১. সুত্তন্তভাজনীযং
উদ্দেসৰণ্ণনা
১৮৯. সাসনক্কমোতি অরিযসচ্চানি ৰুচ্চন্তি অরিযসচ্চদেসনা ৰা. সকলঞ্হি সাসনং ভগৰতো ৰচনং সচ্চৰিনিমুত্তং নত্থীতি সচ্চেসু কমতি, সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতং ৰা সাসনং এতেসু কমতি, তস্মা কমতি এত্থাতি কমো, কিং কমতি? সাসনং, সাসনস্স কমো সাসনক্কমোতি সচ্চানি সাসনপৰত্তিট্ঠানানি ৰুচ্চন্তি, তংদেসনা চ তব্বোহারেনাতি.
তথাতি তংসভাৰাৰ. অৰিতথাতি অমুসাসভাৰা. অনঞ্ঞথাতি অঞ্ঞাকাররহিতা. দুক্খদুক্খতাতংনিমিত্ততাহি অনিট্ঠতা পীল়নট্ঠো, দ্ৰিধাপি পরিদহনং, কিলেসদাহসমাযোগো ৰা সন্তাপট্ঠোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. পুগ্গলহিংসনং ৰা পীল়নং, অত্তনো এৰ তিখিণভাৰো সন্তাপনং সন্তাপোতি. এত্থ চ পীল়নট্ঠো দুক্খস্স সরসেনেৰ আৰিভৰনাকারো, ইতরে যথাক্কমং সমুদযমগ্গনিরোধদস্সনেহি আৰিভৰনাকারাতি অযং চতুন্নম্পি ৰিসেসো. তত্রতত্রাভিনন্দনৰসেন ব্যাপেত্ৰা ঊহনং রাসিকরণং দুক্খনিব্বত্তনং আযূহনং, সমুদযতো আগচ্ছতীতি ৰা আযং, দুক্খং. তস্স ঊহনং পৰত্তনং আযূহনং, সরসাৰিভাৰনাকারো এসো. নিদদাতি দুক্খন্তি নিদানং, ‘‘ইদং তং দুক্খ’’ন্তি সম্পটিচ্ছাপেন্তং ৰিয সমুট্ঠাপেতীতি অত্থো. দুক্খদস্সনেন চাযং নিদানট্ঠো আৰি ভৰতি. সংযোগপলিবোধট্ঠা নিরোধমগ্গদস্সনেহি, তে চ সংসারসংযোজনমগ্গনিৰারণাকারা দট্ঠব্বা.
নিস্সরন্তি এত্থ সত্তা, সযমেৰ ৰা নিস্সটং ৰিসংযুত্তং সব্বসঙ্খতেহি সব্বুপধিপটিনিস্সগ্গভাৰতোতি নিস্সরণং. অযমস্স সভাৰেন আৰিভৰনাকারো. ৰিৰেকাসঙ্খতামতট্ঠা সমুদযমগ্গদুক্খদস্সনাৰিভৰনাকারা, সমুদযক্খযঅপ্পচ্চযঅৰিনাসিতা ৰা. সংসারতো নিগ্গমনং নিয্যানং. অযমস্স সরসেন পকাসনাকারো, ইতরে সমুদযনিরোধদুক্খদস্সনেহি. তত্থ পলিবোধুপচ্ছেদৰসেন নিব্বানাধিগমোৰ নিব্বাননিমিত্ততা হেত্ৰট্ঠো. পঞ্ঞাপধানত্তা মগ্গস্স নিব্বানদস্সনং, চতুসচ্চদস্সনং ৰা দস্সনট্ঠো. চতুসচ্চদস্সনে কিলেসদুক্খসন্তাপৰূপসমনে চ আধিপচ্চং করোন্তি মগ্গঙ্গধম্মা সম্পযুত্তধম্মেসূতি সো মগ্গস্স অধিপতেয্যট্ঠোতি. ৰিসেসতো ৰা আরম্মণাধিপতিভূতা মগ্গঙ্গধম্মা হোন্তি ‘‘মগ্গাধিপতিনো ধম্মা’’তি ৰচনতোতি সো তেসং আকারো অধিপতেয্যট্ঠো. এৰমাদি আহাতি সম্বন্ধো. তত্থ অভিসমযট্ঠোতি অভিসমেতব্বট্ঠো, অভিসমযস্স ৰা ৰিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠো, অভিসমযস্সেৰ ৰা পৰত্তিআকারো অভিসমযট্ঠো, সো চেত্থ অভিসমেতব্বেন পীল়নাদিনা দস্সিতোতি দট্ঠব্বো.
কুচ্ছিতং খং দুক্খং. ‘‘সমাগমো সমেত’’ন্তিআদীসু কেৰলস্স আগম-সদ্দস্স এত-সদ্দস্স চ পযোগে সংযোগত্থস্স অনুপলব্ভনতো সং-সদ্দস্স চ পযোগে উপলব্ভনতো ‘‘সংযোগং দীপেতী’’তি আহ, এৰং ‘‘উপ্পন্নং উদিত’’ন্তি এত্থাপি. অয-সদ্দো গতিঅত্থসিদ্ধো হেতু-সদ্দো ৰিয কারণং দীপেতি অত্তনো ফলনিপ্ফাদনেন অযতি পৰত্ততি, এতি ৰা এতস্মা ফলন্তি অযোতি, সংযোগে উপ্পত্তিকারণং সমুদযোতি এত্থ ৰিসুং পযুজ্জমানাপি উপসগ্গ-সদ্দা সধাতুকং সংযোগত্থং উপ্পাদত্থঞ্চ দীপেন্তি কিরিযাৰিসেসকত্তাতি ৰেদিতব্বা.
অভাৰো এত্থ রোধস্সাতি নিরোধোতি এতেন নিব্বানস্স দুক্খৰিৰেকভাৰং দস্সেতি. সমধিগতে তস্মিং তদধিগমৰতো পুগ্গলস্স রোধাভাৰো পৰত্তিসঙ্খাতস্স রোধস্স পটিপক্খভূতায নিৰত্তিযা অধিগতত্তাতি এতস্মিঞ্চত্থে অভাৰো এতস্মিং রোধস্সাতি নিরোধোইচ্চেৰ পদসমাসো. দুক্খাভাৰো পনেত্থ পুগ্গলস্স, ন নিব্বানস্সেৰ. অনুপ্পাদো এৰ নিরোধো অনুপ্পাদনিরোধো. আযতিভৰাদীসু অপ্পৰত্তি, ন পন ভঙ্গোতি ভঙ্গৰাচকং নিরোধ-সদ্দং নিৰত্তেত্ৰা অনুপ্পাদৰাচকং গণ্হাতি. এতস্মিং অত্থে কারণে ফলোপচারং কত্ৰা নিরোধপচ্চযো নিরোধোতি ৰুত্তো. পটিপদা চ হোতি পুগ্গলস্স দুক্খনিরোধপ্পত্তিযা. ননু সা এৰ দুক্খনিরোধপ্পত্তীতি তস্সা এৰ সা পটিপদাতি ন যুজ্জতীতি? ন, পুগ্গলাধিগমস্স যেহি সো অধিগচ্ছতি, তেসং কারণভূতধম্মানঞ্চ পত্তিভাৰেন পটিপদাভাৰেন চ ৰুত্তত্তা. সচ্ছিকিরিযাসচ্ছিকরণধম্মানং অঞ্ঞত্তাভাৰেপি হি পুগ্গলসচ্ছিকিরিযধম্মভাৰেহি নানত্তং কত্ৰা নিদ্দেসো কতো. অথ ৰা দুক্খনিরোধপ্পত্তিযা নিট্ঠানং ফলন্তি তস্সা দুক্খনিরোধপ্পত্তিযা পটিপদতা দট্ঠব্বা.
বুদ্ধাদযো অরিযা পটিৰিজ্ঝন্তীতি এত্থ পটিৰিদ্ধকালে পৰত্তং বুদ্ধাদিৰোহারং ‘‘অগমা রাজগহং বুদ্ধো’’তিআদীসু (সু. নি. ৪১০) ৰিয পুরিমকালেপি আরোপেত্ৰা ‘‘বুদ্ধাদযো’’তি ৰুত্তং. তে হি বুদ্ধাদযো চতূহি মগ্গেহি পটিৰিজ্ঝন্তীতি. অরিযপটিৰিজ্ঝিতব্বানি সচ্চানি অরিযসচ্চানীতি চেত্থ পুরিমপদে উত্তরপদলোপো দট্ঠব্বো. অরিযা ইমন্তি পটিৰিজ্ঝিতব্বট্ঠেন একত্তং উপনেত্ৰা ‘‘ইম’’ন্তি ৰুত্তং. তস্মাতি তথাগতস্স অরিযত্তা তস্স সচ্চানীতি অরিযসচ্চানীতি ৰুচ্চন্তীতি অত্থো. তথাগতেন হি সযং অধিগতত্তা, তেনেৰ পকাসিতত্তা, ততো এৰ চ অঞ্ঞেহি অধিগমনীযত্তা তানি তস্স হোন্তীতি. অরিযভাৰসিদ্ধিতোপীতি এত্থ অরিযসাধকানি সচ্চানি অরিযসচ্চানীতি পুব্বে ৰিয উত্তরপদলোপো দট্ঠব্বো. অরিযানি সচ্চানীতিপীতি এত্থ অৰিতথভাৰেন অরণীযত্তা অধিগন্তব্বত্তা অরিযানি, অরিযৰোহারো ৰা অযং অৰিসংৰাদকো অৰিতথরূপো দট্ঠব্বো.
বাধনলক্খণন্তি এত্থ দুক্খদুক্খতন্নিমিত্তভাৰো বাধনা, উদযব্বযপীল়িততা ৰা. ভৰাদীসু জাতিআদিৰসেন চক্খুরোগাদিৰসেন চ অনেকধা দুক্খস্স পৰত্তনমেৰ পুগ্গলস্স সন্তাপনং, তদস্স কিচ্চং রসো. পৰত্তিনিৰত্তীসু সংসারমোক্খেসু পৰত্তি হুত্ৰা গয্হতীতি পৰত্তিপচ্চুপট্ঠানং. পভৰতি এতস্মা দুক্খং পটিসন্ধিযং নিব্বত্ততি পুরিমভৰেন পচ্ছিমভৰো ঘটিতো সংযুত্তো হুত্ৰা পৰত্ততীতি পভৰো. ‘‘এৰম্পি তণ্হানুসযে অনূহতে নিব্বত্ততী দুক্খমিদং পুনপ্পুন’’ন্তি (ধ. প. ৩৩৮) এৰং পুনপ্পুনং উপ্পাদনং অনুপচ্ছেদকরণং. ভৰনিস্সরণনিৰারণং পলিবোধো. রাগক্খযাদিভাৰেন সব্বদুক্খসন্ততা সন্তি. অচ্চুতিরসন্তি অচ্চুতিসম্পত্তিকং. চৰনং ৰা কিচ্চন্তি তদভাৰং কিচ্চমিৰ ৰোহরিত্ৰা অচ্চুতিকিচ্চন্তি অত্থো. অচৰনঞ্চ সভাৰস্সাপরিচ্চজনং অৰিকারতা দট্ঠব্বা. পঞ্চক্খন্ধনিমিত্তসুঞ্ঞতায অৰিগ্গহং হুত্ৰা গয্হতীতি অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং. অনুসযুপচ্ছেদনৰসেন সংসারচারকতো নিগ্গমনূপাযভাৰো নিয্যানং. নিমিত্ততো পৰত্ততো চ চিত্তস্স ৰুট্ঠানং হুত্ৰা গয্হতীতি ৰুট্ঠানপচ্চুপট্ঠানং.
