উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

২২৫. ‘‘‘কিংৰাদী ভন্তে সম্মাসম্বুদ্ধো’তি? ‘ৰিভজ্জৰাদী মহারাজা’’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.ততিযসঙ্গীতিকথা) মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরেন ৰুত্তত্তা সম্মাসম্বুদ্ধসাৰকা ৰিভজ্জৰাদিনো. তে হি ৰেনযিকাদিভাৰং ৰিভজ্জ ৰদন্তি, চীৰরাদীনং সেৰিতব্বাসেৰিতব্বভাৰং ৰা সস্সতুচ্ছেদৰাদে ৰা ৰিভজ্জ ৰদন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদীনং ঠপনীযানং ঠপনতো রাগাদিক্খযস্স সস্সতস্স রাগাদিকাযদুচ্চরিতাদিউচ্ছেদস্স চ ৰচনতো, ন পন একংসব্যাকরণীযাদযো তযো পঞ্হে অপনেত্ৰা ৰিভজ্জব্যাকরণীযমেৰ ৰদন্তীতি. ৰিভজ্জৰাদীনং মণ্ডলং সমূহো ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলং, ৰিভজ্জৰাদিনো ৰা ভগৰতো পরিসা ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলন্তিপি ৰদন্তি. আচরিযেহি ৰুত্তঅৰিপরীতত্থদীপনেন তে অনব্ভাচিক্খন্তেন. ‘‘অৰিজ্জা পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারানং হেতুপচ্চযো হোতী’’তিআদিং ৰদন্তো কথাৰত্থুম্হি পটিক্খিত্তে পুগ্গলৰাদাদিকে চ ৰদন্তো সকসমযং ৰোক্কমতি নাম, তথা অৰোক্কমন্তেন. পরসমযং দোসারোপনব্যাপারৰিরহেন অনাযূহন্তেন. ‘‘ইদম্পি যুত্তং গহেতব্ব’’ন্তি পরসমযং অসম্পিণ্ডেন্তেনাতি কেচি ৰদন্তি.

‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা তদেৰিদং ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতি অনঞ্ঞ’’ন্তিআদিং (ম. নি. ১.৩৯৬) ৰদন্তো সুত্তং পটিবাহতি নাম, তথা অপ্পটিবাহন্তেন. ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা, তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’তি (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৮, ৪২৯), ‘‘সুপিনন্তে কতো ৰীতিক্কমো আপত্তিকরো হোতী’’তি চ এৰমাদিং ৰদন্তো ৰিনযং পটিলোমেতি নাম, তব্বিপরিযাযেন তং অনুলোমেন্তেন. পটিলোমেন্তো হি কম্মন্তরং ভিন্দন্তো ধম্মতঞ্চ ৰিলোমেতি. সুত্তন্তে ৰুত্তে চত্তারো মহাপদেসে, অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তে সুত্তসুত্তানুলোমআচরিযৰাদঅত্তনোমতিমহাপদেসে ওলোকেন্তেন. তংওলোকনেন হি সুত্তে ৰিনযে চ সন্তিট্ঠতি নাতিধাৰতি. ধম্মন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদপাল়িং. অত্থন্তি তদত্থং. হেতুহেতুফলানি ইধ নাধিপ্পেতানি. ‘‘দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জা’’তি ৰুত্তমত্থং পরিৰত্তিত্ৰা পুন ‘‘পুব্বন্তে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীহি অপরেহিপি পরিযাযেহি নিদ্দিসন্তেন. ‘‘সঙ্খারা ইমিনা পরিযাযেন ভৰোতি ৰুচ্চন্তি, তণ্হা ইমিনা পরিযাযেন উপাদান’’ন্তিআদিনা নিদ্দিসন্তেনাতি ৰদন্তি.

সত্তোতি সত্তসুঞ্ঞতাতি ৰদন্তি, সত্তসুঞ্ঞেসু ৰা সঙ্খারেসু সত্তৰোহারো. পচ্চযাকারমেৰ চাতি পচ্চযাকারো এৰ চ, ম-কারো পদসন্ধিকরো.

