৯. ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা
৪৩১. পঠমো কত্তুঅত্থো ‘‘ইজ্ঝতীতি ইদ্ধী’’তি. দুতিযো করণত্থো ‘‘ইজ্ঝন্তি এতাযা’’তি. পজ্জিতব্বা ইদ্ধি ৰুত্তা ‘‘ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তী’’তি কত্তুসাধনস্স ইদ্ধিসদ্দস্স করণসাধনেন পাদসদ্দেন সমানাধিকরণতায অসম্ভৰতো, ইজ্ঝনকস্স চ অত্থস্স করণভূতেন পাদেন পজ্জিতব্বত্তা ‘‘ইদ্ধি এৰ পাদো’’তি সদ্দযোজনা ন সম্ভৰতীতি ইমমত্থমাহ ‘‘ন চ…পে… ৰত্তু’’ন্তি. ইদ্ধিকিরিযাকরণেনাতি ইজ্ঝনকিরিযায করণভূতেন অত্থেন সাধেতব্বা চ ইদ্ধি পজ্জিতব্বাতি যোজনা. দ্ৰিন্নং করণানন্তি ইজ্ঝনপজ্জনকিরিযাকরণানং ইদ্ধিপাদত্থানং. ন অসমানাধিকরণতা সম্ভৰতি পটিসেধদ্ৰযং পকতিযং ঠপেতীতি. তস্মাতি যস্মা পঠমেনত্থেন সমানাধিকরণসমাসো, দুতিযেন সামিৰচনসমাসো ইদ্ধিপাদসদ্দানং ন যুজ্জতি, তস্মা. যথাৰুত্তা ৰা পঠমেনত্থেন সমানাধিকরণসমাসৰসেনেৰ যোজনা যুজ্জতি পাদস্স পজ্জমানকোট্ঠাসভাৰতো. দুতিযেনত্থেন ইতরসমাসেনেৰ যোজনা যুজ্জতি পাদস্স ইজ্ঝনকরণূপাযভাৰতো.
কেচীতি ধম্মসিরিত্থেরং সন্ধায ৰদতি. দুৰিধত্থাযাতি নিব্বত্তিঅত্থায, ৰুদ্ধিঅত্থায চ. ৰিসুন্তি ‘‘ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি ইমস্মা ৰিসুং. সমাসযোজনাৰসেনাতি ‘‘ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি এৰং সমাসযোজনাৰসেন. যথাযুত্তোতি কত্তুকরণত্থেসু যো যো যুত্তো. পটিলাভপুব্বভাগানন্তি ৰিসেসাধিগমতংপুব্বভাগানং যথাক্কমং কত্তিদ্ধিকরণিদ্ধিভাৰং সন্ধায ৰুত্তোতি যোজনা. উত্তরচূল়ভাজনীযে ‘‘ছন্দোযেৰ ছন্দিদ্ধিপাদো, চিত্তমেৰ, ৰীরিযমেৰ, ৰীমংসাৰ ৰীমংসিদ্ধিপাদো’’তি ৰুত্তত্তা আহ ‘‘উত্তরচূল়ভাজনীযে ৰা ৰুত্তেহি ছন্দাদীহি ইদ্ধিপাদেহী’’তিআদি.
