৯. ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা

৪৩১. ইদ্ধি-সদ্দস্স পঠমো কত্তুঅত্থো, দুতিযো করণত্থো ৰুত্তো, পাদ-সদ্দস্স একো করণমেৰত্থো ৰুত্তো. পজ্জিতব্বাৰ ইদ্ধি ৰুত্তা, ন চ ইজ্ঝন্তী পজ্জিতব্বা চ ইদ্ধি পজ্জনকরণেন পাদেন সমানাধিকরণা হোতীতি ‘‘পঠমেনত্থেন ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি ন সক্কা ৰত্তুং, তথা ইদ্ধিকিরিযাকরণেন সাধেতব্বা চ ৰুদ্ধিসঙ্খাতা ইদ্ধি পজ্জনকিরিযাকরণেন পজ্জিতব্বাতি দ্ৰিন্নং করণানং ন অসমানাধিকরণতা সম্ভৰতীতি ‘‘দুতিযেনত্থেন ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি চ ন সক্কা ৰত্তুং, তস্মা পঠমেনত্থেন ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো, দুতিযেনত্থেন ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদোতি এৰং যোজনা যুজ্জতি.

‘‘ছন্দং চে…পে… অযং ৰুচ্চতি ছন্দসমাধী’’তি ইমায পাল়িযা ছন্দাধিপতি সমাধি ছন্দসমাধীতি অধিপতি-সদ্দলোপং কত্ৰা সমাসো ৰুত্তোতি ৰিঞ্ঞাযতি, অধিপতি-সদ্দত্থদস্সনৰসেন পন ‘‘ছন্দহেতুকো ছন্দাধিকো ৰা সমাধি ছন্দসমাধী’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পধানভূতাতি ৰীরিযভূতাতি কেচি ৰদন্তি. সঙ্খতসঙ্খারাদিনিৰত্তনত্থঞ্হি পধানগ্গহণন্তি. অথ ৰা তং তং ৰিসেসং সঙ্খরোতীতি সঙ্খারো, সব্বং ৰীরিযং. তত্থ চতুকিচ্চসাধকতো অঞ্ঞস্স নিৰত্তনত্থং পধানগ্গহণন্তি পধানভূতা সেট্ঠভূতাতি অত্থো. চতুব্বিধস্স পন ৰীরিযস্স অধিপ্পেতত্তা বহুৰচননিদ্দেসো কতো. অধিট্ঠানট্ঠেনাতি দুৰিধত্থাযপি ইদ্ধিযা অধিট্ঠানত্থেন. পাদভূতন্তি ইমিনা ৰিসুং সমাসযোজনাৰসেন পন যো পুব্বে ইদ্ধিপাদত্থো পাদ-সদ্দস্স উপাযত্থতং গহেত্ৰা যথাযুত্তো ৰুত্তো, সো ৰক্খমানানং পটিলাভপুব্বভাগানং কত্তুকরণিদ্ধিভাৰং, উত্তরচূল়ভাজনীযে ৰা ৰুত্তেহি ছন্দাদীহি ইদ্ধিপাদেহি সাধেতব্বায ইদ্ধিযা কত্তিদ্ধিভাৰং, ছন্দাদীনঞ্চ করণিদ্ধিভাৰং সন্ধায ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