তস্মাতি ৰুত্তনযেন অত্থৰণ্ণনায কাতব্বত্তা দুক্করত্তা চ.

পতিট্ঠং নাধিগচ্ছামীতি যত্থ ঠিতস্স ৰণ্ণনা সুকরা হোতি, তং নযং অত্তনোযেৰ ঞাণবলেন নাধিগচ্ছামীতি অত্থো. নিস্সযং পন আচিক্খন্তো আহ ‘‘সাসনং পনিদ’’ন্তিআদি. ইধ সাসনন্তি পাল়িধম্মমাহ, পটিচ্চসমুপ্পাদমেৰ ৰা. সো হি অনুলোমপটিলোমাদিনানাদেসনানযমণ্ডিতো অব্বোচ্ছিন্নো অজ্জাপি পৰত্ততীতি নিস্সযো হোতি. তদট্ঠকথাসঙ্খাতো চ পুব্বাচরিযমগ্গোতি.

‘‘তং সুণাথ সমাহিতা’’তি আদরজননে কিং পযোজনন্তি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. অট্ঠিং কত্ৰাতি অত্থং কত্ৰা, যথা ৰা ন নস্সতি, এৰং অট্ঠিগতং ৰিয করোন্তো অট্ঠিং কত্ৰা. পুব্বকালতো অপরকালে ভৰং পুব্বাপরিযং. পঠমারম্ভাদিতো পভুতি খণে খণে ঞাণৰিসেসং কিলেসক্খযৰিসেসঞ্চ লভতীতি অত্থো.

কম্মৰিপাককিলেসৰট্টানং মূলকারণত্তা আদিতো ৰুত্তত্তা চ অৰিজ্জা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলং. তত্থ ৰল্লিযা মূলে দিট্ঠে ততো পভুতি ৰল্লিযা হরণং ৰিয পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলে দিট্ঠে ততো পভুতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাতি উপমাসংসন্দনা ন কাতব্বা. ন হি ভগৰতো ‘‘ইদমেৰ দিট্ঠং, ইতরং অদিট্ঠ’’ন্তি ৰিভজনীযং অত্থি সব্বস্স দিট্ঠত্তা. মূলতো পভুতি পন ৰল্লিযা হরণং ৰিয মূলতো পভুতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা কতাতি ইদমেত্থ সামঞ্ঞমধিপ্পেতং, বোধনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰা বোধেতব্বভাৰেন মূলাদিদস্সনসামঞ্ঞঞ্চ যোজেতব্বং.

তস্সাতি –

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, কুমারো ৰুদ্ধিমন্ৰায ইন্দ্রিযানং পরিপাকমন্ৰায পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো…পে… রজনীযেহি, সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা পিযরূপে রূপে সারজ্জতি, অপিযরূপে রূপে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযসতী চ ৰিহরতি পরিত্তচেতসো. সো তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি. যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি, সো এৰং অনুরোধৰিরোধং সমাপন্নো যং কিঞ্চি ৰেদনং ৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সো তং ৰেদনং অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮) –

এৰং ৰুত্তস্স. এৰং সোতদ্ৰারাদীসুপি. অভিৰদতোতি ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি ৰচীভেদকরপ্পত্তায বলৰতণ্হায ‘‘অহং মমা’’তি অভিৰদতো. ততো বলৰতিযা মোচেতুং অসক্কুণেয্যভাৰেন অজ্ঝোসায তিট্ঠতো. ততোপি বলৰতী উপাদানভূতা তণ্হা নন্দী. এত্থ চ অভিনন্দনাদিনা তণ্হা ৰুত্তা, নন্দীৰচনেন তপ্পচ্চযং উপাদানং চতুব্বিধম্পি নন্দিতাতদৰিপ্পযোগতাহি তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনভাৰেহি চাতি ৰেদিতব্বং. ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তিআদিকঞ্চ তত্থেৰ মহাতণ্হাসঙ্খযৰিমুত্তিসুত্তে (ম. নি. ১.৪০২-৪০৩) ৰুত্তং.

