ৰিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২২৭. যথাৰুত্তসঙ্খারপচ্চযা উপ্পজ্জমানং তংকম্মনিব্বত্তমেৰ ৰিঞ্ঞাণং ভৰিতুং অরহতীতি ‘‘বাত্তিংস লোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণানি সঙ্গহিতানি হোন্তী’’তি আহ. ধাতুকথাযং (ধাতু. ৪৬৬) পন ৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে –
‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণেন যে ধম্মা…পে… সল়াযতনপচ্চযা ফস্সেন, ফস্সপচ্চযা ৰেদনায যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… সঙ্গহিতা? তে ধম্মা অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৰা একেন খন্ধেন একাদসহাযতনেহি একাদসহি ধাতূহি সঙ্গহিতা. কতিহি অসঙ্গহিতা? চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি –
ৰচনতো সব্বৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনাপরিগ্গহো কতো. যদি হি এত্থ ৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনা সপ্পদেসা সিযুং, ‘‘ৰিপাকা ধম্মা’’তি ইমস্স ৰিয ৰিস্সজ্জনং সিযা, তস্মা তত্থ অভিধম্মভাজনীযৰসেন সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণাদযো গহিতাতি ৰেদিতব্বা. অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা চ অভিধম্মভাজনীযে চতুভূমককুসলসঙ্খারো অকুসলসঙ্খারো চ ৰুত্তোতি সো এৰ ধাতুকথাযং গহিতোতি দট্ঠব্বো. ভৰো পন ধাতুকথাযং কম্মুপপত্তিভৰৰিসেসদস্সনত্থং ন অভিধম্মভাজনীযৰসেন গহিতো. এৰঞ্চ কত্ৰা তত্থ ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি অনুদ্ধরিত্ৰা ‘‘কম্মভৰো’’তিআদিনাৰ নযেন ভৰো উদ্ধটো. ৰিপাকঞ্হেতন্তি ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপাকত্তা সঙ্খারপচ্চযত্তং সাধেতি, তস্স পন সাধনত্থং ‘‘উপচিতকম্মাভাৰে ৰিপাকাভাৰতো’’তি ৰুত্তন্তি তং ৰিৰরন্তো ‘‘ৰিপাকঞ্চা’’তিআদিমাহ.
যেভুয্যেন লোভসম্পযুত্তজৰনাৰসানেতি জৰনেন তদারম্মণনিযমে সোমনস্সসহগতানন্তরং সোমনস্সসহগততদারম্মণস্স ৰুত্তত্তা সোমনস্সসহগতানেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যস্মা পন তিহেতুকজৰনাৰসানে চ কদাচি অহেতুকং তদারম্মণং হোতি, তস্মা ‘‘যেভুয্যেনা’’তি আহ. সকিং ৰাতি ‘‘দিরত্ততিরত্তা’’দীসু ৰিয ৰেদিতব্বং. দ্ৰিক্খত্তুমেৰ পন উপ্পজ্জন্তীতি ৰদন্তি. ‘‘দিরত্ততিরত্ত’’ন্তি এত্থ পন ৰা-সদ্দস্স অভাৰা ৰচনসিলিট্ঠতামত্তেন দিরত্তগ্গহণং কতন্তি যুজ্জতি, ‘‘নিরন্তরতিরত্তদস্সনত্থং ৰা’’তি. ইধ পন ৰা-সদ্দো ৰিকপ্পনত্থো ৰুত্তোতি সকিং এৰ চ কদাচি পৰত্তিং সন্ধায ‘‘সকিং ৰা’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৰ হি সকিং তদারম্মণপ্পৰত্তিযা ৰিচারেতব্বতং দস্সেন্তো ‘‘চিত্তপ্পৰত্তিগণনাযং পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ চিত্তপ্পৰত্তিগণনাযন্তি ৰিপাককথাযং বলৰরূপাদিকে আরম্মণে ৰুত্তং চিত্তপ্পৰত্তিগণনং সন্ধাযাহ. তত্থ হি দ্ৰেৰ তদারম্মণুপ্পত্তিৰারা আগতা. জৰনৰিসযানুভৰনঞ্হি তদারম্মণং আসন্নভেদে তস্মিং ৰিসযে একচিত্তক্খণাৰসিট্ঠাযুকে ন উপ্পজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো. অনুরূপায পটিসন্ধিযাতি অকুসলৰিপাকস্স অপাযপটিসন্ধি, কামাৰচরাদিকুসলৰিপাকানং কামরূপারূপসুগতিপটিসন্ধিযো যথাকম্মং অনুরূপা.
পটিসন্ধিকথা মহাৰিসযাতি কত্ৰা পৰত্তিমেৰ তাৰ দস্সেন্তো ‘‘পৰত্তিযং পনা’’তিআদিমাহ. অহেতুকদ্ৰযাদীনং দ্ৰারনিযমানিযমাৰচনং ভৰঙ্গভূতানং সযমেৰ দ্ৰারত্তা চুতিপটিসন্ধিভূতানঞ্চ ভৰঙ্গসঙ্খাতেন অঞ্ঞেন চ দ্ৰারেন অনুপ্পত্তিতো নিযতং অনিযতং ৰা দ্ৰারং এতেসন্তি ৰত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা. একস্স সত্তস্স পৰত্তরূপাৰচরৰিপাকো পথৰীকসিণাদীসু যস্মিং আরম্মণে পৰত্তো, ততো অঞ্ঞস্মিং তস্স পৰত্তি নত্থীতি রূপাৰচরানং নিযতারম্মণতা ৰুত্তা. তত্রস্সাতি পৰত্তিযং বাত্তিংসৰিধস্স.