অসুৰণ্ণাদি সুৰণ্ণাদি ৰিয দিস্সমানং মাযাতি ৰত্থুসব্ভাৰা তস্সা ৰিপরীততা ৰুত্তা. উদকং ৰিয দিস্সমানা পন মরীচি উপগতানং তুচ্ছা হোতি, ৰত্থুমত্তম্পি তস্সা ন দিস্সতীতি ৰিসংৰাদিকা ৰুত্তা. মরীচিমাযাঅত্তানং ৰিপক্খো ভাৰো তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰো. অরিযঞাণস্সাতি অৰিতথগাহকস্স ঞাণস্স, তেন পটিৰেধপচ্চৰেক্খণানি গয্হন্তি, তেসঞ্চ গোচরভাৰো পটিৰিজ্ঝিতব্বতাআরম্মণভাৰো চ দট্ঠব্বো. অগ্গিলক্খণং উণ্হত্তং. তঞ্হি কত্থচি কট্ঠাদিউপাদানভেদেপি ৰিসংৰাদকং ৰিপরীতং অভূতং ৰা কদাচি ন হোতি. ‘‘ব্যাধিধম্মা জরাধম্মা, অথো মরণধম্মিনো’’তি (অ. নি. ৩.৩৯; ৫.৫৭) এত্থ ৰুত্তা জাতিআদিকা লোকপকতি. মনুস্সানং উদ্ধং দীঘতা, একচ্চানং তিরচ্ছানানং তিরিযং দীঘতা, ৰুদ্ধিনিট্ঠং পত্তানং পুন অৰড্ঢনং এৰমাদিকা চাতি ৰদন্তি. তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰেসু পচ্ছিমো তথতা, পঠমো অৰিতথতা, মজ্ঝিমো অনঞ্ঞথতাতি অযমেতেসং ৰিসেসো.
দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধকন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু তণ্হাপি জাতি ৰিয দুক্খনিমিত্ততায বাধিকাতি? ন, বাধকপভৰভাৰেন ৰিসুং গহিতত্তা. জাতিআদীনং ৰিয ৰা দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰো দুক্খদুক্খতা চ বাধকতা, ন দুক্খস্স পভৰকতাতি নত্থি তণ্হায পভৰকভাৰেন গহিতায বাধকত্তপ্পসঙ্গো. তেনাহ ‘‘দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধক’’ন্তি. বাধকত্তনিযামেনাতি দুক্খং বাধকমেৰ, দুক্খমেৰ বাধকন্তি এৰং দ্ৰিধাপি বাধকত্তাৰধারণেনাতি অত্থো. তং ৰিনা নাঞ্ঞতোতি সতিপি অৰসেসকিলেসঅৰসেসাকুসলসাসৰকুসলমূলাৰসেসসাসৰকুসলধম্মানং দুক্খহেতুভাৰে ন তণ্হায ৰিনা তেসং দুক্খহেতুভাৰো অত্থি, তেহি পন ৰিনাপি তণ্হায দুক্খহেতুভাৰো অত্থি কুসলেহি ৰিনা অকুসলেহি, রূপাৰচরাদীহি ৰিনা কামাৰচরাদীহি চ তণ্হায দুক্খনিব্বত্তকত্তা. তচ্ছনিয্যানভাৰত্তাতি দ্ৰিধাপি নিযমেন তচ্ছো নিয্যানভাৰো এতস্স, ন মিচ্ছামগ্গস্স ৰিয ৰিপরীততায, লোকিযমগ্গস্স ৰিয ৰা অনেকন্তিকতায অতচ্ছোতি তচ্ছনিয্যানভাৰো, মগ্গো. তস্স ভাৰো তচ্ছনিয্যানভাৰত্তং, তস্মা তচ্ছনিয্যানভাৰত্তা. সব্বত্থ দ্ৰিধাপি নিযমেন তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰো ৰুত্তোতি আহ ‘‘ইতি তচ্ছাৰিপল্লাসা’’তিআদি.
সচ্চ-সদ্দস্স সম্ভৰন্তানং অত্থানং উদ্ধরণং, সম্ভৰন্তে ৰা অত্থে ৰত্ৰা অধিপ্পেতত্থস্স উদ্ধরণং অত্থুদ্ধারো. ৰিরতিসচ্চেতি মুসাৰাদৰিরতিযং. ন হি অঞ্ঞৰিরতীসু সচ্চ-সদ্দো নিরুল়্হোতি. ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি গহিতা দিট্ঠি দিট্ঠিসচ্চং. ‘‘অমোসধম্মং নিব্বানং, তদরিযা সচ্চতো ৰিদূ’’তি (সু. নি. ৭৬৩) অমোসধম্মত্তা নিব্বানং পরমত্থসচ্চং ৰুত্তং. তস্স পন তংসম্পাপকস্স চ মগ্গস্স পজাননা পটিৰেধো অৰিৰাদকারণন্তি দ্ৰযম্পি ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতিযমত্থি, যস্মিং পজা নো ৰিৰদে পজান’’ন্তি (সু. নি. ৮৯০; মহানি. ১১৯) মিস্সা গাথায সচ্চন্তি ৰুত্তং.
নেতং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি আগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি এতেন জাতিআদীনং দুক্খঅরিযসচ্চভাৰে অৰিপরীততং দস্সেতি, অঞ্ঞং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি আগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি ইমিনা দুক্খঅরিযসচ্চভাৰস্স জাতিআদীসু নিযততং. সচেপি কথঞ্চি কোচি এৰংচিত্তো আগচ্ছেয্য, পঞ্ঞাপনে পন সহধম্মেন পঞ্ঞাপনে অত্তনো ৰাদস্স চ পঞ্ঞাপনে সমত্থো নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘অহমেতং…পে… পঞ্ঞাপেস্সামীতি আগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি ৰুত্তং. জাতিআদীনং অনঞ্ঞথতা অঞ্ঞস্স চ তথাভূতস্স অভাৰোযেৰেত্থ ঠানাভাৰো. সচেপি কোচি আগচ্ছেয্য, আগচ্ছতু, ঠানং পন নত্থীতি অযমেত্থ সুত্তত্থো. এস নযো দুতিযসুত্তেপি. তত্থ পন সম্পত্ততা পচ্চক্খতা চ পঠমতা, তংনিমিত্ততা দুতিযতা, তদুপসমতা ততিযতা, তংসম্পাপকতা চতুত্থতাতি দট্ঠব্বা.
নিব্বুতিকামেন পরিজাননাদীহি অঞ্ঞং কিঞ্চি কিচ্চং কাতব্বং নত্থি, ধম্মঞাণকিচ্চং ৰা ইতো অঞ্ঞং নত্থি, পরিঞ্ঞেয্যাদীনি চ এতপ্পরমানেৰাতি চত্তারেৰ ৰুত্তানি. তণ্হায আদীনৰদস্সাৰীনং ৰসেন ‘‘তণ্হাৰত্থুআদীনং এতংপরমতাযা’’তি ৰুত্তং. তথা আলযে পঞ্চকামগুণসঙ্খাতে, সকলৰত্থুকামসঙ্খাতে, ভৰত্তযসঙ্খাতে ৰা দুক্খে দোসদস্সাৰীনং ৰসেন ‘‘আলযাদীনং এতংপরমতাযা’’তি ৰুত্তং.
সহেতুকেন দুক্খেনাতি এতেন দুক্খস্স অব্বোচ্ছিন্নতাদস্সনেন অতিসংৰেগৰত্থুতং দস্সেতি.
ন পটিৰেধঞাণং ৰিয সকিদেৰ বুজ্ঝতি, অথ খো অনু অনু বুজ্ঝনতো অনুবোধো, অনুস্সৰাকারপরিৰিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিঅনুগতো ৰা বোধো অনুবোধো. ন হি সো পচ্চক্খতো বুজ্ঝতি, অনুস্সৰাদিৰসেন পন কপ্পেত্ৰা গণ্হাতীতি. কিচ্চতোতি পরিজাননাদিতো. তংকিচ্চকরণেনেৰ হি তানি তস্স পাকটানি. ৰিৰট্টানুপস্সনায হি সঙ্খারেহি পতিলীযমানমানসস্স উপ্পজ্জমানং মগ্গঞাণং ৰিসঙ্খারং দুক্খনিস্সরণং আরম্মণং কত্ৰা দুক্খং পরিচ্ছিন্দতি, দুক্খগতঞ্চ তণ্হং পজহতি, নিরোধঞ্চ ফুসতি আদিচ্চো ৰিয পভায, সম্মাসঙ্কপ্পাদীহি সহ উপ্পন্নং তং মগ্গং ভাৰেতি, ন চ সঙ্খারে অমুঞ্চিত্ৰা পৰত্তমানেন ঞাণেন এতং সব্বং সক্কা কাতুং নিমিত্তপৰত্তেহি অৰুট্ঠিতত্তা, তস্মা এতানি কিচ্চানি করোন্তং তং ঞাণং দুক্খাদীনি ৰিভাৰেতি তত্থ সম্মোহনিৰত্তনেনাতি ‘‘চত্তারিপি সচ্চানি পস্সতী’’তি ৰুত্তং.
দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতীতি কালন্তরদস্সনং সন্ধায ৰুত্তন্তি চে? ন, ‘‘যো নু খো, আৰুসো, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০) একদস্সিনো অঞ্ঞত্তযদস্সিতাৰিচারণায তস্সা সাধনত্থং গৰংপতিত্থেরেন ইমস্স সুত্তস্স আহরিতত্তা পচ্চেকঞ্চ সচ্চেসু দিস্সমানেসু অঞ্ঞত্তযদস্সনস্স যোজিতত্তা. অঞ্ঞথা অনুপুব্বাভিসমযে পুরিমদিট্ঠস্স পচ্ছা অদস্সনতো সমুদযাদিদস্সিনো দুক্খাদিদস্সনতা ন যোজেতব্বা সিযাতি. সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জমত্তদস্সনতো সক্কাযদিট্ঠিপরিযুট্ঠানং নিৰারেতি. ‘‘লোকসমুদযং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে নত্থিতা, সা ন হোতী’’তি ৰচনতো সমুদযদস্সনং হেতুফলপ্পবন্ধাৰিচ্ছেদদস্সনৰসেন উচ্ছেদদিট্ঠিপরিযুট্ঠানং নিৰত্তেতি. ‘‘লোকনিরোধং খো…পে… পস্সতো যা লোকে অত্থিতা, সা ন হোতী’’তি (সং. নি. ২.১৫) ৰচনতো নিরোধদস্সনং হেতুনিরোধা ফলনিরোধদস্সনৰসেন সস্সতদিট্ঠিপরিযুট্ঠানং নিৰারেতি. অত্তকারস্স পচ্চক্খদস্সনতো মগ্গদস্সনেন ‘‘নত্থি অত্তকারে, নত্থি পরকারে, নত্থি পুরিসকারে’’তিআদিকং (দী. নি. ১.১৬৮) অকিরিযদিট্ঠিপরিযুট্ঠানং পজহতি. ‘‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায, অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি. নত্থি হেতু…পে… ৰিসুদ্ধিযা, অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তিআদিকা অহেতুকদিট্ঠি চ ইধ অকিরিযদিট্ঠিগ্গহণেন গহিতাতি দট্ঠব্বা. সাপি হি ৰিসুদ্ধিমগ্গদস্সনেন পহীযতীতি.