ৰিপাকৰট্টভূতে পটিসন্ধিপৰত্তিফস্সাদযো কম্মসমুট্ঠানঞ্চ ওজং সন্ধায ‘‘চত্তারো আহারা তণ্হানিদানা’’তিআদি ৰুত্তং, ৰট্টূপত্থম্ভকা পন ইতরেপি আহারা তণ্হাপভৰে তস্মিং অৰিজ্জমানে ন ৰিজ্জন্তীতি ‘‘তণ্হানিদানা’’তি ৰত্তুং ৰট্টন্তি.

ততো ততোতি চতুব্বিধাসু দেসনাসু ততো ততো দেসনাতো. ঞাযপ্পটিৰেধায সংৰত্ততীতি ঞাযোতি মগ্গো, সোযেৰ ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদো ‘‘অরিযো চস্স ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতী’’তি (সং. নি. ২.৪১) ৰচনতো. সযমেৰ হি সমন্তভদ্রকত্তা তথা তথা পটিৰিজ্ঝিতব্বত্তা তায তায দেসনায অত্তনো পটিৰেধায সংৰত্ততীতি. সমন্তভদ্রকত্তং দেসনাৰিলাসপ্পত্তি চ চতুন্নম্পি দেসনানং সমানং কারণন্তি ৰিসেসকারণং ৰত্তুকামো আহ ‘‘ৰিসেসতো’’তি. অস্স ভগৰতো দেসনা, অস্স ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনাতি যোজেতব্বং. পৰত্তিকারণৰিভাগো অৰিজ্জাদিকোৰ, কারণন্তি ৰা গহিতানং পকতিআদীনং অৰিজ্জাদীনঞ্চ অকারণতা কারণতা চ. তত্থ সম্মূল়্হা কেচি অকারণং ‘‘কারণ’’ন্তি গণ্হন্তি, কেচি ন কিঞ্চি কারণং বুজ্ঝন্তীতি তেসং যথাসকেহি অনুরূপেহি কারণেহি সঙ্খারাদিপৰত্তিসন্দস্সনত্থং অনুলোমদেসনা পৰত্তা, ইতরাসং তদত্থতাসম্ভৰেপি ন তাসং তদত্থমেৰ পৰত্তি অত্থন্তরসব্ভাৰতো. অযং পন তদত্থা এৰাতি এতিস্সা তদত্থতা ৰুত্তা. পৰত্তিআদীনৰপটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা আদি, ততো সঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি ততো ৰিঞ্ঞাণন্তি এৰং পৰত্তিযা উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থঞ্চ.

অনুৰিলোকযতো যো সম্বোধিতো পুব্বভাগে তংতংফলপটিৰেধো পৰত্তো, তদনুসারেন তদনুগমেন জরামরণাদিকস্স জাতিআদিকারণং যং অধিগতং, তস্স সন্দস্সনত্থং অস্স পটিলোমদেসনা পৰত্তা, অনুৰিলোকযতো পটিলোমদেসনা পৰত্তাতি ৰা সম্বন্ধো. দেসেন্তোপি হি ভগৰা কিচ্ছাপন্নং লোকং অনুৰিলোকেত্ৰা পুব্বভাগ…পে… সন্দস্সনত্থং দেসেতীতি. আহারতণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নদ্ধা, সঙ্খারাৰিজ্জা অতীতদ্ধাতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘যাৰ অতীতং অদ্ধানং অতিহরিত্ৰা’’তি, আহারা ৰা তণ্হায পভাৰেতব্বা অনাগতো অদ্ধা, তণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নো, সঙ্খারাৰিজ্জা অতীতোতি. পচ্চক্খং পন ফলং দস্সেত্ৰা তংনিদানদস্সনৰসেন ফলকারণপরম্পরায দস্সনং যুজ্জতীতি আহারা পুরিমতণ্হায উপ্পাদিতা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা, তণ্হাদযো অতীতো, সঙ্খারাৰিজ্জা ততোপি অতীততরো সংসারস্স অনাদিভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তোতি যাৰ অতীতং অদ্ধানন্তি যাৰ অতীততরং অদ্ধানন্তি অত্থো যুত্তো.

আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিআহারকা ৰা চত্তারো আহারা –

‘‘আহারেতীতি অহং ন ৰদামি, আহারেতীতি চাহং ৰদেয্যুং, তত্রস্স কল্লো পঞ্হো ‘কো নু খো, ভন্তে, আহারেতী’তি. এৰং চাহং ন ৰদামি, এৰং পন অৰদন্তং মং যো এৰং পুচ্ছেয্য ‘কিস্স নু খো, ভন্তে, ৰিঞ্ঞাণাহারো’তি. এস কল্লো পঞ্হো, তত্র কল্লং ৰেয্যাকরণং, ৰিঞ্ঞাণাহারো আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযা’’তি (সং. নি. ২.১২) –

ৰচনতো তংসম্পযুত্তত্তা ফস্সচেতনানং তপ্পৰত্তিহেতুত্তা চ কবল়ীকারাহারস্স. তেন হি উপত্থম্ভিতরূপকাযস্স, তঞ্চ ইচ্ছন্তস্স কম্মৰিঞ্ঞাণাযূহনং হোতি. ভোজনঞ্হি সদ্ধাদীনং রাগাদীনঞ্চ উপনিস্সযোতি ৰুত্তন্তি. তস্মা ‘‘তে কম্মৰট্টসঙ্গহিতা আহারা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা’’তি ইমস্মিং পরিযাযে পুরিমোযেৰত্থো যুত্তো. অতীতদ্ধুতো পভুতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৩) অতীতে ততো পরঞ্চ হেতুফলপটিপাটিং পচ্চক্খানং আহারানং নিদানদস্সনৰসেন আরোহিত্ৰা নিৰত্তনেন ৰিনা অবুজ্ঝন্তানং তংসন্দস্সনত্থং সা অযং দেসনা পৰত্তাতি অত্থো. অনাগতদ্ধুনো সন্দস্সনত্থন্তি অনাগতদ্ধুনো দুপ্পটিৰিজ্ঝন্তানং অপস্সন্তানং পচ্চক্খং পচ্চুপ্পন্নং হেতুং দস্সেত্ৰা হেতুফলপরম্পরায তস্স সন্দস্সনত্থন্তি অত্থো.

মূলকারণসদ্দং অপেক্খিত্ৰা ‘‘ন অকারণ’’ন্তি নপুংসকনিদ্দেসো কতো. অকারণং যদি সিযা, সুত্তং পটিবাহিতং সিযাতি দস্সেন্তো সুত্তং আহরতি. ৰট্টকথায সীসভাৰো ৰট্টহেতুনো কম্মস্সপি হেতুভাৰো. তত্থ ভৰতণ্হাযপি হেতুভূতা অৰিজ্জা, তায পটিচ্ছাদিতাদীনৰে ভৰে তণ্হুপ্পত্তিতোতি অৰিজ্জা ৰিসেসেন সীসভূতাতি ‘‘মূলকারণ’’ন্তি ৰুত্তা. পুরিমায কোটিযা অপঞ্ঞাযমানায উপ্পাদৰিরহতো নিচ্চতং গণ্হেয্যাতি আহ ‘‘এৰঞ্চেতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতী’’তিআদি. তেন ইতো পুব্বে উপ্পন্নপুব্বতা নত্থীতি অপঞ্ঞাযনতো পুরিমকোটিঅপঞ্ঞাযনং ৰুত্তন্তি ইমমত্থং দস্সেতি.

