দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদৰণ্ণনা
৯৩. দিট্ঠধম্মোতি দস্সনভূতেন ঞাণেন উপলদ্ধধম্মো. তত্থ যো অনিন্দ্রিযৰিসযো, সোপি সুপাকটভাৰেন ইন্দ্রিযৰিসযো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খধম্মো ৰুচ্চতী’’তি. তেনেৰ চ ‘‘তত্থ তত্থ পটিলদ্ধত্তভাৰস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তং.
৯৫. অন্তোনিজ্ঝাযনলক্খণোতি ঞাতিভোগরোগসীলদিট্ঠিব্যসনেহি ফুট্ঠস্স চেতসো অন্তো অব্ভন্তরং নিজ্ঝাযনং সোচনং অন্তোনিজ্ঝাযনং, তং লক্খণং এতস্সাতি অন্তোনিজ্ঝাযনলক্খণো. তন্নিস্সিতলালপ্পনলক্খণোতি তং সোকং সমুট্ঠানহেতুং নিস্সিতং তন্নিস্সিতং, ভুসং ৰিলাপনং লালপ্পনং, তন্নিস্সিতঞ্চ লালপ্পনঞ্চ তন্নিস্সিতলালপ্পনং, তং লক্খণং এতস্সাতি তন্নিস্সিতলালপ্পনলক্খণো. ঞাতিব্যসনাদিনা ফুট্ঠস্স পরিদেৰেনাপি অসক্কুণন্তস্স অন্তোগতসোকসমুট্ঠিতো ভুসো আযাসো উপাযাসো. সো পন যস্মা চেতসো অপ্পসন্নাকারো হোতি, তস্মা ‘‘ৰিসাদলক্খণো’’তি ৰুত্তো.
৯৬. ৰিতক্কনং ৰিতক্কিতং, তং পন অভিনিরোপনসভাৰো ৰিতক্কোযেৰাতি আহ ‘‘অভি…পে… ৰিতক্কো’’তি. এস নযো ৰিচারিতন্তি এত্থাপি. খোভকরসভাৰত্তা ৰিতক্কৰিচারানং তংসহিতং ঝানং সউব্বিলনং ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সকণ্ডকং ৰিয খাযতী’’তি.
৯৭. যায উব্বিলাপনপীতিযা উপ্পন্নায চিত্তং ‘‘উব্বিলাৰিত’’ন্তি ৰুচ্চতি, সা পীতি উব্বিলাৰিতত্তং যস্মা পন চিত্তস্স উব্বিলভাৰো তস্সা পীতিযা সতি হোতি, নাসতি, তস্মা সা ‘‘উব্বিলভাৰকারণ’’ন্তি ৰুত্তা.
৯৮. আভোগোতি ৰা চিত্তস্স আভুগ্গভাৰো, আরম্মণে ওণতভাৰোতি অত্থো. সুখেন হি চিত্তং আরম্মণে অভিনতং হোতি, ন দুক্খেন ৰিয অপনতং, নাপি অদুক্খমসুখেন ৰিয অনভিনতং অনপনতঞ্চ. তত্থ ‘‘খুপ্পিপাসাদিঅভিভূতস্স ৰিয মনুঞ্ঞভোজনাদীসু কামেহি ৰিৰেচিযমানস্সুপাদারম্মণপত্থনা ৰিসেসতো অভিৰড্ঢতি, উল়ারস্স পন কামরসস্স যাৰদত্থং তিত্তস্স মনুঞ্ঞরসভোজনং ভুত্তাৰিনো ৰিয সুহিতস্স ভোত্তুকামতা কামেসু পাতব্যতা ন হোতি, ৰিসযস্সাগিদ্ধতায ৰিসযেহি দুম্মোচিযেহিপি জলূকা ৰিয সযমেৰ মুঞ্চতী’’তি চ অযোনিসো উম্মুজ্জিত্ৰা কামগুণসন্তপ্পিততায সংসারদুক্খৰূপসমং ব্যাকাসি পঠমৰাদী. কামাদীনং আদীনৰদস্সিতায, পঠমাদিজ্ঝানসুখস্স সন্তভাৰদস্সিতায চ পঠমাদিজ্ঝানসুখতিত্তিযা সংসারদুক্খুপচ্ছেদং ব্যাকংসু দুতিযাদিৰাদিনো, ইধাপি উচ্ছেদৰাদে ৰুত্তপ্পকারো ৰিচারো যথাসম্ভৰং আনেত্ৰা ৰত্তব্বো. অযং পনেত্থ ৰিসেসো – একস্মিঞ্হি অত্তভাৰে পঞ্চ ৰাদা লব্ভন্তি. তেনেৰ হি পাল়িযং ‘‘অঞ্ঞো অত্তা’’তি অঞ্ঞগ্গহণং ন কতং. কথং পনেত্থ অচ্চন্তনিব্বানপঞ্ঞাপকস্স অত্তনো দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদস্স সস্সতদিট্ঠিযা সঙ্গহো, ন পন উচ্ছেদদিট্ঠিযাতি? তংতংসুখৰিসেসসমঙ্গিতাপটিলদ্ধেন বন্ধৰিমোক্খেন সুদ্ধস্স অত্তনো সকরূপে অৰট্ঠানদীপনতো.