দুক্খঞাণং সমুদযফলস্স দুক্খস্স অধুৰাদিভাৰং পস্সতীতি ফলে ৰিপ্পটিপত্তিং নিৰত্তেতি. ‘‘ইস্সরো লোকং পৰত্তেতি নিৰত্তেতি চা’’তি ইস্সরকারণিনো ৰদন্তি, পধানতো আৰি ভৰতি, তত্থেৰ চ পতিলীযতীতি পধানকারণিনো. ‘‘কালৰসেনেৰ পৰত্ততি নিৰত্ততি চা’’তি কালৰাদিনো. ‘‘সভাৰেনেৰ সম্ভোতি ৰিভোতি চা’’তি সভাৰৰাদিনো. আদি-সদ্দেন অণূহি লোকো পৰত্ততি, সব্বং পুব্বেকতহেতূতি এৰমাদি অকারণপরিগ্গহো দট্ঠব্বো. রামুদকাল়ারাদীনং ৰিয অরূপলোকে, নিগণ্ঠাদীনং ৰিয লোকথুপিকায অপৰগ্গো মোক্খোতি গহণং. আদি-সদ্দেন পধানস্স অপ্পৰত্তি, গুণৰিযুত্তস্স অত্তনো সকত্তনি অৰট্ঠানং, ব্রহ্মুনা সলোকতা, দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি এৰমাদিগ্গহণঞ্চ দট্ঠব্বং. এত্থ গুণৰিযুত্তস্সাতি বুদ্ধিসুখদুক্খইচ্ছাদোসপযত্তধম্মাধম্মসঙ্খারেহি নৰহি অত্তগুণেহি ৰিপ্পযুত্তস্সাতি কণাদভক্খৰাদো. ইন্দ্রিযতপ্পনপুত্তমুখদস্সনাদীহি ৰিনা অপৰগ্গো নত্থীতি গহেত্ৰা তথাপৰত্তনং কামসুখল্লিকানুযোগো.
অজ্ঝত্তিকবাহিরেসু দ্ৰাদসসু আযতনেসু কামভৰৰিভৰতণ্হাৰসেন দ্ৰাদস তিকা ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি. খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে ৰা আগতনযেন কালৰিভাগং অনামসিত্ৰা ৰুত্তানি. ৰীমংসিদ্ধিপাদাদযো বোধিপক্খিযা কিচ্চনানত্তেন ৰুত্তা, অত্থতো একত্তা সম্মাদিট্ঠিমুখেন তত্থ অন্তোগধা. তযো নেক্খম্মৰিতক্কাদযোতি লোকিযক্খণে অলোভমেত্তাকরুণাসম্পযোগৰসেন ভিন্না মগ্গক্খণে লোভব্যাপাদৰিহিংসাসমুচ্ছেদৰসেন তযোতি একোপি ৰুত্তো. এস নযো সম্মাৰাচাদীসু. অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিতানং পন ভাৰে সম্মাআজীৰসম্ভৰতো তেন তেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ভৰন্তরেপি জীৰিতহেতুপি অরিযেহি অৰীতিক্কমনীযত্তা অরিযকন্তানং সম্মাৰাচাদিসীলানং গহণেন যেন সদ্ধাহত্থেন তানি পরিগ্গহেতব্বানি, সো সদ্ধাহত্থো গহিতোযেৰ হোতীতি ততো অনঞ্ঞানি সদ্ধিন্দ্রিযসদ্ধাবলানি তত্থ অন্তোগধানি হোন্তি. তেসং অত্থিতাযাতি সদ্ধিন্দ্রিযসদ্ধাবলছন্দিদ্ধিপাদানং অত্থিতায সীলস্স অত্থিভাৰতো তিৰিধেনপি সীলেন তে তযোপি গহিতাতি তত্থ অন্তোগধা. চিত্তসমাধীতি চিত্তিদ্ধিপাদং ৰদতি. ‘‘চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২) হি চিত্তমুখেন সমাধি ৰুত্তোতি সমাধিমুখেন চিত্তম্পি ৰত্তব্বতং অরহতি. চিত্তিদ্ধিপাদভাৰনায পন সমাধিপি অধিমত্তো হোতীতি ৰীমংসিদ্ধিপাদাদিৰচনং ৰিয চিত্তিদ্ধিপাদৰচনং অৰত্ৰা ইধ ‘‘চিত্তসমাধী’’তি ৰুত্তং. ‘‘পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৯; সং. নি. ৫.৩৭৬; অ. নি. ৩.৯৬; ১১.১২) ৰচনতো সমাধিউপকারা পীতিপস্সদ্ধিযো, তস্মা সমাধিগ্গহণেন গহিতা, উপেক্খা পন সমাধিউপকারকতো তংসদিসকিচ্চতো চ, তস্মা সম্মাসমাধিৰসেন এতেসং অন্তোগধতা দট্ঠব্বা.
ভারো ৰিয ৰিঘাতকত্তা. দুব্ভিক্খমিৰ বাধকত্তা. ‘‘নিব্বানপরমং সুখ’’ন্তি (ম. নি. ২.২১৫, ২১৭; ধ. প. ২০৩, ২০৪) সুখভাৰতো সুভিক্খমিৰ. অনিট্ঠভাৰতো সাসঙ্কসপ্পটিভযতো চ দুক্খং ৰেরীৰিসরুক্খভযওরিমতীরূপমং.
তথত্থেনাতি তথসভাৰেন, পরিঞ্ঞেয্যভাৰেনাতি অত্থো. এতেন অরিযসচ্চদ্ৰযং সিযা দুক্খং, ন অরিযসচ্চং, সিযা অরিযসচ্চং, ন দুক্খন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. অরিযসচ্চ-সদ্দপরা হি দুক্খাদিসদ্দা পরিঞ্ঞেয্যাদিভাৰং ৰদন্তি. তেনেৰ অরিযসচ্চ-সদ্দানপেক্খং দুক্খ-সদ্দং সন্ধায মগ্গসম্পযুত্তসামঞ্ঞফলধম্মানং আদিপদসঙ্গহো ৰুত্তো, তদপেক্খং সন্ধায চতুত্থপদসঙ্গহো. সমুদযাদীসু অৰসেসকিলেসাদযো সমুদযো, ন অরিযসচ্চং, সঙ্খারনিরোধো নিরোধসমাপত্তি চ নিরোধো, ন অরিযসচ্চং, অরিযমগ্গতো অঞ্ঞানি মগ্গঙ্গানি মগ্গো, ন অরিযসচ্চন্তি ইমিনা নযেন যোজনা কাতব্বা. দুক্খং ৰেদনীযম্পি সন্তং ৰেদকরহিতং, কেৰলং পন তস্মিং অত্তনো পচ্চযেহি পৰত্তমানে দুক্খং ৰেদেতীতি ৰোহারমত্তং হোতি. এৰং ইতরেসুপি.
কিরিযাৰ ৰিজ্জতীতি সমুদযমেৰ ৰদতি, তস্স ৰা দুক্খপচ্চযভাৰং. মগ্গো অত্থীতি ৰত্তব্বে ‘‘মগ্গমত্থী’’তি ওকারস্স অভাৰো কতোতি দট্ঠব্বো. গমকোতি গন্তা. সাসৰতা অসুভতাতি কত্ৰা নিরোধমগ্গা সুভা এৰ. দুক্খাদীনং পরিযাযেন সমুদযাদিভাৰো চ অত্থি, ন পন নিরোধভাৰো, নিরোধস্স ৰা দুক্খাদিভাৰোতি ন অঞ্ঞমঞ্ঞসমঙ্গিতাতি আহ ‘‘নিরোধসুঞ্ঞানি ৰা’’তিআদি. সমুদযে দুক্খস্সাভাৰতোতি পোনোব্ভৰিকায তণ্হায পুনব্ভৰস্স অভাৰতো. যথা ৰা পকতিৰাদীনং ৰিকারাৰিভাৰতো পুব্বে পটিপ্পলীনা চ পকতিভাৰেনেৰ তিট্ঠন্তি, ন এৰং সমুদযসম্পযুত্তম্পি দুক্খং সমুদযভাৰেন তিট্ঠতীতি আহ ‘‘সমুদযে দুক্খস্সাভাৰতো’’তি. যথা অৰিভত্তেহি ৰিকারেহি মহন্তা ৰিসেসিন্দ্রিযভূতৰিসেসেহি পকতিভাৰেনেৰ ঠিতেহি পকতি সগব্ভা পকতিৰাদীনং, এৰং ন ফলেন সগব্ভো হেতূতি অত্থো. দুক্খসমুদযানং নিরোধমগ্গানঞ্চ অসমৰাযাতি এতং ৰিৰরন্তো আহ ‘‘ন হেতুসমৰেতং হেতুফল’’ন্তিআদি. তত্থ ইধ তন্তূসু পটো, কপালেসু ঘটো, বিরণেসু কটো, দ্ৰীসু অণূসু দ্ৰিঅণুকন্তিআদিনা ইধ বুদ্ধিৰোহারজনকো অৰিসুং সিদ্ধানং সম্বন্ধো সমৰাযো, তেন সমৰাযেন কারণেসু দ্ৰীসু অণূসু দ্ৰিঅণুকং ফলং সমৰেতং একীভূতমিৰ সম্বন্ধং, তীসু অণূসু তিঅণুকন্তি এৰং মহাপথৰিমহাউদকমহাঅগ্গিমহাৰাতক্খন্ধপরিযন্তং ফলং অত্তনো কারণেসু সমৰেতন্তি সমৰাযৰাদিনো ৰদন্তি. এৰং পন ৰদন্তেহি অপরিমাণেসু কারণেসু মহাপরিমাণং একং ফলং সমৰেতং অত্তনো অন্তোগধেহি কারণেহি সগব্ভং অসুঞ্ঞন্তি ৰুত্তং হোতি, এৰমিধ সমৰাযাভাৰা ফলে হেতু নত্থীতি হেতুসুঞ্ঞং ফলন্তি অত্থো.
পৰত্তিভাৰতোতি সংসারস্স পৰত্তিভাৰতো. চতুআহারভেদতোতি ইমিনা চত্তারো আহারভেদে তেহি ভিন্নে তপ্পচ্চযধম্মভেদে চ সঙ্গণ্হাতি. রূপাভিনন্দনাদিভেদো রূপাদিখন্ধৰসেন, আরম্মণৰসেন ৰা. উপাদানেহি উপাদীযতীতি উপাদি, উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং. নিব্বানঞ্চ তংনিস্সরণভূতং তস্স ৰূপসমো তংসন্তীতি কত্ৰা তস্স যাৰ পচ্ছিমং চিত্তং, তাৰ সেসতং, ততো পরঞ্চ অনৰসেসতং উপাদায ‘‘সউপাদিসেসনিব্বানধাতু অনুপাদিসেসনিব্বানধাতূ’’তি দ্ৰিধা ৰোহরীযতীতি. ‘‘সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো ৰিপস্সনা, ইতরে সমথো’’তি ৰদন্তি. সীলম্পি হি সমথস্স উপকারকত্তা সমথগ্গহণেন গয্হতীতি তেসং অধিপ্পাযো. অথ ৰা যানদ্ৰযৰসেন লদ্ধো মগ্গো সমথো ৰিপস্সনাতি আগমনৰসেন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. সপ্পদেসত্তাতি সীলক্খন্ধাদীনং একদেসত্তাতি অত্থো. সীলক্খন্ধাদযো হি সব্বলোকিযলোকুত্তরসীলাদিসঙ্গাহকা, অরিযমগ্গো লোকুত্তরোযেৰাতি তদেকদেসো হোতি.