ইন্দ্রিযপ্পৰত্তিআনুভাৰতো এৰ চক্খুসোতদ্ৰারভেদেন, তস্স চ ৰিঞ্ঞাণৰীথিভেদাযত্তত্তা ৰীথিভেদেন চ ভৰিতব্বং, তস্মিঞ্চ সতি ‘‘আৰজ্জনানন্তরং দস্সনং সৰনং ৰা তদনন্তরং সম্পটিচ্ছন’’ন্তিআদিনা চিত্তনিযমেন ভৰিতব্বং. তথা চ সতি সম্পটিচ্ছনসন্তীরণানম্পি ভাৰো সিদ্ধো হোতি, ন ইন্দ্রিযপ্পৰত্তিআনুভাৰেন দস্সনসৰনমত্তস্সেৰ, নাপি ইন্দ্রিযানং এৰ দস্সনসৰনকিচ্চতাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘দ্ৰারৰীথিভেদে চিত্তনিযমতো চা’’তি. পঠমকুসলেন চে তদারম্মণস্স উপ্পত্তি হোতি, তং পঠমকুসলানন্তরং উপ্পজ্জমানং জনকং অনুবন্ধতি নাম, দুতিযকুসলাদিঅনন্তরং উপ্পজ্জমানং জনকসদিসং অনুবন্ধতি নাম, অকুসলানন্তরং উপ্পজ্জমানঞ্চ কামাৰচরতায জনকসদিসন্তি.
একাদস তদারম্মণচিত্তানি…পে… তদারম্মণং ন গণ্হন্তীতি তদারম্মণভাৰতায ‘‘তদারম্মণ’’ন্তি লদ্ধনামানি তদারম্মণভাৰং ন গণ্হন্তি, তদারম্মণভাৰেন নপ্পৰত্তন্তীতি অত্থো. অথ ৰা নামগোত্তং আরব্ভ জৰনে জৰিতে তদারম্মণং তস্স জৰনস্স আরম্মণং ন গণ্হন্তি, নালম্বন্তীতি অত্থো. রূপারূপধম্মেতি রূপারূপাৰচরে ধম্মে. ইদং পন ৰত্ৰা ‘‘অভিঞ্ঞাঞাণং আরব্ভা’’তি ৰিসেসনং পরিত্তাদিআরম্মণতায কামাৰচরসদিসেসু চেৰ তদারম্মণানুপ্পত্তিদস্সনত্থং. মিচ্ছত্তনিযতা ধম্মা মগ্গো ৰিয ভাৰনায সিদ্ধা মহাবলা চাতি তত্থ জৰনেন পৰত্তমানেন সানুবন্ধনেন ন ভৰিতব্বন্তি তেসু তদারম্মণং পটিক্খিত্তং. লোকুত্তরধম্মে আরব্ভাতি এতেনেৰ সিদ্ধে ‘‘সম্মত্তনিযতধম্মেসূ’’তি ৰিসুং উদ্ধরণং সম্মত্তমিচ্ছত্তনিযতধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খাতি বলৰভাৰেন তদারম্মণস্স অৰত্থুভাৰদস্সনত্থং.
এৰং পৰত্তিযং ৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তিং দস্সেত্ৰা পটিসন্ধিযং দস্সেতুং ‘‘যং পন ৰুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. কেন কত্থাতি কেন চিত্তেন কস্মিং ভৰে. একূনৰীসতি পটিসন্ধিযো তেন তেন চিত্তেন পৰত্তমানা পটিসন্ধিক্খণে রূপারূপধম্মাতি তেন তেন চিত্তেন সা সা তত্থ তত্থ পটিসন্ধি হোতীতি ৰুত্তা. তস্সাতি চিত্তস্স.
আগন্ত্ৰাতি আগতং ৰিয হুত্ৰা. গোপকসীৰলীতি রঞ্ঞো হিতারক্খে গোপককুলে জাতো সীৰলিনামকো. কম্মাদিঅনুস্সরণব্যাপাররহিতত্তা ‘‘সম্মূল়্হকালকিরিযা’’তি ৰুত্তা. অব্যাপারেনেৰ হি তত্থ কম্মাদিউপট্ঠানং হোতীতি. ‘‘পিসিযমানায মক্খিকায পঠমং কাযদ্ৰারাৰজ্জনং ভৰঙ্গং নাৰট্টেতি অত্তনা চিন্তিযমানস্স কস্সচি অত্থিতাযা’’তি কেচি কারণং ৰদন্তি, তদেতং অকারণং ভৰঙ্গৰিসযতো অঞ্ঞস্স চিন্তিযমানস্স অভাৰা অঞ্ঞচিত্তপ্পৰত্তকালে চ ভৰঙ্গাৰট্টনস্সেৰ অসম্ভৰতো. ইদং পনেত্থ কারণং সিযা – ‘‘তানিস্স তম্হি সমযে ওলম্বন্তি অজ্ঝোলম্বন্তি অভিপ্পলম্বন্তী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৮) ৰচনতো তীসু জৰনৰারেসু অপ্পৰত্তেস্ৰেৰ কম্মাদিউপট্ঠানেন ভৰিতব্বং. অনেকজৰনৰারপ্পৰত্তিযা হি অজ্ঝোলম্বনং অভিপ্পলম্বনঞ্চ হোতীতি. তস্মা কাযদ্ৰারাৰজ্জনং অনাৰট্টেত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনমেৰ কম্মাদিআলম্বণং পঠমং ভৰঙ্গং আৰট্টেতি, ততো ফোট্ঠব্বস্স বলৰত্তা দুতিযৰারে কাযৰিঞ্ঞাণৰীথি পচ্চুপ্পন্নে ফোট্ঠব্বে পৰত্ততি, ততো পুরিমজৰনৰারগহিতেস্ৰেৰ কম্মাদীসু কমেন মনোদ্ৰারজৰনং জৰিত্ৰা মূলভৰঙ্গসঙ্খাতং আগন্তুকভৰঙ্গসঙ্খাতং ৰা তদারম্মণং ভৰঙ্গং ওতরতি, তদারম্মণাভাৰে ৰা ভৰঙ্গমেৰ. এতস্মিং ঠানে কালং করোতীতি তদারম্মণানন্তরেন চুতিচিত্তেন, তদারম্মণাভাৰে ৰা ভৰঙ্গসঙ্খাতেনেৰ চুতিচিত্তেন চৰতীতি অত্থো. ভৰঙ্গমেৰ হি চুতিচিত্তং হুত্ৰা পৰত্ততীতি চুতিচিত্তং ইধ ‘‘ভৰঙ্গ’’ন্তি ৰুত্তন্তি. মনোদ্ৰারৰিসযো লহুকোতি লহুকপচ্চুপট্ঠানং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অরূপধম্মানং…পে… লহুকো’’তি. অরূপধম্মস্স হি মনোদ্ৰারস্স ৰিসযো লহুকপচ্চুপট্ঠানোতি. বলৰতি চ রূপধম্মস্স কাযদ্ৰারস্স ৰিসযে অপ্পৰত্তিত্ৰা মনোদ্ৰারৰিসযে কম্মাদিম্হি পঠমং চিত্তপ্পৰত্তিদস্সনেন অরূপধম্মানং ৰিসযস্স লহুকতা দীপিতাতি. রূপানং ৰিসযাভাৰেপি ৰা ‘‘অরূপধম্মান’’ন্তি ৰচনং যেসং ৰিসযো অত্থি, তংদস্সনত্থমেৰাতি দট্ঠব্বং. তেন লহুকম্মাদীসু চিত্তপ্পৰত্তিতো লহুগহণীযতা ৰিসযস্স লহুকতা.
