পুব্বন্তকপ্পিকসস্সতৰাদৰণ্ণনা

২৮. ভিক্খুসঙ্ঘেন ৰুত্তৰণ্ণো নাম ‘‘যাৰঞ্চিদং তেন ভগৰতা’’তিআদিনা ৰুত্তৰণ্ণো. এত্থাযং সম্বন্ধো – ন ভিক্খৰে এত্তকা এৰ বুদ্ধগুণা, যে তুম্হাকং পাকটা, অপাকটা পন ‘‘অত্থি ভিক্খৰে অঞ্ঞে ধম্মা’’তি ৰিত্থারো. তত্থ ‘‘ইমে দিট্ঠিট্ঠানা এৰং গহিতা’’তিআদিনা সস্সতাদিদিট্ঠিট্ঠানানং যথাগহিতাকারসুঞ্ঞতভাৰপ্পকাসনতো, ‘‘তঞ্চ পজাননং ন পরামসতী’’তি সীলাদীনঞ্চ অপরামাসনিয্যানিকভাৰদীপনেন নিচ্চসারাদিৰিরহপ্পকাসনতো, যাসু ৰেদনাসু অৰীতরাগতায বাহিরকানং এতানি দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতানি সম্ভৰন্তি, তেসং পচ্চযভূতানঞ্চ সম্মোহাদীনং ৰেদককারকসভাৰাভাৰদস্সনমুখেন সব্বধম্মানং অত্তত্তনিযতাৰিরহদীপনতো, অনুপাদাপরিনিব্বানদীপনতো চ অযং দেসনা সুঞ্ঞতাৰিভাৰনপ্পধানাতি আহ ‘‘সুঞ্ঞতাপকাসনং আরভী’’তি. পরিযত্তীতি ৰিনযাদিভেদভিন্না তন্তি. দেসনাতি তস্সা তন্তিযা মনসাৰৰত্থাপিতায ৰিভাৰনা, যথাধম্মং ধম্মাভিলাপভূতা ৰা পঞ্ঞাপনা, অনুলোমাদিৰসেন ৰা কথনন্তি পরিযত্তিদেসনানং ৰিসেসো পুব্বেযেৰ ৰৰত্থাপিতোতি আহ ‘‘দেসনাযং পরিযত্তিয’’ন্তি. এৰং আদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন সচ্চসভাৰসমাধিপঞ্ঞাপকতিপুঞ্ঞআপত্তিঞেয্যাদযো সঙ্গয্হন্তি. তথা হি অযং ধম্ম-সদ্দো ‘‘চতুন্নং ভিক্খৰে ধম্মানং অননুবোধা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৮৬; অ. নি. ৪.১) সচ্চে ৰত্ততি, ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. ১) সভাৰে, ‘‘এৰংধম্মা তে ভগৰন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৫.৩৭৮) সমাধিম্হি, ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, স ৰে পেচ্চ ন সোচতী’’তিআদীসু (সু. নি. ১৯০) পঞ্ঞায, ‘‘জাতিধম্মানং ভিক্খৰে সত্তানং এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৭৩; পটি. ম. ১.৩৩) পকতিযং, ‘‘ধম্মো সুচিণ্ণো সুখমাৰহাতী’’তিআদীসু (সু. নি. ১৮৪; থেরগা. ৩০৩; জা. ১.১০.১০২) পুঞ্ঞে, ‘‘চত্তারো পারাজিকা ধম্মা’’তিআদীসু (পারা. ২৩৩) আপত্তিযং, ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৬) ঞেয্যে ৰত্ততি (ম. নি. অট্ঠ. ১.সুত্তনিক্খেপৰণ্ণনা; অভি. অট্ঠ. ১.তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা; বু. ৰং. অট্ঠ. রতনচঙ্কমনকণ্ডৰণ্ণনা). ধম্মা হোন্তীতি সুঞ্ঞা ধম্মমত্তা হোন্তীতি অত্থো.

‘‘দুদ্দসা’’তি এতেনেৰ তেসং ধম্মানং দুক্খোগাহতা পকাসিতা হোতি. সচে পন কোচি অত্তনো পমাণং অজানন্তো ঞাণেন তে ধম্মে ওগাহিতুং উস্সাহং করেয্য, তস্স তং ঞাণং অপ্পতিট্ঠমেৰ মকসতুণ্ডসূচি ৰিয মহাসমুদ্দেতি আহ ‘‘অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা’’তি. অলব্ভনেয্যা পতিট্ঠা এত্থাতি অলব্ভনেয্যপতিট্ঠাতি পদৰিগ্গহো ৰেদিতব্বো. অলব্ভনেয্যপতিট্ঠানং ওগাহিতুং অসক্কুণেয্যতায ‘‘এত্তকা এতে ঈদিসা চা’’তি পস্সিতুং ন সক্কাতি ৰুত্তং ‘‘গম্ভীরত্তা এৰ দুদ্দসা’’তি. যে পন দট্ঠুমেৰ ন সক্কা, তেসং ওগাহিত্ৰা অনুবুজ্ঝনে কথা এৰ নত্থীতি আহ ‘‘দুদ্দসত্তা এৰ দুরনুবোধা’’তি. সব্বপরিল়াহপটিপ্পস্সদ্ধিমত্থকে সমুপ্পন্নত্তা, নিব্বুতসব্বপরিল়াহসমাপত্তিসমোকিণ্ণত্তা চ নিব্বুতসব্বপরিল়াহা. সন্তারম্মণানি মগ্গফলনিব্বানানি অনুপসন্তসভাৰানং কিলেসানং সঙ্খারানঞ্চ অভাৰতো. অথ ৰা সমূহতৰিক্খেপতায নিচ্চসমাহিতস্স মনসিকারস্স ৰসেন তদারম্মণধম্মানং সন্তভাৰো ৰেদিতব্বো কসিণুগ্ঘাটিমাকাসতব্বিসযৰিঞ্ঞাণানং অনন্তভাৰো ৰিয. অৰিরজ্ঝিত্ৰা নিমিত্তপটিৰেধো ৰিয ইস্সাসানং অৰিরজ্ঝিত্ৰা ধম্মানং যথাভূতসভাৰবোধো সাদুরসো মহারসো চ হোতীতি আহ অতিত্তিকরণট্ঠেনাতি. পটিৰেধপ্পত্তানং, তেসু চ বুদ্ধানংযেৰ সব্বাকারেন ৰিসযভাৰূপগমনতো ন তক্কবুদ্ধিযা গোচরাতি আহ ‘‘উত্তমঞাণৰিসযত্তা’’তিআদি. ‘‘নিপুণা’’তি ঞেয্যেসু তিক্খৰিসদৰুত্তিযা ছেকা. যস্মা পন সো ছেকভাৰো আরম্মণে অপ্পটিহতৰুত্তিতায সুখুমঞেয্যগহণসমত্থতায সুপাকটো হোতি, তেন ৰুত্তং ‘‘সণ্হসুখুমসভাৰত্তা’’তি.

অপরো নযো – ৰিনযপণ্ণত্তিআদিগম্ভীরনেয্যৰিভাৰনতো গম্ভীরা. কদাচি অসঙ্খ্যেয্যমহাকপ্পে অতিক্কমিত্ৰাপি দুল্লভদস্সনতায দুদ্দসা. দস্সনঞ্চেত্থ পঞ্ঞাচক্খুৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. ধম্মন্ৰযসঙ্খাতস্স অনুবোধস্স কস্সচিদেৰ সম্ভৰতো দুরনুবোধা. সন্তসভাৰতো, ৰেনেয্যানঞ্চ গুণসম্পদানং পরিযোসানত্তা সন্তা. অত্তনো চ পচ্চযেহি পধানভাৰং নীততায পণীতা. সমধিগতসচ্চলক্খণতায অতক্কেহি, অতক্কেন ৰা ঞাণেন অৰচরিতব্বতায অতক্কাৰচরা. নিপুণং, নিপুণে ৰা অত্থে সচ্চপ্পচ্চযাকারাদিৰসেন ৰিভাৰনতো নিপুণা. লোকে অগ্গপণ্ডিতেন সম্মাসম্বুদ্ধেন ৰেদীযন্তি পকাসীযন্তীতি পণ্ডিতৰেদনীযা. অনাৰরণঞাণপটিলাভতো হি ভগৰা ‘‘সব্বৰিদূ হং অস্মি, (ধ. প. ৩৫৩; মহাৰ. ১১; কথা. ৪০৫) দসবলসমন্নাগতো ভিক্খৰে তথাগতো’’তিআদিনা (সং. নি. ২.২১) অত্তনো সব্বঞ্ঞুতাদিগুণে পকাসেতি. তেনেৰাহ ‘‘সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতী’’তি.

