১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা
১৫২. ৰিসেসতোতি আযতন-সদ্দত্থো ৰিয অসাধারণতো চক্খাদিসদ্দত্থতোতি অত্থো. অস্সাদেতীতি চক্খতি-সদ্দো ‘‘মধুং চক্খতি ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তি রসসাযনত্থো অত্থীতি তস্স ৰসেন অত্থং ৰদতি. ‘‘চক্খুং খো, মাগণ্ডিয, রূপারামং রূপরতং রূপসম্মুদিত’’ন্তি (ম. নি. ২.২০৯) ৰচনতো চক্খু রূপং অস্সাদেতি. সতিপি সোতাদীনং সদ্দারম্মণাদিরতিভাৰে নিরুল়্হত্তা চক্খুম্হিযেৰ চক্খু-সদ্দো পৰত্ততি পদুমাদীসু পঙ্কজাদিসদ্দা ৰিযাতি দট্ঠব্বং. ৰিভাৰেতি চাতি সদ্দলক্খণসিদ্ধস্স চক্খতি-সদ্দস্স ৰসেন অত্থং ৰদতি. চক্খতীতি হি আচিক্খতি, অভিব্যত্তং ৰদতীতি অত্থো. নযনস্স চ ৰদন্তস্স ৰিয সমৰিসমৰিভাৰনমেৰ আচিক্খনন্তি কত্ৰা আহ ‘‘ৰিভাৰেতি চাতি অত্থো’’তি. অনেকত্থত্তা ৰা ধাতূনং ৰিভাৰনত্থতা চক্খু-সদ্দস্স দট্ঠব্বা. রত্তদুট্ঠাদিকালেসু ককণ্টকরূপং ৰিয উদ্দরূপং ৰিয চ ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং রূপং হদযঙ্গতভাৰং রূপযতি রূপমিৰ পকাসং করোতি, সৰিগ্গহমিৰ কত্ৰা দস্সেতীতি অত্থো. ৰিত্থারণং ৰা রূপ-সদ্দস্স অত্থো, ৰিত্থারণঞ্চ পকাসনমেৰাতি আহ ‘‘পকাসেতী’’তি. অনেকত্থত্তা ৰা ধাতূনং পকাসনত্থোযেৰ রূপ-সদ্দো দট্ঠব্বো, ৰণ্ণৰাচকস্স রূপ-সদ্দস্স রূপযতীতি নিব্বচনং, রূপৰাচকস্স রুপ্পতীতি অযং ৰিসেসো.
উদাহরীযতীতি ৰুচ্চতীতি-অত্থে ৰচনমেৰ গহিতং সিযা, ন চ ৰচন-সদ্দোযেৰ এত্থ সদ্দো, অথ খো সব্বোপি সোতৰিঞ্ঞেয্যোতি সপ্পতীতি সকেহি পচ্চযেহি সপ্পীযতি সোতৰিঞ্ঞেয্যভাৰং গমীযতীতি অত্থো. সূচযতীতি অত্তনো ৰত্থুং গন্ধৰসেন অপাকটং ‘‘ইদং সুগন্ধং দুগ্গন্ধ’’ন্তি পকাসেতি, পটিচ্ছন্নং ৰা পুপ্ফাদিৰত্থুং ‘‘এত্থ পুপ্ফং অত্থি চম্পকাদি, ফলমত্থি অম্বাদী’’তি পেসুঞ্ঞং করোন্তং ৰিয হোতীতি অত্থো. রসগ্গহণমূলকত্তা আহারজ্ঝোহরণস্স জীৰিতহেতুম্হি আহাররসে নিন্নতায জীৰিতং অৰ্হাযতীতি জিৰ্হা ৰুত্তা নিরুত্তিলক্খণেন. কুচ্ছিতানং সাসৰধম্মানং আযোতি ৰিসেসেন কাযো ৰুত্তো অনুত্তরিযহেতুভাৰং অনাগচ্ছন্তেসু কামরাগনিদানকম্মজনিতেসু কামরাগস্স চ ৰিসেসপচ্চযেসু ঘানজিৰ্হাকাযেসু কাযস্স ৰিসেসতরসাসৰপচ্চযত্তা. তেন হি ফোট্ঠব্বং অস্সাদেন্তা সত্তা মেথুনম্পি সেৰন্তি. উপ্পত্তিদেসোতি উপ্পত্তিকারণন্তি অত্থো. কাযিন্দ্রিযৰত্থুকা ৰা চত্তারো খন্ধা বলৰকামাসৰাদিহেতুভাৰতো ৰিসেসেন ‘‘সাসৰা’’তি ৰুত্তা, তেসং উপ্পজ্জনট্ঠানন্তি অত্থো. অত্তনো লক্খণং ধারযন্তীতি যে ৰিসেসলক্খণেন আযতনসদ্দপরা ৰত্তব্বা, তে চক্খাদযো তথা ৰুত্তাতি অঞ্ঞে মনোগোচরভূতা ধম্মা সামঞ্ঞলক্খণেনেৰ একাযতনত্তং উপনেত্ৰা ৰুত্তা. ওল়ারিকৰত্থারম্মণমননসঙ্খাতেহি ৰিসযৰিসযিভাৰেহি পুরিমানি পাকটানীতি তথা অপাকটা চ অঞ্ঞে মনোগোচরা ন অত্তনো সভাৰং ন ধারেন্তীতি ইমস্সত্থস্স দীপনত্থো ধম্ম-সদ্দোতি.