ছন্দচিত্তৰীমংসিদ্ধিপাদেসু তাৰ যুত্তং পধানসঙ্খারগ্গহণং অপুব্বত্তা, ৰীরিযিদ্ধিপাদে পন কথন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ৰীরিযিদ্ধিপাদনিদ্দেসে’’তিআদি. যদি দ্ৰেযেৰ সমন্নাগমঙ্গানি, ছন্দাদযো কিমত্থিযাতি আহ ‘‘সমাধিৰিসেসনানী’’তি. ন ইধ…পে… ৰুত্তা হোতি অতব্বিসেসনত্তা. যদিপি সমাধিৰিসেসনসমন্নাগমঙ্গদস্সনত্থং দ্ৰিক্খত্তুং ৰীরিযং আগতন্তি ৰুত্তং, তং পন ‘‘ৰীরিযসমাধিসমন্নাগত’’ন্তি এত্তাৰতাপি সিদ্ধং হোতি. এৰং সিদ্ধে সতি পুন ৰচনং ৰীরিযন্তরসব্ভাৰং নু খো দীপেতীতি কদাচি আসঙ্কেয্যাতি তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থং ‘‘ৰীরিযঞ্চা’’তিআদিমাহ. ছন্দাদীহি ৰিসিট্ঠোতি ছন্দাদীনং অধিপতিপচ্চযতাৰিসেসেন ৰিসিট্ঠো. তেনেৰ হি ছন্দাদিমুখেনেৰ ইদ্ধিপাদা দেসিতা. তথা চ ৰুত্তং ‘‘ছন্দং চে ভিক্খু অধিপতিং করিত্ৰা লভতি সমাধি’’ন্তিআদি. তংতংঅৰস্সযনৰসেনাতি তস্স তস্স ছন্দস্স সমাধিনো অৰস্সযতাৰসেন, পচ্চযৰিসেসতাযাতি অত্থো. উপাযত্থেন…পে… ৰুত্তা হোতি অধিগমূপাযতাপি নিস্সযভাৰোযেৰাতি. ‘‘তেনেৰা’’তিআদিনা যথাৰুত্তং ছন্দাদীনং ইদ্ধিপাদতং পাল়িযাযেৰ ৰিভাৰেতি. তত্থ তেনেৰাতি ছন্দাদীনংযেৰ উপাযত্থভাৰেনেৰ ইদ্ধিপাদভাৰস্স অধিপ্পেতত্তা. উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৰাতি ছন্দাদিকে ধুরে জেট্ঠকে পুব্বঙ্গমে কত্ৰা নিব্বত্তিতসমাধি ছন্দাদীনং ইদ্ধিযা অধিগমূপাযতাদস্সনং উপাযিদ্ধিপাদদস্সনং, তদত্থমেৰ ‘‘তথাভূতস্স ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি তত্থ তত্থ পাল়িযং নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং ছন্দাদিৰিসিট্ঠানংযেৰ ৰেদনাক্খন্ধাদীনং অধিপ্পেতত্তা. এৰঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা কেৰলং ইদ্ধিসম্পযুত্তানংযেৰ খন্ধানং ৰসেন ইদ্ধিপাদভাৰে গয্হমানে চতুব্বিধতা ন হোতি ৰিসেসকারণাভাৰতোতি অধিপ্পাযো.
৪৩৩. তোসনং সত্থু আরাধনং, সিক্খায ৰা. থামভাৰতোতি থিরভাৰতো. কুলাপদেসে জাতিমা পুরিস্সরো হোতীতি ‘‘পুব্বঙ্গমত্তা চিত্তস্স ৰিসিট্ঠজাতিসদিসতা’’তি ৰুত্তং. ৰিচারণাপঞ্ঞাহেতুকত্তা মন্তস্স ৰীমংসাসদিসতা সুৰিঞ্ঞেয্যাৰাতি ন উদ্ধটা.
ছন্দাদিকেতি ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারা, ৰীরিযচিত্তৰীমংসাসমাধিপধানসঙ্খারাতি ইমে তযো তযো ধম্মে. অভেদতো ভেদং অকত্ৰা অভিন্দিত্ৰা ইদ্ধিভাৰসামঞ্ঞেন, ইদ্ধিপাদভাৰসামঞ্ঞেন চ সঙ্গণ্হিত্ৰা. তেনাহ ‘‘সম্পিণ্ডেত্ৰা’’তি. ভেদনং ৰা সম্ভেদনং মিস্সীকরণন্তি আহ ‘‘অমিস্সেত্ৰা’’তি. তথা হি ‘‘সেসা পন সম্পযুত্তকা চত্তারো খন্ধা ইদ্ধিপাদাযেৰা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৪৩৩) ইদ্ধিইদ্ধিপাদে অমিস্সেত্ৰাপি কথিতং. ৰিসেসেনাতি ভেদেন চতূসু ইদ্ধিপাদেসু অসম্মিস্সভাৰেন আৰেণিকত্তা. আৰেণিকা হি ছন্দাদযো তস্স তস্স ইদ্ধিপাদস্স. অৰিসেসেনাতি অভেদেন, চতুরিদ্ধিপাদসাধারণভাৰেনাতি অত্থো.