তত্থ কিঞ্চাপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ফলনিব্বানানি ৰিয সচ্ছিকাতব্বসভাৰং ন হোতি, আসৰক্খযঞাণে পন অধিগতে অধিগতমেৰ হোতীতি তস্স পচ্চক্খকরণং সচ্ছিকিরিযাতি আহ ‘‘অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন পচ্চক্খং কত্ৰা’’তি. অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেনাতি চ হেতুঅত্থে করণৰচনং, অভিৰিসিট্ঠঞাণাধিগমহেতূতি অত্থো. অভিৰিসিট্ঠঞাণন্তি ৰা পচ্চৰেক্খণঞাণে অধিপ্পেতে করণৰচনম্পি যুজ্জতিযেৰ. পৰেদনঞ্চেত্থ অঞ্ঞাৰিসযানং সচ্চাদীনং দেসনাকিচ্চসাধনতো, ‘‘একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা (মহাৰ. ১১; কথা. ৪০৫) পটিজাননতো চ ৰেদিতব্বং. ৰদমানাতি এত্থ সত্তিঅত্থো মান-সদ্দো, ৰত্তুং উস্সাহং করোন্তোতি অত্থো. এৰংভূতা চ ৰত্তুকামা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘ৰণ্ণং ৰত্তুকামা’’তি. সাৰসেসং ৰদন্তোপি ৰিপরীতং ৰদন্তো ৰিয ‘‘সম্মা ৰদতী’’তি ন ৰত্তব্বোতি আহ ‘‘অহাপেত্ৰা’’তি, তেন অনৰসেসত্থো ইধ সম্মা-সদ্দোতি দস্সেতি. ‘‘ৰত্তুং সক্কুণেয্যু’’ন্তি ইমিনা ‘‘ৰদেয্যু’’ন্তি সকত্থদীপনভাৰমাহ. এত্থ চ কিঞ্চাপি ভগৰতো দসবলাদিঞাণানিপি অনঞ্ঞসাধারণানি, সপ্পদেসৰিসযত্তা পন তেসং ঞাণানং ন তেহি বুদ্ধগুণা অহাপেত্ৰা গহিতা নাম হোন্তি, নিপ্পদেসৰিসযত্তা পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স তস্মিং গহিতে সব্বেপি বুদ্ধগুণা গহিতা এৰ নাম হোন্তীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘যেহি…পে… ৰদেয্যু’’ন্তি. পুথূনি আরম্মণানি এতস্সাতি পুথুআরম্মণং, সব্বারম্মণত্তাতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা পুথুআরম্মণারম্মণতোতি এতস্মিং অত্থে ‘‘পুথুআরম্মণতো’’তি ৰুত্তং, একস্স আরম্মণ-সদ্দস্স লোপং কত্ৰা ‘‘ওট্ঠমুখো কামাৰচর’’ন্তি আদীসু ৰিয, তেনস্স পুথুঞাণকিচ্চসাধকতং দস্সেতি. তথা হেতং তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং, পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণং, ছসু অসাধারণঞাণেসু সেসাসাধারণঞাণানি, সত্তঅরিযপুগ্গলৰিভাৰকঞাণং, অট্ঠসুপি পরিসাসু অকম্পনঞাণং, নৰসত্তাৰাসপরিজাননঞাণং, দসবলঞাণন্তি এৰমাদীনং অনেকসতসহস্সভেদানং ঞাণানং যথাসম্ভৰং কিচ্চং সাধেতীতি. ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৰসেনা’’তি এতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স কমৰুত্তিতং দস্সেতি. কমেনাপি হি তং ৰিসযেসু পৰত্ততি, ন সকিংযেৰ যথা বাহিরকা ৰদন্তি ‘‘সকিংযেৰ সব্বঞ্ঞূ সব্বং জানাতি, ন কমেনা’’তি.

যদি এৰং অচিন্তেয্যাপরিমেয্যভেদস্স ঞেয্যস্স পরিচ্ছেদৰতা একেন ঞাণেন নিরৰসেসতো কথং পটিৰেধোতি, কো ৰা এৰমাহ ‘‘পরিচ্ছেদৰন্তং বুদ্ধঞাণ’’ন্তি. অনন্তঞ্হি তং ঞাণং ঞেয্যং ৰিয. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যাৰতকং ঞেয্যং তাৰতকং ঞাণং. যাৰতকং ঞাণং, তাৰতকং ঞেয্য’’ন্তি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫). এৰম্পি জাতিভূমিসভাৰাদিৰসেন দিসাদেসকালাদিৰসেন চ অনেকভেদভিন্নে ঞেয্যে কমেন গয্হমানে অনৰসেসপটিৰেধো ন সম্ভৰতি যেৰাতি, নযিদমেৰং. কস্মা? যং কিঞ্চি ভগৰতা ঞাতুং ইচ্ছিতং সকলং একদেসো ৰা. তত্থ অপ্পটিহতচারতায পচ্চক্খতো ঞাণং পৰত্ততি, ৰিক্খেপাভাৰতো চ ভগৰা সব্বকালং সমাহিতোৰ ঞাতুং, ইচ্ছিতস্স পচ্চক্খভাৰো ন সক্কা নিৰারেতুং ‘‘আকঙ্খাপটিবদ্ধং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণ’’ন্তিআদি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) ৰচনতো, ন চেত্থ দূরতো চিত্তপটং পস্সন্তানং ৰিয, ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি ৰিপস্সন্তানং ৰিয চ অনেকধম্মাৰবোধকালে অনিরূপিতরূপেন ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততীতি গহেতব্বং অচিন্তেয্যানুভাৰতায বুদ্ধঞাণস্স. তেনেৰাহ ‘‘বুদ্ধৰিসযো অচিন্তেয্যো’’তি (অ. নি. ৪.৭৭). ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানংসব্বাকারেন সব্বধম্মাৰবোধনসমত্থস্স আকঙ্খাপটিবদ্ধৰুত্তিনো অনাৰরণঞাণস্স পটিলাভেন ভগৰা সন্তানেন সব্বধম্মপটিৰেধসমত্থো অহোসি সব্বনেয্যাৰরণস্স পহানতো, তস্মা সব্বঞ্ঞূ, ন সকিংযেৰ সব্বধম্মাৰবোধতো, যথা সন্তানেন সব্বইন্ধনস্স দহনসমত্থতায পাৰকো ‘‘সব্বভূ’’তি ৰুচ্চতীতি.

ৰৰত্থাপনৰচনন্তি সন্নিট্ঠাপনৰচনং, অৰধারণৰচনন্তি অত্থো. অঞ্ঞে ৰাতি এত্থ অৰধারণেন নিৰত্তিতং দস্সেতি ‘‘ন পাণাতিপাতা ৰেরমণিআদযো’’তি, অযঞ্চ এৰ-সদ্দো অনিযতদেসতায চ-সদ্দো ৰিয যত্থ ৰুত্তো, ততো অঞ্ঞত্থাপি ৰচনিচ্ছাৰসেন উপতিট্ঠতীতি আহ ‘‘গম্ভীরা ৰা’’তিআদি. সব্বপদেহীতি যাৰ ‘‘পণ্ডিতৰেদনীযা’’তি ইদং পদং, তাৰ সব্বপদেহি. সাৰকপারমিঞাণন্তি সাৰকানং দানাদিপারিপূরিযা নিপ্ফন্নং ৰিজ্জত্তযছল়ভিঞ্ঞাচতুপ্পটিসম্ভিদাদিভেদং ঞাণং. ততোতি সাৰকপারমিঞাণতো. তত্থাতি সাৰকপারমিঞাণে. ততোপীতি অনন্তরনিদ্দিট্ঠতো পচ্চেকবুদ্ধঞাণতোপি, কো পন ৰাদো সাৰকপারমিঞাণতোতি অধিপ্পাযো. এত্থাযং অত্থযোজনা – কিঞ্চাপি সাৰকপারমিঞাণং হেট্ঠিমসেক্খঞাণং পুথুজ্জনঞাণঞ্চ উপাদায গম্ভীরং, পচ্চেকবুদ্ধঞাণং উপাদায ন তথা গম্ভীরন্তি ‘‘গম্ভীরমেৰা’’তি ন সক্কা ৰত্তুং. তথা পচ্চেকবুদ্ধঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং উপাদাযাতি তত্থ ৰৰত্থানং ন লব্ভতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণধম্মা পন সাৰকপারমিঞাণাদীনং ৰিয কিঞ্চি উপাদায অগম্ভীরভাৰাভাৰতো গম্ভীরা ৰাতি. যথা চেত্থ ৰৰত্থানং দস্সিতং, এৰং সাৰকপারমিঞাণং দুদ্দসং, পচ্চেকবুদ্ধঞাণং পন ততো দুদ্দসতরন্তি তত্থ ৰৰত্থানং নত্থীতিআদিনা ৰৰত্থানসব্ভাৰো নেতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘তথা দুদ্দসাৰ…পে… ৰেদিতব্ব’’ন্তি.

কস্মা পনেতং এৰং আরদ্ধংতি এত্থাযং অধিপ্পাযো – ভৰতু তাৰ নিরৰসেসবুদ্ধগুণৰিভাৰনূপাযভাৰতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং একম্পি পুথুনিস্সযারম্মণঞাকিচ্চসিদ্ধিযা ‘‘অত্থি ভিক্খৰে অঞ্ঞেৰ ধম্মা’’তিআদিনা বহুৰচনেন উদ্দিট্ঠং, তস্স পন ৰিস্সজ্জনং সচ্চপচ্চযাকারাদিৰিসেসৰসেন অনঞ্ঞসাধারণেন ৰিভজননযেন অনারভিত্ৰা সনিস্সযানং দিট্ঠীনং ৰিভজনৰসেন কস্মা আরদ্ধন্তি. তত্থ যথা সচ্চপচ্চযাকারাদীনং ৰিভজনং অনঞ্ঞসাধারণং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰ ৰিসযো, এৰং নিরৰসেসেন দিট্ঠিগতৰিভজনম্পীতি দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধানঞ্হী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ ঠানানীতি কারণানি. গজ্জিতং মহন্তং হোতীতি দেসেতব্বস্স অত্থস্স অনেকৰিধতায, দুৰিঞ্ঞেয্যতায চ নানানযেহি পৰত্তমানং দেসনাগজ্জিতং মহন্তং ৰিপুলং, বহুভেদঞ্চ হোতি. ঞাণং অনুপৰিসতীতি ততো এৰ চ দেসনাঞাণং দেসেতব্বধম্মে ৰিভাগসো কুরুমানং অনুপৰিসতি, তে অনুপৰিস্স ঠিতং ৰিয হোতীতি অত্থো.

