৫. ইন্দ্রিযৰিভঙ্গো

১. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা

২১৯. চক্খুদ্ৰারে ইন্দট্ঠং কারেতীতি চক্খুদ্ৰারভাৰে তংদ্ৰারিকেহি অত্তনো ইন্দভাৰং পরমিস্সরভাৰং কারযতীতি অত্থো. তঞ্হি তে রূপগ্গহণে অত্তানং অনুৰত্তেতি, তে চ তং অনুৰত্তন্তীতি. এস নযো ইতরেসুপি. যেন তংসমঙ্গীপুগ্গলো তংসম্পযুত্তধম্মা ৰা অঞ্ঞাতাৰিনো হোন্তি, সো অঞ্ঞাতাৰিভাৰো পরিনিট্ঠিতকিচ্চজাননং.

কত্থচি দ্ৰেতি ‘‘দ্ৰিন্নং খো, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা খীণাসৰো ভিক্খু অঞ্ঞং ব্যাকরোতি…পে… অরিযায চ পঞ্ঞায অরিযায চ ৰিমুত্তিযা. যা হিস্স, ভিক্খৰে, অরিযা পঞ্ঞা, তদস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযং. যা হিস্স অরিযা ৰিমুত্তি, তদস্স সমাধিন্দ্রিয’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৫.৫১৬) দ্ৰে, ‘‘তিণ্ণং খো, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা পিণ্ডোলভারদ্ৰাজেন ভিক্খুনা অঞ্ঞা ব্যাকতা…পে… সতিন্দ্রিযস্স সমাধিন্দ্রিযস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযস্সা’’তি (সং. নি. ৫.৫১৯), ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি তীণি? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং অঞ্ঞিন্দ্রিযং অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিয’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৯৩), ‘‘তীণিমানি…পে… ইত্থিন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং জীৰিতিন্দ্রিয’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৯২) চ এৰমাদীসু তীণি, ‘‘পঞ্চিমানি, ব্রাহ্মণ, ইন্দ্রিযানি নানাৰিসযানি…পে… চক্খুন্দ্রিযং…পে… কাযিন্দ্রিয’’ন্তি (সং. নি. ৫.৫১২), ‘‘পঞ্চি…পে… সুখিন্দ্রিযং…পে… উপেক্খিন্দ্রিয’’ন্তি (সং. নি. ৫.৫০১ আদযো), ‘‘পঞ্চি…পে… সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিয’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৮৬ আদযো) চ এৰমাদীসু পঞ্চ. তত্থ সুত্তন্তে দুকাদিৰচনং নিস্সরণুপাযাদিভাৰতো দুকাদীনং. সব্বানি পন ইন্দ্রিযানি অভিঞ্ঞেয্যানি, অভিঞ্ঞেয্যধম্মদেসনা চ অভিধম্মোতি ইধ সব্বানি একতো ৰুত্তানি.

খীণাসৰস্স ভাৰভূতো হুত্ৰা উপ্পত্তিতো ‘‘খীণাসৰস্সেৰ উপ্পজ্জনতো’’তি ৰুত্তং.

