰচ্চসঙ্খাতায ৰা ৰত্তপটিপত্তিযা সমুট্ঠাপনৰসেনেৰ সহগতং পৰত্তন্তি ৰেয্যাৰচ্চসহগতং, তথাপৰত্তং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু. অত্তনো সন্তানে পত্তং পুঞ্ঞং অনুপ্পদীযতি এতেনাতি পত্তানুপ্পদানং. তথা পরেন অনুপ্পদিন্নতায পত্তং অব্ভনুমোদতি এতেনাতি পত্তব্ভনুমোদনং. অননুপ্পদিন্নং পন কেৰলং অব্ভনুমোদীযতি এতেনাতি অব্ভনুমোদনং. ধম্মং দেসেতি এতাযাতি দেসনা, দেসনাৰ দেসনামযং. সুণাতি এতেনাতি সৰনং, সৰনমেৰ সৰনমযং. দিট্ঠিযা ঞাণস্স উজুগমনং দিট্ঠিজুগতং. সব্বত্থ ‘‘পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূ’’তি পদং অপেক্খিত্ৰা নপুংসকলিঙ্গতা.

পূজাৰসেন সামীচিকিরিযা অপচাযনং অপচিতি. ৰযসা গুণেহি চ জেট্ঠানং গিলানানঞ্চ তংতংকিচ্চকরণং ৰেয্যাৰচ্চং. অযমেতেসং ৰিসেসোতি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. চত্তারো পচ্চযে দত্ৰা সব্বসত্তানন্তি চ একদেসতো উক্কট্ঠনিদ্দেসো, যং কিঞ্চি দেয্যধম্মং দত্ৰা, পুঞ্ঞং ৰা কত্ৰা ‘‘কতিপযানং, একস্সেৰ ৰা পত্তি হোতূ’’তি পরিণামনম্পি পত্তানুপ্পদানমেৰ. তং ন মহপ্ফলং তণ্হায পরামট্ঠত্তা. পরেসং দেসেতি হিতফরণেন মুদুচিত্তেনাতি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. এৰন্তি এৰং ইমং ধম্মং সুত্ৰা বহুস্সুতো হুত্ৰা পরে ধম্মদেসনায অনুগ্গণ্হিস্সামীতি হিতফরণেন মুদুচিত্তেন ধম্মং সুণাতি. এৰঞ্হিস্স সৰনং অত্তনো, পরেসঞ্চ সম্মাপটিপত্তিযা পচ্চযভাৰতো মহপ্ফলং ভৰিস্সতীতি. সব্বেসন্তি সব্বেসম্পি দসন্নং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং. নিযমলক্খণন্তি মহপ্ফলভাৰস্স নিযামকসভাৰং. দিট্ঠিযা উজুভাৰেনেৰাতি ‘‘অত্থি, নত্থী’’তি অন্তদ্ৰযস্স দুরসমুস্সারিততায ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদি (ম. নি. ২.৯৪; ৩.১৩৬; ৰিভ. ৭৯৩) নযপ্পৰত্তায সম্মাদিট্ঠিযা উজুকমেৰ পৰত্তিযা. দানাদীসু হি যং কিঞ্চি ইমায এৰ সম্মাদিট্ঠিযা পরিসোধিতং মহাজুতিকং মহাৰিপ্ফারং ভৰতি.

পুরিমেহেৰ তীহীতি পাল়িযং আগতেহেৰ তীহি. সীলমযে পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুম্হি সঙ্গহং গচ্ছন্তি চারিত্তসীলভাৰতো. দানমযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি দানসভাৰত্তা, দানৰিসযত্তা চ. কামং দেসনা ধম্মদানসভাৰতো দানমযে সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰত্তুং যুত্তা, কুসলধম্মাসেৰনভাৰতো পন ৰিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৰা পৰত্তিতা ৰিয সৰনেন সদ্ধিং ভাৰনামযে সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৰুত্তং. ‘‘দিট্ঠিজুগতং ভাৰনামযে’’তি কেচি. দিট্ঠিজুগতে এৰ চ অত্তনা কতস্স পুঞ্ঞস্স অনুস্সরণং, তস্স চ পরেসং অত্থায পরিণামনং, গুণপসংসা, অঞ্ঞেহি করিযমানায পুঞ্ঞকিরিযায, সম্মাপটিপত্তিযা চ অনুমোদনং সরণগমনন্তি এৰং আদযো পুঞ্ঞৰিসেসা সঙ্গহং গচ্ছন্তি দিট্ঠিজুকম্মৰসেনেৰ তেসং ইজ্ঝনতো.