বুদ্ধঞাণস্স মহন্তভাৰো পঞ্ঞাযতীতি এৰংৰিধস্স নাম ধম্মস্স দেসকং পটিৰেধকঞ্চাতি বুদ্ধানং দেসনাঞাণস্স পটিৰেধঞাণস্স চ উল়ারভাৰো পাকটো হোতি. এত্থ চ কিঞ্চাপি ‘‘সব্বং ৰচীকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্তী’’তি (মহানি. ৬৯; চূল়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫; নেত্তি. ১৪) ৰচনতো সব্বাপি ভগৰতো দেসনা ঞাণরহিতা নত্থি, সীহসমানৰুত্তিতায চ সব্বত্থ সমানুস্সাহপ্পৰত্তি দেসেতব্বধম্মৰসেন পন দেসনা ৰিসেসতো ঞাণেন অনুপৰিট্ঠা গম্ভীরতরা চ হোতীতি দট্ঠব্বং. কথং পন ৰিনযপণ্ণত্তিং পত্ৰা দেসনা তিলক্খণাহতা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তা হোতীতি? তত্থাপি চ সন্নিসিন্নপরিসায অজ্ঝাসযানুরূপং পৰত্তমানা দেসনা সঙ্খারানং অনিচ্চতাদিৰিভাৰনী, সব্বধম্মানং অত্তত্তনিযতাভাৰপ্পকাসনী চ হোতি. তেনেৰাহ ‘‘অনেকপরিযাযেন ধম্মিং কথং কত্ৰা’’তিআদি.

ভূমন্তরন্তি ধম্মানং অৰত্থাৰিসেসঞ্চ ঠানৰিসেসঞ্চ. তত্থ অৰত্থাৰিসেসোসতিআদিধম্মানং সতিপট্ঠানিন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গাদিভেদো. ঠানৰিসেসো কামাৰচরাদিভেদো. পচ্চযাকারপদস্স অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. সমযন্তরন্তি দিট্ঠিৰিসেসা, নানাৰিহিতা দিট্ঠিযোতি অত্থো, অঞ্ঞসমযং ৰা. এৰং ওতিণ্ণে ৰত্থুস্মিন্তি এৰং লহুকগরুকাদিৰসেন তদনুরূপে ওতিণ্ণে ৰত্থুস্মিং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং.

যদিপি কাযানুপস্সনাদিৰসেন সতিপট্ঠানাদযো সুত্তন্তপিটকেপি (দী. নি. ২.৩৭৪; ম. নি. ১.১০৭) ৰিভত্তা, সুত্তন্তভাজনীযাদিৰসেন পন অভিধম্মেযেৰ তে সৰিসেসং ৰিভত্তাতি আহ ‘‘ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানা…পে… অভিধম্মপিটকং ৰিভজিত্ৰা’’তি. তত্থ ‘‘সত্ত ফস্সা’’তি সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পযোগৰসেন ৰুত্তং. তথা ‘‘সত্ত ৰেদনা’’তিআদীসুপি. লোকুত্তরা ধম্মা নামাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা, তেন ৰুত্তাৰসেসং অভিধম্মে আগতং ধম্মানং ৰিভজিতব্বাকারং সঙ্গণ্হাতি. চতুৰীসতি সমন্তপট্ঠানানি এত্থাতি চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানং, অভিধম্মপিটকং. এত্থ পচ্চযনযং অগ্গহেত্ৰা ধম্মৰসেনেৰ সমন্তপট্ঠানস্স চতুৰীসতিৰিধতা ৰুত্তা. যথাহ –

‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৰরং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৰ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৰ দুকদুকঞ্চ,

ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরা. (পট্ঠা. ১.পচ্চযনিদ্দেস ৪১, ৪৪, ৪৮, ৫২);

তথা –

তিকঞ্চ…পে… ছ পচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীরা;

তিকঞ্চ…পে… ছ অনুলোমপচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীরা;

তিকঞ্চ…পে… পচ্চনীযানুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরা’’তি. (পট্ঠা. ১.পচ্চযনিদ্দেস ৪৪, ৫২);

এৰং ধম্মৰসেন চতুৰীসতিভেদেসু তিকপট্ঠানাদীসু একেকং পচ্চযনযেন অনুলোমাদিৰসেন চতুব্বিধং হোতীতি ছন্নৰুতি সমন্তপট্ঠানানি. তত্থ পন ধম্মানুলোমে তিকপট্ঠানে কুসলত্তিকে পটিচ্চৰারে পচ্চযানুলোমে হেতুমূলকে হেতুপচ্চযৰসেন একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছানযা সত্ত ৰিস্সজ্জননযাতি আদিনা দস্সিযমানা অনন্তভেদা নযাতি আহ ‘‘অনন্তনয’’ন্তি. হোতি চেত্থ –

‘‘পট্ঠানং নাম পচ্চেকং ধম্মানং অনুলোমাদিম্হি তিকদুকাদীসু যা পচ্চযমূলৰিসিট্ঠা চতুনযতো সত্তধা গতী’’তি.

নৰহাকারেহীতি উপ্পাদাদীহি নৰহি পচ্চযাকারেহি. তত্থ উপ্পজ্জতি এতস্মা ফলন্তি উপ্পাদো, উপ্পত্তিযা কারণভাৰো. সতি চ অৰিজ্জায সঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি, ন অসতি, তস্মা অৰিজ্জা সঙ্খারানং উপ্পাদো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি. তথা অৰিজ্জায সতি সঙ্খারা পৰত্তন্তি ধরন্তি, নিৰিসন্তি চ, তে অৰিজ্জায সতি ফলং ভৰাদীসু খিপন্তি, আযূহন্তি ফলুপ্পত্তিযা ঘটন্তি, সংযুজ্জন্তি অত্তনো ফলেন, যস্মিং সন্তানে সযঞ্চ উপ্পন্না, তং পলিবুন্ধন্তি, পচ্চযন্তরসমৰাযে উদযন্তি উপ্পজ্জন্তি, হিনোতি চ সঙ্খারানং কারণভাৰং গচ্ছতি, পটিচ্চ অৰিজ্জং সঙ্খারা অযন্তি পৰত্তন্তীতি এৰং অৰিজ্জায সঙ্খারানং কারণভাৰূপগমনৰিসেসা উপ্পাদাদযো ৰেদিতব্বা. তথা সঙ্খারাদীনং ৰিঞ্ঞাণাদীসু.

উপ্পাদট্ঠিতীতিআদীসু চ তিট্ঠতি এতেনাতি ঠিতি, কারণং. উপ্পাদো এৰ ঠিতি উপ্পাদট্ঠিতি. এস নযো সেসেসুপি. যস্মা অযোনিসোমনসিকারো, ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৰচনতো আসৰা চ অৰিজ্জায পচ্চযো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘উভোপেতে ধম্মা পচ্চযসমুপ্পন্না’’তি. পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞাতি সঙ্খারানং অৰিজ্জায চ উপ্পাদাদিকে পচ্চযাকারে পরিচ্ছিন্দিত্ৰা গহণৰসেন পৰত্তা পঞ্ঞা. ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি ধম্মানং পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযভাৰতো ধম্মট্ঠিতিসঙ্খাতে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং. পচ্চযধম্মা হি পটিচ্চসমুপ্পাদে ‘‘দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি ৰচনতো দ্ৰাদস পচ্চযা. অযঞ্চ নযো ন পচ্চুপ্পন্নে এৰ, অথ খো অতীতানাগতকালেপি, ন চ অৰিজ্জায এৰ সঙ্খারেসু, অথ খো সঙ্খারাদীনম্পি ৰিঞ্ঞাণাদীসু লব্ভতীতি পরিপুণ্ণং কত্ৰা পচ্চযাকারস্স ৰিভত্তভাৰং দস্সেতুং ‘‘অতীতম্পি অদ্ধান’’ন্তিআদি পাল়িং আরভি. পট্ঠানে (পট্ঠা. ১.পচ্চযনিদ্দেস ১) দস্সিতা হেতাদিপচ্চযা এৰেত্থ উপ্পাদাদিপচ্চযাকারেহি গহিতাতি তে যথাসম্ভৰং নীহরিত্ৰা যোজেতব্বা, অতিৰিত্থারভযেন পন ন যোজযিম্হ.

তস্স তস্স ধম্মস্সাতি তস্স তস্স সঙ্খারাদিপচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স. তথা তথা পচ্চযভাৰেনাতি উপ্পাদাদিহেতাদিপচ্চযভাৰেন. অতীতপচ্চুপ্পন্নানাগতৰসেন তযো অদ্ধা কালা এতস্সাতি তিযদ্ধং. হেতুফলফলহেতুহেতুফলৰসেন তযো সন্ধী এতস্সাতি তিসন্ধিং. সঙ্খিপ্পন্তি এত্থ অৰিজ্জাদযো ৰিঞ্ঞাণাদযো চাতি সঙ্খেপো, কম্মং ৰিপাকো চ. সঙ্খিপ্পন্তি এত্থাতি ৰা সঙ্খেপো, অৰিজ্জাদযো ৰিঞ্ঞাণাদযো চ. কোট্ঠাসপরিযাযো ৰা সঙ্খেপ-সদ্দো. অতীতে কম্মসঙ্খেপাদিৰসেন চত্তারো সঙ্খেপা এতস্সাতি চতুসঙ্খেপং. সরূপতো অৰুত্তাপি তস্মিং তস্মিং সঙ্খেপে আকিরীযন্তি অৰিজ্জাসঙ্খারাদিগ্গহণেহি পকাসীযন্তীতি আকারা, অতীতে হেতুআদীনং ৰা পকারা আকারা, তে সঙ্খেপে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা ৰীসতিআকারা এতস্সাতি ৰীসতাকারং.