ৰাযমন্তীতি অত্তনো কিচ্চং করোন্তিচ্চেৰ অত্থো. ইমস্মিঞ্চ অত্থে আযতন্তি এত্থাতি আযতনন্তি অধিকরণত্থো আযতন-সদ্দো, দুতিযততিযেসু কত্তুঅত্থো. তে চাতি চিত্তচেতসিকধম্মে. তে হি তংতংদ্ৰারারম্মণেসু আযন্তি আগচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি আযাতি. ৰিত্থারেন্তীতি পুব্বে অনুপ্পন্নত্তা লীনানি অপাকটানি পুব্বন্ততো উদ্ধং পসারেন্তি পাকটানি করোন্তি উপ্পাদেন্তীতি অত্থো.
রুল়্হীৰসেন আযতন-সদ্দস্সত্থং ৰত্তুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. তং নিস্সিতত্তাতি এত্থ মনো মনোৰিঞ্ঞাণাদীনং চিত্তচেতসিকানং নিস্সযপচ্চযো ন হোতীতি তস্স নেসং দ্ৰারভাৰো নিস্সযভাৰোতি দট্ঠব্বো. অত্থতোতি ৰচনত্থতো, ন ৰচনীযত্থতো. ৰচনত্থো হেত্থ ৰুত্তো ‘‘চক্খতী’’তিআদিনা, ন ৰচনীযত্থো ‘‘যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৯৭) ৰিযাতি.
তাৰত্ৰতোতি অনূনাধিকভাৰং দস্সেতি. তত্থ দ্ৰাদসাযতনৰিনিমুত্তস্স কস্সচি ধম্মস্স অভাৰা অধিকভাৰতো চোদনা নত্থি, সলক্খণধারণং পন সব্বেসং সামঞ্ঞলক্খণন্তি ঊনচোদনা সম্ভৰতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘চক্খাদযোপি হী’’তিআদি. অসাধারণন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অসাধারণং. সতিপি অসাধারণারম্মণভাৰে চক্খাদীনং দ্ৰারভাৰেন গহিতত্তা ধম্মাযতনে অগ্গহণং দট্ঠব্বং. দ্ৰারারম্মণভাৰেহি ৰা অসাধারণতং সন্ধায ‘‘অসাধারণ’’ন্তি ৰুত্তং.
যেভুয্যসহুপ্পত্তিআদীহি উপ্পত্তিক্কমাদিঅযুত্তি যোজেতব্বা. অজ্ঝত্তিকেসু হীতি এতেন অজ্ঝত্তিকভাৰেন ৰিসযিভাৰেন চ অজ্ঝত্তিকানং পঠমং দেসেতব্বতং দস্সেতি. তেসু হি পঠমং দেসেতব্বেসু পাকটত্তা পঠমতরং চক্খাযতনং দেসিতন্তি. ততো ঘানাযতনাদীনীতি এত্থ বহূপকারত্তাভাৰেন চক্খুসোতেহি পুরিমতরং অদেসেতব্বানি সহ ৰত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা একেন কমেন দেসেতব্বানীতি ঘানাদিক্কমেন দেসিতানীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথাপি হি দেসিতেসু ন ন সক্কা চোদেতুং, ন চ সক্কা সোধেতব্বানি ন দেসেতুন্তি. গোচরো ৰিসযো এতস্সাতি গোচরৰিসযো, মনো. কস্স পন গোচরো এতস্স ৰিসযোতি? চক্খাদীনং পঞ্চন্নম্পি. ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকারণৰৰত্থানতোতি এতেন চ চক্খাদিঅনন্তরং রূপাদিৰচনস্স কারণমাহ.