ৰীরিযিদ্ধিপাদনিদ্দেসে ‘‘ৰীরিযসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগত’’ন্তি দ্ৰিক্খত্তুং ৰীরিযং আগতং. তত্থ পুরিমং সমাধিৰিসেসনং ‘‘ৰীরিযাধিপতি সমাধি ৰীরিযসমাধী’’তি, দুতিযং সমন্নাগমঙ্গদস্সনং. দ্ৰেযেৰ হি সব্বত্থ সমন্নাগমঙ্গানি সমাধি পধানসঙ্খারো চ, ছন্দাদযো সমাধিৰিসেসনানি, পধানসঙ্খারো পন পধানৰচনেনেৰ ৰিসেসিতো, ন ছন্দাদীহীতি ন ইধ ৰীরিযাধিপতিতা পধানসঙ্খারস্স ৰুত্তা হোতি. ৰীরিযঞ্চ সমাধিং ৰিসেসেত্ৰা ঠিতমেৰ সমন্নাগমঙ্গৰসেন পধানসঙ্খারৰচনেন ৰুত্তন্তি নাপি দ্ৰীহি ৰীরিযেহি সমন্নাগমো ৰুত্তো হোতীতি. যস্মা পন ছন্দাদীহি ৰিসিট্ঠো সমাধি, তথা ৰিসিট্ঠেনেৰ চ তেন সম্পযুত্তো পধানসঙ্খারো সেসধম্মা চ, তস্মা সমাধিৰিসেসনানং ৰসেন চত্তারো ইদ্ধিপাদা ৰুত্তা. ৰিসেসনভাৰো চ ছন্দাদীনং তংতংঅৰস্সযনৰসেন হোতীতি ‘‘ছন্দসমাধি…পে… ইদ্ধিপাদ’’ন্তি এত্থ নিস্সযত্থেপি পাদ-সদ্দে উপাযত্থেন ছন্দাদীনং ইদ্ধিপাদতা ৰুত্তা হোতি. তেনেৰ উত্তরচূল়ভাজনীযে ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা ছন্দিদ্ধিপাদো’’তিআদিনা ছন্দাদীনমেৰ ইদ্ধিপাদতা ৰুত্তা. পঞ্হপুচ্ছকে চ ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধী’’তিআদিনাৰ (ৰিভ. ৪৬২) উদ্দেসং কত্ৰাপি পুন ছন্দাদীনংযেৰ কুসলাদিভাৰো ৰিভত্তোতি. উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৰ হি নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং, অঞ্ঞথা চতুব্বিধতা ন হোতীতি অযমেত্থ পাল়িৰসেন অত্থৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

৪৩৩. রথধুরেতি রথস্স পুরতো. হীনজাতিকো চণ্ডালো উপট্ঠানাদিগুণযোগেপি সেনাপতিট্ঠানাদীনি ন লভতীতি আহ ‘‘জাতিং সোধেত্ৰা…পে… জাতিং অৰস্সযতী’’তি. অমন্তনীযোতি হিতাহিতমন্তনে ন অরহো.

রট্ঠপালত্থেরো ছন্দে সতি কথং নানুজানিস্সন্তীতি সত্তপি ভত্তানি অভুঞ্জিত্ৰা মাতাপিতরো অনুজানাপেত্ৰা পব্বজিত্ৰা ছন্দমেৰ অৰস্সায লোকুত্তরধম্মং নিব্বত্তেসীতি আহ ‘‘রট্ঠপালত্থেরো ৰিযা’’তি.

মোঘরাজত্থেরো ৰীমংসং অৰস্সযীতি তস্স ভগৰা ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সূ’’তি (সু. নি. ১১২৫) সুঞ্ঞতাকথং কথেসি, পঞ্ঞানিস্সিতমাননিগ্গহত্থঞ্চ দ্ৰিক্খত্তুং পুচ্ছিতো পঞ্হং ন কথেসি. তত্থ পুনপ্পুনং ছন্দুপ্পাদনং তোসনং ৰিয হোতীতি ছন্দস্স উপট্ঠানসদিসতা ৰুত্তা, থামভাৰতো ৰীরিযস্স সূরত্তসদিসতা, ‘‘ছদ্ৰারাধিপতি রাজা’’তি (ধ. প. অট্ঠ. ২.১৮১ এরকপত্তনাগরাজৰত্থু) ৰচনতো পুব্বঙ্গমত্তা চিত্তস্স ৰিসিট্ঠজাতিসদিসতা.

অভেদতোতি ছন্দাদিকে তযো তযো ধম্মে সম্পিণ্ডেত্ৰা, ইদ্ধিইদ্ধিপাদে অমিস্সেত্ৰা ৰা কথনন্তি অত্থো. তত্থ ছন্দৰীরিযাদযো ৰিসেসেন ইজ্ঝন্তি এতাযাতি ইদ্ধীতি ৰুচ্চন্তি, ইজ্ঝতীতি ইদ্ধীতি অৰিসেসেন সমাধিপধানসঙ্খারাপীতি.