কম্মাদীনং ভূমিচিত্তুপাদাদিৰসেন ৰিত্থারতো অনন্তো পভেদোতি ‘‘সঙ্খেপতো’’তি আহ.
অৰিজ্জাতণ্হাদিকিলেসেসু অনুপচ্ছিন্নেস্ৰেৰ কম্মাদিনো উপট্ঠানং, তঞ্চারব্ভ চিত্তসন্তানস্স ভৰন্তরনিন্নপোণপব্ভারতা হোতীতি আহ ‘‘অনুপচ্ছিন্নকিলেসবলৰিনামিত’’ন্তি. সন্তানে হি ৰিনামিতে তদেকদেসভূতং পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৰিনামিতমেৰ হোতি, ন চ একদেসৰিনামিতভাৰেন ৰিনা সন্তানৰিনামিততা অত্থীতি. সব্বত্থ পন ‘‘দুগ্গতিপটিসন্ধিনিন্নায চুতিযা পুরিমজৰনানি অকুসলানি, ইতরায চ কুসলানী’’তি নিচ্ছিনন্তি. ‘‘নিমিত্তস্সাদগধিতং ৰা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি অনুব্যঞ্জনস্সাদগধিতং ৰা. তস্মিং চে সমযে কালং করোতি, ঠানমেতং ৰিজ্জতি, যং দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরং গতিং উপপজ্জেয্য নিরযং ৰা তিরচ্ছানযোনিং ৰা’’তি (সং. নি. ৪.২৩৫) ৰুত্তং. তস্মা আসন্নং অকুসলং দুগ্গতিযং, কুসলঞ্চ সুগতিযং পটিসন্ধিযা উপনিস্সযো হোতীতি.
রাগাদিহেতুভূতং হীনমারম্মণন্তি অকুসলৰিপাকস্স আরম্মণং ভৰিতুং যুত্তং অনিট্ঠারম্মণং আহ. তম্পি হি সঙ্কপ্পৰসেন রাগস্সপি হেতু হোতীতি. অকুসলৰিপাকজনককম্মসহজাতানং ৰা তংসদিসাসন্নচুতিজৰনচেতনাসহজাতানঞ্চ রাগাদীনং হেতুভাৰো এৰ হীনতা. তঞ্হি পচ্ছানুতাপজনককম্মানমারম্মণং কম্মৰসেন অনিট্ঠং অকুসলৰিপাকস্স আরম্মণং ভৰেয্য, অঞ্ঞথা চ ইট্ঠারম্মণে পৰত্তস্স অকুসলকম্মস্স ৰিপাকো কম্মনিমিত্তারম্মণো ন ভৰেয্য. ন হি অকুসলৰিপাকো ইট্ঠারম্মণো ভৰিতুমরহতীতি. পঞ্চদ্ৰারে চ আপাথমাগচ্ছন্তং পচ্চুপ্পন্নং কম্মনিমিত্তং আসন্নকতকম্মারম্মণসন্ততিযং উপ্পন্নং তংসদিসঞ্চ দট্ঠব্বং, অঞ্ঞথা তদেৰ পটিসন্ধিআরম্মণূপট্ঠাপকং তদেৰ চ পটিসন্ধিজনকং ভৰেয্য, ন চ পটিসন্ধিযা উপচারভূতানি ৰিয ‘‘এতস্মিং তযা পৰত্তিতব্ব’’ন্তি পটিসন্ধিযা আরম্মণং অনুপাদেন্তানি ৰিয চ পৰত্তানি চুতিআসন্নানি জৰনানি পটিসন্ধিজনকানি ভৰেয্যুং. ‘‘কতত্তা উপচিতত্তা’’তি (ধ. স. ৪৩১) হি ৰুত্তং. তদা চ তংসমানৰীথিযং ৰিয পৰত্তমানানি কথং কতূপচিতানি সিযুং, ন চ অস্সাদিতানি তদা, ন চ লোকিযানি লোকুত্তরানি ৰিয সমানৰীথিফলানি হোন্তি.
‘‘পুব্বে ৰাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৰেদনীযং, পচ্ছা ৰাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৰেদনীযং, মরণকালে ৰাস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি সমত্তা সমাদিন্না, তেন সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতী’’তি (ম. নি. ৩.৩০৩) –
আদিনা সুত্তে মরণকালে সমত্তায সমাদিন্নায মিচ্ছাদিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিযা চ সহজাতচেতনায পটিসন্ধিদানং ৰুত্তং, ন চ দুব্বলেহি পঞ্চদ্ৰারিকজৰনেহি মিচ্ছাদিট্ঠি সম্মাদিট্ঠি ৰা সমত্তা হোতি সমাদিন্না. ৰক্খতি চ –
‘‘সব্বম্পি হেতং কুসলাকুসলধম্মপটিৰিজাননাদিচৰনপরিযোসানং কিচ্চং মনোদ্ৰারিকচিত্তেনেৰ হোতি, ন পঞ্চদ্ৰারিকেনাতি সব্বস্সপেতস্স কিচ্চস্স করণে সহজৰনকানি ৰীথিচিত্তানি পটিক্খিত্তানী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৭৬৬).