খত্তিযাদিভেদেন অনেকভেদভিন্নাপি সস্সতৰাদিনো জাতিসতসহস্সানুস্সরণাদিনো অভিনিৰেসহেতুনো ৰসেন চত্তারোৰ হোন্তি, ন ততো উদ্ধং অধোতি সস্সতৰাদাদীনং পরিমাণপরিচ্ছেদস্স অনঞ্ঞৰিসযতং দস্সেতুং ‘‘চত্তারো জনা’’তিআদিমাহ. তত্থ চত্তারো জনাতি চত্তারো জনসমূহা. ইদং নিস্সাযাতি ইদং ইদপ্পচ্চযতায সম্মা অগ্গহণং, তত্থাপি চ হেতুফলভাৰেন সম্বন্ধানং সন্ততিঘনস্স অভেদিতত্তা পরমত্থতো ৰিজ্জমানম্পি ভেদনিবন্ধনং নানত্তনযং অনুপধারেত্ৰা গহিতং একত্তগ্গহণং নিস্সায. ইদং গণ্হন্তীতি ইদং সস্সতগ্গহণং অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি, ইমিনা নযেন একচ্চসস্সতৰাদাদযোপেত্থ যথাসম্ভৰং যোজেত্ৰা ৰত্তব্বা. ভিন্দিত্ৰাতি ‘‘আতপ্পমন্ৰাযা’’তিআদিনা ৰিভজিত্ৰা ‘‘তযিদং ভিক্খৰে তথাগতো পজানাতী’’তিআদিনা ৰিমদ্দিত্ৰা নিজ্জটং নিগুম্বং কত্ৰা দিট্ঠিজটাৰিজটনেন দিট্ঠিগুম্বৰিৰরণেন চ.

‘‘তস্মা’’তিআদিনা বুদ্ধগুণে আরব্ভ দেসনায সমুট্ঠিতত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং উদ্দিসিত্ৰা দেসনাকুসলো ভগৰা সমযন্তরৰিগ্গাহণৰসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ ৰিস্সজ্জেতীতি দস্সেতি. ‘‘সন্তী’’তি ইমিনা তেসং দিট্ঠিগতিকানং ৰিজ্জমানতায অৰিচ্ছিন্নতং, ততো চ নেসং মিচ্ছাগাহতো সিথিলকরণৰিৰেচনেহি অত্তনো দেসনায কিচ্চকারিতং, অৰিতথতঞ্চ দীপেতি ধম্মরাজা.

২৯. অত্থীতি ‘‘সংৰিজ্জন্তী’’তি ইমিনা সমানত্থো পুথুৰচনৰিসযো একো নিপাতো ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০; ম. নি. ৩.১৫৪; সং. নি. ৪.১২৭; খু. পা. ৩.১) ৰিয. সস্সতাদিৰসেন পুব্বন্তং কপ্পেন্তীতি পুব্বন্তকপ্পিকা. যস্মা পন তে তং পুব্বন্তং পুরিমসিদ্ধেহি তণ্হাদিট্ঠিকপ্পেহি কপ্পেত্ৰা, আসেৰনবলৰতায ৰিচিত্তৰুত্তিতায চ ৰিকপ্পেত্ৰা অপরভাগসিদ্ধেহি অভিনিৰেসভূতেহি তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহেহি গণ্হন্তি অভিনিৰিসন্তি পরামসন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পুব্বন্তং কপ্পেত্ৰা ৰিকপ্পেত্ৰা গণ্হন্তী’’তি. তণ্হুপাদানৰসেন ৰা কপ্পনগ্গহণানি ৰেদিতব্বানি. তণ্হাপচ্চযা হি উপাদানং. কোট্ঠাসেসূতি এত্থ কোট্ঠাসাদীসূতি অত্থো ৰেদিতব্বো. পদপূরণসমীপউম্মগ্গাদীসুপি হি অন্ত-সদ্দো দিস্সতি. তথা হি ‘‘ইঙ্ঘ ত্ৰং সুত্তন্তে ৰা গাথাযো ৰা অভিধম্মং ৰা পরিযাপুণস্সু (পাচি. ৪৪২), সুত্তন্তে ওকাসং কারাপেত্ৰা’’তি (পাচি. ১২২১) চ আদীসু পদপূরণে অন্ত-সদ্দো ৰত্ততি, গামন্তং ওসরেয্য, (পারা. ৪০৯; চূল়ৰ. ৩৪৩) গামন্তসেনাসন’’ন্তিআদীসু সমীপে, ‘‘কামসুখল্লিকানুযোগো একো অন্তো, অত্থীতি খো কচ্চান অযমেকো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) উম্মগ্গেতি.

কপ্প-সদ্দো মহাকপ্পসমন্তভাৰকিলেসকামৰিতক্ককালপঞ্ঞত্তিসদিসভাৰাদীসু ৰত্ততীতি আহ ‘‘সম্বহুলেসু অত্থেসু ৰত্ততী’’তি. তথা হেস ‘‘চত্তারিমানি ভিক্খৰে কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৫৬) মহাকপ্পে ৰত্ততি, ‘‘কেৰলকপ্পং ৰেল়ুৰনং ওভাসেত্ৰা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৪) সমন্তভাৰে, ‘‘সঙ্কপ্পো কামো, রাগো কামো, সঙ্কপ্পরাগো কামো’’তিআদীসু (মহানি. ১; চূল়নি. ৮) কিলেসকামে, ‘‘তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পো’’তিআদীসু (ধ. স. ৭) ৰিতক্কে, ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালে, ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তিআদীসু (সু. নি. ১০৯০; চূল়নি. ১১৩) পঞ্ঞত্তিযং, ‘‘সত্থুকপ্পেন ৰত কির ভো সাৰকেন সদ্ধিং মন্তযমানা ন জানিম্হা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৬০) সদিসভাৰে ৰত্ততীতি. ৰুত্তম্পি চেতন্তি মহানিদ্দেসং (মহানি. ২৮) সন্ধাযাহ. তণ্হাদিট্ঠিৰসেনাতি দিট্ঠিযা উপনিস্সযভূতায সহজাতায অভিনন্দনভূতায চ তণ্হায, সস্সতাদিআকারেন অভিনিৰিসন্তস্স মিচ্ছাগাহস্স চ ৰসেন. পুব্বেনিৰুত্থধম্মৰিসযায কপ্পনায অধিপ্পেতত্তা অতীতকালৰাচকো ইধ পুব্ব-সদ্দো, রূপাদিখন্ধৰিনিমুত্তস্স কপ্পনাৰত্থুনো অভাৰা অন্ত-সদ্দো চ ভাগৰাচকোতি আহ ‘‘অতীতং খন্ধকোট্ঠাস’’ন্তি. ‘‘কপ্পেত্ৰা’’তি চ তস্মিং পুব্বন্তে তণ্হাযনাভিনিৰেসানং সমত্থনং পরিনিট্ঠাপনমাহ. ঠিতাতি তস্সা লদ্ধিযা অৰিজহনং. আরব্ভাতি আলম্বিত্ৰা. ৰিসযো হি তস্সা দিট্ঠিযা পুব্বন্তো. ৰিসযভাৰতো এৰ হি সো তস্সা আগমনট্ঠানং, আরম্মণপচ্চযো চাতি ৰুত্তং ‘‘আগম্ম পটিচ্চা’’তি.

অধিৰচনপদানীতি পঞ্ঞত্তিপদানি. দাসাদীসু সিরিৰড্ঢকাদি-সদ্দা ৰিয ৰচনমত্তমেৰ অধিকারং কত্ৰা পৰত্তিযা অধিৰচনং পঞ্ঞত্তি. অথ ৰা অধি-সদ্দো উপরিভাৰে, ৰুচ্চতীতি ৰচনং, উপরি ৰচনং অধিৰচনং, উপাদাভূতরূপাদীনং উপরি পঞ্ঞাপিযমানা উপাদাপঞ্ঞত্তীতি অত্থো, তস্মা পঞ্ঞত্তিদীপকপদানীতি অত্থো দট্ঠব্বো. পঞ্ঞত্তিমত্তঞ্হেতং ৰুচ্চতি, যদিদং ‘‘অত্তা, লোকো’’তি চ, ন রূপৰেদনাদযো ৰিয পরমত্থো. অধিকৰুত্তিতায ৰা অধিৰুত্তিযোতি দিট্ঠিযো ৰুচ্চন্তি. অধিকঞ্হি সভাৰধম্মেসু সস্সতাদিং পকতিআদিদব্বাদিং জীৰাদিং কাযাদিঞ্চ অভূতমত্থং অজ্ঝারোপেত্ৰা দিট্ঠিযো পৰত্তন্তীতি.