অৰিজ্জাতণ্হাহেতুক্কমেন ফলেসু ৰত্তব্বেসু ‘‘সুগতিদুগ্গতিগামিনো’’তি ৰচনং সদ্দলক্খণাৰিরোধনত্থং. দ্ৰন্দে হি পূজিতস্স পুব্বনিপাতোতি. সৰরা কির মংসস্স অট্ঠিনা অলগ্গনত্থং পুনপ্পুনং তাপেত্ৰা কোট্টেত্ৰা উণ্হোদকং পাযেত্ৰা ৰিরিত্তং সূনং অট্ঠিতো মুত্তমংসং গাৰিং মারেন্তি. তেনাহ ‘‘অগ্গিসন্তাপি’’চ্চাদি. তত্থ যথা ৰজ্ঝা গাৰী চ অৰিজ্জাভিভূততায যথাৰুত্তং উণ্হোদকপানং আরভতি, এৰং পুথুজ্জনো যথাৰুত্তং দুগ্গতিগামিকম্মং. যথা পন সা উণ্হোদকপানে আদীনৰং দিস্ৰা তণ্হাৰসেন সীতুদকপানং আরভতি, এৰমযং অৰিজ্জায মন্দত্তা দুগ্গতিগামিকম্মে আদীনৰং দিস্ৰা তণ্হাৰসেন সুগতিগামিকম্মং আরভতি. দুক্খে হি অৰিজ্জং তণ্হা অনুৰত্ততি, সুখে তণ্হং অৰিজ্জাতি.

এৰন্তি অৰিজ্জায নিৰুতত্তা তণ্হায সংযুত্তত্তা চ. অযং কাযোতি সৰিঞ্ঞাণককাযো খন্ধপঞ্চকং, ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ৰচনতো ফস্সকারণঞ্চেতং ৰুচ্চতীতি আযতনছক্কং ৰা. সমুদাগতোতি উপ্পন্নো. বহিদ্ধা চ নামরূপন্তি বহিদ্ধা সৰিঞ্ঞাণককাযো খন্ধপঞ্চকং, সল়াযতনানি ৰা. ইত্থেতন্তি ইত্থং এতং. অত্তনো চ পরেসঞ্চ পঞ্চক্খন্ধা দ্ৰাদসাযতনানি চ দ্ৰারারম্মণভাৰেন ৰৰত্থিতানি দ্ৰযনামানীতি অত্থো. ‘‘দ্ৰযং পটিচ্চ ফস্সোতি অঞ্ঞত্থ চক্খুরূপাদীনি দ্ৰযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা, ইধ পন অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি. মহাদ্ৰযং নাম কিরেত’’ন্তি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৯) ৰুত্তং. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – অঞ্ঞত্থ ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৪৩) ‘‘চক্খু চেৰ রূপা চ…পে… মনো চেৰ ধম্মা চা’’তি ৰুত্তানি দ্ৰযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা, ইধ পন ‘‘অযঞ্চেৰ কাযো’’তি চক্খাদিনিস্সযে সেসধম্মে চক্খাদিনিস্সিতে এৰ কত্ৰা ৰুত্তং, চক্খাদিকাযং একত্তেন ‘‘অজ্ঝত্তিকাযতন’’ন্তি গহেত্ৰা ‘‘বহিদ্ধা নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তং, রূপাদিআরম্মণং একত্তেনেৰ বাহিরাযতনন্তি তানি অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি পটিচ্চ ফস্সো ৰুত্তো, তস্মা মহাদ্ৰযং নামেতন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘অত্তনো চ পরস্স চ পঞ্চহি খন্ধেহি ছহাযতনেহি চাপি অযমত্থো দীপেতব্বোৰা’’তি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৯) ৰুত্তং. ‘‘অযং কাযো’’তি হি ৰুত্তানি সনিস্সযানি চক্খাদীনি অত্তনো পঞ্চক্খন্ধা, ‘‘বহিদ্ধা নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তানি রূপাদীনি পরেসং. তথা অযং কাযো অত্তনোৰ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, বহিদ্ধা নামরূপং পরেসং বাহিরানীতি. অঞ্ঞথা অজ্ঝত্তিকাযতনমত্তে এৰ ‘‘অযং কাযো’’তি ৰুত্তে ন অজ্ঝত্তিকাযতনানেৰ অত্তনো পঞ্চক্খন্ধা হোন্তীতি অত্তনো চ পরেসঞ্চ পঞ্চক্খন্ধেহি দীপনা ন সম্ভৰেয্যাতি. সল়েৰাযতনানীতি সল়েৰ সম্ফস্সকারণানি, যেহি কারণভূতেহি আযতনেহি উপ্পন্নেন ফস্সেন ফুট্ঠো বালো সুখদুক্খং পটিসংৰেদেতি.