তত্থ হি ‘‘ন কিঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতীতি ‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’তি (ধ. প. ১-২) এৰং ৰুত্তং একম্পি কুসলং ৰা অকুসলং ৰা ন পটিৰিজানাতী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৭৬৬) চ ৰুত্তং. যেসং পটিৰিভাৰনপ্পৰত্তিযা সুখং ৰা দুক্খং ৰা অন্ৰেতি, তেসং সা পৰত্তি পঞ্চদ্ৰারে পটিক্খিত্তা, কুসলাকুসলকম্মসমাদানঞ্চ তাদিসমেৰাতি. তদারম্মণানন্তরং পন চৰনং, তদনন্তরা চ উপপত্তি মনোদ্ৰারিকা এৰ হোতি, ন সহজৰনকৰীথিচিত্তে পরিযাপন্নাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ইধ পঞ্চদ্ৰারিকতদারম্মণানন্তরং চুতি, তদনন্তরং পটিসন্ধি চ ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. তত্থ অৰসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে রূপাদিম্হি উপ্পন্নং পটিসন্ধিং সন্ধাযেৰ ‘‘পচ্চুপ্পন্নারম্মণং উপপত্তিচিত্তং পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, অৰসেসেকচিত্তক্খণাযুকে চ উপ্পন্নং সন্ধায ‘‘পচ্চুপ্পন্নারম্মণং উপপত্তিচিত্তং অতীতারম্মণস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২৮) ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
সুদ্ধায ৰাতি মহগ্গতকম্মনিমিত্তারম্মণায জৰনৰীথিযা তদারম্মণরহিতাযাতি অত্থো. সা পন জৰনৰীথি মহগ্গতৰিপাকস্স উপচারো ৰিয দট্ঠব্বা. কেচি পন তং ৰীথিং মহগ্গতাৰসানং ৰদন্তি. অতীতারম্মণা একাদসৰিধা, নৰত্তব্বারম্মণা সত্তৰিধা.
এতেনানুসারেন আরুপ্পচুতিযাপি অনন্তরা পটিসন্ধি ৰেদিতব্বাতি ইদং কস্মা ৰুত্তং, ননু ‘‘পথৰীকসিণজ্ঝানাদিৰসেন পটিলদ্ধমহগ্গতসুগতিযং ঠিতস্সা’’তি এৰমাদিকে এৰ নযে অযম্পি পটিসন্ধি অৰরুদ্ধাতি? ন, তত্থ রূপাৰচরচুতিঅনন্তরায এৰ পটিসন্ধিযা ৰুত্তত্তা. তত্থ হি ‘‘পথৰীকসিণাদিকং ৰা নিমিত্তং মহগ্গতচিত্তং ৰা মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতি. চক্খুসোতানং ৰা’’তিআদিকেন রূপাৰচরচুতিযা এৰ অনন্তরা পটিসন্ধি ৰুত্তাতি ৰিঞ্ঞাযতি. অথাপি যথাসম্ভৰযোজনায অযম্পি পটিসন্ধি তত্থেৰ অৰরুদ্ধা, অরূপাৰচরচুতিঅনন্তরা পন রূপাৰচরপটিসন্ধি নত্থি, অরূপাৰচরে চ উপরূপরিচুতিযা হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা পটিসন্ধীতি চতুত্থারুপ্পচুতিযা নৰত্তব্বারম্মণা পটিসন্ধি নত্থি. তেন ততো তত্থেৰ অতীতারম্মণা কামাৰচরে চ অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণা পটিসন্ধি ইতরাহি চ যথাসম্ভৰং অতীতনৰত্তব্বারম্মণা আরুপ্পপটিসন্ধি, অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণা চ কামাৰচরপটিসন্ধি যোজেতব্বাতি ইমস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং ৰিসুং উদ্ধরণং কতং.
এৰং আরম্মণৰসেন একৰিধায কামাৰচরসুগতিচুতিযা দুৰিধা দুগ্গতিপটিসন্ধি, দুগ্গতিচুতিযা দুৰিধা সুগতিপটিসন্ধি, কামাৰচরসুগতিচুতিযা দ্ৰিএকদ্ৰিপ্পকারানং কামরূপারুপ্পানং ৰসেন পঞ্চৰিধা সুগতিপটিসন্ধি, রূপাৰচরচুতিযা চ তথেৰ পঞ্চৰিধা, দুৰিধায আরুপ্পচুতিযা পচ্চেকং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং কামারুপ্পানং ৰসেন অট্ঠৰিধা চ পটিসন্ধি দস্সিতা, দুগ্গতিচুতিযা পন একৰিধায দুগ্গতিপটিসন্ধি দুৰিধা ন দস্সিতা, তং দস্সেতুং ‘‘দুগ্গতিযং ঠিতস্স পনা’’তিআদিমাহ. যথাৰুত্তা পন –
দ্ৰিদ্ৰিপঞ্চপ্পকারা চ, পঞ্চাট্ঠদুৰিধাপি চ;
চতুৰীসতি সব্বাপি, তা হোন্তি পটিসন্ধিযো.
‘‘কামাৰচরস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা’’তিআদিনা (ধ. স. ৪৩১, ৪৫৫, ৪৯৮) নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো দস্সিতপ্পকারোতি উপনিস্সযপচ্চযভাৰমেৰ দস্সেন্তো ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ.