৩০. অভিৰদন্তীতি ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ২.১৮৭, ২০৩, ৪২৭; ম. নি. ৩.২৭, ২৯) অভিনিৰিসিত্ৰা ৰদন্তি ‘‘অযং ধম্মো, নাযং ধম্মো’’তিআদিনা ৰিৰদন্তি. অভিৰদনকিরিযায অজ্জাপি অৰিচ্ছেদভাৰদস্সনত্থং ৰত্তমানকালৰচনং. দিট্ঠি এৰ দিট্ঠিগতং ‘‘মুত্তগতং, (ম. নি. ২.১১৯; অ. নি. ৯.১১) সঙ্খারগত’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৪১) ৰিয. গন্তব্বাভাৰতো ৰা দিট্ঠিযা গতমত্তং, দিট্ঠিযা গহণমত্তন্তি অত্থো. দিট্ঠিপ্পকারো ৰা দিট্ঠিগতং. লোকিযা হি ৰিধযুত্তগতপকার-সদ্দে সমানত্থে ইচ্ছন্তি. একেকস্মিঞ্চ ‘‘অত্তা’’তি, ‘‘লোকো’’তি চ গহণৰিসেসং উপাদায পঞ্ঞাপনং হোতীতি আহ ‘‘রূপাদীসু অঞ্ঞতরং অত্তা চ লোকো চাতি গহেত্ৰা’’তি. অমরং নিচ্চং ধুৰন্তি সস্সতৰেৰচনানি. মরণাভাৰেন ৰা অমরং, উপ্পাদাভাৰেন সব্বথাপি অত্থিতায নিচ্চং, থিরট্ঠেন ৰিকারাভাৰেন ধুৰং. ‘‘যথাহা’’তিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং নিদ্দেসপটিসম্ভিদাপাল়ীহি ৰিভাৰেতি. অযঞ্চ অত্থো ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰেদনং, সঞ্ঞং, সঙ্খারে, ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি ইমিস্সা পঞ্চৰিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৰসেন ৰুত্তো. ‘‘রূপৰন্তং অত্তান’’ন্তিআদিকায পন পঞ্চদসৰিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৰসেন চত্তারো চত্তারো খন্ধে ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তদঞ্ঞং ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি অযম্পি অত্থো লব্ভতি. তথা একং খন্ধং ’’অত্তা’’তি গহেত্ৰা তদঞ্ঞে অত্তনো উপভোগভূতো লোকোতি, সসন্ততিপতিতে ৰা খন্ধে ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তদঞ্ঞে ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এত্থাহ – সস্সতো ৰাদো এতেসন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু তেসং অত্তা লোকো চ সস্সতোতি অধিপ্পেতো, ন ৰাদো তি? সচ্চমেতং, সস্সতসহচরিততায পন ‘‘ৰাদো সস্সতো’’তি ৰুত্তং যথা ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি. সস্সতো ইতি ৰাদো এতেসন্তি ৰা ইতি-সদ্দলোপো দট্ঠব্বো. অথ ৰা সস্সতং ৰদন্তি ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তীতি সস্সতৰাদা, সস্সতদিট্ঠিনোতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

৩১. আতাপনং কিলেসানং ৰিবাধনং পহানং. পদহনং কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৰা চিত্তস্স উস্সহনং. অনুযোগো যথা সমাধি ৰিসেসভাগিযতং পাপুণাতি, এৰং ৰীরিযস্স বহুলীকরণং. ইধ উপচারপ্পনাচিত্তপরিদমনৰীরিযানং অধিপ্পেতত্তা আহ ‘‘তিপ্পভেদং ৰীরিয’’ন্তি. নপ্পমজ্জতি এতেনাতি অপ্পমাদো, অসম্মোসো. সম্মা উপাযেন মনসি করোতি কম্মট্ঠানং এতেনাতি সম্মামনসিকারো ঞাণন্তি আহ ‘‘ৰীরিযঞ্চ সতিঞ্চ ঞাণঞ্চা’’তি. এত্থাতি ‘‘আতপ্প…পে… মনসিকারং অন্ৰাযা’’তি ইমস্মিং পাঠে. সীলৰিসুদ্ধিযা সদ্ধিং চতুন্নং রূপাৰচরজ্ঝানানং অধিগমনপটিপদা ৰত্তব্বা, সা পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারতো ৰুত্তাতি আহ ‘‘সঙ্খেপত্থো’’তি. ‘‘তথারূপ’’ন্তি চুদ্দসৰিধেহি চিত্তদমনেহি রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানস্স দমিততং ৰদতি.

সমাধানাদিঅট্ঠঙ্গসমন্নাগতরূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানস্স যোগিনো সমাধিৰিজম্ভনভূতা লোকিযাভিঞ্ঞা ঝানানুভাৰো. ‘‘ঝানাদীন’’ন্তি ইদং ঝানলাভিস্স ৰিসেসেন ঝানধম্মা আপাথং আগচ্ছন্তি, তংমুখেন সেসধম্মাতি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং. জনকভাৰং পটিক্খিপতি. সতি হি জনকভাৰে রূপাদিধম্মানং ৰিয সুখাদিধম্মানং ৰিয, চ পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায উপ্পাদৰন্ততা ৰিঞ্ঞাযতি, উপ্পাদে চ সতি অৰস্সম্ভাৰী নিরোধোতি অনৰকাসাৰ নিচ্চতা সিযাতি. কূটট্ঠ-সদ্দো ৰা লোকে অচ্চন্তনিচ্চে নিরুল়্হো দট্ঠব্বো. ‘‘এসিকট্ঠাযিট্ঠিতো’’তি এতেন যথা এসিকা ৰাতপ্পহারাদীহি ন চলতি, এৰং ন কেনচি ৰিকারং আপজ্জতীতি ৰিকারাভাৰমাহ, ‘‘কূটট্ঠো’’তি ইমিনা পন অনিচ্চতাভাৰং. ৰিকারোপি ৰিনাসোযেৰাতি আহ, ‘‘উভযেনপি লোকস্স ৰিনাসাভাৰং দীপেতী’’তি. ‘‘ৰিজ্জমানমেৰা’’তি এতেন কারণে ফলস্স অত্থিভাৰদস্সনেন অভিব্যত্তিৰাদং দীপেতি. নিক্খমতীতি চ অভিব্যত্তিং গচ্ছতীতি অত্থো. কথং পন ৰিজ্জমানোযেৰ পুব্বে অনভিব্যত্তো অভিব্যত্তিং গচ্ছতীতি? যথা অন্ধকারেন পটিচ্ছন্নো ঘটো আলোকেন অভিব্যত্তিং গচ্ছতি.

ইদমেত্থ ৰিচারেতব্বং – কিং করোন্তো আলোকো ঘটং পকাসেতীতি ৰুচ্চতি, যদি ঘটৰিসযং বুদ্ধিং করোন্তো, বুদ্ধিযা অনুপ্পন্নায উপ্পত্তিদীপনতো অভিব্যত্তিৰাদো হাযতি. অথ ঘটবুদ্ধিযা আৰরণভূতং অন্ধকারং ৰিধমন্তো, এৰম্পি অভিব্যত্তিৰাদো হাযতিযেৰ. সতি হি ঘটবুদ্ধিযা অন্ধকারো কথং তস্সা আৰরণং হোতীতি, যথা ঘটস্স অভিব্যত্তি ন যুজ্জতি, এৰং অত্তনোপি. তত্থাপি হি যদি ইন্দ্রিযৰিসযাদিসন্নিপাতেন অনুপ্পন্নায বুদ্ধিযা উপ্পত্তি, উপ্পত্তিৰচনেনেৰ অভিব্যত্তিৰাদো হাযতি, তথা সস্সতৰাদো. অথ বুদ্ধিপ্পৰত্তিযা আৰরণভূতস্স অন্ধকারট্ঠানিযস্স মোহস্স ৰিধমনেন. সতি বুদ্ধিযা কথং মোহো আৰরণন্তি, কিঞ্চি ভেদসম্ভৰতো. ন হি অভিব্যঞ্জনকানং চন্দসূরিযমণিপদীপাদীনং ভেদেন অভিব্যঞ্জিতব্বানং ঘটাদীনং ভেদো হোতি, হোতি চ ৰিসযভেদেন বুদ্ধিভেদোতি ভিয্যোপি অভিব্যত্তি ন যুজ্জতিযেৰ, ন চেত্থ ৰুত্তিকপ্পনা যুত্তা ৰুত্তিযা ৰুত্তিমতো চ অনঞ্ঞথানুজাননতোতি. তে চ সত্তা সন্ধাৰন্তীতি যে ইধ মনুস্সভাৰেন অৰট্ঠিতা, তেযেৰ দেৰভাৰাদিউপগমনেন ইতো অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তি, অঞ্ঞথা কতস্স কম্মস্স ৰিনাসো, অকতস্স চ অব্ভাগমো আপজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো.

অপরাপরন্তি অপরস্মা ভৰা অপরং ভৰং. এৰং সঙ্খ্যং গচ্ছন্তীতি অত্তনো নিচ্চসভাৰত্তা ন চুতূপপত্তিযো, সব্বব্যাপিতায নাপি সন্ধাৰনসংসরণানি, ধম্মানংযেৰ পন পৰত্তিৰিসেসেন এৰং সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি, এৰং ৰোহরীযন্তীতি অধিপ্পাযো. এতেন অৰট্ঠিতসভাৰস্স অত্তনো, ধম্মিনো চ ধম্মমত্তং উপ্পজ্জতি চেৰ ৰিনস্সতি চাতি ইমং ৰিপরিণামৰাদং দস্সেতি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং পরতো ৰক্খাম. অত্তনো ৰাদং ভিন্দতীতি সন্ধাৰনাদিৰচনসিদ্ধায অনিচ্চতায পুব্বে পটিঞ্ঞাতং সস্সতৰাদং ভিন্দতি, ৰিদ্ধংসেতীতি অত্থো. সস্সতিসমন্তি ৰা এতস্স সস্সতং থাৰরং নিচ্চকালন্তি অত্থো দট্ঠব্বো.