ছন্দিদ্ধিপাদসমাধিদ্ধিপাদাদযোতি আদি-সদ্দেন পধানসঙ্খারং, ৰীরিযচিত্তৰীমংসা চ সঙ্গণ্হাতি. পাদোতি তেহি সম্পযুত্তং চতুক্খন্ধমাহ. ‘‘ছন্দিদ্ধিপাদে পৰিসন্তী’’তিআদিনা ৰিসিট্ঠেস্ৰেৰ পৰেসং অৰত্ৰা. চতূসূতি ছন্দো, সমাধি, পধানসঙ্খারা, তংসম্পযুত্তা খন্ধাতি এৰং চতূসু. ছন্দহেতুকো, ছন্দাধিকো ৰা সমাধি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ছন্দৰতো কো সমাধি ন ইজ্ঝিস্সতী’’তি. ইতীতি এৰং অনেন পকারেন, যং সমাধিভাৰনামুখং. সমাধিভাৰনানুযোগেন ভাৰিতা খন্ধা সমাধিভাৰিতা.
‘‘যে হী’’তিআদিনা ‘‘অভিনৰং নত্থী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তং ৰিৰরতি. তিণ্ণন্তি ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারানং. ইদন্তি ‘‘ইমে হি তযো’’তিআদিৰচনং. পুরিমস্সাতি ‘‘ছন্দো সমাধী’’তিআদিৰচনস্স. কারণভাৰেনাতি সাধনভাৰেন. তেনাতি ‘‘ইমে হি তযো ধম্মা’’তিআদিৰচনেন. যস্মা ছন্দাদযো তযো ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং, সম্পযুত্তকানঞ্চ নিস্সযভাৰেন পৰত্তন্তি, তস্মা তেসম্পি ইদ্ধিপাদভাৰো ৰুত্তো. সো পন নিস্সযভাৰো সম্পযোগাৰিনাভাৰীতি আহ ‘‘তদন্তোগধত্তা’’তি, সম্পযুত্তকন্তোগধত্তাতি অত্থো. ছন্দাদীনং ৰিয সম্পযুত্তক্খন্ধানং সভাৰতো ইদ্ধিভাৰো নত্থীতি আহ ‘‘ইদ্ধিভাৰপরিযাযো অত্থী’’তি. তেন ৰুত্তং ‘‘সেসা সম্পযুত্তকা…পে… ন অত্তনো সভাৰেনা’’তি. একদেসস্সাতি ছন্দাদীনং. চতুন্নম্পি খন্ধানং, ছন্দাদীনং ৰা চতুন্নং. পুনপীতি ‘‘সম্পযুত্তকা পনা’’তিআদিং সন্ধাযাহ. ইমিনা চতুক্খন্ধতদেকদেসানং ইদ্ধিভাৰদীপনেন.