পরস্স পটিপত্তিযা সোধনত্থো অনুযোগো চোদনা, সা যানি নিস্সায পৰত্ততি, তানি চোদনাৰত্থূনি দিট্ঠসুতপরিসঙ্কিতানি. তেনাহ ‘‘চোদনাকারণানী’’তি. দিট্ঠেনাতি চ হেতুম্হি করণৰচনং, দিট্ঠেন হেতুনাতি অত্থো. কিং পন তং দিট্ঠন্তি আহ ‘‘ৰীতিক্কম’’ন্তি. দিস্ৰাতি চ দস্সনহেতূতি অযমেত্থ অত্থো যথা ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা’’তি. ‘‘সুতেনা’’তিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. পরস্সাতি পরতো, পরস্স ৰা ৰচনং সুত্ৰা.দিট্ঠপরিসঙ্কিতেনাতি দিট্ঠানুগতেন পরিসঙ্কিতেন, তথা পরিসঙ্কিতেন ৰা ৰীতিক্কমেন. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. চোদেতি ৰত্থুসন্দস্সনেন ৰা সংৰাসপ্পটিক্খেপেন ৰা সামীচিপ্পটিক্খেপেন ৰা. ইমস্মিং পন অত্থে ৰিত্থারিযমানে অতিপ্পপঞ্চো হোতীতি আহ ‘‘অযমেত্থ সঙ্খেপো’’তি. ৰিত্থারং পন ইচ্ছন্তানং তস্স অধিগমুপাযং দস্সেন্তো ‘‘ৰিত্থারো পন…পে… ৰেদিতব্বো’’তি আহ.

কামূপপত্তিযোতি কামেহি উপপন্নতা, সমন্নাগততাতি অত্থো. সমন্নাগমো চ তেসং পটিসেৰনং, সমধিগমো চাতি আহ ‘‘কামূপসেৰনা কামপটিলাভা ৰা’’তি. পচ্চুপট্ঠিতকামাতি দুতিযততিযরাসীনং ৰিয সযং, পরেহি চ অনিম্মিতা. উট্ঠানকম্মফলূপজীৰিভাৰতো পন তদুভযৰসেন পচ্চুপট্ঠিতা কামা এতেসন্তি পচ্চুপট্ঠিতকামা. তে পন তেসং যেভুয্যেন নিবদ্ধানি হোন্তীতি ‘‘নিবদ্ধকামা’’তি ৰুত্তং. চতুদেৰলোকৰাসিনোতি চাতুমহারাজিকতো পট্ঠায যাৰ তুসিতা দেৰা. ৰিনিপাতিকাতি আপাযিকা. পরনিম্মিতা কামা এতেসন্তি পরনিম্মিতকামা.

পকতিসেৰনৰসেনাতি অনুমানতো জাননং ৰদতি, ন পচ্চক্খতো. ৰসং ৰত্তেন্তীতি যথারুচি পাতব্যতং আপজ্জন্তি. ‘‘মেথুনং পটিসেৰন্তী’’তি ইদং পন কেচিৰাদপটিসেধনত্থং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘কেচি পনা’’তিআদি. তে ‘‘যামানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আলিঙ্গিতমত্তেন, তুসিতানং হত্থামসনমত্তেন, নিম্মানরতীনং হসিতমত্তেন, পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং ওলোকিতমত্তেন কামকিচ্চং ইজ্ঝতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘ইতরেসং দ্ৰিন্নং দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তিযা ৰা’’তি ৰদন্তি তাদিসস্স কামেসু ৰিরজ্জনস্স তেসু অভাৰতো, কামানঞ্চ উত্তরুত্তরি পণীতপণীততরপণীততমভাৰতো. কেৰলং পন নিস্সন্দাভাৰো তেসং ৰত্তব্বো. কামকিচ্চন্তি তঙ্খণিকপরিল়াহূপসমাৰহং ফস্সসুখং. কামাতি কামূপভোগা. পাকতিকা এৰাতি হেট্ঠিমেহি একসদিসা এৰ. একসঙ্খাতন্তি একরূপং সমানরূপন্তি, সমঞ্ঞাতং সমানভাৰন্তি ৰা অত্থো.