আদি-সদ্দেন ‘‘এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেন অৰিজ্জানীৰরণস্স, ভিক্খৰে, পণ্ডিতস্স তণ্হায সংযুত্তস্সা’’তিআদি যোজেতব্বং. তস্মিঞ্হি সুত্তে সঙ্খারে অৰিজ্জাতণ্হানিস্সিতে এৰ কত্ৰা কাযগ্গহণেন ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনানি গহেত্ৰা এতস্মিঞ্চ কাযে সল়াযতনানং ফস্সং তংনিস্সিতমেৰ কত্ৰা ৰেদনায ৰিসেসপচ্চযভাৰং দস্সেন্তেন ভগৰতা বালপণ্ডিতানং অতীতদ্ধাৰিজ্জাতণ্হামূলকো ৰেদনান্তো পটিচ্চসমুপ্পাদো দস্সিতো. পুন চ বালপণ্ডিতানং ৰিসেসং দস্সেন্তেন –

‘‘যায চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায নিৰুতস্স বালস্স যায চ তণ্হায সংযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৰ অৰিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা, সা চ তণ্হা অপরিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, বালো অচরি ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খক্খযায, তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পরিমুচ্চতি জাতিযা…পে… দুক্খস্মাতি ৰদামী’’তি (সং. নি. ২.১৯) –

ৰেদনাপভৰং সাৰিজ্জং তণ্হং দস্সেত্ৰা উপাদানভৰে চ তংনিস্সিতে কত্ৰা ‘‘কাযূপগো হোতী’’তিআদিনা জাতিআদিকে দস্সেন্তেন পচ্চুপ্পন্নহেতুসমুট্ঠানতো পভুতি উভযমূলোৰ পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰুত্তো, তব্বিপরিযাযেন চ পণ্ডিতস্স পচ্চুপ্পন্নহেতুপরিক্খযতো পভুতি উভযমূলকো পটিলোমপটিচ্চসমুপ্পাদোতি.

দুগ্গতিগামিকম্মস্স ৰিসেসপচ্চযত্তা অৰিজ্জা ‘‘অৰিন্দিযং ৰিন্দতী’’তি ৰুত্তা, তথা ৰিসেসপচ্চযো ৰিন্দিযস্স ন হোতীতি ‘‘ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতী’তি চ. অত্তনি নিস্সিতানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পৰত্তনং উপ্পাদনং আযতনং. সম্মোহভাৰেনেৰ অনভিসমযভূতত্তা অৰিদিতং অঞ্ঞাতং করোতি. অন্তৰিরহিতে জৰাপেতীতি চ ৰণ্ণাগমৰিপরিযাযৰিকারৰিনাসধাতুঅত্থৰিসেসযোগেহি পঞ্চৰিধস্স নিরুত্তিলক্খণস্স ৰসেন তীসুপি পদেসু অ-কার ৰি-কার জ-কারে গহেত্ৰা অঞ্ঞেসং ৰণ্ণানং লোপং কত্ৰা জ-কারস্স চ দুতিযস্স আগমং কত্ৰা ‘‘অৰিজ্জা’’তি ৰুত্তা. ব্যঞ্জনত্থং দস্সেত্ৰা সভাৰত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থারম্মণানি ‘‘ইদং ৰত্থু, ইদমারম্মণ’’ন্তি অৰিজ্জায ঞাতুং ন সক্কাতি অৰিজ্জা তপ্পটিচ্ছাদিকা ৰুত্তা. ৰত্থারম্মণসভাৰচ্ছাদনতো এৰ অৰিজ্জাদীনং পটিচ্চসমুপ্পাদভাৰস্স, জরামরণাদীনং পটিচ্চসমুপ্পন্নভাৰস্স চ ছাদনতো পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নছাদনং ৰেদিতব্বং.