ওনতসহাযো ৰিয ৰাযামো পগ্গহকিচ্চসামঞ্ঞতো. অংসকূটং দত্ৰা ঠিতসহাযো ৰিয সতি অপিলাপনৰসেন নিচ্চলভাৰকরণসামঞ্ঞতো. সজাতিতোতি সৰিতক্কসৰিচারাদিভেদেসু সমানায সমাধিজাতিযাতি অত্থো. কিরিযতোতি সমাধিঅনুরূপকিরিযতো. ততো এৰ হি ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা সমাধিনিমিত্তা, চত্তারো সম্মপ্পধানা সমাধিপরিক্খারা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) সতিৰাযামানং সমাধিস্স নিমিত্তপরিক্খারভাৰো ৰুত্তোতি.
আকোটেন্তেন ৰিযাতি ‘‘অনিচ্চং অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা পঞ্ঞাসদিসেন কিচ্চেন সমন্ততো আকোটেন্তেন ৰিয ‘‘অনিচ্চং খযট্ঠেন, দুক্খং ভযট্ঠেনা’’তিআদিনা পরিৰত্তন্তেন ৰিয চ আদায ঊহিত্ৰা দিন্নমেৰ পঞ্ঞা পটিৰিজ্ঝতি. দ্ৰিন্নং সমানকালত্তেপি পচ্চযভাৰেন সঙ্কপ্পস্স পুরিমকালস্স ৰিয নিদ্দেসো কতো. সজাতিতোতি ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদীসু সমানায পঞ্ঞাজাতিযা. কিরিযতোতি এত্থ পঞ্ঞাসদিসকিচ্চং কিরিযাতি ৰুত্তং, পুব্বে পন সমাধিউপকারকং তদনুরূপং কিচ্চন্তি অযমেত্থ ৰিসেসো. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.৪৬) ৰচনতো চত্তারিপি অভিমুখং পচ্চক্খতো ঞাতব্বানি, অভিৰিসিট্ঠেন ৰা ঞাণেন ঞাতব্বানীতি অভিঞ্ঞেয্যানি.
দুরভিসম্ভৰতরন্তি অভিসম্ভৰিতুং সাধেতুং অসক্কুণেয্যতরং, সত্তিৰিঘাতেন দুরধিগমন্তি অত্থো. বাধকপভৰসন্তিনিয্যানলক্খণেহি ৰৰত্থানং সলক্খণৰৰত্থানং. দুরৰগাহত্থেন গম্ভীরত্তাতি ওল়ারিকা দুক্খসমুদযা. তিরচ্ছানগতানম্পি হি দুক্খং আহারাদীসু চ অভিলাসো পাকটো, পীল়নাদিআযূহনাদিৰসেন পন ‘‘ইদং দুক্খং, ইদমস্স কারণ’’ন্তি যাথাৰতো ওগাহিতুং অসক্কুণেয্যত্তা গম্ভীরা, সণ্হসুখুমধম্মত্তা নিরোধমগ্গা সভাৰতো এৰ গম্ভীরত্তা দুরৰগাহা, তেনেৰ উপ্পন্নে মগ্গে নত্থি নিরোধমগ্গানং যাথাৰতো অনৰগাহোতি. নিব্বানম্পি মগ্গেন অধিগন্তব্বত্তা তস্স ফলন্তি অপদিস্সতীতি আহ ‘‘ফলাপদেসতো’’তি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘দুক্খনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৯). মগ্গোপি নিরোধস্স সম্পাপকভাৰতো হেতূতি অপদিস্সতীতি আহ ‘‘হেতুঅপদেসতো’’তি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৯). ইতি ৰিজঞ্ঞাতি ইতি-সদ্দেন ৰিজাননক্কমং দস্সেতি. এৰং পকারেহীতি এৰং-সদ্দেন ৰিজাননকারণভূতে নযে.
উদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. দুক্খসচ্চনিদ্দেসো
জাতিনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯০. তত্থ …পে… অযং মাতিকাতি নিদ্দেসৰারআদিম্হি ৰুত্তে জাতিআদিনিদ্দেসে তেসং জাতিআদীনং নিদ্দেসৰসেন দুক্খস্স অরিযসচ্চস্স কথনত্থায, তেসু ৰা জাতিআদীসু তেসঞ্চ দুক্খট্ঠে ৰেদিতব্বে জাতিআদীনং নিদ্দেসৰসেন দুক্খস্স অরিযসচ্চস্স কথনত্থায দুক্খদুক্খন্তিআদিকা দুক্খমাতিকা ৰেদিতব্বাতি অত্থো. অথ ৰা তত্থাতি তস্মিং নিদ্দেসৰারে. ‘‘জাতিপি দুক্খা…পে… সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি অযং দুক্খস্স অরিযসচ্চস্স কথনত্থায মাতিকাতি যথাদস্সিতস্স জাতিআদিনিদ্দেসস্স মাতিকাভাৰং দীপেতি. তং দীপেত্ৰা পুন যস্মিং পদদ্ৰযে ঠত্ৰা দুক্খং অরিযসচ্চং কথেতব্বং, তস্স নিদ্ধারণত্থং সব্বং দুক্খং সঙ্কড্ঢেন্তো আহ ‘‘ইদঞ্হি দুক্খং নামা’’তিআদি.
সভাৰতোতি দুক্খৰেদযিতসভাৰতো. নামতোতি তেনেৰ সভাৰেন লদ্ধনামতো. তেন ন অঞ্ঞেন পরিযাযেন ইদং দুক্খং নাম, অথ খো দুক্খত্তাযেৰাতি সভাৰেন নামং ৰিসেসেতি. অথ ৰা নামতোতি উদযব্বযৰন্ততায লদ্ধনামতো. যথা অঞ্ঞে উদযব্বযৰন্তো ধম্মা ন সভাৰতো দুক্খা, ন এৰং ইদং, অথ খো সভাৰতো দুক্খা, ভূতমেৰেদং দুক্খন্তি পুরিমেন দুক্খ-সদ্দেন পচ্ছিমং ৰিসেসেতি. ৰিপরিণামৰন্ততায সুখং অনিট্ঠমেৰ হোতীতি দুক্খং নাম জাতং. তেনেৰাহ ‘‘দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো’’তি. কণ্ণসূলাদীহি অভিভূতস্স নিত্থুননাদীহি দুক্খাভিভূততায ৰিঞ্ঞাযমানাযপি কিং তৰ রুজ্জতীতি পুচ্ছিত্ৰাৰ কণ্ণসূলাদিদুক্খং জানিতব্বং হোতীতি পটিচ্ছন্নদুক্খতা তস্স ৰুত্তা. উপক্কমস্স চ পাকটভাৰতোতি কারণাৰসেন দুক্খৰিসেসস্স পাকটভাৰং দস্সেতি.
সভাৰং মুঞ্চিত্ৰা পকারন্তরেন দুক্খন্তি ৰুচ্চমানং পরিযাযদুক্খং. কথেতব্বত্তা পটিঞ্ঞাতং যথা কথেতব্বং, তংপকারদস্সনত্থং ‘‘অরিযসচ্চঞ্চ নামেত’’ন্তিআদিমাহ. সঙ্খেপো সামঞ্ঞং, সামঞ্ঞঞ্চ ৰিসেসে অন্তোকরিত্ৰা পৰত্ততীতি তত্থ উভযথাপি কথেতুং ৰট্টতি. ৰিত্থারো পন ৰিসেসো জাতিআদিকো, ৰিসেসো চ ৰিসেসন্তরনিৰত্তকোতি জাতিআদীসু জরাদীনং সঙ্খিপনং ন সক্কা কাতুন্তি তত্থ ৰিত্থারেনেৰ কথেতব্বং.
১৯১. ‘‘অপরস্স অপরস্সা’’তি দীপনং অপরত্থদীপনং. সামিঅত্থেপি হি অপরত্থ-সদ্দো সিজ্ঝতীতি. তেসং তেসন্তি ৰা সামিৰসেন ৰুত্তং অত্থং ভুম্মৰসেন ৰত্তুকামতায আহ ‘‘অপরত্থদীপন’’ন্তি, অপরস্মিং অপরস্মিং দীপনন্তি অত্থো. অপরস্স অপরস্স ৰা জাতিসঙ্খাতস্স অত্থস্স দীপনং অপরত্থদীপনং. পঞ্চগতিৰসেন একেকাযপি গতিযা খত্তিযাদিভুম্মদেৰাদিহত্থিআদিজাতিৰসেন চাতি গতিজাতিৰসেন.
তিণাকারো তিণজাতি, সো চ উপাদাপঞ্ঞত্তীতি ‘‘পঞ্ঞত্তিয’’ন্তি আহ. তদুপাদাযাতি তং পঠমং ৰিঞ্ঞাণং উপাদায অযং জাতি, নাস্স কুতোচি নিগ্গমনং উপাদায. যস্মা চ এৰং, তস্মা সাৰস্স জাতি পঠমৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতাতি অত্থো. অথ ৰা তদুপাদায সজাতোতি ৰুচ্চতীতি সাৰস্স জাতি পঠমৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতাতি অত্থো. ৰিঞ্ঞাণমুখেন চ পঞ্চপি খন্ধা ৰুত্তা হোন্তীতি ‘‘পটিসন্ধিয’’ন্তি আহ. অরিযভাৰকরণত্তা অরিযসীলন্তি পাতিমোক্খসংৰরো ৰুচ্চতি. জাতিআদীনিপি লক্খণানি ধম্মানং আকারৰিকারাতি কত্ৰা সহুপ্পাদকা সহৰিকারকাতি ৰুত্তা. জাযনট্ঠেনাতিআদি আযতনৰসেন যোনিৰসেন চ দ্ৰীহি দ্ৰীহি পদেহি সব্বসত্তে পরিযাদিযিত্ৰা জাতিং দস্সেতুং ৰুত্তং. পুরিমনযে পন একেকেনেৰ পদেন সব্বসত্তে পরিযাদিযিত্ৰা জাতি দস্সিতাতি অযং ৰিসেসো. কেচি পন ‘‘পুরিমনযে কত্তুনিদ্দেসো, পচ্ছিমনযে ভাৰনিদ্দেসো কতো’’তি ৰদন্তি, ‘‘তেসং তেসং সত্তানং জাতী’’তি পন কত্তরি সামিনিদ্দেসস্স কতত্তা উভযত্থাপি ভাৰনিদ্দেসোৰ যুত্তো. সম্পুণ্ণা জাতি সঞ্জাতি. পাকটা নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং…পে… অভিনিব্বত্তী’’তি সত্তৰসেন পৰত্তত্তা সম্মুতিকথা.
তত্র তত্রাতি একচতুৰোকারভৰেসু দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং, সেসে রূপধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানং পঞ্চন্নং, কামধাতুযং ৰিকলাৰিকলিন্দ্রিযানং ৰসেন সত্তন্নং নৰন্নং দসন্নং পুন দসন্নং একাদসন্নঞ্চ আযতনানং ৰসেন সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. একভৰপরিযাপন্নস্স খন্ধসন্তানস্স পঠমাভিনিব্বত্তিভূতা পটিসন্ধিক্খন্ধাতি আহ ‘‘পঠমাভিনিব্বত্তিলক্খণা’’তি. তমেৰ সন্তানং নিয্যাতেন্তং ৰিয ‘‘হন্দ গণ্হথা’’তি পটিচ্ছাপেন্তং ৰিয পৰত্ততীতি নিয্যাতনরসা. সন্ততিযা এৰ উম্মুজ্জনং হুত্ৰা গয্হতীতি উম্মুজ্জনপচ্চুপট্ঠানা. দুক্খরাসিস্স ৰিচিত্ততা দুক্খৰিচিত্ততা, দুক্খৰিসেসা ৰা তদৰযৰা, তং পচ্চুপট্ঠাপেতি ফলতীতি দুক্খৰিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা.