লিঙ্গেতি গমেতি ঞাপেতীতি লিঙ্গং, লিঙ্গীযতি ৰা এতেনাতি লিঙ্গং, কিং লিঙ্গেতি, কিঞ্চ ৰা লিঙ্গীযতীতি? ইন্দং ইন্দো ৰা, ইন্দস্স লিঙ্গং ইন্দলিঙ্গং, ইন্দলিঙ্গস্স অত্থো তংসভাৰো ইন্দলিঙ্গট্ঠো, ইন্দলিঙ্গমেৰ ৰা ইন্দ্রিয-সদ্দস্স অত্থো ইন্দলিঙ্গট্ঠো. সজ্জিতং উপ্পাদিতন্তি সিট্ঠং, ইন্দেন সিট্ঠং ইন্দসিট্ঠং. জুট্ঠং সেৰিতং. কম্মসঙ্খাতস্স ইন্দস্স লিঙ্গানি, তেন চ সিট্ঠানীতি কম্মজানেৰ যোজেতব্বানি, ন অঞ্ঞানি. তে চ দ্ৰে অত্থা কম্মে এৰ যোজেতব্বা, ইতরে চ ভগৰতি এৰাতি ‘‘যথাযোগ’’ন্তি আহ. তেনাতি ভগৰতো কম্মস্স চ ইন্দত্তা. এত্থাতি এতেসু ইন্দ্রিযেসু. উল্লিঙ্গেন্তি পকাসেন্তি ফলসম্পত্তিৰিপত্তীহি কারণসম্পত্তিৰিপত্তিঅৰবোধতো. ‘‘সো তং নিমিত্তং আসেৰতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৯.৩৫) গোচরকরণম্পি আসেৰনাতি ৰুত্তাতি আহ ‘‘কানিচি গোচরাসেৰনাযা’’তি. তত্থ সব্বেসং গোচরীকাতব্বত্তেপি ‘‘কানিচী’’তি ৰচনং অৰিপস্সিতব্বানং বহুলীমনসিকরণেন অনাসেৰনীযত্তা. পচ্চৰেক্খণামত্তমেৰ হি তেসু হোতীতি. ‘‘তস্স তং মগ্গং আসেৰতো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৭০) ভাৰনা ‘‘আসেৰনা’’তি ৰুত্তাতি ভাৰেতব্বানি সদ্ধাদীনি সন্ধাযাহ ‘‘কানিচি ভাৰনাসেৰনাযা’’তি. আধিপচ্চং ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰো, অসতি চ ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰে ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানং অত্তনো পচ্চযৰসেন পৰত্তমানেহি তংসহিতসন্তানে অঞ্ঞাকারেন অনুপ্পজ্জমানেহি লিঙ্গাদীহি অনুৰত্তনীযভাৰো, ইমস্মিঞ্চত্থে ইন্দন্তি পরমিস্সরিযং করোন্তিচ্চেৰ ইন্দ্রিযানি. চক্খাদীসু দস্সিতেন নযেন অঞ্ঞেসঞ্চ তদনুৰত্তীসু আধিপচ্চং যথারহং যোজেতব্বং.

হেট্ঠাতি অট্ঠসালিনিযং. অমোহো এৰ, ন ৰিসুং চত্তারো ধম্মা, তস্মা অমোহস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযপদে ৰিভাৰিতানি লক্খণাদীনি তেসঞ্চ ৰেদিতব্বানীতি অধিপ্পাযো. সেসানি অট্ঠসালিনিযং লক্খণাদীহি সরূপেনেৰ আগতানি. ননু চ সুখিন্দ্রিযদুক্খিন্দ্রিযানং তত্থ লক্খণাদীনি ন ৰুত্তানীতি? কিঞ্চাপি ন ৰুত্তানি, সোমনস্সদোমনস্সিন্দ্রিযানং পন ৰুত্তলক্খণাদিৰসেন ৰিঞ্ঞেয্যতো এতেসম্পি ৰুত্তানেৰ হোন্তি. কথং? ইট্ঠফোট্ঠব্বানুভৰনলক্খণং সুখিন্দ্রিযং, ইট্ঠাকারসম্ভোগরসং, কাযিকস্সাদপচ্চুপট্ঠানং, কাযিন্দ্রিযপদট্ঠানং. অনিট্ঠফোট্ঠব্বানুভৰনলক্খণং দুক্খিন্দ্রিযং, অনিট্ঠাকারসম্ভোগরসং, কাযিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং, কাযিন্দ্রিযপদট্ঠানন্তি. এত্থ চ ইট্ঠানিট্ঠাকারানমেৰ আরম্মণানং সম্ভোগরসতা ৰেদিতব্বা, ন ৰিপরীতেপি ইট্ঠাকারেন অনিট্ঠাকারেন চ সম্ভোগরসতাতি.