আদিনা সহাতিআদিনা ৰিমিস্সৰিঞ্ঞাণেন সহ. ওমতো দ্ৰে ৰা তযো ৰা দসকা উপ্পজ্জন্তীতি গব্ভসেয্যকানং ৰসেন ৰুত্তং. অঞ্ঞত্থ হি অনেকে কলাপা সহ উপ্পজ্জন্তি. ব্রহ্মত্তভাৰেপি হি অনেকগাৰুতপ্পমাণে অনেকে কলাপা সহুপ্পজ্জন্তীতি তিংসতো অধিকানেৰ রূপানি হোন্তি গন্ধরসাহারানং পটিক্খিত্তত্তা চক্খুসোতৰত্থুসত্তকজীৰিতছক্কভাৰেপি তেসং বহুত্তা. অট্ঠকথাযং পন তত্থপি চক্খুসোতৰত্থুদসকানং জীৰিতনৰকস্স চ উপ্পত্তি ৰুত্তা, পাল়িযং পন ‘‘রূপধাতুযা উপপত্তিক্খণে ঠপেত্ৰা অসঞ্ঞসত্তানং দেৰানং পঞ্চাযতনানি পাতুভৰন্তি, পঞ্চ ধাতুযো পাতুভৰন্তী’’তি ৰুত্তং, তথা ‘‘রূপধাতুযা ছ আযতনানি নৰ ধাতুযো’’তি সব্বসঙ্গহৰসেন তত্থ ৰিজ্জমানাযতনধাতুযো দস্সেতুং ৰুত্তং. কথাৰত্থুম্হি চ ঘানাযতনাদীনং ৰিয গন্ধাযতনাদীনঞ্চ তত্থ ভাৰো পটিক্খিত্তো ‘‘অত্থি তত্থ ঘানাযতনন্তি? আমন্তা, অত্থি তত্থ গন্ধাযতনন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে’’তিআদিনা (কথা. ৫১৯), ন চ অফোট্ঠব্বাযতনানং পথৰীধাতুআদীনং ৰিয অগন্ধরসাযতনানং গন্ধরসানং তত্থ ভাৰো সক্কা ৰত্তুং ফুসিতুং অসক্কুণেয্যতাৰিনিমুত্তস্স পথৰীআদিসভাৰস্স ৰিয গন্ধরসভাৰৰিনিমুত্তস্স গন্ধরসসভাৰস্স অভাৰা.
যদি চ ঘানসম্ফস্সাদীনং কারণভাৰো নত্থীতি আযতনানীতি তেন ৰুচ্চেয্যুং, ধাতু-সদ্দো পন নিস্সত্তনিজ্জীৰৰাচকোতি গন্ধধাতুরসধাতূতি অৰচনে নত্থি কারণং, ধম্মভাৰো চ তেসং একন্তেন ইচ্ছিতব্বো সভাৰধারণাদিলক্খণতো অঞ্ঞস্স অভাৰা, ধম্মানঞ্চ আযতনভাৰো একন্ততো যমকে (যম. ১. আযতনযমক.১৩) ৰুত্তো ‘‘ধম্মো আযতনন্তি? আমন্তা’’তি. তস্মা তেসং গন্ধরসাযতনভাৰাভাৰেপি কোচি আযতনসভাৰো ৰত্তব্বো. যদি চ ফোট্ঠব্বভাৰতো অঞ্ঞো পথৰীধাতুআদিভাৰো ৰিয গন্ধরসভাৰতো অঞ্ঞো তেসং কোচি সভাৰো সিযা, তেসং ধম্মাযতনে সঙ্গহো. গন্ধরসভাৰে পন আযতনভাৰে চ সতি গন্ধো চ সো আযতনঞ্চ গন্ধাযতনং, রসো চ সো আযতনঞ্চ রসাযতনন্তি ইদমাপন্নমেৰাতি গন্ধরসাযতনভাৰো চ ন সক্কা নিৰারেতুং, ‘‘তযো আহারা’’তি (ৰিভ. ৯৯৩) চ ৰচনতো কবল়ীকারাহারস্স তত্থ অভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি. তস্মা যথা পাল়িযা অৰিরোধো হোতি, তথা রূপগণনা কাতব্বা. এৰঞ্হি ধম্মতা ন ৰিলোমিতা হোতীতি.
জাতিউণ্ণাযাতি গব্ভং ফালেত্ৰা গহিতউণ্ণাযাতিপি ৰদন্তি. সম্ভৰভেদোতি অত্থিতাভেদো. নিজ্ঝামতণ্হিকা কির নিচ্চং দুক্খাতুরতায কামং সেৰিত্ৰা গব্ভং ন গণ্হন্তি.
রূপীব্রহ্মেসু তাৰ ওপপাতিকযোনিকেসূতি ওপপাতিকযোনিকেহি রূপীব্রহ্মে নিদ্ধারেতি. ‘‘সংসেদজোপপাতীসু অৰকংসতো তিংসা’’তি এতং ৰিৰরন্তো আহ ‘‘অৰকংসতো পনা’’তিআদি, তং পনেতং পাল়িযা ন সমেতি. ন হি পাল়িযং কামাৰচরানং সংসেদজোপপাতিকানং অঘানকানং উপপত্তি ৰুত্তা. ধম্মহদযৰিভঙ্গে (ৰিভ. ১০০৭) হি –
‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৰন্তি, কস্সচি দসাযতনানি, কস্সচি অপরানি দসাযতনানি, কস্সচি নৰাযতনানি, কস্সচি সত্তাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি –
ৰুত্তং, ন ৰুত্তং ‘‘অট্ঠাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি. তথা ‘‘দসাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি তিক্খত্তুং ৰত্তব্বং সিযা, অঘানকউপপত্তিযা ৰিজ্জমানায তিক্খত্তুঞ্চ ‘‘নৰাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি, ন চ তং ৰুত্তং. এৰং ধাতুপাতুভাৰাদিপঞ্হেসু যমকেপি ঘানজিৰ্হাকাযানং সহচারিতা ৰুত্তাতি.