পচ্চযভেদো কম্মাদিভেদো. নিরযাদিকো অপদাদিগতিনানাকরণঞ্চ গতিভেদো. হত্থিঅস্সাদিকো খত্তিযাদিকো চ নিকাযভেদো. তংতংসত্তসন্তানভেদো পুগ্গলভেদো. যা চ চক্খাদীনং ৰত্থূনং অনন্তভেদতা ৰুত্তা, সোযেৰ হদযৰত্থুস্স চ ভেদো হোতি. ততো মনাযতনস্স অনন্তপ্পভেদতা যোজেতব্বা দুক্খাপটিপদাদিতো আরম্মণাধিপতিআদিভেদতো চ. ইমস্মিং সুত্তন্তভাজনীযে ৰিপস্সনা ৰুত্তাতি ৰিপস্সনুপগমনঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং গহেত্ৰা একাসীতিভেদতা মনাযতনস্স ৰুত্তা নিদ্দেসৰসেন. নীলং নীলস্সেৰ সভাগং, অঞ্ঞং ৰিসভাগং, এৰং কুসলসমুট্ঠানাদিভেদেসু যোজেতব্বং. তেভূমকধম্মারম্মণৰসেনাতি পুব্বে ৰুত্তং চক্খাদিৰজ্জং ধম্মারম্মণং সন্ধায ৰুত্তং.
সপরিপ্ফন্দকিরিযাৰসেন ঈহনং ঈহা. চিন্তনৰসেন ব্যাপারকরণং ব্যাপারো. তত্থ ব্যাপারং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন হি চক্খু রূপাদীনং এৰং হোতী’’তি. ঈহং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন চ তানী’’তিআদি. উভযম্পি পন ঈহা চ হোতি ব্যাপারো চাতি উপ্পটিপাটিৰচনং. ধম্মতাৰাতি সভাৰোৰ, কারণসমত্থতা ৰা. ঈহাব্যাপাররহিতানং দ্ৰারাদিভাৰো ধম্মতা. ইমস্মিঞ্চ অত্থে যন্তি এতস্স যস্মাতি অত্থো. পুরিমস্মিং সম্ভৰনৰিসেসনং যং-সদ্দো. ‘‘সুঞ্ঞো গামোতি খো, ভিক্খৰে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৩৮) ৰচনতো সুঞ্ঞগামো ৰিয দট্ঠব্বানি. অন্নপানসমোহিতন্তি গহিতে সুঞ্ঞগামে যঞ্ঞদেৰ ভাজনং পরামসীযতি, তং তং রিত্তকংযেৰ পরামসীযতি, এৰং ধুৰাদিভাৰেন গহিতানি উপপরিক্খিযমানানি রিত্তকানেৰ এতানি দিস্সন্তীতি. চক্খাদিদ্ৰারেসু অভিজ্ঝাদোমনস্সুপ্পাদকভাৰেন রূপাদীনি চক্খাদীনং অভিঘাতকানীতি ৰুত্তানি. অহিসুসুমারপক্খিকুক্কুরসিঙ্গালমক্কটা ছ পাণকা. ৰিসমবিলাকাসগামসুসানৰনানি তেসং গোচরা. তত্থ ৰিসমাদিঅজ্ঝাসযেহি চক্খাদীহি ৰিসমভাৰবিলাকাসগামসুসানসন্নিস্সিতসদিসুপাদিন্নধম্মৰনভাৰেহি অভিরমিতত্তা রূপাদীনম্পি ৰিসমাদিসদিসতা যোজেতব্বা.
হুত্ৰা অভাৰট্ঠেনাতি ইদং ইতরেসং চতুন্নং আকারানং সঙ্গহকত্তা ৰিসুং ৰুত্তং. হুত্ৰা অভাৰাকারো এৰ হি উপ্পাদৰযত্তাকারাদযোতি. তত্থ হুত্ৰাতি এতেন পুরিমন্তৰিৰিত্ততাপুব্বকং মজ্ঝে ৰিজ্জমানতং দস্সেতি, তং ৰত্ৰা অভাৰৰচনেন মজ্ঝে ৰিজ্জমানতাপুব্বকং, অপরন্তে অৰিজ্জমানতং, উভযেনপি সদা অভাৰো অনিচ্চলক্খণন্তি দস্সেতি. সভাৰৰিজহনং ৰিপরিণামো, জরাভঙ্গেহি ৰা পরিৰত্তনং, সন্তানৰিকারাপত্তি ৰা. সদা অভাৰেপি চিরট্ঠানং সিযাতি তংনিৰারণত্থং ‘‘তাৰকালিকতো’’তি আহ. উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তরহিতং নিচ্চং, ন ইতরথাতি নিচ্চপটিক্খেপতো অনিচ্চং, নিচ্চপটিপক্খতোতি অধিপ্পাযো.