সেসাতি সেসা পঞ্চপঞ্ঞাস দিট্ঠিযো. তাসু অন্তানন্তিকৰাদাদীনং সস্সতদিট্ঠিভাৰো তত্থ তত্থ পকাসিতোযেৰ.
১০১-৩. কিং পন কারণং পুব্বন্তাপরন্তা এৰ দিট্ঠাভিনিৰেসস্স ৰিসযভাৰেন দস্সিতা, ন পন তদুভযমেকজ্ঝন্তি? অসম্ভৰতো. ন হি পুব্বন্তাপরন্তেসু ৰিয তদুভযৰিনিমুত্তে মজ্ঝন্তে দিট্ঠিকপ্পনা সম্ভৰতি ইত্তরকালত্তা, অথ পন পচ্চুপ্পন্নভৰো তদুভযৰেমজ্ঝং, এৰং সতি দিট্ঠিকপ্পনক্খমো তস্স উভযসভাৰো পুব্বন্তাপরন্তেসুযেৰ অন্তোগধোতি কথমদস্সিতং. অথ ৰা পুব্বন্তাপরন্তৰন্ততায ‘‘পুব্বন্তাপরন্তো’’তি মজ্ঝন্তো ৰুচ্চতি, সো চ ‘‘পুব্বন্তাপরন্তকপ্পিকা ৰা পুব্বন্তাপরন্তানুদিট্ঠিনো’’তি ৰদন্তেন পুব্বন্তাপরন্তেহি ৰিসুং কত্ৰা ৰুত্তোযেৰাতি দট্ঠব্বো. অট্ঠকথাযম্পি ‘‘সব্বেপি তে অপরন্তকপ্পিকে পুব্বন্তাপরন্তকপ্পিকে’’তি এতেন সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসেন ৰা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং, অঞ্ঞথা সঙ্কড্ঢিত্ৰা ৰুত্তৰচনস্স অনত্থকতা আপজ্জেয্যাতি. কে পন তে পুব্বন্তাপরন্তকপ্পিকা? যে অন্তানন্তিকা হুত্ৰা দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি এৰং পকারা ৰেদিতব্বা.
এত্থ চ ‘‘সব্বে তে ইমেহেৰ দ্ৰাসট্ঠিযা ৰত্থূহি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেন, নত্থি ইতো বহিদ্ধা’’তি ৰচনতো, পুব্বন্তকপ্পিকাদিত্তযৰিনিমুত্তস্স চ কস্সচি দিট্ঠিগতিকস্স অভাৰতো যানি তানি সামঞ্ঞফলাদি (দী. নি. ১.১৬৬) সুত্তন্তরেসু ৰুত্তপ্পকারানি অকিরিযাহেতুকনত্থিকৰাদাদীনি, যানি চ ইস্সরপজাপতিপুরিসকালসভাৰনিযতিযদিচ্ছাৰাদাদিপ্পভেদানি দিট্ঠিগতানি (ৰিসুদ্ধি. টী. ২.৫৬৩; ৰিভ. অনুটী. ১৮৯ পস্সিতব্বং) বহিদ্ধাপি দিস্সমানানি, তেসং এত্থেৰ সঙ্গহো, অন্তোগধতা চ ৰেদিতব্বা. কথং? অকিরিযৰাদো তাৰ ‘‘ৰঞ্ঝো কূটট্ঠো’’তিআদিনা কিরিযাভাৰদীপনতো সস্সতৰাদে অন্তোগধো, তথা ‘‘সত্তিমে কাযা’’তিআদি (দী. নি. ১.১৭৪) নযপ্পৰত্তো পকুধৰাদো, ‘‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তিআদি (দী. নি. ১.১৬৮) ৰচনতো অহেতুকৰাদো অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদে অন্তোগধো. ‘‘নত্থি পরো লোকো’’তিআদি (দী. নি. ১.১৭১) ৰচনতো নত্থিকৰাদো উচ্ছেদৰাদে অন্তোগধো. তথা হি তত্থ ‘‘কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতী’’তিআদি (দী. নি. ১.৮৬) ৰুত্তং. পঠমেন আদি-সদ্দেন নিগণ্ঠৰাদাদযো সঙ্গহিতা.