সুখপটিলাভাতি সুখসমধিগমা. হেট্ঠাতি পঠমজ্ঝানভূমিতো হেট্ঠা মনুস্সেসু, দেৰেসু ৰা. পঠমজ্ঝানসুখন্তি কুসলপঠমজ্ঝানং. ভূমিৰসেনপি হেট্ঠুপরিভাৰো লব্ভতেৰ ব্রহ্মকাযিকেসু, ব্রহ্মপুরোহিতেসু ৰা কুসলজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ব্রহ্মপুরোহিতেসু, মহাব্রহ্মেসু ৰা ৰিপাকসুখানুভৰনস্স লব্ভনতো. এত্থ চ দুতিযততিযজ্ঝানভূমিৰসেন দুতিযততিযসুখূপপত্তীনং ৰুচ্চমানত্তা পঠমজ্ঝানভূমিৰসেনেৰ পঠমজ্ঝানসুখূপপত্তি ৰুত্তা. তিন্তাতি তেমিতা, ঝানসুখেন চেৰ ঝানসমুট্ঠানপণীতরূপফুট্ঠকাযেন চ পণীতা ৰিত্তাতি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘সমন্ততো তিন্তা’’তিআদি. যস্মা কুসলসুখতো ৰিপাকসুখং সন্ততরতায পণীততরং বহুলঞ্চ পৰত্ততি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ইদম্পি ৰিপাকজ্ঝানসুখং এৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. তেসন্তি আভস্সরানং. সপ্পীতিকস্স সুখস্স অতিৰিয উল়ারভাৰতো তেন অজ্ঝোত্থতচিত্তানং ভৰলোভো মহা উপ্পজ্জতি. সন্তমেৰাতি ৰিতক্কৰিচারসঙ্খোভপীতিউব্বিলাৰিৰিগমেন অতিৰিয উপসন্তংযেৰ. তথা সন্তভাৰেনেৰ হি তং অত্তনো পচ্চযেহি পধানভাৰং নীততায ‘‘পণীত’’ন্তি ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘পণীতমেৰা’’তি. অতপ্পকেন সুখপারমিপ্পত্তেন সুখেন সংযুত্তায তুসায পীতিযা ইতা পৰত্তাতি তুসিতা. যস্মা তে ততো উত্তরি সুখস্স অভাৰতো এৰ ন পত্থেন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ততো…পে… সন্তুট্ঠা হুত্ৰা’’তি. ততিযজ্ঝানসুখন্তি ততিযজ্ঝানৰিপাকসুখং.

সত্ত অরিযপঞ্ঞাতি অট্ঠমকতো পট্ঠায সত্তন্নং অরিযানং তেসং তেসং আৰেণিকপঞ্ঞা. ঠপেত্ৰা লোকুত্তরং পঞ্ঞং অৰসেসা পঞ্ঞা নাম. সব্বাপি তেভূমিকা পঞ্ঞা ‘‘সেক্খা’’তিপি ন ৰত্তব্বা, ‘‘অসেক্খা’’তিপি ন ৰত্তব্বাতি নেৰসেক্খানাসেক্খা, পুথুজ্জনপঞ্ঞা.