ছন্দিদ্ধিপাদসমাধিদ্ধিপাদাদযো ৰিসিট্ঠা, পাদো সব্বিদ্ধীনং সাধারণত্তা অৰিসিট্ঠো, তস্মা ৰিসিট্ঠেস্ৰেৰ পৰেসং অৰত্ৰা অৰিসিট্ঠে চ পৰেসং ৰত্তুং যুত্তন্তি দস্সেতুং সব্বত্থ ‘‘পাদে পতিট্ঠাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতী’’তি আহ. তত্থেৰাতি ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারইদ্ধিপাদেসু, চতূসু ছন্দাদিকেস্ৰেৰাতি অত্থো. ‘‘ছন্দৰতো কো সমাধি ন ইজ্ঝিস্সতী’’তি সমাধিভাৰনামুখেন ভাৰিতা সমাধিভাৰিতা.

এত্থ পনাতি ভেদকথাযং অভেদকথনতো অভিনৰং নত্থীতি অত্থো. যে হি তযো ধম্মা অভেদকথাযং ইদ্ধিইদ্ধিপাদোত্ৰেৰ ৰুত্তা, তে এৰ ভেদকথাযং ইদ্ধীপি হোন্তি ইদ্ধিপাদাপি, সেসা ইদ্ধিপাদা এৰাতি এৰং অভিনৰাভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ছন্দো সমাধী’’তিআদিমাহ. ইমে হি তযো…পে… ন ৰিনা, তস্মা সেসা সম্পযুত্তকা চত্তারো খন্ধা তেসং তিণ্ণং ইজ্ঝনেন ইদ্ধি নাম ভৰেয্যুং, ন অত্তনো সভাৰেনাতি তে ইদ্ধিপাদা এৰ হোন্তি, ন ইদ্ধীতি এৰমিদং পুরিমস্স কারণভাৰেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা তিণ্ণং ইদ্ধিতা ইদ্ধিপাদতা চ ৰুত্তা, সেসানঞ্চ ইদ্ধিপাদতাৰ, তং সব্বং সাধেতুং ‘‘ইমে হি তযো…পে… ন ৰিনা’’তি আহ. তেন যস্মা ইজ্ঝন্তি, তস্মা ইদ্ধি. ইজ্ঝমানা চ যস্মা সম্পযুত্তকেহি সহেৰ ইজ্ঝন্তি, ন ৰিনা, তস্মা সম্পযুত্তকা ইদ্ধিপাদা, তদন্তোগধত্তা পন তে তযো ধম্মা ইদ্ধিপাদাপি হোন্তীতি দস্সেতি. সম্পযুত্তকানম্পি পন খন্ধানং ইদ্ধিভাৰপরিযাযো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘সম্পযুত্তকা পনা’’তিআদিমাহ. চতূসু খন্ধেসু একদেসস্স ইদ্ধিতা, চতুন্নম্পি ‘‘ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি ইমিনা অত্থেন ইদ্ধিপাদতা, পুনপি চতুন্নং খন্ধানং ‘‘ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি ইমিনা অত্থেন ইদ্ধিপাদতা চ দস্সিতা, ন অঞ্ঞস্সাতি কত্ৰা আহ ‘‘ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অধিৰচন’’ন্তি. ইমিনা ‘‘ইদ্ধি নাম অনিপ্ফন্না’’তি ইদং ৰাদং পটিসেধেতি.