চুতিপটিসন্ধীনং খন্ধাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমানতা অভেদো, অসমানতা ভেদো. নযমুখমত্তং দস্সেত্ৰা ৰুত্তং অৰুত্তঞ্চ সব্বং সঙ্গণ্হিত্ৰা আহ ‘‘অযং তাৰ অরূপভূমীসুযেৰ নযো’’তি. রূপারূপাৰচরানং উপচারস্স বলৰতায ততো চৰিত্ৰা দুগ্গতিযং উপপত্তি নত্থীতি ‘‘একচ্চসুগতিচুতিযা’’তি আহ. একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধীতি এত্থ একচ্চগ্গহণস্স পযোজনং মগ্গিতব্বং. অযং পনেত্থাধিপ্পাযো সিযা – নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞীসু ৰুত্তা একচ্চে ৰিনিপাতিকা তিহেতুকাদিপটিসন্ধিকা, তেসং তং পটিসন্ধিং ৰিনিপাতভাৰেন দুগ্গতিপটিসন্ধীতি গহেত্ৰা সব্বসুগতিচুতিযাৰ সা পটিসন্ধি হোতি, ন একচ্চসুগতিচুতিযা এৰাতি তংনিৰত্তনত্থং একচ্চদুগ্গতিগ্গহণং কতং. অপাযপটিসন্ধি এৰ হি একচ্চসুগতিচুতিযা হোতি, ন সব্বসুগতিচুতিযা. অথ ৰা দুগ্গতিপটিসন্ধি দুৰিধা একচ্চসুগতিচুতিযা অনন্তরা দুগ্গতিচুতিযা চাতি. তত্থ পচ্ছিমং ৰজ্জেত্ৰা পুরিমং এৰ গণ্হিতুং আহ ‘‘একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধী’’তি. অহেতুকচুতিযা সহেতুকপটিসন্ধীতি দুহেতুকা তিহেতুকা চ যোজেতব্বা. মণ্ডূকদেৰপুত্তাদীনং ৰিয হি অহেতুকচুতিযা তিহেতুকপটিসন্ধিপি হোতীতি.
তস্স তস্স ৰিপরীততো চ যথাযোগং যোজেতব্বন্তি ‘‘একচ্চসুগতিচুতিযা একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধী’’তিআদীসু ভেদৰিসেসেসু ‘‘একচ্চদুগ্গতিচুতিযা একচ্চসুগতিপটিসন্ধী’’তিআদিনা যং যং যুজ্জতি, তং তং যোজেতব্বন্তি অত্থো. যুজ্জমানমত্তাপেক্খনৰসেন নপুংসকনিদ্দেসো কতো, যোজেতব্বন্তি ৰা ভাৰত্থো দট্ঠব্বো. অমহগ্গতবহিদ্ধারম্মণায মহগ্গতঅজ্ঝত্তারম্মণাতিআদীসু পন ৰিপরীতযোজনা ন কাতব্বা. ন হি মহগ্গতঅজ্ঝত্তারম্মণায চুতিযা অরূপভূমীসু অমহগ্গতবহিদ্ধারম্মণা পটিসন্ধি অত্থি. চতুক্খন্ধায অরূপচুতিযা পঞ্চক্খন্ধা কামাৰচরপটিসন্ধীতি এতস্স ৰিপরিযাযো সযমেৰ যোজিতো. অতীতারম্মণচুতিযা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা পটিসন্ধীতি এতস্স চ ৰিপরিযাযো নত্থি এৰাতি. ভেদৰিসেসো এৰ চ এৰং ৰিত্থারেন দস্সিতো, অভেদৰিসেসো পন একেকস্মিং ভেদে তত্থ তত্থেৰ চুতিপটিসন্ধিযোজনাৰসেন যোজেতব্বো ‘‘পঞ্চক্খন্ধায কামাৰচরায পঞ্চক্খন্ধা কামাৰচরা…পে… অৰিতক্কঅৰিচারায অৰিতক্কঅৰিচারা’’তি, চতুক্খন্ধায পন চতুক্খন্ধা সযমেৰ যোজিতা. এতেনেৰ নযেন সক্কা ঞাতুন্তি পঞ্চক্খন্ধাদীসু অভেদৰিসেসো ন দস্সিতোতি. ততো হেতুং ৰিনাতি তত্থ হেতুং ৰিনা.
অঙ্গপচ্চঙ্গসন্ধীনং বন্ধনানি অঙ্গপচ্চঙ্গসন্ধিবন্ধনানি, তেসং ছেদকানং. নিরুদ্ধেসু চক্খাদীসূতি অতিমন্দভাৰূপগমনং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানন্তরম্পি হি পুব্বে চুতি দস্সিতা. যমকে চ (যম. ১.আযতনযমক.১২০) –
‘‘যস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝতি, তস্স মনাযতনং নিরুজ্ঝতীতি? আমন্তা. যস্স ৰা পন মনাযতনং নিরুজ্ঝতি, তস্স চক্খাযতনং নিরুজ্ঝতীতি? সচিত্তকানং অচক্খুকানং চৰন্তানং তেসং মনাযতনং নিরুজ্ঝতি, নো চ তেসং চক্খাযতনং নিরুজ্ঝতি. সচক্খুকানং চৰন্তানং তেসং মনাযতনঞ্চ নিরুজ্ঝতি, চক্খাযতনঞ্চ নিরুজ্ঝতী’’তি –
আদিনা চক্খাযতনাদীনং চুতিচিত্তেন সহ নিরোধো ৰুত্তোতি. লদ্ধো অৰসেসো অৰিজ্জাদিকো ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো এতেনাতি লদ্ধাৰসেসপচ্চযো, সঙ্খারো. অৰিজ্জাপটিচ্ছাদিতাদীনৰে তস্মিং কম্মাদিৰিসযে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণভাৰেন উপ্পত্তিট্ঠানভূতে তণ্হায অপ্পহীনত্তা এৰ পুরিমুপ্পন্নায চ সন্ততিযা পরিণতত্তা পটিসন্ধিট্ঠানাভিমুখং ৰিঞ্ঞাণং নিন্নপোণপব্ভারং হুত্ৰা পৰত্ততীতি আহ ‘‘তণ্হা নামেতী’’তি. সহজাতসঙ্খারাতি চুতিআসন্নজৰনৰিঞ্ঞাণসহজাতচেতনা, সব্বেপি ৰা ফস্সাদযো. তস্মিং পটিসন্ধিট্ঠানে কম্মাদিৰিসযে ৰিঞ্ঞাণং খিপন্তি, খিপন্তা ৰিয তস্মিং ৰিসযে পটিসন্ধিৰসেন ৰিঞ্ঞাণপতিট্ঠানস্স হেতুভাৰেন পৰত্তন্তীতি অত্থো.