সঙ্খার-সদ্দগ্গহণেন আগতা সঙ্খারা সঙ্খার-সদ্দেন আগতসঙ্খারা. যদিপি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাপি সঙ্খার-সদ্দেন আগতা, তে পন ইমিস্সা দেসনায পধানাতি ৰিসুং ৰুত্তা. তস্মা ‘‘দুৰিধা’’তি এত্থ অভিসঙ্খরণকসঙ্খারং সঙ্খার-সদ্দেনাগতং সন্ধায তত্থ ৰুত্তম্পি ৰজ্জেত্ৰা সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারা যোজেতব্বা. ‘‘সঙ্খার-সদ্দেনাগতসঙ্খারা’’তি ৰা সমুদাযো ৰুত্তো, তদেকদেসো চ ইধ ৰণ্ণিতব্বভাৰেন ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি, তস্মা ৰণ্ণিতব্বসব্বসঙ্গহণৰসেন দুৰিধতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. পঠমং নিরুজ্ঝতি ৰচীসঙ্খারোতিআদিনা ৰিতক্কৰিচারঅস্সাসপস্সাসসঞ্ঞাৰেদনাৰচীসঙ্খারাদযো ৰুত্তা, ন অৰিজ্জাসঙ্খারেসু ৰুত্তা কাযসঞ্চেতনাদযো.

পরিতস্সতীতি পিপাসতি. ভৰতীতি উপপত্তিভৰং সন্ধায ৰুত্তং, ভাৰযতীতি কম্মভৰং. চুতি খন্ধানং মরণন্তি ‘‘মরন্তি এতেনা’’তি ৰুত্তং. ‘‘দুক্খা ৰেদনা উপ্পাদদুক্খা ঠিতিদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) ৰচনতো দ্ৰেধা খণতি. আযাসোতি পরিস্সমো ৰিসাদো. কেৰল-সদ্দো অসম্মিস্সৰাচকো হোতি ‘‘কেৰলা সালযো’’তি, নিরৰসেসৰাচকো চ ‘‘কেৰলা অঙ্গমগধা’’তি, তস্মা দ্ৰেধাপি অত্থং ৰদতি. তত্থ অসম্মিস্সস্সাতি সুখরহিতস্স. ন হি এত্থ কিঞ্চি উপ্পাদৰযরহিতং অত্থীতি.

তংসম্পযুত্তে, পুগ্গলং ৰা সম্মোহযতীতি সম্মোহনরসা. আরম্মণসভাৰস্স ছাদনং হুত্ৰা গয্হতীতি ছাদনপচ্চুপট্ঠানা. ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৰচনতো আসৰপদট্ঠানা. পটিসন্ধিজননত্থং আযূহন্তি ব্যাপারং করোন্তীতি আযূহনরসা, রাসিকরণং ৰা আযূহনং. নামরূপস্স পুরেচারিকভাৰেন পৰত্ততীতি পুব্বঙ্গমরসং. পুরিমভৰেন সদ্ধিং ঘটনং হুত্ৰা গয্হতীতি পটিসন্ধিপচ্চুপট্ঠানং. ৰিঞ্ঞাণেন সহ সম্পযুজ্জতীতি সম্পযোগরসং. অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযোগাভাৰতো রূপং ৰিকিরতীতি ৰিকিরণরসং. এৰঞ্চ কত্ৰা পিসিযমানা তণ্ডুলাদযো ৰিকিরন্তি চুণ্ণী ভৰন্তীতি. নামস্স কদাচি কুসলাদিভাৰো চ অত্থীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘অব্যাকতপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি আহ. ‘‘অচেতনা অব্যাকতা’’তি এত্থ ৰিয অনারম্মণতা ৰা অব্যাকততা দট্ঠব্বা. আযতনলক্খণন্তি ঘটনলক্খণং, আযানং তননলক্খণং ৰা. দস্সনাদীনং কারণভাৰো দস্সনাদিরসতা. অকুসলৰিপাকুপেক্খায অনিট্ঠভাৰতো দুক্খেন ইতরায চ ইট্ঠভাৰতো সুখেন সঙ্গহিতত্তা ‘‘সুখদুক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তি আহ. দুক্খসমুদযত্তা হেতুলক্খণা তণ্হা. ‘‘তত্রতত্রাভিনন্দিনী’’তি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩, ৪৬০; ৰিভ. ২০৩) ৰচনতো অভিনন্দনরসা. চিত্তস্স, পুগ্গলস্স ৰা রূপাদীসু অতিত্তভাৰো হুত্ৰা গয্হতীতি অতিত্তভাৰপচ্চুপট্ঠানা. তণ্হাদল়্হত্তং হুত্ৰা কামুপাদানং, সেসানি দিট্ঠি হুত্ৰা উপট্ঠহন্তীতি তণ্হাদল়্হত্তদিট্ঠিপচ্চুপট্ঠানা. কম্মুপপত্তিভৰৰসেন ভৰস্স লক্খণাদযো যোজেতব্বা.