পরিযাযনিপ্পরিযাযদুক্খেসু যং দুক্খং জাতি হোতি, তং দুক্খভাৰোযেৰ তস্সা দুক্খট্ঠো. যদি অক্খানেন পাপুণিতব্বং সিযা, ভগৰা আচিক্খেয্য. ভগৰতাপি –
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, কতমো নু খো মহন্ততরো? যো চাযং মযা পরিত্তো পাণিমত্তো পাসাণো গহিতো, যো চ হিমৰা পব্বতরাজাতি. অপ্পম…পে… গহিতো, হিমৰন্তং পব্বতরাজানং উপনিধায সঙ্খম্পি ন উপেতি, কলভাগম্পি ন উপেতি, উপনিধম্পি ন উপেতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং সো পুরিসো তীহি সত্তিসতেহি হঞ্ঞমানো ততোনিদানং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি, তং নেরযিকস্স দুক্খস্স উপনিধায সঙ্খম্পি…পে… উপনিধম্পি ন উপেতী’’তি (ম. নি. ৩.২৫০) –
উপমাৰসেন পকাসিতং আপাযিকদুক্খং. সুখুপ্পত্তিকারণানি সুচীনি উপ্পলাদীনীতি কত্ৰা তত্থ নিব্বত্তিনিৰারণেন জাতিযা দুক্খৰত্থুভাৰং দস্সেতি ‘‘অথ খো’’তিআদিনা. দুক্খুপ্পত্তিকারণে নিব্বত্তনেন গব্ভপরিহরণূপক্কমেন ৰিনা মাতুকুচ্ছিসম্ভৰমেৰ দুক্খং গব্ভোক্কন্তিমূলকং অঞ্ঞানপেক্খত্তা, উপক্কমনিব্বত্তং পন পরিহরণমূলকং ওক্কন্তিমত্তানপেক্খত্তা. অযমেতেসং ৰিসেসো.
অত্তনো অভিমুখং কড্ঢনং আকড্ঢনং, পরিতো সব্বতোভাগেন কড্ঢনং পরিকড্ঢনং. অধো ধুননং ওধুননং, তিরিযং, সব্বতো ৰা ধুননং নিধুননং. তচ্ছেত্ৰা খারপক্খিপনং খারাপটিচ্ছকং.
সকলসরীরন্হাপনং ন্হাপনং, একদেসধোৰনং ধোৰনং, সূরিযাভিমুখপৰত্তনেন আতাপনং, পঞ্চগ্গিতাপেন পরিতাপনং দট্ঠব্বং. সব্বোযেৰ ৰা তাপো দ্ৰিধাপি ৰুত্তো.
কুহিং নু পতিট্ঠং লভেথ, জাতিযা ৰিনা ন তস্স দুক্খস্স পতিট্ঠানং অত্থীতি অত্থো, জাতিযা ৰা ৰিনা সো সত্তো কুহিং নু পতিট্ঠং, কত্থ নু পতিট্ঠন্তো তং দুক্খং লভেথাতি অত্থো. তত্থ তিরচ্ছানেসু কথং দুক্খং ভৰেয্য তহিং তিরচ্ছানেসু জাতিং ৰিনা. ন চস্সাতি ন চে অস্স. ননু নেৰত্থীতি সম্বন্ধো কাতব্বো, ননু আহাতি ৰা. যদতোতি যস্মা নেৰত্থি, তস্মা আহাতি অত্থো.
জরানিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯২. জীরণমেৰ জীরণতা, জীরণস্স ৰা আকারো তা-সদ্দেন ৰুত্তো.
যথাপুরে অসল্লক্খেন্তেতি গারৰকরণউপট্ঠানাদীনি অসল্লক্খেন্তে তংনিমিত্তং দোমনস্সং উপ্পজ্জতীতি অত্থো.
সতাদীনন্তি সতিসুতৰীরিযপঞ্ঞাদীনং ৰিপ্পৰাসনিমিত্তং অত্তনা অপসাদেতব্বেহিপি অত্তনো পুত্তদারেহি অপসাদনীযতো. অৰসৰত্তঙ্গপচ্চঙ্গতায সুচিঅসুচিআদিৰিচারণৰিরহেন চ বালকুমারককালো ৰিয জিণ্ণকালো হোতীতি আহ ‘‘ভিয্যো বালত্তপ্পত্তিযা’’তি.
মরণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯৩. ‘‘কালস্স অন্তকস্স কিরিযা’’তি যা লোকে ৰুচ্চতি, সা চুতি, মরণন্তি অত্থো. চৰনকালোযেৰ ৰা অনতিক্কমনীযত্তা ৰিসেসেন কালোতি ৰুত্তো, তস্স কিরিযা চুতিক্খন্ধানং ভেদপ্পত্তিযেৰ. মচ্চু মরণন্তি এত্থাপি সমাসং অকত্ৰা যো মচ্চু ৰুচ্চতি ভেদো, যঞ্চ মরণং পাণচাগো, ইদং ৰুচ্চতি মরণন্তি ৰিসুং সম্বন্ধো ন ন যুজ্জতি.
যস্স খন্ধভেদস্স পৰত্তত্তা ‘‘তিস্সো মতো, ফুস্সো মতো’’তি ৰোহারো হোতি, সো খন্ধপ্পবন্ধস্স অনুপচ্ছিন্নতায ‘‘সম্মুতিমরণ’’ন্তি ৰুত্তো, পবন্ধসমুচ্ছেদো চ ‘‘সমুচ্ছেদমরণ’’ন্তি. মরণম্পি দুক্খন্তি ইমস্মিং পনত্থে দুক্খসচ্চকথা ৰট্টকথাতি কত্ৰা ‘‘সম্মুতিমরণং অধিপ্পেত’’ন্তি আহ. তস্সেৰ নামন্তি তব্ভাৰতো তদেকদেসভাৰতো চ মরণ-সদ্দবহুত্তে অসম্মোহত্থং ৰুত্তং. চুতিলক্খণন্তি ‘‘চৰনতা’’তি নিদস্সিতচৰনলক্খণমেৰ ৰদতি. সম্পত্তিভৰখন্ধেহি ৰিযোজেতীতি ৰিযোগরসং, ৰিযোগকিরিযাভূততায ৰা ‘‘ৰিযোগরস’’ন্তি ৰুত্তং. সত্তস্স পুরিমভৰতো ৰিপ্পৰাসো হুত্ৰা উপট্ঠাতীতি ৰিপ্পৰাসপচ্চুপট্ঠানং.
মরণন্তিকাতি মরণস্স আসন্না. যদি মরণং ন ভৰিস্সতি, যথাৰুত্তং কাযিকং চেতসিকঞ্চ দুক্খং ন ভৰিস্সতীতি আহ ‘‘দ্ৰিন্নম্পি দুক্খানং ৰত্থুভাৰেনা’’তি.
পাপকম্মাদিনিমিত্তন্তি পাপকম্মনিমিত্তং পাপগতিনিমিত্তঞ্চাতি অত্থো, কম্মম্পি ৰা এত্থ ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং উপপত্তিনিমিত্তভাৰেন উপট্ঠানতো. তদুপট্ঠানেপি হি ‘‘অকতং ৰত মে কল্যাণ’’ন্তিআদিনা অনপ্পকং দোমনস্সং উপ্পজ্জতীতি. ভদ্দস্সাতি কল্যাণকম্মস্সাতি অত্থো. অৰিসেসতোতি ‘‘সব্বেস’’ন্তি এতেন যোজেতব্বং. সব্বেসন্তি চ যেসং কাযিকং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তেযেৰ সব্বে গহিতা ‘‘ৰিতুজ্জমানমম্মান’’ন্তি ৰিসেসিতত্তা. সন্ধীনং বন্ধনানি সন্ধিবন্ধনানি, তেসং ছেদনেন নিব্বত্তং দুক্খং ‘‘সন্ধিবন্ধনচ্ছেদন’’ন্তি ৰুত্তং. আদি-সদ্দো ৰা কারণত্থো, সন্ধিবন্ধনচ্ছেদনমূলকন্তি অত্থো.
অনযব্যসনাপাদনং ৰিযাতি অনযব্যসনাপত্তি ৰিযাতি অত্থো. ৰাল়াদীহি কতে হি অনযব্যসনাপাদনে অন্তোগধা অনযব্যসনাপত্তি এত্থ নিদস্সনন্তি.
সোকনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯৪. সুখকারণং হিতং, তস্স ফলং সুখং. ঞাতিক্খযোতি ভোগাদীহি ঞাতীনং পরিহানি মরণঞ্চ. অযং পন ৰিসেসোতি ভোগব্যসনাদিপদত্থৰিসেসং রোগব্যসনাদীসু সমাসৰিসেসঞ্চ সন্ধাযাহ. ঞাতিভোগা পঞ্ঞত্তিমত্তা তব্বিনাসাৰাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন অপরিনিপ্ফন্নতং সন্ধায ‘‘অনিপ্ফন্নানী’’তি আহ. অপরিনিপ্ফন্নতংযেৰ হি সন্ধায ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৪৪৭ আদযো) চ ‘‘দস রূপানি অনিপ্ফন্নানী’’তি ৰুত্তং. রূপকণ্ডৰণ্ণনাযঞ্হি (ধ. স. অট্ঠ. ৯৭৫ পকিণ্ণককথা) নি ‘‘অপরিনিপ্ফন্নানী’’তি ৰুত্তানি. খন্ধৰিভঙ্গে চ নিপ্ফাদেতব্বস্স নিরোধসমাপত্তিআদিকস্স নিপ্ফন্নতা ৰুত্তাতি অসভাৰধম্মস্স চ নিপ্ফন্নতা, নিব্বানস্সেৰ অনিপ্ফন্নতাতি.
ধম্ম-সদ্দো হেতুঅত্থোতি আহ ‘‘দুক্খস্স উপ্পত্তিহেতুনা’’তি. ঝামন্তি দড্ঢং. পুব্বে ৰুত্তলক্খণাদিকা দোমনস্সৰেদনা সোকোতি তস্স পুন লক্খণাদযো ন ৰত্তব্বা সিযুং, তথাপি দোমনস্সৰিসেসত্তা সোকস্স চ ৰিসিট্ঠা লক্খণাদযো ৰত্তব্বাতি ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদিমাহ. ৰিসাররহিতং অন্তো এৰ সঙ্কুচিতং চিন্তনং, সুক্খনং ৰা অন্তোনিজ্ঝানং. পরিনিজ্ঝাযনং দহনং. ঞাতিব্যসনাদিঅনুরূপং সোচনং অনুসোচনং, তং তং ৰা গুণং দোসঞ্চ অনুগন্ত্ৰা সোচনং তপ্পনং অনুসোচনং.
জৰনক্খণেতি মনোদ্ৰারজৰনক্খণে. তথা হি তং দস্সেন্তো ‘‘এত্তকা মে’’তিআদিমাহ. কাযৰিঞ্ঞাণাদিৰীথিযম্পি পন জৰনক্খণে দোমনস্সস্স পচ্চযো হোতি এৰ. তেনেৰ ‘‘জৰনক্খণে চা’’তি আহ. অঞ্ঞথা কাযিকচেতসিকদুক্খানং কাযৰত্থুকমনোদ্ৰারপ্পৰত্তানমেৰ পচ্চযোতি গণ্হেয্য তত্থ ৰিসেসেন কাযিকচেতসিকসদ্দপ্পৰত্তিতো.