হেতুং দস্সেন্তোতি যেসং ‘‘সস্সতো’’তি অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেতি অযং দিট্ঠিগতিকো, তেসং হেতুং দস্সেন্তোতি অত্থো. ন হি অত্তনো দিট্ঠিযা পচ্চক্খকতমত্থং অত্তনোযেৰ সাধেতি, অত্তনো পন পচ্চক্খকতেন অত্থেন অত্তনো অপ্পচ্চক্খভূতম্পি অত্থং সাধেতি. অত্তনা হি যথানিচ্ছিতং পরেহি ৰিঞ্ঞাপেতি, ন অনিচ্ছিতং. ‘‘হেতুং দস্সেন্তো’’তি এত্থ ইদং হেতুদস্সনং – এতেসু অনেকেসু জাতিসতসহস্সেসু একোৰাযং মে অত্তা, লোকো চ অনুস্সরণসব্ভাৰতো. যো হি যমত্থং অনুভৰতি, সো এৰ তং অনুস্সরতি, ন অঞ্ঞো. ন হি অঞ্ঞেন অনুভূতমত্থং অঞ্ঞো অনুস্সরিতুং সক্কোতি যথা তং বুদ্ধরক্খিতেন অনুভূতং ধম্মরক্খিতো. যথা চেতাসু, এৰং ইতো পুরিমতরাসুপি জাতীসূতি. কস্মা সস্সতো মে অত্তা চ লোকো চ. যথা চ মে, এৰং অঞ্ঞেসম্পি সত্তানং সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি? সস্সতৰসেন দিট্ঠিগহনং পক্খন্দো দিট্ঠিগতিকো পরেপি তত্থ পতিট্ঠপেতি, পাল়িযং পন ‘‘অনেকৰিহিতানি অধিৰুত্তিপদানি অভিৰদন্তি. সো এৰং আহা’’তি চ ৰচনতো পরানুমানৰসেন ইধ হেতুদস্সনং অধিপ্পেতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. কারণন্তি তিৰিধং কারণং সম্পাপকং নিব্বত্তকং ঞাপকন্তি. তত্থ অরিযমগ্গো নিব্বানস্স সম্পাপকং কারণং, বীজং অঙ্কুরস্স নিব্বত্তকং কারণং, পচ্চযুপ্পন্নতাদযো অনিচ্চতাদীনং ঞাপকং কারণং, ইধাপি ঞাপককারণমেৰ অধিপ্পেতং. ঞাপকো হি ঞাপেতব্বত্থৰিসযস্স ঞাণস্স হেতুভাৰতো কারণন্তি. তদাযত্তৰুত্তিতায তং ঞাণং তিট্ঠতি তত্থাতি ‘‘ঠান’’ন্তি, ৰসতি তত্থ পৰত্ততীতি ‘‘ৰত্থূ’’তি চ ৰুচ্চতি. তথা হি ভগৰতা ৰত্থু-সদ্দেন উদ্দিসিত্ৰাপি ঠানসদ্দেন নিদ্দিট্ঠন্তি.

৩২-৩৩. দুতিযততিযৰাদানং পঠমৰাদতো নত্থি ৰিসেসো ঠপেত্ৰা কালৰিসেসন্তি আহ ‘‘উপরি ৰাদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো’’তি. যদি এৰং কস্মা সস্সতৰাদো চতুধা ৰিভত্তো, ননু অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদো ৰিয দুৰিধেনেৰ ৰিভজিতব্বো সিযাতি আহ ‘‘মন্দপঞ্ঞো হি তিত্থিযো’’তিআদি.

৩৪. তক্কযতীতি ঊহযতি, সস্সতাদিআকারেন তস্মিং তস্মিং আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেতীতি অত্থো. তক্কোতি আকোটনলক্খণো ৰিনিচ্ছযলক্খণো ৰা দিট্ঠিট্ঠানভূতো ৰিতক্কো. ৰীমংসা নাম ৰিচারণা, সা পনেত্থ অত্থতো পঞ্ঞাপতিরূপকো লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো, মিচ্ছাভিনিৰেসো ৰা অযোনিসোমনসিকারো, পুব্বভাগে ৰা দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতন্তি দট্ঠব্বা. তেনেৰাহ ‘‘তুলনা রুচ্চনা খমনা’’তি. পরিযাহননং ৰিতক্কস্স আরম্মণঊহনং এৰাতি আহ ‘‘তেন তেন পকারেন তক্কেত্ৰা’’তি. অনুৰিচরিতন্তি ৰীমংসায অনুপৰত্তিতং, ৰীমংসানুগতেন ৰা ৰিচারেন অনুমজ্জিতং. পটি পটি ভাতীতি পটিভানং, যথাসমিহিতাকারৰিসেসৰিভাৰকো চিত্তুপ্পাদো. পটিভানতো জাতং পটিভানং, সযং অত্তনো পটিভানং সযং পটিভানং. তেনেৰাহ ‘‘অত্তনো পটিভানমত্তসঞ্জাত’’ন্তি. মত্ত-সদ্দেন ৰিসেসাধিগমাদযো নিৰত্তেতি.

‘‘অনাগতেপি এৰং ভৰিস্সতী’’তি ইদং ন ইধাধিপ্পেততক্কীৰসেনেৰ ৰুত্তং, লাভীতক্কিনো এৰম্পি সম্ভৰতীতি সম্ভৰদস্সনৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যং কিঞ্চি অত্তনা পটিলদ্ধং রূপাদি সুখাদি চ ইধ লব্ভতীতি লাভো, ন ঝানাদিৰিসেসো. ‘‘এৰং সতি ইদং হোতী’’তি অনিচ্চেসু ভাৰেসু অঞ্ঞো করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদেতীতি আপজ্জতি, তথা চ সতি কতস্স ৰিনাসো, অকতস্স চ অব্ভাগমো সিযা. নিচ্চেসু পন ভাৰেসু যো করোতি, সো পটিসংৰেদেতীতি ন দোসো আপজ্জতীতি তক্কিকস্স যুত্তিগৰেসনাকারং দস্সেতি.

তক্কমত্তেনেৰাতি আগমাধিগমাদীনং অনুস্সৰাদীনঞ্চ অভাৰা সুদ্ধতক্কেনেৰ. ননু চ ৰিসেসলাভিনোপি সস্সতৰাদিনো অত্তনো ৰিসেসাধিগমহেতু অনেকেসু জাতিসতসহস্সেসু দসসু সংৰট্টৰিৰট্টেসু চত্তালীসায সংৰট্টৰিৰট্টেসু যথানুভূতং অত্তনো সন্তানং তপ্পটিবদ্ধঞ্চ ‘‘অত্তা, লোকো’’তি চ অনুস্সরিত্ৰা ততো পুরিমপুরিমতরাসুপি জাতীসু তথাভূতস্স অত্থিতানুৰিতক্কনমুখেন সব্বেসম্পি সত্তানং তথাভাৰানুৰিতক্কনৰসেনেৰ সস্সতাভিনিৰেসিনো জাতা, এৰঞ্চ সতি সব্বোপি সস্সতৰাদী অনুস্সুতিজাতিস্সরতক্কিকা ৰিয অত্তনো উপলদ্ধৰত্থুনিবন্ধনেন তক্কনেন পৰত্তৰাদত্তা তক্কীপক্খেযেৰ তিট্ঠেয্য, অৰস্সঞ্চ ৰুত্তপ্পকারং তক্কনমিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা ৰিসেসলাভী সস্সতৰাদী একচ্চসস্সতিকপক্খং, অধিচ্চসমুপ্পন্নিকপক্খং ৰা ভজেয্যাতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, যস্মা ৰিসেসলাভীনং খন্ধসন্তানস্স দীঘদীঘতরদীঘতমকালানুস্সরণং সস্সতগ্গাহস্স অসাধারণকারণং. তথা হি ‘‘অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি. ইমিনামহমেতং জানামী’’তি অনুস্সরণমেৰ পধানকারণভাৰেন দস্সিতং. যং পন তস্স ‘‘ইমিনামহমেতং জানামী’’তি পৰত্তং তক্কনং, ন তং ইধ পধানং অনুস্সরণং পতি তস্স অপ্পধানভূতত্তা. যদি এৰং অনুস্সৰাদীনম্পি পধানভাৰো আপজ্জতীতি চে? ন, তেসং সচ্ছিকিরিযায অভাৰেন তক্কপধানত্তা, পধানকারণেন চ নিদ্দেসো নিরুল়্হো সাসনে লোকে চ যথা ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণং, যৰঙ্কুরো’’তি চ.

অথ ৰা ৰিসেসাধিগমনিবন্ধনরহিতস্স তক্কনস্স ৰিসুং সস্সতগ্গাহে কারণভাৰদস্সনত্থং ৰিসেসাধিগমো ৰিসুং সস্সতগ্গাহকারণং ৰত্তব্বো, সো চ মন্দমজ্ঝতিক্খপঞ্ঞাৰসেন তিৰিধোতি ভগৰতা সব্বতক্কিনো তক্কীভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৰা চতুধা ৰৰত্থাপিতো সস্সতৰাদো. যদিপি অনুস্সৰাদিৰসেন তক্কিকানং ৰিয মন্দপঞ্ঞাদীনম্পি হীনাদিৰসেন অনেকভেদসব্ভাৰতো ৰিসেসলাভীনম্পি বহুধা ভেদো সম্ভৰতি, সব্বে পন ৰিসেসলাভিনো মন্দপঞ্ঞাদিৰসেন তযো রাসী কত্ৰা তত্থ উক্কট্ঠৰসেন অনেকজাতিসতসহস্সদসসংৰট্টৰিৰট্টচত্তারীসসংৰট্টৰিৰট্টানুস্সরণেন অযং ৰিভাগো ৰুত্তো. তীসুপি রাসীসু যে হীনমজ্ঝপঞ্ঞা, তে ৰুত্তপরিচ্ছেদতো ঊনকমেৰ অনুস্সরন্তি. যে পন তত্থ উক্কট্ঠপঞ্ঞা, তে ৰুত্তপরিচ্ছেদং অতিক্কমিত্ৰা নানুস্সরন্তীতি এৰং পনাযং দেসনা. তস্মা অঞ্ঞতরভেদসঙ্গহৰসেনেৰ ভগৰতা চত্তারিট্ঠানানি ৰিভত্তানীতি ৰৰত্থিতা সস্সতৰাদীনং চতুব্বিধতা. ন হি ইধ সাৰসেসং ধম্মং দেসেতি ধম্মরাজা.