সত্তানং অরিযভূমিপটিলাভো ভগৰতো দেসনায সাধারণং পধানঞ্চ পযোজনন্তি আহ ‘‘অজ্ঝত্তধম্মং পরিঞ্ঞাযা’’তিআদি. অট্ঠকথাযং ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানন্তরং জীৰিতিন্দ্রিযদেসনক্কমো ৰুত্তো, সো ইন্দ্রিযযমকদেসনায সমেতি. ইধ পন ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে মনিন্দ্রিযানন্তরং জীৰিতিন্দ্রিযং ৰুত্তং, তং পুরিমপচ্ছিমানং অজ্ঝত্তিকবাহিরানং অনুপালকত্তেন তেসং মজ্ঝে ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যঞ্চ কিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খং. যাৰ চ দুৰিধত্তভাৰানুপালকস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্স পৰত্তি, তাৰ দুক্খভূতানং এতেসং ৰেদযিতানং অনিৰত্তীতি ঞাপনত্থং. তেন চ চক্খাদীনং দুক্খানুবন্ধতায পরিঞ্ঞেয্যতং ঞাপেতি. ততো অনন্তরং ভাৰেতব্বত্তাতি ভাৰনামগ্গসম্পযুত্তং অঞ্ঞিন্দ্রিযং সন্ধায ৰুত্তং. দস্সনানন্তরা হি ভাৰনাতি.

সতিপি পুরেজাতাদিপচ্চযভাৰে ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰেন সাধেতব্বমেৰ কিচ্চং ‘‘কিচ্চ’’ন্তি আহ তস্স অনঞ্ঞসাধারণত্তা ইন্দ্রিযকথায চ পৰত্তত্তা. পুব্বঙ্গমভাৰেন মনিন্দ্রিযস্স ৰসৰত্তাপনং হোতি, নাঞ্ঞেসং. তংসম্পযুত্তানিপি হি ইন্দ্রিযানি সাধেতব্বভূতানেৰ অত্তনো অত্তনো ইন্দ্রিযকিচ্চং সাধেন্তি চেতসিকত্তাতি. ‘‘সব্বত্থ চ ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰেন সাধেতব্ব’’ন্তি অযং অধিকারো অনুৰত্ততীতি দট্ঠব্বো. অনুপ্পাদনে অনুপত্থম্ভে চ তপ্পচ্চযানং তপ্পৰত্তনে নিমিত্তভাৰো অনুৰিধানং. ছাদেত্ৰা ফরিত্ৰা উপ্পজ্জমানা সুখদুক্খৰেদনা সহজাতে অভিভৰিত্ৰা সযমেৰ পাকটা হোতি, সহজাতা চ তব্বসেন সুখদুক্খভাৰপ্পত্তা ৰিযাতি আহ ‘‘যথাসকং ওল়ারিকাকারানুপাপন’’ন্তি. অসন্তস্স অপণীতস্সপি অকুসলতব্বিপাকাদিসম্পযুত্তস্স মজ্ঝত্তাকারানুপাপনং যোজেতব্বং, সমানজাতিযং ৰা সুখদুক্খেহি সন্তপণীতাকারানুপাপনঞ্চ. পসন্নপগ্গহিতউপট্ঠিতসমাহিতদস্সনাকারানুপাপনং যথাক্কমং সদ্ধাদীনং. আদি-সদ্দেন উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি গহিতানি, মগ্গসম্পযুত্তস্সেৰ চ ইন্দ্রিযস্স কিচ্চং দস্সিতং, তেনেৰ ফলসম্পযুত্তস্স তংতংসংযোজনানংযেৰ পটিপ্পস্সদ্ধিপহানকিচ্চতা দস্সিতা হোতীতি. সব্বকতকিচ্চং অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং অঞ্ঞস্স কাতব্বস্স অভাৰা অমতাভিমুখমেৰ তব্ভাৰপচ্চযো চ হোতি, ন ইতরানি ৰিয কিচ্চন্তরপসুতঞ্চ. তেনাহ ‘‘অমতাভিমুখভাৰপচ্চযতা চা’’তি.