জাতিধম্মতাদীহি অনিট্ঠতা পটিপীল়নং. পটিপীল়নট্ঠেনাতি চ যস্স তং পৰত্ততি, তং পুগ্গলং পটিপীল়নতো, সযং ৰা জরাদীহি পটিপীল়নত্তাতি অত্থো. পরিত্তট্ঠিতিকস্সপি অত্তনো ৰিজ্জমানক্খণে উপ্পাদাদীহি অভিণ্হং সম্পটিপীল়নত্তা ‘‘অভিণ্হসম্পটিপীল়নতো’’তি পুরিমং সামঞ্ঞলক্খণং ৰিসেসেত্ৰা ৰদতি, পুগ্গলস্স পীল়নতো দুক্খমং. সুখপটিপক্খভাৰতো দুক্খং সুখং পটিক্খিপতি নিৰারেতি, দুক্খৰচনং ৰা অত্থতো সুখং পটিক্খিপতীতি আহ ‘‘সুখপটিক্খেপতো’’তি.
নত্থি এতস্স ৰসৰত্তনকো, নাপি ইদং ৰসৰত্তনকন্তি অৰসৰত্তনকং, অত্তনো পরস্মিং পরস্স চ অত্তনি ৰসৰত্তনভাৰো ৰা ৰসৰত্তনকং, তং এতস্স নত্থীতি অৰসৰত্তনকং, অৰসৰত্তনকস্স অৰসৰত্তনকো ৰা অত্থো সভাৰো অৰসৰত্তনকট্ঠো, ইদঞ্চ সামঞ্ঞলক্খণং. তেনাতি পরস্স অত্তনি ৰসৰত্তনাকারেন সুঞ্ঞং. ইমস্মিঞ্চ অত্থে সুঞ্ঞতোতি এতস্সেৰ ৰিসেসনং ‘‘অস্সামিকতো’’তি. অথ ৰা ‘‘যস্মা ৰা এতং…পে… মা পাপুণাতূ’’তি এৰং চিন্তযমানস্স কস্সচি তীসু ঠানেসু ৰসৰত্তনভাৰো নত্থি, সুঞ্ঞং তং তেন অত্তনোযেৰ ৰসৰত্তনাকারেনাতি অত্থো. ন ইদং কস্সচি কামকারিযং, নাপি এতস্স কিঞ্চি কামকারিযং অত্থীতি অকামকারিযং. এতেন অৰসৰত্তনত্থং ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতি.
ৰিভৰগতি ৰিনাসগমনং. সন্ততিযং ভৰন্তরুপ্পত্তিযেৰ ভৰসঙ্কন্তিগমনং. সন্ততিযা যথাপৰত্তাকারৰিজহনং পকতিভাৰৰিজহনং. ‘‘চক্খু অনিচ্চ’’ন্তি ৰুত্তে চক্খুঅনিচ্চ-সদ্দানং একত্থত্তা অনিচ্চানং সেসধম্মানম্পি চক্খুভাৰো আপজ্জতীতি এতিস্সা চোদনায নিৰারণত্থং ৰিসেসসামঞ্ঞলক্খণৰাচকানঞ্চ সদ্দানং একদেসসমুদাযবোধনৰিসেসং দীপেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ.