তুজ্জতীতি ‘‘তুদতী’’তি ৰত্তব্বে ব্যত্তযৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
পরিদেৰনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯৫. আদেৰন্তি এতেনাতি আদেৰোতি আদেৰন-সদ্দং কত্ৰা অস্সুৰিমোচনাদিৰিকারং আপজ্জন্তানং তব্বিকারাপত্তিযা সো সদ্দো করণভাৰেন ৰুত্তোতি. ৰীহিপলাপাদযো ৰিয তুচ্ছং ৰচনং পলাপো. গুণদোসে কিত্তেতি বোধেতীতি গুণদোসকিত্তনরসো লালপ্প-সদ্দো. অত্থানত্থে হিরিযিতব্বজনে চ অৰিচারেত্ৰা পুগ্গলস্স সম্ভমভাৰো হুত্ৰা পরিদেৰন-সদ্দো উপট্ঠাতীতি ‘‘সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো’’তি ৰুত্তো, সোকৰত্থুঅৰিঘাতেন ৰা সম্ভমো, ন উত্তাসসম্ভমো, সো চ পরিদেৰন-সদ্দেন পাকটো হোতীতি পরিদেৰো ‘‘সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো’’তি ৰুত্তো.
সোকাভিভূতো পরিদেৰননিমিত্তং মুট্ঠিপোথনাদীনি করোতি, পরিদেৰননিমিত্তমেৰ চ ঞাতিঅব্ভত্থঙ্গমনাদীনি চিন্তেতীতি পরিদেৰস্স দুক্খদোমনস্সানং ৰত্থুভাৰো ৰুত্তো.
ভিয্যোতি যেন ৰিনা ন হোতি, ততো পরিদেৰসমুট্ঠাপকদোমনস্সতো, পুব্বে ৰুত্তদুক্খতো ৰা ভিয্যো, কণ্ঠোট্ঠতালুআদিসোসজতোপি ৰা ভিয্যোতি অঞ্ঞঞ্চ কাযিকং চেতসিকং তংনিদানদুক্খং সঙ্গণ্হাতি.
দুক্খদোমনস্সনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯৬-৭. কাযিকং দুক্খং কাযিকস্স দুক্খস্স উপনিস্সযপচ্চযোতি ‘‘দুক্খিতস্স দুক্খং উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. এতেন দুক্খেন অভিভূতত্তা নক্খত্তং কীল়িতুং ন লভামীতি বলৰদোমনস্সং উপ্পজ্জতীতি দুক্খস্স দোমনস্সৰত্থুতা হোতি.
অত্তনো পৰত্তিক্খণং সন্ধায ‘‘পীল়েতী’’তি ৰুত্তং কাযিকদুক্খং, তদুপনিস্সযতো ৰা.
আৰট্টন্তীতি পরিৰট্টন্তি. ৰিৰট্টন্তীতি পব্ভারে খিত্তত্থম্ভো ৰিয লুধন্তি. মূলচ্ছিন্নরুক্খো ৰিয ছিন্নপপাতং পপতন্তি, পরিদয্হমানচিত্তা পুরিমদোমনস্সুপনিস্সযৰসেন চিন্তেন্তি, ৰিগতে দোমনস্সে তথাচিন্তনং নত্থীতি.
উপাযাসনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯৮. সব্বৰিসযপ্পটিপত্তিনিৰারণৰসেন সমন্ততো সীদনং সংসীদনং, উট্ঠেতুম্পি অসক্কুণেয্যতাকরণৰসেন অতিবলৰং, ৰিরূপং ৰা সীদনং ৰিসীদনং. অঞ্ঞং ৰিসযং অগন্ত্ৰা ঞাতিব্যসনাদীসু ৰিরূপো আসঙ্গো তত্থেৰ অৰবন্ধতা ব্যাসত্তি. নিত্থুননকরণতো নিত্থুননরসো. ৰিসীদনং ৰিসাদো.
সযং ন দুক্খো দোসত্তা সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নধম্মন্তরত্তা ৰা. যে পন দোমনস্সমেৰ উপাযাসোতি ৰদেয্যুং, তে ‘‘উপাযাসো তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা সম্পযুত্তো, একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তো’’তি (ধাতু. ২৪৯) ইমায পাল়িযা পটিক্খিপিতব্বা. ৰিসাদপ্পত্তিযা সুখদুক্খকারণং অগণযিত্ৰা দুক্খট্ঠানাদীনি করোন্তানং উপাযাসো কাযিকদুক্খস্স ৰত্থু হোতি, ৰিসাদনৰসেনেৰ ঞাতিৰিনাসাদীনি চিন্তেন্তানং দোমনস্সস্স. অত্তনো পৰত্তিক্খণেযেৰ উপাযাসো দোমনস্সসম্পযোগতো চিত্তং পরিদহতি, অৰিপ্ফারিকতাকরণৰসেন কাযং ৰিসাদেতি, তদুভযকরণেনেৰ ততো পরং তংনিমিত্তং কাযিকং চেতসিকঞ্চ অধিমত্তং দুক্খং জনযতীতি দুক্খো ৰুত্তো.
অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৯৯. ন অপ্পিযন্তীতি ন গমিযন্তি, ন পৰেসীযন্তীতি অত্থো. অনত্থন্তি ব্যসনং, দুক্খং ৰা. অহিতন্তি তস্স হেতুং. দুতিযে অত্থৰিকপ্পে অত্থং ন কামেন্তীতি অনত্থকামাতিআদি অসমত্থসমাসোপি যোজিতো. ‘‘অসূরিযপস্সানি মুখানী’’তিআদীসু ৰিয হি যেন সমাসো, ন তস্সাযং পটিসেধকো অ-কারোতি. যস্মিং কিস্মিঞ্চি নিব্ভযে যোগক্খেম-সদ্দো নিরুল়্হো দুক্খযোগতো খেমত্তা.
সঙ্গতিআদীসু সঙ্খারৰসেন যং লব্ভতি, তং গহেতব্বং. ন হি সঙ্খারানং ঠাননিসজ্জাদযো ভোজনাদিকিচ্চেসু ৰা সহকরণং ৰিজ্জতীতি পচ্ছিমদ্ৰযং তদত্থৰসেন লব্ভতীতি ন সক্কা ৰত্তুন্তি. যং লব্ভতীতি ৰা যং অত্থজাতং লব্ভতীতি অত্থো. তেন যথা লব্ভতি সঙ্গতিআদীসু অত্থো, তথা যোজেতব্বো. পুগ্গলস্স হি সঙ্গতি গন্ত্ৰা সঙ্খারেহি সংযোগো হোতি, আগতেহি চ তেহি, পুগ্গলস্স চ অত্তনো ঠানাদীসু সঙ্খারেহি সহভাৰো হোতি, সব্বকিরিযাসু চ মিস্সীভাৰোতি. অনত্থভাৰো উপদ্দৰভাৰো.
অনিট্ঠানং আপাথগমনমত্তং তংগহণমত্তঞ্চ অপ্পিযসম্পযোগো, ন পন পথৰিফস্সাদযো ৰিয অপ্পিযসম্পযোগো নাম একো ধম্মো অত্থীতি আহ ‘‘সো অত্থতো একো ধম্মো নাম নত্থী’’তি. অনিট্ঠানি কণ্টকাদীনি অমিত্তা চ উসুআদীহি ৰিজ্ঝনাদিদুক্খং উপ্পাদেন্তি.
ইধাতি ইমস্মিং লোকে দুক্খং হোতীতি ৰা ইধ ইমস্মিং দুক্খসচ্চনিদ্দেসে দুক্খো ৰুত্তোতি ৰা যোজেতব্বং.
পিযৰিপ্পযোগনিদ্দেসৰণ্ণনা
২০০. মিনন্তীতি নাল়িযাদীসু ধঞ্ঞং ৰিয অন্তো পক্খিপন্তি, ন বহি করোন্তীতি অত্থো. অমা-সদ্দো সহভাৰদীপকো. ঞাযন্তি ৰা অজ্ঝত্তিকাইচ্চেৰ. ঞাতিব্যসনাদিকো হুত্ৰা উপট্ঠাতীতি ব্যসনপচ্চুপট্ঠানো. সোকুপ্পাদনেনেৰ সরীরং সোসেন্তি, কিসং করোন্তি, অকিসম্পি নিরোজতাকরণেন মিলাপেন্তি, ততো চ কাযিকং দুক্খং উপ্পজ্জতীতি তদুপ্পাদকতা ৰুত্তা.
সোকসরসমপ্পিতাতি এতেন চেতসিকদুক্খং দস্সেতি, ৰিতুজ্জন্তীতি এতেন কাযিকং দুক্খং.
ইচ্ছানিদ্দেসৰণ্ণনা
২০১. যস্মিং কালে জাতিযা ন আগন্তব্বং, তং কালং গহেত্ৰা আহ ‘‘পরিনিব্বুতেসু চ ৰিজ্জমানং জাতিযা অনাগমন’’ন্তি. যম্পীতি যেনপীতি অত্থো ৰুত্তো. যদাপি পন যং-সদ্দো ‘‘ইচ্ছ’’ন্তি এতং অপেক্খতি, তদাপি অলাভৰিসিট্ঠা ইচ্ছা ৰুত্তা হোতি. যদা ‘‘ন লভতী’’তি এতং অপেক্খতি, তদা ইচ্ছাৰিসিট্ঠো অলাভো ৰুত্তো হোতি. সো পনত্থতো অঞ্ঞো ধম্মো নত্থি, তথাপি অলব্ভনেয্যইচ্ছাৰ ৰুত্তা হোতি. অপাপুণিতব্বেসু পৰত্তত্তা এৰ ‘‘অপ্পত্তিপচ্চুপট্ঠানা’’তি ৰুত্তা. যত্থ হি সা ইচ্ছা পৰত্তা, তং ৰত্থুং অপাপুণন্তী হুত্ৰা গয্হতীতি.
ছিন্নভিন্নগণেনাতি নিল্লজ্জেন ধুত্তগণেন, কপ্পটিকগণেন ৰা.
ৰিঘাতমযন্তি চিত্তৰিঘাতমযং দোমনস্সং চিত্তৰিঘাততো এৰ উপ্পন্নং উব্বন্ধনজরাতিসারাদিকাযিকং দুক্খঞ্চ. ইচ্ছিতালাভন্তি অলব্ভনেয্যইচ্ছমেৰ ৰদতি.
উপাদানক্খন্ধনিদ্দেসৰণ্ণনা
২০২. ৰিত্থিণ্ণস্স দুক্খস্স এত্তকন্তি দস্সনং দুক্খস্স সঙ্খেপো, তং কাতুং ন সক্কা ৰিত্থারস্স অনন্তত্তা. দুক্খৰিত্থারগতং পন দেসনাৰিত্থারং পহায যত্থ সব্বো দুক্খৰিত্থারো সমোধানং গচ্ছতি, তত্থ দেসনায ৰৰত্থানং সঙ্খেপো, তং কাতুং সক্কা তাদিসস্স ৰত্থুনো সব্ভাৰা.
দেসং জানন্তো মগ্গক্খাযিকপুরিসো দেসকো. ভগৰাপি দুক্খস্স দেসকো. ‘‘দুক্খন্তদেসকেনা’’তি ৰা পাঠো, দুক্খন্তক্খাযিকোতি অত্থো.