তন্তি তং ৰিঞ্ঞাণং, চুতিপটিসন্ধিতদাসন্নৰিঞ্ঞাণানং সন্ততিৰসেন ৰিঞ্ঞাণন্তি উপনীতেকত্তং. তণ্হায নামিযমানং…পে… পৰত্ততীতি নমনখিপনপুরিমনিস্সযজহনাপরনিস্সযস্সাদননিস্সযরহিতপৰত্তনানি সন্ততিৰসেন তস্সেৰেকস্স ৰিঞ্ঞাণস্স হোন্তি, ন অঞ্ঞস্সাতি দস্সেতি. সন্ততিৰসেনাতি চ ৰদন্তো ‘‘তদেৰিদং ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতি অনঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ১.৩৯৬) ইদঞ্চ মিচ্ছাগাহং পটিক্খিপতি. সতি হি নানত্তনযে সন্ততিৰসেন একত্তনযো হোতীতি. ওরিমতীররুক্খৰিনিবদ্ধরজ্জু ৰিয পুরিমভৰত্তভাৰৰিনিবন্ধং কম্মাদিআরম্মণং দট্ঠব্বং, পুরিসো ৰিয ৰিঞ্ঞাণং, তস্স মাতিকাতিক্কমনিচ্ছা ৰিয তণ্হা, অতিক্কমনপযোগো ৰিয খিপনকসঙ্খারা. যথা চ সো পুরিসো পরতীরে পতিট্ঠহমানো পরতীররুক্খৰিনিবদ্ধং কিঞ্চি অস্সাদযমানো অনস্সাদযমানো ৰা কেৰলং পথৰিযং সবলপযোগেহেৰ পতিট্ঠাতি, এৰমিদম্পি ভৰন্তরত্তভাৰৰিনিবদ্ধং হদযৰত্থুনিস্সযং পঞ্চৰোকারভৰে অস্সাদযমানং চতুৰোকারভৰে অনস্সাদযমানং ৰা কেৰলং আরম্মণসম্পযুত্তকম্মেহেৰ পৰত্ততি. তত্থ অস্সাদযমানন্তি পাপুণন্তং, পটিলভমানন্তি অত্থো.
ভৰন্তরাদিপটিসন্ধানতোতি ভৰন্তরস্স আদিসম্বন্ধনতো, ভৰন্তরাদযো ৰা ভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসন্তরা, তেসং পটিসন্ধানতোতি অত্থো. কম্মন্তি পটিসন্ধিজনকং কম্মং. সঙ্খারাতি চুতিআসন্নজৰনৰিঞ্ঞাণসহগতা খিপনকসঙ্খারা.
সদ্দাদিহেতুকাতি এত্থ পটিঘোসো সদ্দহেতুকো, পদীপো পদীপন্তরাদিহেতুকো, মুদ্দা লঞ্ছনহেতুকা, ছাযা আদাসাদিগতমুখাদিহেতুকা. অঞ্ঞত্র অগন্ত্ৰা হোন্তীতি সদ্দাদিপচ্চযদেসং অগন্ত্ৰা সদ্দাদিহেতুকা হোন্তি ততো পুব্বে অভাৰা, এৰমিদম্পি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং ন হেতুদেসং গন্ত্ৰা তংহেতুকং হোতি ততো পুব্বে অভাৰা, তস্মা ন ইদং হেতুদেসতো পুরিমভৰতো আগতং পটিঘোসাদযো ৰিয সদ্দাদিদেসতো, নাপি তত্থ হেতুনা ৰিনা উপ্পন্নং সদ্দাদীহি ৰিনা পটিঘোসাদযো ৰিযাতি অত্থো. অথ ৰা অঞ্ঞত্র অগন্ত্ৰা হোন্তীতি পুব্বে পচ্চযদেসে সন্নিহিতা হুত্ৰা ততো অঞ্ঞত্র গন্ত্ৰা তপ্পচ্চযা ন হোন্তি উপ্পত্তিতো পুব্বে অভাৰা, নাপি সদ্দাদিপচ্চযা ন হোন্তি, এৰমিদম্পীতি ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং. এস নযোতি বীজঙ্কুরাদীসু সব্বহেতুহেতুসমুপ্পন্নেসু যথাসম্ভৰং যোজনা কাতব্বাতি দস্সেতি. ইধাপি হি হেতুহেতুসমুপ্পন্নৰিঞ্ঞাণানং একন্তমেকত্তে সতি ন মনুস্সগতিকো দেৰগতিভূতো সিযা, একন্তনানত্তে ন কম্মৰতো ফলং সিযা. ততো ‘‘রত্তস্স বীজং, রত্তস্স ফল’’ন্তিআদিকস্স ৰিয ‘‘ভূতপুব্বাহং, ভন্তে, রোহিতস্সো নাম ইসী’’তিআদিকস্স (সং. নি. ১.১০৭) ৰোহারস্স লোপো সিযা, তস্মা এত্থ সন্তানবন্ধে সতি হেতুহেতুসমুপ্পন্নেসু ন একন্তমেৰ একতা ৰা নানতা ৰা উপগন্তব্বা. এত্থ চ একন্তএকতাপটিসেধেন ‘‘সযংকতং সুখং দুক্খ’’ন্তি ইমং দিট্ঠিং নিৰারেতি, একন্তনানতাপটিসেধেন ‘‘পরংকতং সুখং দুক্খ’’ন্তি, হেতুহেতুসমুপ্পন্নভাৰৰচনেন ‘‘অধিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি. এত্থাতি একসন্তানে.
চতুমধুরঅলত্তকরসাদিভাৰনা অম্বমাতুলুঙ্গাদিবীজানং অভিসঙ্খারো. এত্থ বীজং ৰিয কম্মৰা সত্তো, অভিসঙ্খারো ৰিয কম্মং, বীজস্স অঙ্কুরাদিপ্পবন্ধো ৰিয সত্তস্স পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণাদিপ্পবন্ধো, তত্থুপ্পন্নস্স মধুরস্স রত্তকেসরস্স ৰা ফলস্স ৰা তস্সেৰ বীজস্স, ততো এৰ চ অভিসঙ্খারতো ভাৰো ৰিয কম্মকারকস্সেৰ সত্তস্স, তংকম্মতো এৰ চ ফলস্স ভাৰো ৰেদিতব্বো. বালসরীরে কতং ৰিজ্জাপরিযাপুণনং সিপ্পসিক্খনং ওসধপ্পযোগো চ ন ৰুড্ঢসরীরং গচ্ছন্তি. অথ চ তংনিমিত্তং ৰিজ্জাপাটৰং সিপ্পজাননং অনামযতা চ ৰুড্ঢসরীরে হোতি, ন চ তং অঞ্ঞস্স হোতি তংসন্ততিপরিযাপন্নে এৰ ৰুড্ঢসরীরে উপ্পজ্জনতো, ন চ যথাপযুত্তেন ৰিজ্জাপরিযাপুণনাদিনা ৰিনা অঞ্ঞতো হোতি তদভাৰে অভাৰতো. এৰমিধাপি সন্তানে যং ফলং, এতং নাঞ্ঞস্স, ন চ অঞ্ঞতোতি যোজেতব্বং. ন অঞ্ঞতোতি এতেন চ সঙ্খারাভাৰে ফলাভাৰমেৰ দস্সেতি, নাঞ্ঞপচ্চযনিৰারণং করোতি.