যদিপি পাল়িযং নাটপুত্তৰাদ (দী. নি. ১.১৭৮) ভাৰেন চাতুযামসংৰরো আগতো, তথাপি সত্তৰতাতিক্কমেন ৰিক্খেপৰাদিতায নাটপুত্তৰাদোপি সঞ্চযৰাদো ৰিয অমরাৰিক্খেপৰাদেসু অন্তোগধো. ‘‘তং জীৰং তং সরীরং, অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’’ন্তি (দী. নি. ১.৩৭৭; ম. নি. ২.১২২; সং. নি. ২.৩৫) এৰং পকারা ৰাদা ‘‘রূপী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তিআদিৰাদেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তি, ‘‘হোতি তথাগতো পরং মরণা, ‘‘অত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি এৰং পকারা সস্সতৰাদে. ‘‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি এৰং পকারা উচ্ছেদৰাদেন সঙ্গহিতা. ‘‘হোতি চ ন হোতি চ তথাগতো পরং মরণা, অত্থি চ নত্থি চ সত্তা ওপপাতিকা’’তি এৰং পকারা একচ্চসস্সতৰাদে অন্তোগধা. ‘‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা, নেৰত্থি ন নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি চ এৰং পকারা অমরাৰিক্খেপৰাদে অন্তোগধা. ইস্সরপজাপতিপুরিসকালৰাদা একচ্চসস্সতৰাদে অন্তোগধা, তথা কণাদৰাদো. সভাৰনিযতিযদিচ্ছাৰাদা অধিচ্চসমুপ্পন্নিকৰাদেন সঙ্গহিতা. ইমিনা নযেন সুত্তন্তরেসু, বহিদ্ধা চ দিস্সমানানং দিট্ঠিগতানং ইমাসু দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠীসু অন্তোগধতা ৰেদিতব্বা.
অজ্ঝাসযন্তি দিট্ঠিজ্ঝাসযং. সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিৰসেন হি সত্তানং সংকিলেসপক্খে দুৰিধো অজ্ঝাসযো, তঞ্চ ভগৰা অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং অপরিমাণে এৰ ঞেয্যৰিসেসে উপ্পজ্জনৰসেন অনেকভেদভিন্নানম্পি ‘‘চত্তারো জনা সস্সতৰাদা’’তিআদিনা দ্ৰাসট্ঠিযা পভেদেহি সঙ্গণ্হনৰসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দস্সেন্তো পমাণভূতায তুলায ধারযমানো ৰিয হোতীতি আহ ‘‘তুলায তুলযন্তো ৰিযা’’তি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘অন্তো জালীকতা’’তিআদি (দী. নি. ১.১৪৬). ‘‘সিনেরুপাদতো ৰালুকং উদ্ধরন্তো ৰিযা’’তি এতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো অঞ্ঞস্স ইমিস্সা দেসনায অসক্কুণেয্যতং দস্সেতি.