পাৰকাদযো যথা ইন্ধনাদীনি বাধেন্তি, এৰং বাধযমানা. মারণন্তিকদুক্খাভিঘাতেনাতি ইমিনা অতিপাকটেন জাতিজরাদুক্খৰিঘাতজসোকাদযো দস্সেতি. ততোতি পরিদেৰতো উদ্ধং. কণ্ঠ সোসাদি সন্ধি বন্ধচ্ছেদনাদি জনক ধাতুক্খোভ সমাযোগতো কাযস্স আবাধনদুক্খং দুক্খং. যেসু কেসুচীতি তিস্সস্স ৰা ফুস্সস্স ৰা উপাদানক্খন্ধেসু সব্বম্পি চক্খুরোগাদিদুক্খং সব্বসত্তগতং এৰংপকারমেৰাতি সঙ্খিপিত্ৰা দস্সেন্তোতি অত্থো.
দুক্খসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সমুদযসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা
২০৩. উত্তরপদলোপং কত্ৰা ‘‘পুনব্ভৰকরণং পুনোব্ভৰো’’তিআহ. ‘‘মনোসম্ফস্সো’’তি এত্থ মনো ৰিয চ পুরিমপদস্স ওকারন্ততা দট্ঠব্বা. অথ ৰা সীলট্ঠেন ইক-সদ্দেন গমিযত্থত্তা কিরিযাৰাচকস্স সদ্দস্স অদস্সনং দট্ঠব্বং যথা ‘‘অপূপভক্খনসীলো আপূপিকো’’তি. ‘‘তদ্ধিতা’’ইতি বহুৰচননিদ্দেসা ৰিচিত্তত্তা ৰা তদ্ধিতানং অভিধানলক্খণত্তা ৰা ‘‘পুনব্ভৰং দেতী’’তিআদীসু অত্থেসু পোনোব্ভৰিকসদ্দসিদ্ধি দট্ঠব্বা. তত্থ কম্মসহজাতা পুনব্ভৰং দেতি, কম্মসহাযভূতা তদসহজাতা পুনব্ভৰায সংৰত্ততি, দুৰিধাপি পুনপ্পুনং ভৰে নিব্বত্তেতি. তেনেৰাহ ‘‘পুনব্ভৰস্স দাযিকাপী’’তিআদি. পোনোব্ভৰিকাযেৰাতি নামং লভতীতি পুনব্ভৰং দাযিকাপি অদাযিকাপি পুনব্ভৰং দেতিচ্চেৰ পোনোব্ভৰিকাতি সমানৰিপাকাতি নামং লভতি সমানসভাৰত্তা তদানুভাৰত্তা চ. এৰং ইতরেসু দট্ঠব্বং. তত্থ উপধিম্হি যথানিব্বত্তে অত্তভাৰে ৰিপচ্চনকম্মং এতিস্সাতি উপধিৰেপক্কা. নন্দনট্ঠেন নন্দী, রঞ্জনট্ঠেন রাগো. যো চ নন্দিরাগো, যা চ তণ্হা, উভযমেতং একত্থং, ব্যঞ্জনমেৰ নানন্তি তণ্হা ‘‘নন্দিরাগেন সদ্ধিং অত্থতো একত্তং গতা’’তি ৰুত্তা. রাগসম্বন্ধেন ‘‘উপ্পন্নস্সা’’তি ৰুত্তং. রূপারূপভৰরাগো ৰিসুং ৰক্খতীতি কামভৰে এৰ ভৰপত্থনাউপ্পত্তি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.
তস্মিং তস্মিং পিযরূপে পঠমুপ্পত্তিৰসেন ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তা, পুনপ্পুনং পৰত্তিৰসেন ‘‘নিৰিসতী’’তি, পরিযুট্ঠানানুসযৰসেন ৰা উপ্পত্তিনিৰেসা যোজেতব্বা. সম্পত্তিযন্তি মনুস্সসোভগ্গে দেৰত্তে চ. অত্তনো চক্খুন্তি সৰত্থুকং চক্খুমাহ, সপসাদং ৰা মংসপিণ্ডং. ৰিপ্পসন্নপঞ্চপসাদন্তি পরিসুদ্ধনীলপীতলোহিতকণ্হওদাতৰণ্ণপসাদং. রজতপনাল়িকং ৰিয ছিদ্দং অব্ভন্তরে ওদাতত্তা. পামঙ্গসুত্তং ৰিয লম্বকণ্ণবদ্ধং. তুঙ্গা উচ্চা দীঘা নাসিকা তুঙ্গনাসিকা, এৰং লদ্ধৰোহারং অত্তনো ঘানং. ‘‘লদ্ধৰোহারা’’তি ৰা পাঠো. তস্মিং সতি তুঙ্গা নাসিকা যেসং, তে তুঙ্গনাসিকা. এৰং লদ্ধৰোহারা সত্তা অত্তনো ঘানন্তি যোজনা কাতব্বা. জিৰ্হং…পে… মঞ্ঞন্তি ৰণ্ণা সণ্ঠানতো কিচ্চতো চ. মনং…পে… উল়ারং মঞ্ঞন্তি অতীতাদিঅত্থৰিচিননসমত্থং. অত্তনা পটিলদ্ধানীতি অজ্ঝত্তঞ্চ সরীরগন্ধাদীনি বহিদ্ধা চ ৰিলেপনগন্ধাদীনি. উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতীতি যদা উপ্পজ্জমানা হোতি, তদা এত্থ উপ্পজ্জতীতি সামঞ্ঞেন গহিতা উপ্পাদকিরিযা লক্খণভাৰেন ৰুত্তা, ৰিসযৰিসিট্ঠা লক্খিতব্বভাৰেন. ন হি সামঞ্ঞৰিসেসেহি নানত্তৰোহারো ন হোতীতি. উপ্পজ্জমানাতি ৰা অনিচ্ছিতো উপ্পাদো হেতুভাৰেন ৰুত্তো. উপ্পজ্জতীতি নিচ্ছিতো ফলভাৰেন ‘‘যদি উপ্পজ্জমানা হোতি, এত্থ উপ্পজ্জতী’’তি. সো হি তেন উপযোজিতো ৰিয হোতি.
সমুদযসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. নিরোধসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা
২০৪. অনূহতেতি অনুদ্ধতে, অপ্পহীনেতি অত্থো.
সীহো ৰেধকে পটিপজ্জতি, ন উসুম্হি, সুৰানো লেড্ডুম্হি পটিপজ্জতি, ন পহারকে. খযগমনৰসেন ৰিরজ্জতি, অপ্পৰত্তিগমনৰসেন নিরুজ্ঝতি. অনপেক্খতায চজনৰসেন হানিৰসেন চ চজীযতি, পুন যথা ন পৰত্ততি, তথা দূরখিপনৰসেন পটিনিস্সজ্জীযতি, বন্ধনভূতায মোচনৰসেন মুচ্চতি, অসংকিলেসৰসেন ন অল্লীযতি. আযূহনং সমুদযো, তপ্পটিপক্খৰসেন অনাযূহনং.
অপঞ্ঞত্তিন্তি অপঞ্ঞাপনং, ‘‘তিত্তঅলাবু অত্থী’’তি ৰোহারাভাৰং ৰা. তিত্তঅলাবুৰল্লিযা অপ্পৰত্তিং ইচ্ছন্তো পুরিসো ৰিয মগ্গো দট্ঠব্বো, তস্স তস্সা অপ্পৰত্তিনিন্নচিত্তস্স মূলচ্ছেদনং ৰিয মগ্গস্স নিব্বানারম্মণস্স তণ্হাপহানং. তদাপ্পৰত্তি ৰিয তণ্হায অপ্পৰত্তিভূতং নিব্বানং দট্ঠব্বং. দুতিযূপমায দক্খিণদ্ৰারং ৰিয নিব্বানং, চোরঘাতকা ৰিয মগ্গো দট্ঠব্বো, পুরিমা ৰা উপমা মগ্গেন নিরুদ্ধায পিযরূপসাতরূপেসু নিরুদ্ধাতি ৰত্তব্বতাদস্সনত্থং ৰুত্তা, পচ্ছিমা নিব্বানং আগম্ম নিরুদ্ধাযপি.
নিরোধসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা
২০৫. অঞ্ঞমগ্গপটিক্খেপনত্থন্তি তিত্থিযেহি কপ্পিতস্স মগ্গস্স দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদাভাৰং পটিক্খেপেতুন্তি অত্থো, অঞ্ঞস্স ৰা মগ্গভাৰপটিক্খেপো অঞ্ঞমগ্গপটিক্খেপো. পুগ্গলস্স অরিযভাৰকরত্তা অরিযং করোতীতি অরিযো, অরিযফলপটিলাভকরত্তা অরিযং লভাপেতি জনেতীতি অরিযো. অত্তনো কিচ্চৰসেন ফলৰসেন চ অরিযনামলাভো এৰ ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. অট্ঠ অঙ্গানি অস্সাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসং অকত্ৰা ‘‘অট্ঠঙ্গানি অস্স সন্তীতি অট্ঠঙ্গিকো’’তি পদসিদ্ধি দট্ঠব্বা.
চতুরঙ্গসমন্নাগতা ৰাচা জনং সঙ্গণ্হাতীতি তব্বিপক্খৰিরতিসভাৰা সম্মাৰাচা ভেদকরমিচ্ছাৰাচাপহানেন জনে সম্পযুত্তে চ পরিগ্গণ্হনকিচ্চৰতী হোতীতি ‘‘পরিগ্গহলক্খণা’’তি ৰুত্তা. যথা চীৰরকম্মাদিকো কম্মন্তো একং কাতব্বং সমুট্ঠাপেতি নিপ্ফাদেতি, তংতংকিরিযানিপ্ফাদকো ৰা চেতনাসঙ্খাতো কম্মন্তো হত্থপাদচলনাদিকং কিরিযং সমুট্ঠাপেতি, এৰং সাৰজ্জকত্তব্বকিরিযাসমুট্ঠাপকমিচ্ছাকম্মন্তপ্পহানেন সম্মাকম্মন্তো নিরৰজ্জসমুট্ঠাপনকিচ্চৰা হোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ সমুট্ঠাপেন্তো এৰ পৰত্ততীতি ‘‘সমুট্ঠাপনলক্খণো’’তি ৰুত্তো. কাযৰাচানং খন্ধসন্তানস্স চ সংকিলেসভূতমিচ্ছাআজীৰপ্পহানেন সম্মাআজীৰো ‘‘ৰোদাপনলক্খণো’’তি ৰুত্তো.
অত্তনো পচ্চনীককিলেসা দিট্ঠেকট্ঠা অৰিজ্জাদযো. পস্সতীতি পকাসেতীতি অত্থো. তেনেৰ হি অঙ্গেন তত্থ পচ্চৰেক্খণা পৰত্ততীতি. তথেৰাতি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিন্তি অত্থো.
কিচ্চতোতি পুব্বভাগেহি দুক্খাদিঞাণেহি কত্তব্বকিচ্চস্স ইধ নিপ্ফত্তিতো, ইমস্সেৰ ৰা ঞাণস্স দুক্খাদিপ্পকাসনকিচ্চতো. তীণি নামানি লভতি কামসঙ্কপ্পাদিপ্পহানকিচ্চনিপ্ফত্তিতো. সিক্খাপদৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৭০৩ আদযো) ‘‘ৰিরতিচেতনা সব্বে সম্পযুত্তধম্মা চ সিক্খাপদানী’’তি ৰুত্তাতি তত্থ পধানানং ৰিরতিচেতনানং ৰসেন ‘‘ৰিরতিযোপি হোন্তি চেতনাযোপী’’তি আহ. মুসাৰাদাদীহি ৰিরমণকালে ৰা ৰিরতিযো সুভাসিতাদিৰাচাভাসনাদিকালে চ চেতনাযো যোজেতব্বা, মগ্গক্খণে ৰিরতিযোৰ চেতনানং অমগ্গঙ্গত্তা একস্স ঞাণস্স দুক্খাদিঞাণতা ৰিয একায ৰিরতিযা মুসাৰাদাদিৰিরতিভাৰো ৰিয চ একায চেতনায সম্মাৰাচাদিকিচ্চত্তযসাধনসভাৰাভাৰা সম্মাৰাচাদিভাৰাসিদ্ধিতো, তংসিদ্ধিযঞ্চ অঙ্গত্তযত্তাসিদ্ধিতো চ.
পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি সম্মাসমাধি এৰাতি যদিপি সমাধিউপকারকানং অভিনিরোপনানুমজ্জনসম্পিযাযনব্রূহনসন্তসুখানং ৰিতক্কাদীনং ৰসেন চতূহি ঝানেহি সম্মাসমাধি ৰিভত্তো, তথাপি ৰাযামো ৰিয অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিচতুৰাযামকিচ্চং, সতি ৰিয চ অসুভাসুখানিচ্চানত্তেসু কাযাদীসু সুভাদিসঞ্ঞাপহানচতুসতিকিচ্চং, একো সমাধি চতুক্কজ্ঝানসমাধিকিচ্চং ন সাধেতীতি পুব্বভাগেপি পঠমজ্ঝানসমাধিচিত্তে ঝানসমাধি পঠমজ্ঝানসমাধি এৰ মগ্গক্খণেপি, তথা পুব্বভাগেপি চতুত্থজ্ঝানসমাধিচিত্তে ঝানসমাধি চতুত্থজ্ঝানসমাধি এৰ মগ্গক্খণেপীতি অত্থো.
ৰচীভেদস্স উপকারকো ৰিতক্কো সাৰজ্জানৰজ্জৰচীভেদনিৰত্তনপৰত্তনকরায সম্মাৰাচাযপি উপকারকো এৰাতি ‘‘স্ৰায’’ন্তিআদিমাহ. ৰচীভেদনিযামিকা ৰাচা কাযিককিরিযানিযামকস্স সম্মাকম্মন্তস্স উপকারিকা. ইদং ৰীরিযন্তি চতুসম্মপ্পধানৰীরিযং. গতিযোতি নিপ্ফত্তিযো, কিচ্চাদিসভাৰে ৰা. সমন্ৰেসিত্ৰাতি উপধারেত্ৰা.
পুরিমানি দ্ৰে সচ্চানি উগ্গণ্হিত্ৰাতি সম্বন্ধো. ইট্ঠং কন্তন্তি নিরোধমগ্গেসু নিন্নভাৰং দস্সেতি, ন অভিনন্দনং, তন্নিন্নভাৰোযেৰ চ তত্থ কম্মকরণং দট্ঠব্বং.
কিচ্চতোতি পরিঞ্ঞাদিতো. আরম্মণপটিৰেধোতি সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধমাহ. সব্বম্পি পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু উগ্গহাদিপটিৰেধো চ পটিৰেধোৰ, ন চ সো লোকুত্তরোতি? ন, কেৰলেন পটিৰেধ-সদ্দেন উগ্গহাদিপটিৰেধানং অৰচনীযত্তা, পটিৰেধনিমিত্তত্তা ৰা উগ্গহাদিৰসেন পৰত্তং দুক্খাদীসু পুব্বভাগে ঞাণং ‘‘পটিৰেধো’’তি ৰুত্তং, ন পটিৰেধত্তা, পটিৰেধভূতমেৰ পন ঞাণং সন্ধাযাহ ‘‘সব্বম্পি পটিৰেধঞাণং লোকুত্তর’’ন্তি. উগ্গহপরিপুচ্ছাঞাণানিপি সৰনঞাণে এৰ অৰরোধং গচ্ছন্তীতি ‘‘সৰনধারণসম্মসনঞাণং লোকিয’’ন্তি তিৰিধমেৰ ঞাণমাহ. উগ্গহাদীহি সচ্চপরিগ্গণ্হনং পরিগ্গহো.
পযোগোতি কিরিযা, ৰাযামো ৰা. তস্স মহন্ততরস্স ইচ্ছিতব্বতং দুক্করতরতঞ্চ উপমাহি দস্সেতি ‘‘ভৰগ্গগহণত্থ’’ন্তিআদিনা.
পদঘাতন্তি এত্থ গতমগ্গো ‘‘পদ’’ন্তি ৰুচ্চতি. যেন চুপাযেন কারণেন কামৰিতক্কো উপ্পজ্জতি, সো তস্স গতমগ্গোতি তস্স ঘাতো পদঘাতো. উস্সুক্কাপেত্ৰাতি উদ্ধং উদ্ধং সন্তিৰিসেসযুত্তং কত্ৰা, ৰড্ঢেত্ৰাতি অত্থো.
পাল়িযং ৰিভত্তেসূতি কতরপাল়িযং? ধম্মসঙ্গহে তাৰ অট্ঠ কসিণানি দস অসুভা চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা চত্তারি আরুপ্পানি ৰিভত্তানি, আগমেসু দস অনুস্সতিযো আহারে পটিকূলসঞ্ঞা চতুধাতুৰৰত্থানন্তি ইমানি চাতি তত্থ তত্থ ৰিভত্তং. ইমেসু তীসূতি কামাদীসু তীসু ঠানেসু.
মিচ্ছাৰাচাসঙ্খাতাযাতি এতেন একায চেতনায পহাতব্বএকত্তং দস্সেতি. ইধ অরিযসাৰকো সকল্যাণপুথুজ্জনকো সেক্খো. কাযদ্ৰারৰীতিক্কমাতি আজীৰহেতুকতো পাণাতিপাতাদিতো ৰিসুং ৰিসুং ৰিরমণং যোজেতব্বং.
অযং পনস্সাতি মগ্গভাৰেন চতুব্বিধম্পি একত্তেন গহেত্ৰা অস্স মগ্গস্স অযং ঝানৰসেন সব্বসদিসসব্বাসদিসএকচ্চসদিসতা ৰিসেসো. পাদকজ্ঝাননিযামেন হোতীতি ইধ পাদকজ্ঝাননিযামং ধুরং কত্ৰা আহ, অট্ঠসালিনিযং পন ৰিপস্সনানিযামং তত্থ সব্বৰাদাৰিরোধতো, ইধ পন সম্মসিতজ্ঝানপুগ্গলজ্ঝাসযৰাদনিৰত্তনতো পাদকজ্ঝাননিযামং. ৰিপস্সনানিযামো পন সাধারণত্তা ইধাপি ন পটিক্খিত্তোতি দট্ঠব্বো. অঞ্ঞে চাচরিযৰাদা ৰক্খমানা ৰিভজিতব্বাতি যথাৰুত্তমেৰ তাৰ পাদকজ্ঝাননিযামং ৰিভজন্তো আহ ‘‘পাদকজ্ঝাননিযামেন তাৰা’’তি.
আরুপ্পে চতুক্কপঞ্চক…পে… ৰুত্তং অট্ঠসালিনিযন্তি অধিপ্পাযো. ননু তত্থ ‘‘আরুপ্পে তিকচতুক্কজ্ঝানং উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং, ন ‘‘চতুক্কপঞ্চকজ্ঝান’’ন্তি? সচ্চং, যেসু পন সংসযো অত্থি, তেসং উপ্পত্তিদস্সনেন, তেনত্থতো চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানং উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তমেৰ হোতীতি এৰমাহাতি ৰেদিতব্বং. সমুদাযঞ্চ অপেক্খিত্ৰা ‘‘তঞ্চ লোকুত্তরং, ন লোকিয’’ন্তি আহ. চতুত্থজ্ঝানমেৰ হি লোকিযং তত্থ উপ্পজ্জতি, ন চতুক্কং পঞ্চকঞ্চাতি. এত্থ কথন্তি পাদকজ্ঝানস্স অভাৰা কথং দট্ঠব্বন্তি অত্থো. তংঝানিকাৰ তস্স তত্থ তযো মগ্গা উপ্পজ্জন্তি তজ্ঝানিকং পঠমফলাদিং পাদকং কত্ৰা উপরিমগ্গভাৰনাযাতি অধিপ্পাযো, তিকচতুক্কজ্ঝানিকং পন মগ্গং ভাৰেত্ৰা তত্থুপ্পন্নস্স অরূপজ্ঝানং তজ্ঝানিকং ফলঞ্চ পাদকং কত্ৰা উপরিমগ্গভাৰনায অঞ্ঞঝানিকাপি উপ্পজ্জন্তীতি ঝানঙ্গাদিনিযামিকা পুব্বাভিসঙ্খারসমাপত্তি পাদকং, ন সম্মসিতব্বাতি ফলস্সপি পাদকতা দট্ঠব্বা.
দুক্খঞাণাদীনং রূপাদিছল়ারম্মণত্তা নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদীনং কসিণাদিতংতংকুসলারম্মণারম্মণত্তা সম্মাৰাচাদীনং অঙ্গানং তংতংৰিরমিতব্বাদিআরম্মণত্তা ‘‘যথানুরূপ’’ন্তি আহ. তদনুরূপোতি অৰিপ্পটিসারকরসীলং ৰাযামস্স ৰিসেসপচ্চযোতি সীলানুরূপতা ৰাযামস্স ৰুত্তা সম্পযুত্তস্সপি, সম্পযুত্তস্সেৰ চ ৰচনতো ‘‘সীলভূমিযং পতিট্ঠিতস্সা’’তি অৰত্ৰা ‘‘পতিট্ঠমানস্সা’’তি ৰুত্তং. চেতসো অসম্মোসোতি ‘‘একারক্খো’’তি এত্থ ৰুত্তেন সতারক্খেন চেতসো রক্খিততা. তেনাহ ‘‘ইতি…পে… সুৰিহিতচিত্তারক্খস্সা’’তি.
আসৰক্খযঞাণস্স ৰিজ্জাভাৰো ৰুত্তোতি আসৰক্খযসঙ্খাতে মগ্গে তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতে পঞ্ঞাক্খন্ধো ৰিজ্জা, সীলস্স চতুন্নঞ্চ ঝানানং চরণভাৰো ৰুত্তোতি ইতরে দ্ৰে খন্ধা চরণং. যন্তি এতেন নিব্বানং গচ্ছন্তীতি যানং, ৰিপস্সনাৰ যানং ৰিপস্সনাযানং. সীলং সমাধিস্স ৰিসেসপচ্চযো, সমাধি ৰিপস্সনাযাতি সমথস্স উপকারত্তা সীলক্খন্ধো চ সমথযানেন সঙ্গহিতো. ৰিপস্সনাযানেন কামেসু আদীনৰং ৰিভাৰেন্তো সমথযানেন নিরামিসং ঝানসুখং অপরিচ্চজন্তো অন্তদ্ৰযকুম্মগ্গং ৰিৰজ্জেতি. পঞ্ঞা ৰিয মোহস্স, সীলসমাধযো চ দোসলোভানং উজুৰিপচ্চনীকা অদোসালোভেহি সাধেতব্বত্তা. সীলসমাধিপঞ্ঞাযোগতো আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণং. সীলাদীনি হি সাসনস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানন্তি. যস্মিং ঠিতো মগ্গট্ঠো ফলট্ঠো চ অরিযো হোতি, তং মগ্গফলসঙ্খাতং খন্ধত্তযসঙ্গহিতং সাসনং অরিযভূমি.
মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.