পুব্বে ৰুত্ততো ৰচনক্কমেন অঞ্ঞন্তি আহ ‘‘অপুব্বন্তি কত্ৰা’’তি. কেনট্ঠেন ইদ্ধি পটিলাভো, কেনট্ঠেন পাদো পুব্বভাগোতি যথাক্কমং যোজনা. যদি পতিট্ঠানট্ঠেন পাদো, নিস্সযিদ্ধিপাদোযেৰ ৰুত্তো সিযা, ন উপাযিদ্ধিপাদোতি আহ ‘‘উপাযো চা’’তিআদি. সব্বত্থাতি সুত্তন্তভাজনীযে, অভিধম্মভাজনীযে চ. তেনাহ ‘‘সুত্তন্তভাজনীযে হী’’তিআদি. সমাধিৰিসেসনভাৰেনাতি ‘‘ছন্দাধিপতি, ছন্দহেতুকো, ছন্দাধিকো ৰা সমাধি ছন্দসমাধী’’তিআদিনা সমাধিস্স ৰিসেসনভাৰেন. ‘‘সমাধিসেৰনৰসেনা’’তি চ পাঠো. তত্থ সমাধিসেৰনৰসেনাতি ছন্দাধিকে অধিপতিং করিত্ৰা সমাধিস্স আসেৰনৰসেন. উপাযভূতানন্তি ‘‘ছন্দৰতো চে সমাধি ইজ্ঝতি, ময্হেৰ ইজ্ঝতী’’তি সমাধিআসেৰনায উপাযভূতানং.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
৪৪৪. সাধিপতিৰারানি অট্ঠসতানি, তেসু পচ্চেকং চত্তারো ইদ্ধিপাদা ন সম্ভৰন্তীতি আহ ‘‘সাধিপতিৰারানং পরিপুণ্ণানং অভাৰা’’তি. তত্থ কারণমাহ ‘‘ন হি অধিপতীনং অধিপতযো ৰিজ্জন্তী’’তি. যদি হি অধিপতী সিযুং সাধিপতীতি ইদ্ধিপাদভেদেন দ্ৰত্তিংস নযসতানি, সুদ্ধিকানি অট্ঠাতি চত্তারি নযসহস্সানি ভৰেয্যুং, তং পন নত্থীতি অধিপ্পাযো. যত্তকা পন নযা ইধ লব্ভন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘একেকস্মিং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. সুদ্ধিকানি অট্ঠ নযসতানি সাধিপতিকানিপি অট্ঠেৰাতি চতুন্নং মগ্গানং ৰসেন সোল়স নযসতানি.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা
সযং জেট্ঠকভাৰেন পৰত্তনতো চত্তারো অধিপতযো অঞ্ঞমঞ্ঞং গরুং ন করোন্তি. তস্মা ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা ন মগ্গাধিপতিনো’’তি ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পন অধিপতযো ন ভৰন্তী’’তি. এতমত্থন্তি ‘‘অধিপতযো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অধিপতী ন ভৰন্তী’’তি এতমত্থং. অধিপতিনোতি অধিপতি ভৰিতুং সমত্থস্স. অধিপতিং ন করোন্তীতি অধিপতিং কত্ৰা গরুং কত্ৰা নপ্পৰত্তন্তি. অধিপতীনং সহভাৰেতি অধিপতিকিচ্চকরণেন সহপৰত্তিযং. ‘‘অৰীমংসাধিপতিকস্স মগ্গস্স অভাৰা’’তি ইদং ‘‘অধিপতিতাসমত্থা ধম্মা অধিপতিভাৰেনেৰ পৰত্তেয্যু’’ন্তি দোসারোপনৰসেনাহ, ন যথাধিগতৰসেন. অধিপতিধম্মানঞ্হি পুব্বাভিসঙ্খারে সতি অধিপতিভাৰেন পৰত্তি, ন অঞ্ঞথাতি সহভাৰেপি তদভাৰং সন্ধায ৰিসেসনং ন কত্তব্বং সিযাতি সক্কা ৰত্তুং. অঞ্ঞমঞ্ঞাধিপতিকরণভাৰেতি অঞ্ঞমঞ্ঞং অধিপতিং কত্ৰা পৰত্তিযং. ৰীমংসাধিপতিকত্তৰচনন্তি ৰীমংসাধিপতিকভাৰস্স ৰচনং. ন ৰত্তব্বং সিযা সব্বেসম্পি অধিপতীনং সাধিপতিকত্তাতি অধিপ্পাযো. সহভাৰো পটিক্খিত্তো এৰ সাধিপতিভাৰস্স অনেকংসিকতাৰচনতো.
পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.