৩৫. ‘‘অঞ্ঞতরেনা’’তি এতস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘একেনা’’তি ৰুত্তং. ৰা-সদ্দস্স পন অনিযমত্থতং দস্সেতুং ‘‘দ্ৰীহি ৰা তীহি ৰা’’তি ৰুত্তং. তেন চতূসু ঠানেসু যথারহং একচ্চং একচ্চস্স পঞ্ঞাপনে সহকারীকারণন্তি দস্সেতি. কিং পনেতানি ৰত্থূনি অভিনিৰেসস্স হেতু, উদাহু পতিট্ঠাপনস্স. কিঞ্চেত্থ যদি তাৰ অভিনিৰেসস্স, কস্মা অনুস্সরণতক্কনানিযেৰ গহিতানি, ন সঞ্ঞাৰিপল্লাসাদযো. তথাহি ৰিপরীতসঞ্ঞা অযোনিসোমনসিকারঅসপ্পুরিসূপনিস্সযঅসদ্ধম্মস্সৰনাদীনি মিচ্ছাদিট্ঠিযা পৰত্তনট্ঠানানি. অথ পতিট্ঠাপনস্স অধিগমযুত্তিযো ৰিয আগমোপি ৰত্থুভাৰেন ৰত্তব্বো, উভযত্থাপি ‘‘নত্থি ইতো বহিদ্ধা’’তি ৰচনং ন যুজ্জতীতি? ন. কস্মা? অভিনিৰেসপক্খে তাৰ অযং দিট্ঠিগতিকো অসপ্পুরিসূপনিস্সযঅসদ্ধম্মস্সৰনেহি অযোনিসো উম্মুজ্জিত্ৰা ৰিপল্লাসসঞ্ঞো রূপাদিধম্মানং খণে খণে ভিজ্জনসভাৰস্স অনৰবোধতো ধম্মযুত্তিং অতিধাৰন্তো একত্তনযং মিচ্ছা গহেত্ৰা যথাৰুত্তানুস্সরণতক্কেহি খন্ধেসু ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি (দী. নি. ১.৩১) অভিনিৰেসং জনেসি. ইতি আসন্নকারণত্তা, পধানকারণত্তা, তগ্গহণেনেৰ চ ইতরেসম্পি গহিতত্তা অনুস্সরণতক্কনানিযেৰ ইধ গহিতানি. পতিট্ঠাপনপক্খে পন আগমোপি যুত্তিপক্খেযেৰ ঠিতো ৰিসেসতো বাহিরকানং তক্কগাহিভাৰতোতি অনুস্সরণতক্কনানিযেৰ দিট্ঠিযা ৰত্থুভাৰেন গহিতানি. কিঞ্চ ভিয্যো দুৰিধং লক্খণং পরমত্থধম্মানং সভাৰলক্খণং সামঞ্ঞলক্খণঞ্চাতি. তত্থ সভাৰলক্খণাৰবোধো পচ্চক্খঞাণং, সামঞ্ঞলক্খণাৰবোধো অনুমানঞাণং, আগমো চ সুতমযায পঞ্ঞায সাধনতো অনুমানঞাণমেৰ আৰহতি, সুতানং পন ধম্মানং আকারপরিৰিতক্কনেন নিজ্ঝানক্খন্তিযং ঠিতো চিন্তামযং পঞ্ঞং নিব্বত্তেত্ৰা অনুক্কমেন ভাৰনায পচ্চক্খঞাণং অধিগচ্ছতীতি এৰং আগমোপি তক্কৰিসযং নাতিক্কমতীতি তগ্গহণেন গহিতোৰাতি ৰেদিতব্বো. সো অট্ঠকথাযং অনুস্সুতিতক্কগ্গহণেন ৰিভাৰিতোতি যুত্তং এৰিদং ‘‘নত্থি ইতো বহিদ্ধা’’তি. ‘‘অনেকৰিহিতানি অধিৰুত্তিপদানি অভিৰদন্তি, সস্সতং অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেন্তী’’তি (দী. নি. ১.৩০) চ ৰচনতো পতিট্ঠাপনৰত্থূনি ইধাধিপ্পেতানীতি দট্ঠব্বং.

৩৬. দিট্ঠিযেৰ দিট্ঠিট্ঠানং পরমৰজ্জতায অনেকৰিহিতানং অনত্থানং হেতুভাৰতো. যথাহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপরমাহং ভিক্খৰে ৰজ্জং ৰদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০) ‘‘যথাহা’’তিআদিনা পটিসম্ভিদাপাল়িযা (পটি. ম. ১.১২৪) দিট্ঠিযা ঠানৰিভাগং দস্সেতি. তত্থ খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানং আরম্মণট্ঠেন ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৮১, ৩৪৫) ৰচনতো. অৰিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠানং উপনিস্সযাদিভাৰেন পৰত্তনতো. যথাহ ‘‘অস্সুতৰা ভিক্খৰে পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো’’তিআদি (ম. নি. ১.২; পটি. ম. ১.১৩০). ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথা চাহ ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা, (দী. নি. ১.১১৮ আদযো) ফুস্স ফুস্স পটিসংৰেদেন্তী’’তি (দী. নি. ১.১৪৪) চ. সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানং. ৰুত্তঞ্চেতং ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা, (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯) পথৰিতো সঞ্ঞত্ৰা’’তি (ম. নি. ১.২) চ আদি. ৰিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানং. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৰা, সচ্চং মুসাতি দ্ৰযধম্মমাহূ’’তি (সু. নি. ৮৯২) ‘‘তক্কী হোতি ৰীমংসী’’তি (দী. নি. ১.৩৪) চ আদি. অযোনিসোমনসিকারোপি দিট্ঠিট্ঠানং. তেনাহ ভগৰা ‘‘তস্স এৰং অযোনিসো মনসি করোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. ‘অত্থি মে অত্তা’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৯). সমুট্ঠাতি এতেনাতি সমুট্ঠানং সমুট্ঠানভাৰো সমুট্ঠানট্ঠো. পৰত্তিতাতি পরসন্তানেসু উপ্পাদিতা. পরিনিট্ঠাপিতাতি অভিনিৰেসস্স পরিযোসানং মত্থকং পাপিতাতি অত্থো. ‘‘আরম্মণৰসেনা’’তি অট্ঠসু দিট্ঠিট্ঠানেসু খন্ধে সন্ধাযাহ. পৰত্তনৰসেনাতি অৰিজ্জাদযো. আসেৰনৰসেনাতি পাপমিত্তপরতোঘোসাদীনম্পি সেৰনং লব্ভতিযেৰ. অথ ৰা এৰংগতিকাতি এৰংগমনা, এৰংনিট্ঠাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইমে দিট্ঠিসঙ্খাতা দিট্ঠিট্ঠানা এৰং পরমত্থতো অসন্তং অত্তানং সস্সতভাৰঞ্চস্স অজ্ঝারোপেত্ৰা গহিতা, পরামট্ঠা চ বাললপনা যাৰ পণ্ডিতা ন সমনুযুঞ্জন্তি, তাৰ গচ্ছন্তি পৰত্তন্তি. পণ্ডিতেহি সমনুযুঞ্জিযমানা পন অনৰট্ঠিতৰত্থুকা অৰিমদ্দক্খমা সূরিযুগ্গমনে উস্সাৰবিন্দূ ৰিয খজ্জোপনকা ৰিয চ ভিজ্জন্তি ৰিনস্সন্তি চাতি.