যোগৰিহিতেসূতি পঞ্ঞাৰিহিতেসু পঞ্ঞাপরিণামিতেসু উপাযপঞ্ঞায সম্পাদিতেসু. কম্মাযতনেসূতি এত্থ কম্মমেৰ কম্মাযতনং, কম্মঞ্চ তং আযতনঞ্চ আজীৰাদীনন্তি ৰা কম্মাযতনং. এস নযো সিপ্পাযতনেসুপি. তত্থ চ দুৰিধং কম্মং হীনঞ্চ ৰড্ঢকিকম্মাদি, উক্কট্ঠঞ্চ কসিৰাণিজ্জাদি. সিপ্পম্পি দুৰিধং হীনঞ্চ নল়কারসিপ্পাদি, উক্কট্ঠঞ্চ মুদ্দগণনাদি. ৰিজ্জাৰ ৰিজ্জাট্ঠানং, তং ধম্মিকমেৰ নাগমণ্ডলপরিত্তফুধমনকমন্তসদিসং ৰেদিতব্বং. তানি পনেতানি একচ্চে পণ্ডিতা বোধিসত্তসদিসা মনুস্সানং ফাসুৰিহারং আকঙ্খন্তা নেৰ অঞ্ঞেহি করিযমানানি পস্সন্তি, ন ৰা কতানি উগ্গণ্হন্তি. ন করোন্তানং সুণন্তি, অথ খো অত্তনো ধম্মতায চিন্তায করোন্তি. পঞ্ঞৰন্তেহি অত্তনো ধম্মতায চিন্তায কতানিপি অঞ্ঞেহি উগ্গণ্হিত্ৰা করোন্তেহি কতসদিসানেৰ হোন্তি. কম্মস্সকতন্তি ‘‘ইদং কম্মং সত্তানং সকং, ইদং নো সক’’ন্তি এৰং জাননঞাণং. সচ্চানুলোমিকন্তি ৰিপস্সনাঞাণং. তঞ্হি সচ্চপটিৰেধস্স অনুলোমনতো ‘‘সচ্চানুলোমিক’’ন্তি ৰুচ্চতি. ইদানিস্স পৰত্তনাকারং দস্সেতুং ‘‘রূপং অনিচ্চন্তি ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ৰা-সদ্দেন অনিযমত্থেন দুক্খানত্তলক্খণানিপি গহিতানেৰাতি দট্ঠব্বং নানন্তরিযকভাৰতো. যঞ্হি অনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তদনত্তাতি [(সিজ্ঝনতো) অধিকপাঠো ৰিয দিস্সতি]. যং এৰরূপন্তি যং এৰং হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠসভাৰং. ‘‘অনুলোমিকং খন্তি’’ন্তিআদীনি পঞ্ঞাৰেৰচনানি. সা হি হেট্ঠা ৰুত্তানং কম্মাযতনাদীনং পঞ্চন্নং কারণানং অপচ্চনীকদস্সনেন অনুলোমনতো, তথা সত্তানং হিতচরিযায মগ্গসচ্চস্স, পরমত্থসচ্চস্স চ নিব্বানস্স অৰিলোমনতো অনুলোমেতীতি চ অনুলোমিকা. সব্বানিপি এতানি কারণানি খমতি সহতি দট্ঠুং সক্কোতীতি খন্তি. পস্সতীতি দিট্ঠি. রোচেতীতি রুচি. মুনাতীতি মুতি. পেক্খতীতি পেক্খা. তে চ কম্মাযতনাদযো ধম্মা নিজ্ঝাযমানা এতায নিজ্ঝানং খমন্তীতি ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তি. পরতো অসুত্ৰা পটিলভতীতি অঞ্ঞস্স উপদেসৰচনং অসুত্ৰা সযমেৰ চিন্তেন্তো পটিলভতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং চিন্তামযা পঞ্ঞা নাম ৰুচ্চতি. সা পনেসা অভিঞ্ঞাতানং বোধিসত্তানমেৰ উপ্পজ্জতি. তত্থাপি সচ্চানুলোমিকঞাণং দ্ৰিন্নমেৰ বোধিসত্তানং অন্তিমভৰিকানং, সেসপঞ্ঞা সব্বেসম্পি পূরিতপারমীনং মহাপঞ্ঞানং উপ্পজ্জতি.

পরতো সুত্ৰা পটিলভতীতি কম্মাযতনাদীনি পরেন করিযমানানি, পরেন কতানি ৰা দিস্ৰাপি পরস্স কথযমানস্স ৰচনং সুত্ৰাপি আচরিযসন্তিকে উগ্গহেত্ৰাপি পটিলদ্ধা সব্বা পরতো সুত্ৰা পটিলদ্ধনামাতি ৰেদিতব্বা. সমাপন্নস্সাতি সমাপত্তিসমঙ্গিস্স, নিদস্সনমত্তমেতং. ৰিপস্সনামগ্গপঞ্ঞা হি ইধ ‘‘ভাৰনাপঞ্ঞা’’তি ৰিসেসতো ইচ্ছিতাতি.