আদি-সদ্দেন অনুবোধাদিভাৰগ্গহণং. দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অপ্পটিপত্তি, অসুভাদীসু সুভাদিৰিপল্লাসা মিচ্ছাপটিপত্তি. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তা ৰা অপ্পটিপত্তি, দিট্ঠিসম্পযুত্তা মিচ্ছাপটিপত্তি. ন অৰিজ্জায এৰ ছদ্ৰারিকতা ছল়ারম্মণতা চ, অথ খো অঞ্ঞেসুপি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু অরূপধম্মানন্তি আহ ‘‘সব্বেসুপী’’তি. নোভযগোচরন্তি মনাযতনমাহ. ন হি অরূপধম্মানং দেসৰসেন আসন্নতা দূরতা চ অত্থি অসণ্ঠানত্তা, তস্মা মনাযতনস্স গোচরো ন মনাযতনং সম্পত্তো অসম্পত্তো ৰাতি ৰুচ্চতীতি.

সোকাদীনং সব্ভাৰা অঙ্গবহুত্তপ্পসঙ্গে ‘‘দ্ৰাদসেৰা’’তি অঙ্গানং ৰৰত্থানং ৰেদিতব্বং. ন হি সোকাদযো অঙ্গভাৰেন ৰুত্তা, ফলেন পন কারণং অৰিজ্জং মূলঙ্গং দস্সেতুং তে ৰুত্তাতি. জরামরণব্ভাহতস্স হি বালস্স তে সম্ভৰন্তীতি সোকাদীনং জরামরণকারণতা ৰুত্তা. ‘‘সারীরিকায দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো’’তি (সং. নি. ৪.২৫২) চ সুত্তে জরামরণনিমিত্তঞ্চ দুক্খং সঙ্গহিতন্তি তংতংনিমিত্তানং সাধকভাৰেন ৰুত্তং. যস্মা পন জরামরণেনেৰ সোকাদীনং একসঙ্খেপো কতো, তস্মা তেসং জাতিপচ্চযতা যুজ্জতি. জরামরণপচ্চযভাৰে হি অৰিজ্জায একসঙ্খেপো কাতব্বো সিযা, জাতিপচ্চযা পন জরামরণং সোকাদযো চ সম্ভৰন্তীতি. তত্থ জরামরণং একন্তিকং অঙ্গভাৰেনেৰ গহিতং, সোকাদযো পন রূপভৰাদীসু অভাৰতো অনেকন্তিকা কেৰলং পাকটেন ফলেন অৰিজ্জানিদস্সনত্থং গহিতা. তেন অনাগতে জাতিযা সতি ততো পরায পটিসন্ধিযা হেতুহেতুভূতা অৰিজ্জা দস্সিতাতি ভৰচক্কস্স অৰিচ্ছেদো দস্সিতো হোতীতি. সুত্তঞ্চ সোকাদীনং অৰিজ্জা কারণন্তি এতস্সেৰত্থস্স সাধকং দট্ঠব্বং, ন সোকাদীনং বালস্স জরামরণনিমিত্ততামত্তস্স. ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি (সং. নি. ৪.২৫২) হি ৰচনেন অৰিজ্জা সোকাদীনং কারণন্তি দস্সিতা, ন চ জরামরণনিমিত্তমেৰ দুক্খং দুক্খন্তি.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.