২২০. এৰং সন্তেপীতি সতিপি সব্বসঙ্গাহকত্তে ৰীরিযিন্দ্রিযপদাদীহি সঙ্গহেতব্বানি কুসলাকুসলৰীরিযাদীনি, চক্খুন্দ্রিযপদাদীহি সঙ্গহেতব্বানি কালপুগ্গলপচ্চযাদিভেদেন ভিন্নানি চক্খাদীনি সঙ্গণ্হন্তিচ্চেৰ সব্বসঙ্গাহকানি, ন যস্সা ভূমিযা যানি ন ৰিজ্জন্তি, তেসং সঙ্গাহকত্তাতি অত্থো. তেন চ অৰিসেসিতত্তা সব্বেসং সব্বভূমিকত্তগহণপ্পসঙ্গে তংনিৰত্তনেন সব্বসঙ্গাহকৰচনং অৰিজ্জমানস্স সঙ্গাহকত্তদীপকং ন হোতীতি দস্সেতি.

অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা

২২৩. ইধ অনাভট্ঠন্তি একন্তানারম্মণত্তেন ভাসিতং. ‘‘রূপমিস্সকত্তা অনারম্মণেসু রূপধম্মেসু সঙ্গহিত’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু মিস্সকত্তা এৰ জীৰিতিন্দ্রিযং অনারম্মণেসু অসঙ্গহিতং. ন হি অট্ঠিন্দ্রিযা অনারম্মণাতি ৰুত্তাতি? সচ্চমেতং, জীৰিতিন্দ্রিযএকদেসস্স পন অনারম্মণেসু রূপধম্মেসু সঙ্গহিততং সন্ধাযেতং ৰুত্তং, অরূপকোট্ঠাসেন পরিত্তারম্মণাদিতা অত্থীতি সিযাপক্খে সঙ্গহিতন্তি অধিপ্পাযো. অরূপকোট্ঠাসেন পন পরিত্তারম্মণাদিতা, রূপকোট্ঠাসেন চ নৰত্তব্বতা অত্থীতি মিস্সকস্স সমুদাযস্সেৰ ৰসেন সিযাপক্খে সঙ্গহিতং, ন একদেসৰসেনাতি দট্ঠব্বং. ন হি অনারম্মণং পরিত্তারম্মণাদিভাৰেন নৰত্তব্বং ন হোতীতি. ‘‘রূপঞ্চ নিব্বানঞ্চ অনারম্মণা, সত্তিন্দ্রিযা অনারম্মণা’’তিআদিৰচনঞ্চ অৰিজ্জমানারম্মণানারম্মণেসু নৰত্তব্বেসু অনারম্মণত্তা নৰত্তব্বতং দস্সেতি, ন সারম্মণস্সেৰ নৰত্তব্বতং, নৰত্তব্বস্স ৰা সারম্মণতং. ন হি নৰত্তব্ব-সদ্দো সারম্মণে নিরুল়্হো. যদিপি সিযা, ‘‘তিস্সো চ ৰেদনা রূপঞ্চ নিব্বানঞ্চ ইমে ধম্মা নৰত্তব্বা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা’’তিআদি ন ৰুচ্চেয্য, অথাপি পরিত্তারম্মণাদিসম্বন্ধো নৰত্তব্ব-সদ্দো সারম্মণেস্ৰেৰ ৰত্ততি, ‘‘দ্ৰাযতনা সিযা পরিত্তারম্মণা’’তিআদিং অৰত্ৰা ‘‘মনাযতনং সিযা পরিত্তারম্মণং…পে… অপ্পমাণারম্মণ’’ন্তিপি, ‘‘ধম্মাযতনং সিযা পরিত্তারম্মণং…পে… অপ্পমাণারম্মণ’’ন্তিপি, ‘‘সিযা অনারম্মণ’’ন্তিপি ৰত্তব্বং সিযা. ন হি পঞ্হপুচ্ছকে সাৰসেসা দেসনা অত্থীতি. ‘‘অট্ঠিন্দ্রিযা সিযা অজ্ঝত্তারম্মণা’’তি এত্থ চ জীৰিতিন্দ্রিযস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকালে অরূপস্স রূপস্স চ অনারম্মণত্তা নৰত্তব্বতা ৰেদিতব্বা.

পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইন্দ্রিযৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.