আৰুধং নাম পটিপক্খৰিমথনত্থং ইচ্ছিতব্বং, রাগাদিসদিসো চ পটিপক্খো নত্থি, তস্স চ ৰিমথনং বুদ্ধৰচনমেৰাতি ‘‘সুতমেৰ আৰুধ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘তং অত্থতো তেপিটকং বুদ্ধৰচন’’ন্তি আহ. ইদানি তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘তং হী’’তি আদিং ৰত্ৰা ‘‘সুতাৰুধো’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৬৭) সুত্তপদেন সমত্থেতি. তত্থ অকুসলং পজহতীতি তদঙ্গাদিৰসেন অকুসলং পরিচ্চজতি. কুসলং ভাৰেতীতি সমথৰিপস্সনাদিকুসলং ধম্মং উপ্পাদেতি ৰড্ঢেতি চ. সুদ্ধং অত্তানং পরিহরতীতি তেন অকুসলপ্পহানেন, তায চ কুসলভাৰনায রাগাদিসংকিলেসতো ৰিসুদ্ধং অত্তভাৰং পৰত্তেতি.

ৰিৰেকট্ঠকাযানন্তি গণসঙ্গণিকং ৰজ্জেত্ৰা ততো অপকড্ঢিতকাযানং. স্ৰাযং কাযৰিৰেকো ন কেৰলং একাকীভাৰো, অথ খো পঠমজ্ঝানাদি নেক্খম্মযোগতোতি আহ ‘‘নেক্খম্মাভিরতান’’ন্তি. চিত্তৰিৰেকোতি কিলেসসঙ্গণিকং পহায ততো চিত্তস্স ৰিৰিত্ততা. সা পন ঝানৰিমোক্খাদীনং ৰসেন হোতীতি আহ ‘‘পরিসুদ্ধচিত্তানং পরমৰোদানপ্পত্তান’’ন্তি. উপধিৰিৰেকোতি নিব্বানং. তদধিগমেন হি পুগ্গলস্স নিরুপধিতা. তেনাহ ‘‘নিরুপধীনং পুগ্গলান’’ন্তি, ৰিসঙ্খারগতানং অধিগতনিব্বানানং, ফলসমাপত্তিসমঙ্গীনঞ্চাতি অত্থো. সুতম্পি অৰস্সযট্ঠেনেৰ আৰুধং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘অযম্পী’’তি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘তঞ্হি নিস্সাযা’’তি. কামঞ্চেত্থ সুতপৰিৰেকাপি পঞ্ঞাৰসেনেৰ যথাধিপ্পেতআৰুধত্তসাধকা, পঞ্ঞা পন সুতেন, একচ্চপৰিৰেকেন ৰা ৰিনাপি ইধাধিপ্পেতআৰুধত্তসাধনীতি ততো পঞ্ঞা সামত্থিযদস্সনত্থং ৰিসুং আৰুধভাৰেন ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘যস্স সা অত্থি, সো ন কুতোচী’’তিআদি.

নাঞ্ঞাতং অৰিদিতং ধম্মন্তি অনমতগ্গে সংসারৰট্টে ন অঞ্ঞাতং অৰিদিতং অমতধম্মং, চতুসচ্চধম্মমেৰ ৰা জানিস্সামীতি পটিপন্নস্স ইমিনা পুব্বাভোগেন উপ্পন্নং ইন্দ্রিযং. যং পাল়িযং সঙ্গহৰারে ‘‘নৰ ইন্দ্রিযানি হোন্তী’’তি ৰুত্তং, তং পুব্বাভোগসিদ্ধং পৰত্তিআকারৰিসেসং দীপেতুং ৰুত্তং, অত্থতো পন মগ্গসম্মাদিট্ঠি এৰ সাতি আহ ‘‘সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি. অঞ্ঞিন্দ্রিযন্তি আজাননকইন্দ্রিযং, পঠমমগ্গেন ঞাতমরিযাদং অনতিক্কমিত্ৰা তেসংযেৰ তেন মগ্গেন ঞাতানং চতুসচ্চধম্মানং জাননকইন্দ্রিযন্তি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞাভূতং আজাননভূতং ইন্দ্রিয’’ন্তি. আজানাতীতি অঞ্ঞো, অঞ্ঞস্স ভূতং, আজাননৰসেন ৰা ভূতন্তি অঞ্ঞভূতং.অঞ্ঞাতাৰীসূতি জানিতব্বং চতুঅরিযসচ্চং আজানিত্ৰা ঠিতেসু. তেনাহ ‘‘জাননকিচ্চপরিযোসানপ্পত্তেসূ’’তি, পরিঞ্ঞাদিভেদস্স জাননকিচ্চস্স পরিনিট্ঠানপ্পত্তেসু.