অনুসন্ধানং অনুসন্ধি, পুচ্ছায কতো অনুসন্ধি পুচ্ছানুসন্ধি. অথ ৰা অনুসন্ধযতীতি অনুসন্ধি, পুচ্ছা অনুসন্ধি এতস্সাতি পুচ্ছানুসন্ধি. পুচ্ছায অনুসন্ধিযতীতি ৰা পুচ্ছানুসন্ধি. অজ্ঝাসযানুসন্ধিম্হিপি এসেৰ নযো. যথানুসন্ধীতি এত্থ পন অনুসন্ধীযতীতি অনুসন্ধি, যা যা অনুসন্ধি যথানুসন্ধি, অনুসন্ধিঅনুরূপং ৰা যথানুসন্ধীতি সদ্দত্থো ৰেদিতব্বো, সো ‘‘যেন পন ধম্মেন আদিম্হি দেসনা উট্ঠিতা, তস্স ধম্মস্স অনুরূপধম্মৰসেন ৰা পটিপক্খৰসেন ৰা যেসু সুত্তেসু উপরি দেসনা আগচ্ছতি, তেসং ৰসেন যথানুসন্ধি ৰেদিতব্বো. সেয্যথিদং? আকঙ্খেয্যসুত্তে (ম. নি. ১.৬৪-৬৯) হেট্ঠা সীলেন দেসনা উট্ঠিতা, উপরি ছ অভিঞ্ঞা আগতা…পে… ককচূপমে (ম. নি. ১.২২২) হেট্ঠা অক্খন্তিযা উট্ঠিতা, উপরি ককচূপমা আগতা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.১০০-১০৪) ৰুত্তো.
ইতি কিরাতি ভগৰতো যথাদেসিতায অত্তসুঞ্ঞতায অত্তনো অরুচ্চনভাৰদীপনং. ভোতি ধম্মালপনং. অনত্তকতানীতি অত্তনা ন কতানি, অনত্তকেহি ৰা খন্ধেহি কতানি. কমত্তানং ফুসিস্সন্তীতি অসতি অত্তনি খন্ধানঞ্চ খণিকত্তা কম্মানি কং অত্তানং অত্তনো ফলেন ফুসিস্সন্তি, কো কম্মফলং পটিসংৰেদেতীতি অত্থো. অৰিদ্ৰাতি সুতাদিৰিরহেন অরিযধম্মস্স অকোৰিদতায ন ৰিদ্ৰা. অৰিজ্জাগতোতি অৰিজ্জায উপগতো, অরিযধম্মে অৰিনীততায অপ্পহীনাৰিজ্জোতি অত্থো. তণ্হাধিপতেয্যেন চেতসাতি ‘‘যদি অহং নাম কোচি নত্থি, মযা কতস্স কম্মস্স কো ফলং পটিসংৰেদেতি, সতি পন তস্মিং সিযা ফলূপভোগো’’তি তণ্হাধিপতিতো আগতো তণ্হাধিপতেয্যো, তেন. অত্তৰাদুপাদানসহগত চেতসা. অতিধাৰিতব্বন্তি খণিকত্তেপি সঙ্খারানং যস্মিং সন্তানে কম্মং কতং, তত্থেৰ ফলুপ্পত্তিতো ধম্মপুঞ্জমত্তস্সেৰ চ সিদ্ধে কম্মফলসম্বন্ধে একত্তনযং মিচ্ছা গহেত্ৰা একেন কারকৰেদকভূতেন ভৰিতব্বং, অঞ্ঞথা ‘‘কম্মফলানং সম্বন্ধো ন সিযা’’তি অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতাপকাসনং সত্থুসাসনং অতিক্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যাতি অত্থো.
‘‘উপরি ছ অভিঞ্ঞা আগতা’’তি অনুরূপধম্মৰসেন যথানুসন্ধিং দস্সেতি, ইতরেহি পটিপক্খৰসেন. কিলেসেনাতি ‘‘লোভো চিত্তস্স উপক্কিলেসো’’তিআদিনা কিলেসৰসেন. ইমস্মিম্পীতি পি-সদ্দেন যথা ৰুত্তসুত্তাদীসু পটিপক্খৰসেন যথানুসন্ধি, এৰং ইমস্মিম্পি সুত্তেতি দস্সেতি. তথা হি নিচ্চসারাদিপঞ্ঞাপকানং দিট্ঠিগতানং ৰসেন উট্ঠিতা অযং দেসনা নিচ্চসারাদিসুঞ্ঞতাপকাসনেন নিট্ঠাপিতাতি.