পটিলাভপুব্বভাগানং পটিলাভস্সেৰ চ ইদ্ধিইদ্ধিপাদতাৰচনং অপুব্বন্তি কত্ৰা পুচ্ছতি ‘‘কেনট্ঠেন ইদ্ধি, কেনট্ঠেন পাদো’’তি. পটিলাভো পুব্বভাগো চাতি ৰচনসেসো. উপাযো চ উপাযভাৰেনেৰ অত্তনো ফলস্স পতিট্ঠা হোতীতি আহ ‘‘পতিট্ঠানট্ঠেনেৰ পাদো’’তি. ছন্দোযেৰ…পে… ৰীমংসাৰ ৰীমংসিদ্ধিপাদোতি কথিতং, তস্মা ন চত্তারো খন্ধা ইদ্ধিযা সমানকালিকা নানাক্খণিকা ৰা ইদ্ধিপাদা, জেট্ঠকভূতা পন ছন্দাদযো এৰ সব্বত্থ ইদ্ধিপাদাতি অযমেৰ তেসং অট্ঠকথাচরিযানং অধিপ্পাযো. সুত্তন্তভাজনীযে হি অভিধম্মভাজনীযে চ সমাধিৰিসেসনৰসেন দস্সিতানং উপাযভূতানং ইদ্ধিপাদানং পাকটকরণত্থং উত্তরচূল়ভাজনীযং ৰুত্তন্তি. কেচীতি উত্তরৰিহারৰাসিথেরা কির.

সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা

৪৪৪. অভিধম্মভাজনীযে ‘‘ইদ্ধিপাদোতি তথাভূতস্স ফস্সো…পে… পগ্গাহো অৰিক্খেপো’’তি (ৰিভ. ৪৪৭) ইদ্ধিইদ্ধিপাদত্থদস্সনত্থং পগ্গাহাৰিক্খেপা ৰুত্তা, চিত্তপঞ্ঞা চ সঙ্খিপিত্ৰাতি. চত্তারি নযসহস্সানি ৰিভত্তানীতি ইদং সাধিপতিৰারানং পরিপুণ্ণানং অভাৰা ৰিচারেতব্বং. ন হি অধিপতীনং অধিপতযো ৰিজ্জন্তি, একেকস্মিং পন ইদ্ধিপাদনিদ্দেসে একেকো অধিপতিৰারো লব্ভতীতি সোল়স সোল়স নযসতানি লব্ভন্তি.

অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা

ননু চ চত্তারোপি অধিপতযো একক্খণে লব্ভন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পন অধিপতযো ন ভৰন্তি ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা ন মগ্গাধিপতিনো’’তি ৰুত্তত্তা. রাজপুত্তোপমাপি হি এতমত্থং দীপেতীতি? ন, একক্খণে দুতিযস্স অধিপতিনো অভাৰতো এৰ, ‘‘ন মগ্গাধিপতিনো’’তি ৰুত্তত্তা রাজপুত্তোপমা অধিপতিং ন করোন্তীতি ইমমেৰত্থং দীপেতি, ন অধিপতীনং সহভাৰং. তং কথং জানিতব্বন্তি? পটিক্খিত্তত্তা. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে হি অট্ঠকথাযং (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.৩) ৰুত্তা ‘‘কস্মা পন যথা হেতুপচ্চযনিদ্দেসে ‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’ন্তি ৰুত্তং, এৰমিধ ‘অধিপতী অধিপতিসম্পযুত্তকান’ন্তি অৰত্ৰা ‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকান’ন্তিআদিনা নযেন দেসনা কতাতি? একক্খণে অভাৰতো’’তি. সতি চ চতুন্নং অধিপতীনং সহভাৰে ‘‘অরিযমগ্গসমঙ্গিস্স ৰীমংসাধিপতেয্যং মগ্গং ভাৰেন্তস্সা’’তি ৰিসেসনং ন কত্তব্বং সিযা অৰীমংসাধিপতিকস্স মগ্গস্স অভাৰা. ছন্দাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞাধিপতিকরণভাৰে চ ‘‘ৰীমংসং ঠপেত্ৰা তংসম্পযুত্তো’’তিআদিনা ছন্দাদীনং ৰীমংসাধিপতিকত্তৰচনং ন ৰত্তব্বং সিযা. তথা ‘‘চত্তারো অরিযমগ্গা সিযা মগ্গাধিপতিনো, সিযা ন ৰত্তব্বা মগ্গাধিপতিনো’’তি (ধ. স. ১৪২৯) এৰমাদীহিপি অধিপতীনং সহভাৰো পটিক্খিত্তো এৰাতি.

পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.