মংসচক্খু চক্খুপসাদোতি মংসচক্খু নাম চতস্সো ধাতুযো, ৰণ্ণো, গন্ধো, রসো, ওজা, সম্ভৰো, সণ্ঠানং, জীৰিতং, ভাৰো, কাযপ্পসাদো, চক্খুপসাদোতি এৰং চুদ্দসসম্ভারো মংসপিণ্ডো.

কসিণালোকং ৰড্ঢেত্ৰা তত্থ রূপদস্সনতো ‘‘দিব্বচক্খু আলোকনিস্সিতং ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. দিব্বচক্খুপঞ্ঞাৰিনিমুত্তা এৰ লোকিযপঞ্ঞা পঞ্ঞাচক্খূতি অযমত্থো অৰুত্তসিদ্ধো দিব্বচক্খুস্স ৰিসুং গহিতত্তাতি ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাচক্খু লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞা’’তি.

অধিকং ৰিসিট্ঠং সীলন্তি অধিসীলং. সিক্খিতব্বতোতি আসেৰিতব্বতো. অধিসীলং নাম অনৰসেসকাযিকৰাচসিকসংৰরভাৰতো, মগ্গসীলস্স পদট্ঠানভাৰতো চ. অধিচিত্তং মগ্গসমাধিস্স অধিট্ঠানভাৰতো. অধিপঞ্ঞা মগ্গপঞ্ঞায অধিট্ঠানভাৰতো. ইদানি নেসং অধিসীলাদিভাৰং কারণেন পটিপাদেতুং ‘‘অনুপ্পন্নেপি হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অনুপ্পন্নেতি অপ্পৰত্তে. অধিসীলমেৰ নিব্বানাধিগমস্স পচ্চযভাৰতো. সমাপন্নাতি এত্থ ‘‘নিব্বানং পত্থযন্তেনা’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.

‘‘কল্যাণকারী কল্যাণং, পাপকারী চ পাপকং;

অনুভোতি দ্ৰযম্পেতুং, অনুবন্ধঞ্হি কারক’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৫৬);

এৰং অতীতে, অনাগতে চ ৰট্টমূলকদুক্খসল্লক্খণৰসেন সংৰেগৰত্থুতায ৰিমুত্তিআকঙ্খায পচ্চযভূতা কম্মস্সকতাপঞ্ঞা অধিপঞ্ঞা’’তি ৰদন্তি. লোকিযসীলাদীনং অধিসীলাদিভাৰো পরিযাযেনাতি নিপ্পরিযাযমেৰ তং দস্সেতুং ‘‘সব্বং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং.

পঞ্চদ্ৰারিককাযোতি পঞ্চদ্ৰারেসু কাযো ফস্সাদিধম্মসমূহো. কাযো চ সো ভাৰিতভাৰেন ভাৰনা চাতি কাযভাৰনা নাম. যস্মা খীণাসৰানং অগ্গমগ্গাধিগমনেন সব্বসংকিলেসা পহীনাতি পহীনকালতো পট্ঠায সব্বসো আসেৰনাভাৰতো নত্থি তেসং ভাৰিনিযাপি চক্খুসোতৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা, পগেৰ কাল়কা, তস্মা পঞ্চদ্ৰারিককাযো সুভাৰিতো এৰ হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘খীণাসৰস্স হি…পে… সুভাৰিতো হোতী’’তি. ন অঞ্ঞেসং ৰিয দুব্বলা দুব্বলভাৰকরানং কিলেসানং সব্বসো পহীনত্তা.