তত্থাযং অনুযুঞ্জনে সঙ্খেপকথা – যদি হি পরেন পরিকপ্পিতো অত্তা লোকো ৰা সস্সতো সিযা, তস্স নিব্বিকারতায পুরিমরূপাৰিজহনতো কস্সচি ৰিসেসাধানস্স কাতুং অসক্কুণেয্যতায অহিততো নিৰত্তনত্থং, হিতে চ পটিপত্তিঅত্থং উপদেসো এৰ নিপ্পযোজনো সিযা সস্সতৰাদিনো, কথং ৰা সো উপদেসো পৰত্তীযতি ৰিকারাভাৰতো, এৰঞ্চ অত্তনো অজটাকাসস্স ৰিয দানাদিকিরিযা হিংসাদিকিরিযা চ ন সম্ভৰতি. তথা সুখস্স দুক্খস্স অনুভৰননিবন্ধো এৰ সস্সতৰাদিনো ন যুজ্জতি কম্মবদ্ধাভাৰতো, জাতিআদীনঞ্চ অসম্ভৰতো কুতো ৰিমোক্খো, অথ পন ধম্মমত্তং তস্স উপ্পজ্জতি চেৰ ৰিনস্সতি চ, যস্স ৰসেনাযং কিরিযাদিৰোহারোতি ৰদেয্য, এৰম্পি পুরিমরূপাৰিজহনেন অৰট্ঠিতস্স অত্তনো ধম্মমত্তন্তি ন সক্কা সম্ভাৰেতুং, তে ৰা পনস্স ধম্মা অৰত্থাভূতা অঞ্ঞে ৰা সিযুং অনঞ্ঞে ৰা. যদি অঞ্ঞে, ন তাহি তস্স উপ্পন্নাহিপি কোচি ৰিসেসো অত্থি. যাহি করোতি পটিসংৰেদেতি চৰতি উপপজ্জতি চাতি ইচ্ছিতং, তস্মা তদৰত্থো এৰ যথাৰুত্তদোসো. কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিরত্থিকা সিযা, অথানঞ্ঞে উপ্পাদৰিনাসৰন্তীহি অৰত্থাহি অনঞ্ঞস্স অত্তনো তাসং ৰিয উপ্পাদৰিনাসসব্ভাৰতো কুতো নিচ্চতাৰকাসো, তাসম্পি ৰা অত্তনো ৰিয নিচ্চতাতি বন্ধৰিমোক্খানং অসম্ভৰো এৰাতি ন যুজ্জতিযেৰ সস্সতৰাদো. ন চেত্থ কোচি ৰাদী ধম্মানং সস্সতভাৰে পরিসুদ্ধং যুত্তিং ৰত্তুং সমত্থো, যুত্তিরহিতঞ্চ ৰচনং ন পণ্ডিতানং চিত্তং আরাধেতীতি. তেন ৰুত্তং ‘‘যাৰ পণ্ডিতা ন সমনুযুঞ্জন্তি, তাৰ গচ্ছন্তি পৰত্তন্তী’’তি. কম্মৰসেন অভিমুখো সম্পরেতি এত্থাতি অভিসম্পরাযো, পরোলোকো.

‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চা’’তি ইদং ইধ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৰিভজিযমানত্তা ৰুত্তং, তস্মিং ৰা ৰুত্তে তদধিট্ঠানতো আসৰক্খযঞাণং, তদৰিনাভাৰতো সব্বম্পি ৰা ভগৰতো দসবলাদিঞাণং গহিতমেৰ হোতীতি কত্ৰা. পজানন্তোপীতি পি-সদ্দো সম্ভাৰনে, তেন ‘‘তঞ্চা’’তি এত্থ ৰুত্তং চ-সদ্দত্থমাহ. ইদং ৰুত্তং হোতি – তং দিট্ঠিগততো উত্তরিতরং সারভূতং সীলাদিগুণৰিসেসম্পি তথাগতো নাভিনিৰিসতি, কো পন ৰাদো ৰট্টামিসেতি. ‘‘অহ’’ন্তি দিট্ঠিৰসেন ৰা তং পরামসনাকারমাহ. পজানামীতি এত্থ ইতি-সদ্দো পকারত্থো, তেন ‘‘মম’’ন্তি তণ্হাৰসেন পরামসনাকারং দস্সেতি. ধম্মসভাৰং অতিক্কমিত্ৰা পরতো আমসনং পরামাসো. ন হি তং অত্থি, খন্ধেসু যং ‘‘অহ’’ন্তি ৰা, ‘‘মম’’ন্তি ৰা গহেতব্বং সিযা. যো পন পরামাসো তণ্হাদযোৰ, তে চ ভগৰতো বোধিমূলেযেৰ পহীনাতি আহ ‘‘পরামাসকিলেসান’’ন্তিআদি. অপরামাসতোতি ৰা নিব্বুতিৰেদনস্স হেতুৰচনং, ‘‘ৰিদিতা’’তি ইদং পদং অপেক্খিত্ৰা কত্তরি সামিৰচনং, অপরামসনহেতু পরামাসরহিতায পটিপত্তিযা তথাগতেন সযমেৰ অসঙ্খতধাতু অধিগতাতি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

‘‘যাসু ৰেদনাসূ’’তিআদিনা ভগৰতো দেসনাৰিলাসং দস্সেতি. তথা হি খন্ধাযতনাদিৰসেন অনেকৰিধাসু চতুসচ্চদেসনাসু সম্ভৰন্তীসুপি অযং তথাগতানং দেসনাসু পটিপত্তি, যং দিট্ঠিগতিকা মিচ্ছাপটিপত্তিযা দিট্ঠিগহনং পক্খন্দাতি দস্সনত্থং ৰেদনাযেৰ পরিঞ্ঞায ভূমিদস্সনত্থং উদ্ধটা. কম্মট্ঠানন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং. যথাভূতং ৰিদিত্ৰাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ৰেদনায সমুদযাদীনি আরম্মণপটিৰেধৰসেন মগ্গপঞ্ঞায অসম্মোহপটিৰেধৰসেন জানিত্ৰা, পটিৰিজ্ঝিত্ৰাতি অত্থো. পচ্চযসমুদযট্ঠেনাতি ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৪; সং. নি. ২.২১; উদা. ১) ৰুত্তলক্খণেন অৰিজ্জাদীনং পচ্চযানং উপ্পাদেন চেৰ মগ্গেন অসমুগ্ঘাতেন চ. নিব্বত্তিলক্খণন্তি উপ্পাদলক্খণং, জাতিন্তি অত্থো. পঞ্চন্নং লক্খণানন্তি এত্থ চতুন্নং পচ্চযানম্পি উপ্পাদলক্খণমেৰ গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি গহেতব্বং, যস্মা পচ্চযলক্খণম্পি লব্ভতিযেৰ, তথা চেৰ সংৰণ্ণিতং. পচ্চযনিরোধট্ঠেনাতি এত্থাপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো. যন্তি যস্মা, যং ৰা সুখং সোমনস্সং. পটিচ্চাতি আরম্মণপচ্চযাদিভূতং ৰেদনং লভিত্ৰা. অযন্তি সুখসোমনস্সানং পচ্চযভাৰো, সুখসোমনস্সমেৰ ৰা, ‘‘অস্সাদো’’তি পদং পন অপেক্খিত্ৰা পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – পুরিমুপ্পন্নং ৰেদনং আরব্ভ সোমনস্সুপ্পত্তিযং যো পুরিমৰেদনায অস্সাদেতব্বাকারো সোমনস্সস্সাদনাকারো, অযং অস্সাদোতি. কথং পন ৰেদনং আরব্ভ সুখং উপ্পজ্জতীতি? চেতসিকসুখস্স অধিপ্পেতত্তা নাযং দোসো. ৰিসেসনং হেত্থ সোমনস্সগ্গহণং সুখং সোমনস্সন্তি ‘‘রুক্খো সিংসপা’’তি যথা.

‘‘অনিচ্চা’’তি ইমিনা সঙ্খারদুক্খতাৰসেন উপেক্খাৰেদনায, সব্বৰেদনাসুযেৰ ৰা আদীনৰমাহ, ইতরেহি ইতরদুক্খতাৰসেন যথাক্কমং দুক্খসুখৰেদনানং, অৰিসেসেন ৰা তীণিপি পদানি সব্বাসম্পি ৰেদনানং ৰসেন যোজেতব্বানি. অযন্তি যো ৰেদনায হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চভাৰো, উদযব্বযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খভাৰো, জরায মরণেন চাতি দ্ৰেধা ৰিপরিণামেতব্বভাৰো চ, অযং ৰেদনায আদীনৰো, যতো ৰা আদীনং পরমকারুঞ্ঞং ৰাতি পৰত্ততীতি. ৰেদনায নিস্সরণন্তি এত্থ ৰেদনাযাতি নিস্সক্কৰচনং, যাৰ ৰেদনাপটিবদ্ধং ছন্দরাগং ন পজহতি, তাৰাযং পুরিসো ৰেদনং অল্লীনোযেৰ হোতি. যদা পন তং ছন্দরাগং পজহতি, তদাযং পুরিসো ৰেদনায নিস্সটো ৰিসংযুত্তো হোতীতি ছন্দরাগপ্পহানং ৰেদনায নিস্সরণং ৰুত্তং. এত্থ চ ৰেদনাগ্গহণেন ৰেদনায সহজাতনিস্সযারম্মণভূতা চ রূপারূপধম্মা গহিতা এৰ হোন্তীতি পঞ্চন্নম্পি উপাদানক্খন্ধানং গহণং দট্ঠব্বং. ৰেদনাসীসেন পন দেসনা আগতা, তত্থ কারণং ৰুত্তমেৰ, লক্খণহারনযেন ৰা অযমত্থো ৰিভাৰেতব্বো. তত্থ ৰেদনাগ্গহণেন গহিতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চং, ৰেদনানং সমুদযগ্গহণেন গহিতা অৰিজ্জাদযো সমুদযসচ্চং, অত্থঙ্গমনিস্সরণপরিযাযেহি নিরোধসচ্চং, ‘‘যথাভূতং ৰিদিত্ৰা’’তি এতেন মগ্গসচ্চন্তি এৰমেত্থ চত্তারি সচ্চানি ৰেদিতব্বানি. কামুপাদানমূলকত্তা সেসুপাদানানং, পহীনে চ কামুপাদানে উপাদানসেসাভাৰতো ‘‘ৰিগতছন্দরাগতায অনুপাদানো’’তি ৰুত্তং. অনুপাদাৰিমুত্তোতি অত্তনো মগ্গফলপ্পত্তিং ভগৰা দস্সেতি. ‘‘ৰেদনান’’ন্তিআদিনা হি যস্সা ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা ইমং দিট্ঠিগতং সকারণং সগতিকং পভেদতো ৰিভজিতুং সমত্থো অহোসি, তস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সদ্ধিং পুব্বভাগপটিপদায উপ্পত্তিভূমিং দস্সেতি ধম্মরাজা.

পঠমভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.