কিং দস্সিতন্তি ৰিপস্সনাচারং কথেন্তেন কিং লক্খণং দস্সিতন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘কতমা চানন্দ, অনত্তসঞ্ঞা? ইধানন্দ, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘চক্খু অনত্তা’তি…পে… ‘ধম্মা অনত্তা’তি. ইতি ইমেসু ছসু অজ্ঝত্তিকবাহিরেসু আযতনেসু অনত্তানুপস্সী ৰিহরতী’’তি (অ. নি. ১০.৬০) অৰিসেসেসু আযতনেসু অনত্তানুপস্সনা ৰুত্তাতি কারণভূতানং চক্খাদীনং, ফলভূতানঞ্চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং কারণফলমত্ততায অনত্ততায অনত্তলক্খণৰিভাৰনত্থায আযতনদেসনাতি আহ ‘‘দ্ৰাদসন্নং…পে… অনত্তলক্খণ’’ন্তি. যদিপি অনিচ্চদুক্খলক্খণানি এত্থ দস্সিতানি, তেহি চ অনত্তলক্খণমেৰ ৰিসেসেন দস্সিতন্তি অধিপ্পাযো. ৰেতি চাতি এত্থ ইতি-সদ্দো সমাপনত্থো. ইচ্চস্সাতি এত্থ ইতি-সদ্দো যথাসমাপিতস্স আরোপেতব্বদোসস্স নিদস্সনত্থো. এৰন্তি ‘‘চক্খু অত্তা’’তি এৰং ৰাদে সতীতি অত্থো. ইচ্চস্সাতি ৰা ইতি-সদ্দো ‘‘ইতি ৰদন্তস্সা’’তি পরৰাদিস্স দোসলক্খণাকারনিদস্সনত্থো. এৰন্তি দোসগমনপ্পকারনিদস্সনত্থো. রূপে অত্তনি ‘‘এৰং মে রূপং হোতূ’’তি অত্তনিযে ৰিয সামিনিদ্দেসাপত্তীতি চে? ন, ‘‘মম অত্তা’’তি গহিতত্তা. ‘‘মম অত্তা’’তি হি গহিতং রূপং ৰসৰত্তিতায ‘‘এৰং মে হোতূ’’তি ইচ্ছিযমানঞ্চ তথেৰ ভৰেয্য, ইচ্ছতোপি হি তস্স রূপসঙ্খাতো অত্তা অৰসৰত্তি চাতি. আবাধাযাতি এৰং দুক্খেন. পঞ্ঞাপনন্তি পরেসং ঞাপনং. অনত্তলক্খণপঞ্ঞাপনস্স অঞ্ঞেসং অৰিসযত্তা অনত্তলক্খণদীপকানং অনিচ্চদুক্খলক্খণানঞ্চ পঞ্ঞাপনস্স অৰিসযতা দস্সিতা হোতি.
এৰং পন দুপ্পঞ্ঞাপনতা এতেসং দুরূপট্ঠানতায হোতীতি তেসং অনুপট্ঠহনকারণং পুচ্ছন্তো আহ ‘‘ইমানি পনা’’তিআদি. ঠানাদীসু নিরন্তরং পৰত্তমানস্স হেট্ঠা ৰুত্তস্স অভিণ্হসম্পটিপীল়নস্স. ধাতুমত্ততায চক্খাদীনং সমূহতো ৰিনিব্ভুজ্জনং নানাধাতুৰিনিব্ভোগো. ঘনেনাতি চত্তারিপি ঘনানি ঘনভাৰেন একত্তং উপনেত্ৰা ৰদতি. পঞ্ঞাযেৰ সন্ততিৰিকোপনাতি দট্ঠব্বং. যাথাৰসরসতোতি অৰিপরীতসভাৰতো. সভাৰো হি রসিযমানো অৰিরদ্ধপটিৰেধেন অস্সাদিযমানো ‘‘রসো’’তি ৰুচ্চতি. অনিচ্চাদীহি অনিচ্চলক্খণাদীনং অঞ্ঞত্থ ৰচনং রুপ্পনাদিৰসেন পৰত্তরূপাদিগ্গহণতো ৰিসিট্ঠস্স অনিচ্চাদিগ্গহণস্স সব্ভাৰা. ন হি নামরূপপরিচ্ছেদমত্তেন কিচ্চসিদ্ধি হোতি, অনিচ্চাদযো চ রূপাদীনং আকারা দট্ঠব্বা. তে পনাকারা পরমত্থতো অৰিজ্জমানা রূপাদীনং আকারমত্তাযেৰাতি কত্ৰা অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০) লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনায খন্ধারম্মণতা ৰুত্তাতি অধিপ্পাযমত্তে ঠাতুং যুত্তং, নাতিধাৰিতুং. ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি চ গণ্হন্তো ‘‘দুক্খং অনত্তা’’তি ন গণ্হাতি, তথা দুক্খাদিগ্গহণে ইতরস্সাগহণং. অনিচ্চাদিগ্গহণানি চ নিচ্চসঞ্ঞাদিনিৰত্তনকানি সদ্ধাসমাধিপঞ্ঞিন্দ্রিযাধিকানি তিৰিধৰিমোক্খমুখভূতানি. তস্মা এতেসং আকারানং পরিগ্গয্হমানানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসেসো চ অত্থীতি তীণি লক্খণানি ৰুত্তানি.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.