যম্পি ৰুত্তং, তত্থ ৰদামাতি ৰচনসেসো. তত্থ ৰা উপভুঞ্জকে অসতি সিদ্ধা ভুঞ্জকসম্মুতীতি সম্বন্ধো. ফলতীতি সম্মুতি ফলতিসম্মুতি.
এৰং সন্তেপীতি অসঙ্কন্তিপাতুভাৰে, তত্থ চ যথাৰুত্তদোসপরিহরণে সতি সিদ্ধেতি অত্থো. পৰত্তিতো পুব্বেতি কম্মাযূহনক্খণতো পুব্বে. পচ্ছা চাতি ৰিপচ্চনপৰত্তিতো পচ্ছা চ. অৰিপক্কৰিপাকা কতত্তা চে পচ্চযা, ৰিপক্কৰিপাকানম্পি কতত্তং সমানন্তি তেসম্পি ফলাৰহতা সিযাতি আসঙ্কানিৰত্তনত্থং আহ ‘‘ন চ নিচ্চং ফলাৰহা’’তি. ন ৰিজ্জমানত্তা ৰা অৰিজ্জমানত্তা ৰাতি এতেন ৰিজ্জমানত্তং অৰিজ্জমানত্তঞ্চ নিস্সায ৰুত্তদোসেৰ পরিহরতি.
তস্সা পাটিভোগকিরিযায, ভণ্ডকীণনকিরিযায, ইণগহণাদিকিরিযায ৰা করণমত্তং তংকিরিযাকরণমত্তং. তদেৰ তদত্থনিয্যাতনে পটিভণ্ডদানে ইণদানে চ পচ্চযো হোতি, অফলিতনিয্যাতনাদিফলন্তি অত্থো.
অৰিসেসেনাতি ‘‘তিহেতুকো তিহেতুকস্সা’’তিআদিকং ভেদং অকত্ৰাৰ সামঞ্ঞতো, পিণ্ডৰসেনাতি অত্থো. সব্বত্থ উপনিস্সযপচ্চযো বলৰকম্মস্স ৰসেন যোজেতব্বো. ‘‘দুব্বলঞ্হি উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতী’’তি ৰক্খমানমেৰেতং পট্ঠানৰণ্ণনাযন্তি. অৰিসেসেনাতি সব্বপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং সহ সঙ্গণ্হাতি. দ্ৰাদসাকুসলচেতনাভেদোতি এত্থ উদ্ধচ্চসহগতা কস্মা গহিতাতি ৰিচারেতব্বমেতং. একস্স ৰিঞ্ঞাণস্স তথেৰ পচ্চযো পটিসন্ধিযং, নো পৰত্তেতি একস্সেৰ পচ্চযভাৰনিযমো পটিসন্ধিযং, নো পৰত্তে. পৰত্তে হি সত্তন্নম্পি পচ্চযোতি অধিপ্পাযো. ‘‘তথা কামাৰচরদেৰলোকেপি অনিট্ঠা রূপাদযো নত্থী’’তি ৰুত্তং, দেৰানং পন পুব্বনিমিত্তপাতুভাৰকালে মিলাতমালাদীনং অনিট্ঠতা কথং ন সিযা.
স্ৰেৰ দ্ৰীসু ভৰেসূতি এত্থ একূনতিংসচেতনাভেদম্পি চিত্তসঙ্খারং চিত্তসঙ্খারভাৰেন একত্তং উপনেত্ৰা ‘‘স্ৰেৰা’’তি ৰুত্তং. তদেকদেসো পন কামাৰচরচিত্তসঙ্খারোৰ তেরসন্নং নৰন্নঞ্চ পচ্চযো দট্ঠব্বো. একদেসপচ্চযভাৰেন হি সমুদাযো ৰুত্তোতি.
যত্থ চ ৰিত্থারপ্পকাসনং কতং, ততো ভৰতো পট্ঠায মুখমত্তপ্পকাসনং কাতুকামো আহ ‘‘আদিতো পট্ঠাযা’’তি. তেন ‘‘দ্ৰীসু ভৰেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. ততিযজ্ঝানভূমিৰসেনাতি এতেন একত্তকাযএকত্তসঞ্ঞীসামঞ্ঞেন চতুত্থজ্ঝানভূমি চ অসঞ্ঞারুপ্পৰজ্জা গহিতাতি ৰেদিতব্বা. যথাসম্ভৰন্তি একৰীসতিযা কামাৰচররূপাৰচরকুসলৰিপাকেসু চুদ্দসন্নং পটিসন্ধিযং পৰত্তে চ, সত্তন্নং পৰত্তে এৰ. অযং যথাসম্ভৰো.
চতুন্নং ৰিঞ্ঞাণানন্তি ভৰাদযো অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং, চতূসু অন্তোগধানং পন তিণ্ণং ৰিঞ্ঞাণানং তীসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু চ পচ্চযভাৰো যোজেতব্বো, অৰিঞ্ঞাণকে সত্তাৰাসে সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণে অৰিজ্জমানেপি তস্স সঙ্খারহেতুকত্তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. এতস্মিঞ্চ মুখমত্তপ্পকাসনে পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং দুগ্গতিআদীসু পৰত্তিযং কুসলৰিপাকাদিৰিঞ্ঞাণানং পচ্চযভাৰো ভৰেসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি ন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
ৰিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.