ৰিপস্সনা দস্সনানুত্তরিযং অনিচ্চানুপস্সনাদিৰসেন সঙ্খারানং সম্মদেৰ দস্সনতো. মগ্গো পটিপদানুত্তরিযং তদুত্তরিপটিপদায অভাৰতো. ফলং ৰিমুত্তানুত্তরিযং অকুপ্পভাৰতো. ফলং ৰা দস্সনানুত্তরিযং দিৰসম্পি নিব্বানং পচ্চক্খতো দিস্ৰা পৰত্তনতো. নিব্বানং ৰিমুত্তানুত্তরিযং সব্বসঙ্খতৰিনিস্সটত্তা. দস্সন-সদ্দং কম্মসাধনং গহেত্ৰা নিব্বানস্স দস্সনানুত্তরিযতা ৰুত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘ততো উত্তরঞ্হি দট্ঠব্বং নাম নত্থী’’তি আহ. নত্থি ইতো উত্তরন্তি অনুত্তরং, অনুত্তরমেৰ অনুত্তরিযন্তি আহ ‘‘উত্তমং জেট্ঠক’’ন্তি.

সেসোতি ৰুত্তাৰসেসো পঞ্চকনযেন, চতুক্কনযেন চ তিৰিধো সমাধি, ইমিনা এৰ চ সমাধিত্তযাপদেসেন সুত্তন্তেসুপি পঞ্চকনযো আগতো এৰাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং পরমত্থমঞ্জূসাযং ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি. টী. ১.৩৮) ৰুত্তমেৰ, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

আগচ্ছতি নামং এতস্মাতি আগমনং, ততো আগমনতো.সগুণতোতি সরসতো. আরম্মণতোতি আরম্মণধম্মতো. অনত্ততো অভিনিৰিসিত্ৰাতি ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনত্তা’’তি ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা. অনত্ততো দিস্ৰাতি পঠমং সঙ্খারানং ‘‘অনত্তা’’তি অনত্তলক্খণং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা. অনত্ততো ৰুট্ঠাতীতি ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনায অনত্তাকারতো পৰত্তায মগ্গৰুট্ঠানং পাপুণাতি. অসুঞ্ঞতত্তকারকানং কিলেসানং অভাৰাতি অত্তাভিনিৰেসপচ্চযানং দিট্ঠেকট্ঠানং কিলেসানং ৰিক্খম্ভনতো ৰিপস্সনা সুঞ্ঞতা নাম অত্তসুঞ্ঞতায যাথাৰতো গহণতো. ননু এৰং ৰিপস্সনায সগুণতো সুঞ্ঞতা, ন আগমনতোতি নিপ্পরিযাযতো নত্থীতি? সচ্চমেতং নামলাভে, ন পন নামদানেতি নাযং দোসো. অথ ৰা সুত্তন্তকথা নাম পরিযাযকথা, ন অভিধম্মকথা ৰিয নিপ্পরিযাযাতি ভিয্যোপি ন কোচি দোসো.

যস্মা সগুণতো, আরম্মণতো চ নামলাভে সঙ্করো হোতি একস্সেৰ নামন্তরলাভসম্ভৰতো. আগমনতো পন নামলাভে সঙ্করো নত্থি নামন্তরলাভাভাৰতো, অসম্ভৰতো চ, তস্মা ‘‘অপরো’’তিআদি ৰুত্তং. নিমিত্তকারককিলেসাভাৰাতি নিচ্চনিমিত্তাদিগ্গাহকপচ্চযানং কিলেসানং ৰিক্খম্ভনতো. কামঞ্চাযং ৰিপস্সনা নিচ্চনিমিত্তাদিং উগ্ঘাটেন্তী পৰত্ততি, সঙ্খারনিমিত্তস্স পন অৰিস্সজ্জনতো ন নিপ্পরিযাযতো অনিমিত্তনামং লভতীতি. পরিযাযেন পনেতং ৰুত্তং. তথা হি নিপ্পরিযাযদেসনত্তা অভিধম্মে মগ্গস্স অনিমিত্তনামং উদ্ধটং. সুত্তে চ –

‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৰেহি, মানানুসযমুজ্জহ;

ততো মানাভিসমযা, উপসন্তো চরিস্সসী’’তি. (সু. নি. ৩৪৪; সং. নি. ১.২১২);